अर्जुन र युधिष्ठिरको संवाद
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 167
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच यथागतं गते शक्रे भ्रातृभिः सह सङ्गतः। कृष्णया चैव बीभत्सुर्धर्मपुत्रमपूजयत्॥
2अभिवादयमानं तं मूर्युपाघ्राय पाण्डवम्। हर्षगद्गदया वाचा प्रहृष्टोऽर्जुनमब्रवीत्॥
3कथमर्जुन कालोऽयं स्वर्गे व्यतिगतस्तव। कथं चास्त्राण्यवाप्तानि देवराजश्च तोषितः॥
4सम्यग् वा ते गृहीतानि कच्चिदस्त्राणि पाण्डव। कच्चित् सुराधिपः प्रीतो रुद्रो वास्त्राण्यदाद् तव॥
5यथा दृष्टश्च ते शक्रो भगवान् वा पिनाकधृक्। यथैवास्त्राण्यवाप्तानि यथैवाराधितश्च ते॥
6यथोक्तवांस्त्वां भगवान् शतक्रतुररिंदम। कृतप्रियस्त्वयास्मीति तस्य ते किं प्रियं कृतम्॥
7एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महाद्युते। यथा तुष्टो महादेवो देवराजस्तथानघ॥
8यच्चापि वज्रपाणेस्तु प्रियं कृतमरिंदम। एतदाख्याहि मे सर्वमखिलेनधनंजय॥
9अर्जुन उवाच शृणु हन्त महाराज विधिना येन दृष्टवान्। शतक्रतुमहं देवं भगवन्तं च शङ्करम्॥
10विद्यामधीत्य तां राजस्त्वयोक्तामरिमर्दन। भवता च समादिष्टस्तपसे प्रस्थितो वनम्॥
11भृगुतुङ्गमथो गत्वा काम्यकादास्थितस्तपः। एकरात्रोषितः कञ्चिदपश्यं ब्राह्मणं पथि॥
12स मामपृच्छत् कौन्तेय क्वासि गन्ता ब्रवीहि मे। तस्मा अवितथं सर्वमब्रुवं कुरुनन्दन॥
13स तथ्यं मम तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणो राजसत्तम। अपूजयत मां राजन् प्रीतिमांश्चाभवन्मयि॥
14ततो मामब्रवीत् प्रीतस्तप आतिष्ठ भारत। तपस्वी नचिरेण त्वं द्रक्ष्यसे विबुधाधिपम्॥
15ततोऽहं वचनात् तस्य गिरिमारुह्य शैशिरम्। तपोऽतप्यं महाराज मासं मूलफलाशनः॥
16द्वितीयश्चापि मे मासो जलं भक्षयतो गतः। निराहारस्तृतीयेऽथ मासे पाण्डवनन्दन॥
17अर्श्वबाहुश्चतुर्थं तु मासमस्मि स्थितस्तदा। न च मे हीयते प्राणस्तदद्भुतमिवाभवत्॥
18पञ्चमे त्वथ सम्प्राप्ते प्रथमे दिवसे गते। वराहसंस्थितं भूतं मत्समीपं समागमत्॥
19निघ्नन् प्रोथेन पृथिवीं विलिखंचरणैरपि। सम्मार्जञ्जठरेणोर्वी विवर्तश्च मुहुर्मुहुः॥
20अनु तस्यापरं भूतं महत् कैरातसंस्थितम्। धनुर्बाणासिमत् प्राप्तं स्त्रीगणानुगतं तदा॥
21ततोऽहंधनुरादाय तथाक्षय्ये महेषुधी। अताडयं शरेणाथ तद् भूतं लोमहर्षणम्॥
22युगपत् तं किरातस्तु विकृष्य बलवद्धनुः। अभ्याजने दृढतरं कम्पयत्रिव मे मनः॥
23स तु मामब्रवीद् राजन् मम पूर्वपरिग्रहः। मृगयाधर्ममुत्सृज्य किमर्थं ताडितस्त्वया॥
24एष ते निशितैर्बाणैर्दप॑ हन्मि स्थिरो भव। सधनुष्मान् महाकायस्ततो मामभ्यभाषत॥
25ततो गिरिमिवात्यर्थमावृणोन्मां महाशरैः। तं चाहं शरवर्षेण महता समवाकिरम्॥
26ततः शरैर्दीप्तमुखैर्यन्त्रितैरनुमन्त्रितैः। प्रत्यविध्यमहं तं तु वजैरिव शिलोच्चयम्॥
27तस्य तच्छतधा रूपमभवच्च सहस्रधा। तानि चास्य शरीराणि शरैरहमताडयम्॥
28पुनस्तानि शरीराणि एकीभूतानि भारत। अदृश्यन्त महाराज तान्यहं व्यधमं पुनः॥
29अणुवृहच्छिरा भूत्वा बृहच्चाणुशिराः पुनः। एकीभूतस्तदा राजन् सोऽभ्यवर्तत मां युधि॥
30यदाभिभवितुं बाणैर्न च शक्नोमि तं रणे। ततो महास्त्रमातिष्ठं वायव्यं भरतर्षभ॥
31न चैनमशकं हन्तुं तदद्भुतमिवाभवत्। तस्मिन् प्रतिहते चास्त्रे विस्मयो मे महानभूत्॥
32भूय एव महाराज सविशेषमहं ततः। अस्त्रपूगेन महता रणे भूतमवाकिरम्॥
33स्थूणाकर्णभयो जालं शरवर्षमथोल्बणम्। शलभास्त्रमश्मवर्ष समास्थायाहमभ्ययाम्॥
34जग्रास प्रसभं तानि सर्वाण्यस्त्राणि मे नृप। तेषु सर्वेषु जग्धेषु ब्रह्मास्त्रं महदादिशम्॥
35ततः प्रज्वलितैर्बाणैः सर्वतः सोपचीयते। उपचीयमानश्च मया महास्त्रेण व्यवर्धत।॥
36तत: संतापिता लोका मत्प्रसूतेन तेजसा। क्षणेन हि दिशः खं च सर्वतो हि विदीपितम्॥
37तदप्यस्त्रं महातेजाः क्षणेनैव व्यशातयत्। ब्रह्मास्त्रे तु हते राजन् भयं मां महदाविशत्॥
38ततोऽहंधनुरादाय तथाक्षय्ये महेषुधी। सहसाभ्यहनं भूतं तान्यप्यस्त्राण्यभक्षयत्॥
39हतेष्वस्त्रेषु सर्वेषु भक्षितेष्वायुधेषु च। मम तस्य च भूतस्य बाहुयुद्धमवर्तत॥
40व्यायाम मुष्टिभिः कृत्वा तलैरपि समागतैः। अपारयंश्च तद् भूतं निश्चेष्टमगमं महीम्॥
41ततः प्रहस्य तद् भूतं तत्रैवान्तरधीयत। सह स्त्रीभिर्महाराज पश्यतो मेऽद्धृतोपमम्॥
42एवं कृत्वा स भगवांस्ततोऽन्यद् रूपमास्थितः। दिव्यमेव महाराज वसानोऽद्भुतमम्बरम्॥
43हित्वा किरातरूपं च भगवांस्त्रिदशेश्वरः। स्वरूपं दिव्यमास्थाय तस्थौ तत्र महेश्वरः॥
44अदृश्यत ततः साक्षाद् भगवान् गोवृषध्वजः। उमासहायो व्यालधृग् बहुरूपः पिनाकधूक्॥
45स मामभ्येत्य समरे तथैवाभिमुखं स्थितम्। शूलपाणिरथोवाच तुष्टोऽस्मीति परंतप॥
46ततस्तद्धनुरादाय तूणौ चाक्षय्यसायको। प्रादान्ममैव भगवान्धारयस्वेति चाव्रवीत्॥
47तुष्टोऽस्मि तव कौन्तेय ब्रूहि किं करवाणि ते। यत् ते मनोगतं वीर तद् ब्रूहि वितराम्यहम्॥
48अमरत्वमपाहाय ब्रूहि यत् ते मनोगतम्। ततः प्राञ्जलिरेदाहमस्त्रेषु गतमानसः॥
49प्रणम्य मनसा शर्वं ततो वचनमाददे। भगवान् मे प्रसन्नश्चेदीप्सितोऽयं वरो मम॥
50अस्त्राणीच्छाम्यहं ज्ञातुं यानि देवेषु कानिचित्। ददानीत्येव भगवानब्रवीत् त्र्यम्बकश्च माम्॥
51रौद्रमस्त्रं मदीयं त्वामुपस्थास्यति पाण्डव। प्रददौ च मम प्रीत: सोऽस्त्रं पाशुपतं महत्॥
52उवाच च महादेवो दत्त्वा मेऽस्त्रं सनातनम्। न प्रयोज्यं भवेदेतन्मानुषेषु कथञ्चन॥
53जगद् विनिर्दहेदेवमल्पतेजसि पातितम्। पीड्यमानेन बलवत् प्रयोज्यं स्याद्धनंजय॥
54अस्त्राणां प्रतिघाते च सर्वथैव प्रयोजयेत्। तदप्रतिहतं दिव्यं सर्वास्त्रप्रतिषेधनम्॥
55मूर्तिमन्मे स्थितं पार्श्वे प्रसन्ने गोवृषध्वजे। उत्सादनममित्राणां परसेनानिकर्तनम्॥
56दुरासदं दुष्प्रसह सुरदानवराक्षसैः। अनुज्ञातस्त्वहं तेन तत्रैव समुपाविशम्॥
57प्रेक्षतश्चैव मे देवस्तत्रैवान्तरधीयत॥
अङ्ग्रेजी
1Vaishampayana said : Sakra having left for his own abode. Vivatsu together with (his) brothers and Krishna paid homage to the son of Dharma.
2Having smelt the head of the Pandava Arjuna who was bowing down to him, (the son of Dharma), highly glad, addressed (him) in words, broken on account of joy, thus
3"O Arjuna, how have you spent this period in heaven? And how have you obtained the weapons and pleased the king of the gods?
4O Pandava, have you thoroughly secured the weapons? Have the king of the gods and Rudra cheerfully given you the weapons?
5How did you see the divine Sakra and the wielder of the Pinaka (Shiva) and how did you obtain the weapons and how did you worship (them),
6And what good service you rendered to that tormentor of foes the worshipful performer of hundred sacrifices that he said "I have been pleased with you,”
7All this, O you of brilliant lustre, I am desirous of hearing in detail. O pure one, how Mahadeva and the king of the gods were pleased (with you).
8What good (service) you rendered to the wielder of the thunderbolt-the tormentor of foes, O Dhananjaya, relate to me (all) this fully"
9Arjuna rcplied Listen, O great king, in what manner I beheld the divine performer of hundred sacrifices and worshipful Shankara.
10O destroyer of foes, having studied that (branch of) learning as directed by you, I repaired to the forest at your command for practicing asceticism.
11Having repaired from Kamyaktua Brigutunga and having spent there one night in practicing asceticism I met a Brahmana on the way.
12He asked me 'O son of Kunti, tell me where you will go' O son of Kuru, thereupon, I related to him everything faithfully.
13O best of kings, hearing me narrate faithfully (everything) that Brahmana became well disposed towards me and, O king, greeted me.
14And being pleased, he said to me "practice asceticism. By asceticism you will soon behold the lord of the gods.'
15Then, following his instructions I ascended the mountain Saisira (Himalayas) and began to practice asceticism, living on fruits and roots in the (first) month.
16(And), O son of Pandu, I spent the second month living on water only and in the third I ate nothing at all.
17In the fourth month I remained with upraised arms; and it is a wonder that my strength did not diminish.
18And when the first day of the fifth month had passed away, there appeared before me a being having the appearance of a boar,
19Ploughing the earth with his mouth, striking (it) with his feet, rubbing the ground with his belly and roving constantly to and fro in a frightful manner.
20He was followed by another great being, in the shape of a hunter, armed with bow, arrows and sword and accompanied by females.
21Then, taking up my bow and two inexhaustible quivers, I pierced that creature, causing the hair stand on the end, with an arrow.
22The hunter too, drawing his strong bow simultaneously (with me), wounded him more efficiently, as if making my mind tremble.
23And he said to me, O King, "why have you, disregarding the rules of hunting aimed at the animal first struck by me?
24Stay (awhile), I will destroy your pride with these sharpened arrows." Then that hugebodied being taking up his bow rushed against me.
25He then cnveloped me entirely with mighty arrows (just) as a mountain (is covered with a mighty shower). I too, surrounded him with a mighty shower of shafts.
26Then I pierced him with steady arrows of blazing points and inspired with mantras (just) as a mountain is pierced by a thunderbolt.
27Thereupon his body became multiplied a hundred and a thousand times. (But) I pierced all his bodies with arrows.
28Again, O Bharata, O great king, seeing that all his bodies became merged into one, 1 struck at it a second time.
29He now assumed a diminutive body with large head and then a large body with a small head. And again assuming his former shape, he came before me to fight.
30When, O most exalted of the Bharatas, I could not crush him with arrows in the combat, I aimed (at him) the mighty weapon presided over by the wind god.
31(But) it was a wonder (to me) that I could not hurt him (even with that). And when that weapon produced no effect I was lost in great wonder.
32Again O king, with a vigorous effort I covered him, in that encounter, with numerous mighty weapons.
33I then discharged at him. Sthunakarna, Varuna, Saravarsa, Ulvana, Salava and Asmavarsa weapons.
34But, O king, he instantly devoured all those weapons discharged by me. And when all those had been swallowed up, I aimed (at him) the weapon presided over by Brahma.
35He was then completely covered with flaming arrows (issuing from that weapon) and when thus covered with that mighty weapon his body began to expand.
36Then on account of the energy of that weapon discharged by me, all the world became oppressed and all the points and the firmament became suddenly illuminated.
37(But) that highly-energetic being instantly baffled even that weapon. And, O king, that weapon presided over by Brahma being destroyed, I was seized with a terrible fear.
38Thereupon instantly taking up my bow and the inexhaustible quivers, I aimed at him, (but) that being devoured those weapons also.
39All the weapons being (thus) baffled and devoured, that being and myself became engaged in a wrestling.
40At first we dealt blows and then gave slaps; but unable to crush him, I (at last) fell down on the ground deprived of sensation.
41Then, O great king, that being, giving forth a laugh, vanished with the women even at that very spot. And this struck me with wonder.
42That divine being, having done this great king, appeared in another divine form, wearing a wonderful garment.
43(Then) that divine lord of the gods, Maheshvara, giving up the from of hunter, ance.
44(Then) that very divine being, the wielder of the Pinaka, capable of assuming many shapes, having the bull for his emblem and bearing serpents, appeared before me with Uma.
45He with the trident in his hand, coming up to me and seeing me ready for fight, O tormentor of foes, said "I am pleased (with you)."
46Then, holding (my) bow and the two arrowcase furnished with inexhaustible shafts, that divine one returned them to me saying "crave some boon.
47O son of Kunti, I am pleased (with you). Say what I shall do for you. Tell me, O hero, what is your wish. I will fulfill it.
48Tell me what it is that you cherish in your mind if it be not immortality." Thereupon with joined hands and with my mind bent on obtaining weapons,
49And adòring him inwardly, I said these words “O god, if you are pleased with me, I crave this boon, (viz.).
50I am to have a knowledge of all the weapons presided over by the gods.” Then the god, Traymbaka, said to me" I will give (them).
51O Pandava, my own weapon, Rudra, shall ever be present to you.” (And) being satisfied (with me) he granted that mighty weapon, Pashupatha.
52Having bestowed upon me that eternal weapon, Mahadeva said “this (weapon) shall by no means be discharged against men.
53If hurled at a being of small energy it will burn up the universe. This powerful weapon can be discharged only when you will be hard pressed.
54This celestials weapon, as baffling all the weapons, can at all times be discharged in order to ward off other weapons.
55The god Vrishadhvaja (one having the bull for his emblem) being thus pleased, there remained manifest by my side that (weapon) capable of annihilating enemies and destroying the hostile forces,
56Unrivalled and difficult to be endured by the gods, the Danavas and the Rakshasas. Commanded by him, I then sat down there,
57(And) in my very sight he disappeared at that very spot.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — शक्र के अपने धाम को चले जाने पर विवत्सु (अर्जुन) ने (अपने) भाइयों और कृष्णा सहित धर्मपुत्र को प्रणाम किया।
2अपने चरणों में प्रणत पाण्डव अर्जुन का मस्तक सूँघकर (धर्मपुत्र) अत्यन्त हर्षित हुए और हर्ष के कारण गद्गद वाणी में इस प्रकार बोले —
3"हे अर्जुन, तुमने स्वर्ग में यह अवधि किस प्रकार बिताई? और तुमने अस्त्र कैसे प्राप्त किए तथा देवराज को कैसे प्रसन्न किया?
4हे पाण्डव, क्या तुमने अस्त्र पूर्ण रूप से प्राप्त कर लिए? क्या देवराज और रुद्र ने तुम्हें प्रसन्नतापूर्वक अस्त्र दिए?
5तुमने दिव्य शक्र और पिनाकधारी (शिव) को किस प्रकार देखा, और अस्त्र कैसे प्राप्त किए तथा (उनकी) पूजा कैसे की,
6और तुमने उन शत्रुतापन पूजनीय शतक्रतु की ऐसी कौन-सी सेवा की कि उन्होंने कहा — "मैं तुमसे प्रसन्न हूँ"?
7हे देदीप्यमान कान्तिवाले, यह सब मैं विस्तार से सुनने का इच्छुक हूँ। हे पवित्र, महादेव और देवराज तुमसे किस प्रकार प्रसन्न हुए।
8हे धनंजय, तुमने उन शत्रुतापन वज्रधारी की कौन-सी सेवा की — यह सब मुझे पूर्ण रूप से सुनाओ।"
9अर्जुन ने उत्तर दिया — हे महाराज, सुनिए, मैंने दिव्य शतक्रतु और पूजनीय शंकर को किस प्रकार देखा।
10हे शत्रुनाशक, आपके निर्देश के अनुसार उस विद्या का अध्ययन करके मैं आपकी आज्ञा से तपस्या करने के लिए वन को गया।
11काम्यक से भृगुतुंग जाकर और वहाँ एक रात्रि तपस्या में बिताकर मैं मार्ग में एक ब्राह्मण से मिला।
12उन्होंने मुझसे पूछा — "हे कुन्तीपुत्र, बताओ तुम कहाँ जाओगे?" हे कुरुनन्दन, तब मैंने उन्हें सब कुछ यथार्थ रूप से बताया।
13हे राजश्रेष्ठ, मुझे यथार्थ रूप से (सब कुछ) कहते सुनकर वे ब्राह्मण मुझ पर प्रसन्न हो गए और, हे राजन्, उन्होंने मेरा अभिवादन किया।
14और प्रसन्न होकर उन्होंने मुझसे कहा — "तपस्या करो। तपस्या से तुम शीघ्र ही देवेश्वर के दर्शन पाओगे।"
15तब उनके उपदेश के अनुसार मैं शैशिर पर्वत (हिमालय) पर चढ़ा और तपस्या करने लगा; (प्रथम) मास में फल और मूल पर जीवन बिताया।
16(और) हे पाण्डुपुत्र, दूसरा मास मैंने केवल जल पर बिताया और तीसरे में मैंने कुछ भी नहीं खाया।
17चौथे मास में मैं भुजाएँ ऊपर उठाए खड़ा रहा; और यह आश्चर्य ही है कि मेरा बल घटा नहीं।
18और जब पाँचवें मास का प्रथम दिन बीत गया, तब मेरे सम्मुख वराह के रूप वाला एक प्राणी प्रकट हुआ,
19जो मुख से पृथ्वी को खोदता, पैरों से (उसे) प्रहार करता, पेट से भूमि को रगड़ता और भयंकर रूप से निरन्तर इधर-उधर विचरता था।
20उसके पीछे एक और महान् प्राणी था, जो व्याध के वेश में धनुष, बाण और खड्ग धारण किए हुए था और स्त्रियों से युक्त था।
21तब अपना धनुष और दोनों अक्षय तूणीर उठाकर मैंने उस रोमांचकारी जीव को एक बाण से बेधा।
22उस व्याध ने भी मेरे साथ ही अपना दृढ़ धनुष खींचकर उसे और भी अधिक कुशलता से घायल किया, मानो मेरे मन को कँपा देना चाहता हो।
23और, हे राजन्, उसने मुझसे कहा — "आखेट के नियमों की अवहेलना करके तुमने उस पशु पर निशाना क्यों साधा जिसे पहले मैंने मारा था?
24ठहरो (क्षण भर), मैं इन तीक्ष्ण बाणों से तुम्हारा अभिमान चूर कर दूँगा।" तब वह विशालकाय प्राणी अपना धनुष उठाकर मुझ पर टूट पड़ा।
25तब उसने मुझे प्रचण्ड बाणों से पूर्णतः ढँक दिया, (ठीक) जैसे पर्वत (प्रबल वृष्टि से ढँक जाता है)। मैंने भी उसे बाणों की प्रबल वर्षा से घेर लिया।
26तब मैंने उसे मन्त्रों से अभिमन्त्रित, प्रज्वलित नोकों वाले स्थिर बाणों से बेधा, (ठीक) जैसे पर्वत वज्र से बेधा जाता है।
27तदनन्तर उसका शरीर सौ और सहस्र गुना हो गया। (किन्तु) मैंने उसके समस्त शरीरों को बाणों से बेध दिया।
28हे भरत, हे महाराज, पुनः जब मैंने देखा कि उसके समस्त शरीर एक में मिल गए हैं, तब मैंने दूसरी बार उस पर प्रहार किया।
29अब उसने विशाल सिर वाला छोटा शरीर धारण किया और फिर छोटे सिर वाला विशाल शरीर। और फिर अपना पूर्व रूप धारण करके वह युद्ध के लिए मेरे सम्मुख आया।
30हे भरतश्रेष्ठ, जब मैं उस संग्राम में उसे बाणों से चूर न कर सका, तब मैंने (उस पर) वायुदेव के अधिष्ठान वाला महान् अस्त्र चलाया।
31(किन्तु) यह मेरे लिए आश्चर्य की बात थी कि (उससे भी) मैं उसे हानि न पहुँचा सका। और जब उस अस्त्र का कोई प्रभाव न हुआ, तब मैं महान् आश्चर्य में डूब गया।
32हे राजन्, पुनः मैंने प्रबल प्रयत्न से उस भिड़न्त में उसे अनेक महान् अस्त्रों से आच्छादित कर दिया।
33तब मैंने उस पर स्थूणाकर्ण, वारुण, शरवर्ष, उल्बण, शलभ और अश्मवर्ष अस्त्र छोड़े।
34किन्तु, हे राजन्, उसने मेरे द्वारा छोड़े गए वे समस्त अस्त्र तत्काल निगल लिए। और जब वे सब निगल लिए गए, तब मैंने (उस पर) ब्रह्मा के अधिष्ठान वाला अस्त्र चलाया।
35तब वह (उस अस्त्र से निकले) ज्वलित बाणों से पूर्णतः ढँक गया, और उस महान् अस्त्र से इस प्रकार आच्छादित होने पर उसका शरीर फैलने लगा।
36तब मेरे द्वारा छोड़े गए उस अस्त्र के तेज से समस्त संसार पीड़ित हो उठा और समस्त दिशाएँ तथा आकाश सहसा प्रकाशित हो गए।
37(किन्तु) उस परम तेजस्वी प्राणी ने उस अस्त्र को भी तत्काल व्यर्थ कर दिया। और, हे राजन्, ब्रह्मा के अधिष्ठान वाले उस अस्त्र के नष्ट हो जाने पर मैं भयंकर भय से ग्रस्त हो गया।
38तदनन्तर तत्काल अपना धनुष और अक्षय तूणीर उठाकर मैंने उस पर निशाना साधा, (किन्तु) उस प्राणी ने वे अस्त्र भी निगल लिए।
39(इस प्रकार) समस्त अस्त्रों के व्यर्थ और निगल लिए जाने पर वह प्राणी और मैं मल्लयुद्ध में जुट गए।
40पहले हमने मुक्के चलाए और फिर थप्पड़ मारे; किन्तु उसे परास्त करने में असमर्थ होकर मैं (अन्ततः) संज्ञाहीन होकर पृथ्वी पर गिर पड़ा।
41तब, हे महाराज, वह प्राणी हँसते हुए उन स्त्रियों सहित उसी स्थान पर अन्तर्धान हो गया। और इसने मुझे आश्चर्यचकित कर दिया।
42हे महाराज, वह दिव्य प्राणी यह करके अद्भुत वस्त्र धारण किए एक अन्य दिव्य रूप में प्रकट हुआ।
43(तब) देवेश्वर उन महेश्वर ने व्याध का वह रूप त्याग दिया।
44(तब) अनेक रूप धारण करने में समर्थ, वृषभचिह्न वाले और सर्पों को धारण किए वे ही दिव्य पिनाकधारी उमा सहित मेरे सम्मुख प्रकट हुए।
45हाथ में त्रिशूल लिए वे मेरे समीप आए और मुझे युद्ध के लिए उद्यत देखकर, हे शत्रुतापन, बोले — "मैं तुमसे प्रसन्न हूँ।"
46तब (मेरा) धनुष और अक्षय बाणों से भरे वे दोनों तूणीर लेकर उन दिव्य देव ने यह कहते हुए मुझे लौटा दिए — "कोई वर माँगो।
47हे कुन्तीपुत्र, मैं तुमसे प्रसन्न हूँ। कहो, मैं तुम्हारे लिए क्या करूँ। हे वीर, बताओ तुम्हारी क्या इच्छा है। मैं उसे पूर्ण करूँगा।
48बताओ, अमरत्व के अतिरिक्त और जो कुछ तुम अपने मन में सँजोए हो, वह क्या है।" तदनन्तर हाथ जोड़कर और मन को अस्त्रप्राप्ति में लगाकर —
49और मन ही मन उनकी अर्चना करते हुए मैंने ये वचन कहे — "हे देव, यदि आप मुझसे प्रसन्न हैं, तो मैं यह वर माँगता हूँ, (अर्थात्) —
50मुझे देवताओं के अधिष्ठान वाले समस्त अस्त्रों का ज्ञान प्राप्त हो।" तब देव त्र्यम्बक ने मुझसे कहा — "मैं (वे) दूँगा।
51हे पाण्डव, मेरा अपना अस्त्र रुद्र सदा तुम्हारे समीप उपस्थित रहेगा।" (और) मुझसे सन्तुष्ट होकर उन्होंने वह महान् अस्त्र पाशुपत प्रदान किया।
52मुझे वह सनातन अस्त्र देकर महादेव ने कहा — "यह (अस्त्र) मनुष्यों पर किसी भी प्रकार नहीं छोड़ा जाना चाहिए।
53यदि यह अल्प तेज वाले किसी प्राणी पर चलाया गया, तो यह समस्त विश्व को जला डालेगा। यह शक्तिशाली अस्त्र तभी चलाया जा सकता है जब तुम अत्यन्त संकट में पड़ो।
54समस्त अस्त्रों को व्यर्थ कर देने वाला यह दिव्य अस्त्र अन्य अस्त्रों को निवारण करने के लिए सदा ही चलाया जा सकता है।"
55देव वृषध्वज (वृषभचिह्न वाले) के इस प्रकार प्रसन्न होने पर वह (अस्त्र) मेरे पास प्रकट रूप में स्थित हो गया, जो शत्रुओं का संहार करने और विपक्षी सेनाओं का विनाश करने में समर्थ था —
56अनुपम और देवताओं, दानवों तथा राक्षसों के लिए भी दुःसह। उनकी आज्ञा पाकर मैं तब वहीं बैठ गया,
57(और) मेरे देखते-देखते वे उसी स्थान पर अन्तर्धान हो गए।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — शक्र आफ्नो धामतिर गएपछि विवत्सु (अर्जुन) ले (आफ्ना) भाइहरू र कृष्णासहित धर्मपुत्रलाई प्रणाम गरे।
2आफ्ना चरणमा प्रणत पाण्डव अर्जुनको शिर सुँघेर (धर्मपुत्र) अत्यन्त हर्षित भए र हर्षका कारण गद्गद वाणीमा यसरी बोले —
3"हे अर्जुन, तिमीले स्वर्गमा यो अवधि कसरी बितायौ? र तिमीले अस्त्र कसरी प्राप्त गर्यौ तथा देवराजलाई कसरी प्रसन्न पार्यौ?
4हे पाण्डव, के तिमीले अस्त्र पूर्ण रूपमा प्राप्त गर्यौ? के देवराज र रुद्रले तिमीलाई प्रसन्नतापूर्वक अस्त्र दिए?
5तिमीले दिव्य शक्र र पिनाकधारी (शिव) लाई कसरी देख्यौ, र अस्त्र कसरी प्राप्त गर्यौ तथा (उनको) पूजा कसरी गर्यौ,
6र तिमीले ती शत्रुतापन पूजनीय शतक्रतुको यस्तो कुन सेवा गर्यौ कि उनले भने — "म तिमीसँग प्रसन्न छु"?
7हे देदीप्यमान कान्ति भएका, यो सबै म विस्तारमा सुन्न इच्छुक छु। हे पवित्र, महादेव र देवराज तिमीसँग कसरी प्रसन्न भए।
8हे धनञ्जय, तिमीले ती शत्रुतापन वज्रधारीको कुन सेवा गर्यौ — यो सबै मलाई पूर्ण रूपमा सुनाऊ।"
9अर्जुनले उत्तर दिए — हे महाराज, सुन्नुहोस्, मैले दिव्य शतक्रतु र पूजनीय शङ्करलाई कसरी देखेँ।
10हे शत्रुनाशक, तपाईंको निर्देशअनुसार त्यस विद्याको अध्ययन गरेर म तपाईंको आज्ञाले तपस्या गर्न वनतिर गएँ।
11काम्यकबाट भृगुतुङ्ग गएर र त्यहाँ एक रात तपस्यामा बिताएर म बाटोमा एउटा ब्राह्मणसँग भेटेँ।
12उनले मलाई सोधे — "हे कुन्तीपुत्र, भन तिमी कहाँ जान्छौ?" हे कुरुनन्दन, तब मैले उनलाई सबै कुरा यथार्थ रूपमा बताएँ।
13हे राजश्रेष्ठ, मलाई यथार्थ रूपमा (सबै कुरा) भनेको सुनेर ती ब्राह्मण मसँग प्रसन्न भए र, हे राजन्, उनले मेरो अभिवादन गरे।
14र प्रसन्न भई उनले मलाई भने — "तपस्या गर। तपस्याले तिमीले चाँडै नै देवेश्वरको दर्शन पाउनेछौ।"
15तब उनको उपदेशअनुसार म शैशिर पर्वत (हिमालय) मा चढेँ र तपस्या गर्न थालेँ; (पहिलो) महिनामा फल र मूलमा जीवन बिताएँ।
16(र) हे पाण्डुपुत्र, दोस्रो महिना मैले केवल जलमा बिताएँ र तेस्रोमा मैले केही पनि खाइनँ।
17चौथो महिनामा म पाखुरा माथि उठाएर उभिइरहेँ; र यो आश्चर्य नै हो कि मेरो बल घटेन।
18र जब पाँचौँ महिनाको पहिलो दिन बित्यो, तब मेरो सामु वराहको रूप भएको एउटा प्राणी प्रकट भयो,
19जसले मुखले पृथ्वीलाई खोस्रँदै, खुट्टाले (त्यसमा) प्रहार गर्दै, पेटले भूमिलाई रगड्दै र भयङ्कर रूपमा निरन्तर यताउति विचरण गर्दै थियो।
20त्यसको पछाडि अर्को एउटा महान् प्राणी थियो, जो व्याधको भेषमा धनु, बाण र खड्ग धारण गरेको थियो र स्त्रीहरूसँग थियो।
21तब आफ्नो धनु र दुवै अक्षय तरकश उठाएर मैले त्यस रोमाञ्चकारी जीवलाई एउटा बाणले बेधेँ।
22त्यस व्याधले पनि मसँगै आफ्नो दृढ धनु तानेर त्यसलाई अझ बढी कुशलतापूर्वक घाइते बनायो, मानौँ मेरो मनलाई कँपाउन चाहन्थ्यो।
23र, हे राजन्, उसले मलाई भन्यो — "आखेटका नियमको अवहेलना गरेर तिमीले त्यस पशुमा किन निशाना साध्यौ जसलाई पहिले मैले हानेको थिएँ?
24पर्ख (एकछिन), म यी तीखा बाणले तिम्रो अभिमान चूर पारिदिनेछु।" तब त्यो विशालकाय प्राणी आफ्नो धनु उठाएर ममाथि जाइलाग्यो।
25तब उसले मलाई प्रचण्ड बाणले पूर्ण रूपमा ढाकिदियो, (ठीक) जसरी पर्वत (प्रबल वर्षाले ढाकिन्छ)। मैले पनि उसलाई बाणको प्रबल वर्षाले घेरेँ।
26तब मैले उसलाई मन्त्रले अभिमन्त्रित, प्रज्वलित टुप्पा भएका स्थिर बाणले बेधेँ, (ठीक) जसरी पर्वत वज्रले बेधिन्छ।
27त्यसपछि उसको शरीर सय र हजार गुणा भयो। (तर) मैले उसका सम्पूर्ण शरीर बाणले बेधिदिएँ।
28हे भरत, हे महाराज, पुनः जब मैले देखेँ कि उसका सम्पूर्ण शरीर एउटैमा मिसिए, तब मैले दोस्रो पटक उसमाथि प्रहार गरेँ।
29अब उसले विशाल शिर भएको सानो शरीर धारण गर्यो र फेरि सानो शिर भएको विशाल शरीर। र फेरि आफ्नो पूर्व रूप धारण गरेर ऊ युद्धका लागि मेरो सामु आयो।
30हे भरतश्रेष्ठ, जब म त्यस सङ्ग्राममा उसलाई बाणले चूर पार्न सकिनँ, तब मैले (उसमाथि) वायुदेवको अधिष्ठान भएको महान् अस्त्र चलाएँ।
31(तर) यो मेरा लागि आश्चर्यको कुरा थियो कि (त्यसले पनि) मैले उसलाई हानि पुर्याउन सकिनँ। र जब त्यस अस्त्रको कुनै प्रभाव भएन, तब म महान् आश्चर्यमा डुबेँ।
32हे राजन्, पुनः मैले प्रबल प्रयत्नले त्यस भिडन्तमा उसलाई अनेक महान् अस्त्रले आच्छादित गरिदिएँ।
33तब मैले उसमाथि स्थूणाकर्ण, वारुण, शरवर्ष, उल्बण, शलभ र अश्मवर्ष अस्त्र छाडेँ।
34तर, हे राजन्, उसले मैले छाडेका ती सम्पूर्ण अस्त्र तत्कालै निलिदियो। र जब ती सबै निलिए, तब मैले (उसमाथि) ब्रह्माको अधिष्ठान भएको अस्त्र चलाएँ।
35तब ऊ (त्यस अस्त्रबाट निस्केका) ज्वलित बाणले पूर्ण रूपमा ढाकियो, र त्यस महान् अस्त्रले यसरी आच्छादित हुँदा उसको शरीर फैलिन थाल्यो।
36तब मैले छाडेको त्यस अस्त्रको तेजले सम्पूर्ण संसार पीडित भयो र सम्पूर्ण दिशा तथा आकाश अचानक प्रकाशित भए।
37(तर) त्यस परम तेजस्वी प्राणीले त्यस अस्त्रलाई पनि तत्कालै व्यर्थ पारिदियो। र, हे राजन्, ब्रह्माको अधिष्ठान भएको त्यस अस्त्र नष्ट भएपछि म भयङ्कर भयले ग्रस्त भएँ।
38त्यसपछि तत्कालै आफ्नो धनु र अक्षय तरकश उठाएर मैले उसमाथि निशाना साधेँ, (तर) त्यस प्राणीले ती अस्त्र पनि निलिदियो।
39(यसरी) सम्पूर्ण अस्त्र व्यर्थ भई निलिएपछि त्यो प्राणी र म मल्लयुद्धमा भिड्यौँ।
40पहिले हामीले मुक्का चलायौँ र त्यसपछि थप्पड हान्यौँ; तर उसलाई परास्त गर्न असमर्थ भई म (अन्ततः) संज्ञाहीन भई पृथ्वीमा ढलेँ।
41तब, हे महाराज, त्यो प्राणी हाँस्दै ती स्त्रीहरूसहित त्यही स्थानमा अन्तर्धान भयो। र यसले मलाई आश्चर्यचकित पार्यो।
42हे महाराज, त्यो दिव्य प्राणी यो गरेर अद्भुत वस्त्र धारण गरी अर्को दिव्य रूपमा प्रकट भयो।
43(तब) देवेश्वर ती महेश्वरले व्याधको त्यो रूप त्यागिदिए।
44(तब) अनेक रूप धारण गर्न समर्थ, वृषभचिह्न भएका र सर्पहरू धारण गरेका तिनै दिव्य पिनाकधारी उमासहित मेरो सामु प्रकट भए।
45हातमा त्रिशूल लिएर उनी मेरो नजिक आए र मलाई युद्धका लागि तयार देखेर, हे शत्रुतापन, भने — "म तिमीसँग प्रसन्न छु।"
46तब (मेरो) धनु र अक्षय बाणले भरिएका ती दुवै तरकश लिएर ती दिव्य देवले यसो भन्दै मलाई फर्काइदिए — "कुनै वर माग।
47हे कुन्तीपुत्र, म तिमीसँग प्रसन्न छु। भन, म तिम्रा लागि के गरूँ। हे वीर, भन तिम्रो के इच्छा छ। म त्यो पूरा गर्नेछु।
48भन, अमरत्वबाहेक अरू जे-जति तिमीले आफ्नो मनमा सँगालेका छौ, त्यो के हो।" त्यसपछि हात जोडेर र मनलाई अस्त्रप्राप्तिमा लगाएर —
49र मनमनै उनको अर्चना गर्दै मैले यी वचन भनेँ — "हे देव, यदि तपाईं मसँग प्रसन्न हुनुहुन्छ भने, म यो वर माग्दछु, (अर्थात्) —
50मलाई देवताहरूको अधिष्ठान भएका सम्पूर्ण अस्त्रको ज्ञान प्राप्त होस्।" तब देव त्र्यम्बकले मलाई भने — "म (ती) दिनेछु।
51हे पाण्डव, मेरो आफ्नै अस्त्र रुद्र सधैँ तिम्रो समीप उपस्थित रहनेछ।" (र) मसँग सन्तुष्ट भई उनले त्यो महान् अस्त्र पाशुपत प्रदान गरे।
52मलाई त्यो सनातन अस्त्र दिएर महादेवले भने — "यो (अस्त्र) मानिसहरूमाथि कुनै पनि प्रकारले छाड्नुहुँदैन।
53यदि यो अल्प तेज भएको कुनै प्राणीमाथि चलाइयो भने, यसले सम्पूर्ण विश्वलाई जलाइदिनेछ। यो शक्तिशाली अस्त्र तब मात्र चलाउन सकिन्छ जब तिमी अत्यन्त सङ्कटमा पर्छौ।
54सम्पूर्ण अस्त्रलाई व्यर्थ पारिदिने यो दिव्य अस्त्र अन्य अस्त्रलाई निवारण गर्नका लागि सधैँ नै चलाउन सकिन्छ।"
55देव वृषध्वज (वृषभचिह्न भएका) यसरी प्रसन्न भएपछि त्यो (अस्त्र) मेरो नजिक प्रकट रूपमा स्थित भयो, जो शत्रुहरूको संहार गर्न र विपक्षी सेनाहरूको विनाश गर्न समर्थ थियो —
56अनुपम र देवता, दानव तथा राक्षसहरूका लागि पनि दुःसह। उनको आज्ञा पाएर म तब त्यहीँ बसेँ,
57(र) मैले हेर्दाहेर्दै उनी त्यही स्थानमा अन्तर्धान भए।