सम्भव पर्व — कणिकको मन्त्रणा
खण्ड 1 — आदि र सभा पर्व · अध्याय 140
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच श्रुत्वा पाण्डुसुतान् वीरान् बलोद्रिक्तान् महौजसः। धृतराष्ट्रो महीपालश्चिन्तामगमदातुरः॥
2तत आहूय मन्त्रज्ञं राजशास्त्रार्थवित्तमम्। कणिकं मन्त्रिणां श्रेष्ठं धृतराष्ट्रोऽब्रवीद् वचः॥
3धृतराष्ट्र उवाच उत्सित्ताः पाण्डवा नित्यं तेभ्योऽसूये द्विजोत्तम। तत्र मे निश्चिततमं संधिविग्रहकारणम्। कणिक त्वं ममाचक्ष्व करिष्ये वचनं तव॥
4वैशम्पायन उवाच स प्रसन्नमनास्तेन परिपृष्टो द्विजोत्तमः। उवाच वचनं तीक्ष्णं राजशास्त्रार्थदर्शनम्॥
5शृणु राजन्निदं तत्र प्रोच्यमानं मयानघ। न मेऽभ्यसूया कर्तव्या श्रुत्वैव कुरुसत्तम।॥
6नित्यमुद्यतदण्डः स्यान्नित्यं विवृतपौरुषः। अच्छिद्रश्छिद्रदर्शी स्यात् परेषां विवरानुगः॥
7नित्यमुद्यतदण्डाद्धि भृशमुद्विजते जनः। तस्मात् सर्वाणि कार्याणि दण्डेनैव विधारयेत्॥
8नास्यच्छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेण परमन्वियात्। गृहेत् कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद् विवरमात्मनः॥ नासम्यक्कृतकारी स्यादुपक्रम्य कदाचन। कण्टको ह्यपि दुश्छिन्न आसावं जनयेच्चिरम्॥
9वधमेव प्रशंसन्ति शत्रूणामपकारिणाम्। सुविदीर्णं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम्॥ आपद्यापदि काले च कुर्वीत न विचारयेत्। नावज्ञेयो रिपुस्तात दुर्बलौऽपि कथंचन।॥
10अल्पोऽप्यग्निर्वनं कृत्स्नं दहत्याश्रयसंश्रयात्। अन्धः स्यादन्धवेलायां वाधिर्यमपि चाश्रयेत्॥
11कुर्यात् तृणमयं चापं शयीत मृगशायिकाम्। सान्त्वादिभिरुपायैस्तु हन्याच्छत्रु वशे स्थितम्॥
12दया न तस्मिन् कर्तव्या शरणागत इत्युत्। निरुद्विग्नो हि भवति नहताज्जायते भयम्॥
13हन्यादमित्रं दानेन तथा पूर्वापकारिणम्। हन्यात् त्रीन् पञ्च सप्तेति परपक्षस्य सर्वशः॥
14मूलमेवादितीश्छिन्द्यात् परपक्षस्य नित्यशः। ततः सहायांस्तत्पक्षान् सर्वांश्च तदनन्तरम्॥
15छिन्नमूले ह्यधिष्ठाने सर्वे तज्जीविनो हताः। कथं नु शाखास्तिष्ठेरंश्छिन्नमूले वनस्पतौ॥
16एकाग्रः स्यादविवृतो नित्यं विवरदर्शकः। राजन् नित्यं सपत्नेषु नित्योद्विग्नः समाचरेत्॥
17अग्न्याधानेन यज्ञेन काषायेण जटाजिनैः। लोकान् विश्वासयित्वैव ततो लुम्पेद् यथा वृकः॥
18असुशं शौचमित्याहुरर्थानामुपधारणे। आनाम्य फलितां शाखां पक्वं पक्वं प्रशातयेत्॥
19फलार्थोऽयं समारम्भो लोके पुंसां विपश्चिताम्। वहेदमित्रं स्कन्धेन यावत् कालस्य पर्ययः॥
20ततः प्रत्यागते काले भिन्द्याद् घटमिवाश्मनि। अमित्रो न विमोक्तव्यः कृपणं बपि ब्रुवन्॥ कृपा न तस्मिन् कर्तव्या हन्यादेवापकारिणम्। हन्यादमित्रं सान्त्वेन तथा दानेन वा पुनः॥ तथैव भेददण्डाभ्यां सर्वोपायैः प्रशातयेत्।
21धृतराष्ट्र उवाच कथं सान्त्वेन दानेन भेदैर्दण्डेन वा पुनः॥ अमित्रः शक्यते हन्तुं तन्मे ब्रूहि यथातथम्।
22कणिक उवाच शृणु राजन् यथावृत्तं वने निवसतः पुरा॥ जम्बुकस्य महाराज नीतिशास्त्रार्थदर्शिनः।
23अथ कश्चित् कृतप्रज्ञः शृगाल: स्वार्थपण्डितः॥ सखिभिय॑वसत् सार्धं व्याघ्राखुवृकबभ्रुभिः। तेऽपश्यन् विपिने तस्मिन् बलिनं मृगयूथपम्॥ अशक्ता ग्रहणे तस्य ततो मन्त्रममन्त्रयन्।
24जम्बुक उवाच असकृद् यतितो ह्येष हन्तुं व्याघ्र वने त्वया।॥ युवा वै जवसम्पन्नो बुद्धिशाली न शक्यते। मूषिकोऽस्य शयानस्य चरणौ भक्षयत्वयम्॥ यथैनं भक्षितैः पादैर्व्याघ्रो गृहणातु वै ततः। ततो वै भक्षयिष्यामः सर्वे मुदितमानसाः॥
25जम्बुकस्य तु तद् वाक्यं तथा चक्रुः समाहिताः। मूषिकाभक्षितैः पादैर्मृगं व्याघ्रोऽवधीत् तदा॥
26दृष्ट्वाचेष्टमानं तु भूमौ मृगकलवरम्। स्नात्वाऽऽगच्छत भद्रं वोरक्षामीत्याह जम्बुकः॥
27शृगालवचनात् तेऽपि गताः सर्वे नदी ततः। स चिन्तापरमो भूत्वा तस्थौ तत्रैव जम्बुकः॥
28अथाजगाम पूर्वं तु स्नात्वा व्याघ्रो महाबलः। ददर्श जम्बुकं चैव चिन्ताकुलितमानसम्॥
29व्याघ्र उवाच किं शोचसि महाप्राज्ञ त्वं नो बुद्धिमतां वरः। अशित्वा पिशितान्यद्य विहरिष्यामहे वयम्॥
30जम्वुक उवाच शृणु मे त्वं महाबाहो यद् वाक्यं मूषिकोऽब्रवीत्। धिग् बलं पृगराजस्य मयाद्यायं मृगो हतः॥
31माहुबलमाश्रित्य तृप्तिमद्य गमिष्यति। गर्जमानस्य तस्यैवमतो भक्ष्यं न रोचये॥
32व्याघ्र उवाच ब्रवीति यदि स ह्येवं काले ह्यस्मिन् प्रबोधितः। स्वबाहुबलमाश्रित्य हनिष्येऽहं वनेचरान्॥ खादिष्ये तत्र मांसानि इत्युक्त्वा प्रस्थितो वनम्। एतस्मिन्नेव काले तु मूषिकोऽप्याजगाम ह॥ तमागतमभिप्रेत्य शृगालोऽप्यब्रववीद् वचः।
33जम्बुक उवाच शृणु मूषिक भद्रं ते नकुलो यदिहाब्रवीत्॥
34मृगमांसं न खादेयं गरमेतन्न रोचते। मूषिकं भक्षयिष्यामि तद् भवाननुमन्यताम्॥
35तच्छुत्वा मूषिको वाक्यं संत्रस्तः प्रगतो बिलम्। ततः स्नात्वा स वै तत्र आजगाम वृको नृप॥
36तमागतमिदं वाक्यमब्रवीज्जम्बुकस्तदा। मृगराजो हि संक्रुद्धो न ते साधु भविष्यति॥ सकलत्रस्त्विहायाति कुरुष्व यदनन्तरम्। एवं संचेदितस्तेन जम्बुकेन तदा वृकः॥ ततोऽवलुम्पनं कृत्वा प्रयात: पिशिताशनः। एतस्मिन्नेव काले तु नकुलोऽप्याजगाम ह॥
37तमुवाच महाराज नकुलं जम्बुको वने। स्वबाहुबलमाश्रित्य निर्जितास्तेऽन्यतो गताः॥ मम दत्त्वा नियुद्धं त्वं भुड्क्ष्व मांसं यथेप्सितम्।
38नकुल उवाच मृगराजो वृक्श्चैव बुद्धिमानपि मूषिकः॥ निर्जिता यत् त्वया वीरास्तमाद् वीरतरो भवान्। न त्वयाप्युत्सहे योद्धमित्युक्त्वा सोऽप्युपागमत्॥
39कणिक उवाच एवं तेषु प्रयातेषु जम्बुको हृष्टमानसः। खादति स्म तदा मांसमेकः सन् मन्त्रनिश्चयात्॥
40एवं समाचरन्नित्यं सुखमेधते भूपतिः। भयेन भेदयेद् भीरुं शूरमञ्जलिकर्मणा॥ लुब्धमर्थप्रदानेन समं न्यूनं तथौजसा। एवं ते कथितं राजशृणु चाप्यपरं तथा॥
41पुत्रः सखा वा भ्राता वा पिता वा यदि वा गुरुः। रिपुस्थानेषु वर्तन्तो हन्तव्या भूतिमिच्छता॥
42शपथेनाप्यरिं हन्यादर्थदानेन वा पुनः। विषेण मायया वापि नोपेक्षते कथंचन। उभौ चेत् संशयोपेतौ श्रद्धावांस्तत्र वर्द्धते॥
43गुरोरप्यविलप्तस्य कार्याकार्यमजानतः। उत्पथप्रतिपन्नस्य न्याय्यं भवति शासनम्॥
44क्रुद्धोऽप्यक्रुद्धरूपः स्यात् स्मितपूर्वाभिभाषिता। न चाप्यन्यमपध्वंसेत् कदाचित् कोपसंयुतः॥ प्रहरिष्यन् प्रियं ब्रूयात् प्रहरन्नपि भारत। प्रहत्य च कृपायीत शोचेत च रुदेत च॥
45आश्वासयेच्चापि परं सान्त्वधर्मार्थवृत्तिभिः। अथास्य प्रहरेत् काले यदा विचलिते पथि॥
46अपि घोरापराधस्य धर्ममाश्रित्य तिष्ठतः। स हि प्रच्छाद्यते दोषः शैलो मेघैरिवासितैः॥
47यः स्यादनुप्राप्तवधस्तस्यागारं प्रदीपयेत्। अधनान् नास्तिकांश्चौरान विषये स्वे न वासयेत्॥
48प्रत्युत्थानासनाद्येन सम्प्रदानेन केनचित्। प्रतिविश्रब्धघाती स्यात् तीक्ष्णदंष्ट्रो निमग्नकः॥
49अशस्तेिभ्यः शङ्केत शख्तेिभ्यश्च सर्वशः। अशक्याद् भयमुत्पन्नमपि मूलं निकृन्तति॥
50न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत्। विश्वासाद् भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्ततिः॥
51चारः सुविहित: कार्य आत्मनश्च परस्य वा। पाषण्डांस्तापसादींश्च परराष्ट्रेषु योजयेत्॥
52उद्यानेषु विहारेषु देवतायतनेषु च। पानागारेषु रथ्यासुसर्वतीर्थेषु चाप्यथ॥ चत्वरेषु च कूपेषु पर्वतेषु वनेषु च। समवायेषु सर्वेषु सरित्सु च विचारयेत्॥
53वाचा भृशं विनीतः स्याद्धदयेन तथा क्षुरः। स्मितपूर्वाभिभाषी स्यात् सृष्टो रौद्राय कर्मणे॥
54अञ्जलिः शपथः सान्त्वं शिरसा पादवन्दनम्। आशाकरणमित्येवं कर्तव्यं भूतिमिच्छता॥
55सुपुष्पितः स्यादफलः फलवान् स्याद् दुरारुहः। आमः स्यात् पक्वसंकाशो न च जीर्येत कर्हिचित्।।
56त्रिवर्गे त्रिविधा पीडा ह्यनुबन्धस्तथैव च। अनुबन्धाः शुभा ज्ञेयाः पीडास्तु परिवर्जयेत्॥
57धर्मं विचरतः पीडा सापि द्वाभ्यां नियच्छति। अर्थं चाप्यर्थलुब्धस्य कामं चातिप्रवर्तिनः॥
58अगर्वितात्मा युक्तश्च सान्त्वयुक्तोऽनसूयिता। अवेक्षितार्थः शुद्धात्मा मन्त्रयीत द्विजैः सह॥
59कर्मणा येन केनैव मृदुना दारुणेन च। उद्धरेद् दीनमात्मानं समर्थो धर्ममाचरेत्॥
60न संशयमनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति। संशयं पुनरारुह्य यदि जीवति पश्यति॥
61यस्य बुद्धिः परिभवेत् तमतीतेन सान्त्वयेत्। अनागतेन दुर्बुद्धिं प्रत्युत्पन्नेन पण्डितम्॥
62योऽरिणा सह संधाय शयीत कृतकृत्यवत्। स वृक्षागे यथा सुप्तः पतितः प्रतिबुध्यते॥
63मन्त्रसंवरणे यत्नः सदा कार्योऽनसूयता। आकारमभिरक्षेत चारेणाप्यनुपालितः॥ नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम्। नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राणोति महतीं श्रियम्॥
64कर्शितं व्याधितं क्लिन्नमपानीयमघासकम्। परिविश्वस्तमन्दं च प्रहर्तव्यमरेबलम्॥
65नार्थिकोऽर्थिनमभ्येति कृतार्थे नास्ति संगतम्। तस्मात् सर्वाणि साध्यानि सावशेषाणि कारयेत्॥
66संग्रहे विग्रहे चैव यत्नः कार्योऽनसूयता। उत्साहश्चापि यत्नेन कर्तव्यो भूतिमिच्छता॥
67नास्य कृत्यानि बुध्येरन् मित्राणि रिपवस्तथा। आरब्धान्येव पश्येरन् सुपर्यवसितान्यपि॥
68भीतवत् संविधातव्यं यावद् भयमनागतम्। आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहर्तव्यमभीतवत्॥
69दण्डेनोपनतं शत्रुमनुगृहणाति यो नरः। स मृत्युमुपगृहणीयाद् गर्भमश्वतरी यथाः॥
70अनागतं हि बुध्येत यच्च कार्यं पुरः स्थितम्। न तु बुद्धिक्षयात् किंचिदतिक्रामेत् प्रयोजनम्॥
71उत्साहश्चापि यत्नेन कर्तव्यो भूतिमिच्छता। विभज्य देशकालौ च दैवं धर्मादयस्त्रयः। नैःश्रेयसौ तु तौ ज्ञेयौ देशकालाविति स्थितिः॥
72तालवत् कुरुते मूलं बालः शत्रुरुपेक्षितः। गहनेऽग्निरिवोत्सृष्टः क्षिप्रं संजायते महान्॥
73अग्निं स्तोकमिवात्मानं संधुक्षयति यो नरः। स वर्धमानो ग्रसते महान्तमपि संचयम्॥
74आशां कालवतीं कुर्यात् कालं विघ्नेन योजयेत्। विजं निमित्ततो ब्रूयानिमित्तं वापि हेतुतः॥
75क्षुरो भूत्वा हरेत् प्राणान् निशितः कालसाधनः। प्रतिच्छन्नो लोमहारी द्विषतां परिकर्तनः॥
76पाण्डवेषु यथान्यायमन्येषु च कुरूद्वह। वर्तमानो न मज्जेस्त्वं तथा कृत्यं समाचर॥ सर्वकल्याणसम्पन्नो विशिष्ट इति निश्चयः। तस्मात् त्वं पाण्डुपुत्रेभ्यो रक्षात्मानं नराधिप।९।।
77भ्रातृव्या बलिनो यस्मात् पाण्डुपुत्रा नराधिप। पश्चात्तापो यथा न स्यात् तथा नीतिर्विधीयताम्॥
78वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वा सम्प्रतस्थे कणिकः सवगृहं ततः। धृतराष्ट्रोऽपि कौरव्यः शोकार्तः समपद्यत॥
अङ्ग्रेजी
1Vaishampayana said : Hearing that the heroic sons of Pandu were endued with great energy and prowess, the king Dhritarashtra became very miserable with anxiety.
2Thereupon summoning that best of ministers, Kanika, learned in politics and expert in counsels, Dhritarashtra said-
3Dhritarashtra said : O best of Brahmanas, the Pandavas are daily over-shadowing the earth. I am very jealous of them. Should I have peace or war with them? O Kanika, advise me truly; I shall do your bidding.
4Vaishampayana said : That best of Brahmanas feel answered him in these pointed words, well-agreeing with the import of politics.
5Kanika said: O sinless king, listen to me as I answer. O best of the Kurus, you should not be angry with me on hearing what I say.
6Kings should ever be ready with upraised scepter (to rule) and they should ever extend their prowess. Carefully avoiding all faults of theirs, they should ceaselessly watch for the faults of others.
7If the king is ever ready with his uplifted scepter, every one fears him. Therefore he should ever have recourse to his scepter (chastisement) in all he does.
8He should so act as others (his enemies) may not find any fault in him. But he should see the faults (defects) others. He should keep his resources concealed as does a tortoise his members of body. Having begun a particular act, he should ever completely accomplish it. A thorn, if not wholly extracted, produces a fostering sore.
9The killing of a harmful foe is always praiseworthy. If he be powerful, if he be a great warrior, one should watch for the hour of his disaster and then kill him without any scruple. O son, if the enemy be weak, still he should not be scorned.
10A spark of fire can consume a forest if it can spread from object to object. They (kings) should sometimes feign deafness and blindness; for if they are incapable of chastising, they should pretend not to notice the faults. They should then consider their bows as made of straw.
11But they should be as watchful as a herd of deer sleeping (in the woods). When your enemy will be in your hands, destroy him by any means, open or secret. Do not show him any mercy, though he seeks your protection.
12An old enemy should be killed even by winning him over by wealth. Thus you must be free of anxiety, for there is no fear from a dead man.
13Destroy all the three, five and seven resources of the enemy; you must destroy them (enemies) by completely uprooting them.
14Then you should destroy their allies and partisans. If the root (principal) is destroyed, they (allies) can never exist.
15If the root of the lord of the forest (tree) is uprooted, its branches and twigs can never exist as before. Carefully concealing your own weakness and watching those of your enemies.
16O king, you should rule over your kingdom, ever being very watchful.
17By maintaining the perpetual fire by sacrifices, by brown clothes, by matted locks and skin cloth. You should first gain the confidence of men (your enemies); and then you should spring upon them like a wolf.
18It is said that in earning wealth, hypocrisy is a cheap means. As a hooked staff is used to bend down a bough of a tree of pluck the ripe fruits.
19So this method should be adopted in destroying one's own enemies. Carry your enemy on your shoulder till the time comes.
20When the times come, you can throw him down and break him into pieces as a earthen vessel is broken being thrown on stones. An enemy should never be allowed to escape, even if he piteously addresses you. You ought not to show him any inercy; he must be slain at once. Enemies should be destroyed by the arts of conciliation or the expenditure of money or by producing disunion amongst his allies or by the employment of every means in your power.
21Dhritarashtra said : Tell me in detail how can a foe be destroyed by the arts of conciliation, or the expenditure of money or by producing disunion or by the employment of force.
22Kanika said: O king, hear what happened in the days of yore. O great king, there dwelt in the forest a jackal well-acquainted with the science of politics.
23The Jackal was wise and mindful of his own interest. He lived in the company of four friends, namely a tiger, a wolf, a mouse and a mongoose. They saw in the woods a strong deer, the leader of a herd, whom however they could not seize for his fleetness and strength. Thereupon they held a consultation.
24The Jackal said : O tiger, you have made many attempts to seize this deer, but your efforts were in vain, for this deer is young, fleet and intelligent. Let the mouse go and eat into its feet when it is asleep. When his feet will be thus eaten, let the tiger go and seize it. Then we shall all eat it with a delightful heart.
25Hearing these words of the jackal, they carefully did what he said. The feet of the deer being eaten up by the mouse, he was killed by the tiger.
26The Jackal said, “ Blessed be you! Go and perform your ablutions. I shall look after it (the deer)".
27Hearing what the Jackal said, they all went to a river. The Jackal waited there, deeply meditating what he should do (next).
28The greatly strong tiger came first after his bath and saw the Jackal sitting in a pensive mind.
29The Tiger said : O greatly wise one, what are you pondering over? You are the foremost of all intelligent persons. Let us enjoy ourselves (now) by feasting on this carcass.
30The Jackal said: O mighty armed one, hear what the mouse has said. (He said)" Fie on the strength of the king of beasts (tiger). The deer has been killed by me.
31He will gratify his hunger today by the might of my arms.” When he has thus boasted, I, for my part, do not wish to touch this food.
32The Tiger said: If the mouse has really said this, my sense is awakened. I shall from this day kill with the might of my own arms the beasts of the forest and feast on their flesh. Having said this he went away into the forest. At this time the mouse came there. Seeing him come, the Jackal thus spoke to him.
33The Jackal said : Blessed by you, O mouse. Listen to what the mongoose has said.
34(He said) "The flesh of this deer is poisoned (by the touch of the tiger). I shall not eat it. If you give me permission I shall eat the mouse."
35Having heard this, the mouse became alarmed and he quickly entered his hole. O king, then after his bath came there the wolf.
36On his coming, the Jackal spoke to him thus. The king of the beasts (tiger) has become angry with you. No good will come to you. He will be soon here with his wife. Do now as you please. The wolf, ever fond of animal food, fled contracting his body into the smallest dimensions, and thus was he got rid of by the jackal. At this time the mongoose came.
37O great king, the jackal thus spoke to the mongoose in the forest. I have defeated others with the might of my arms and they have already fled away. Fight with me first and then eat this flesh as you please.
38The Mongoose said : When the king of the beasts (tiger) the wolf and the intelligent mouse have all been defeated by you, heroes as they are, you seem to be a greater hero than they. I do not desire (therefore) to fight with you: Saying this he went away.
39Kanika said: When thus they all went away, the jackal was much pleased in his heart for the success of policy and he alone ate the flesh (of that deer).
40If kings act in this way, they can always be happy. Thus should the timid, by exciting their fears, the courageous by the arts of conciliation, the covetous by gift of wealth and the inferiors and the equals by the exhibition of prowess, be brought into subjugation. O king, besides what I have said, listen to something else that I say.
41If your son, friend, brother and father, or even your preceptor, become your enemy. If you desire prosperity, you should.
42Destroy him by curses, by incantations, by gift of wealth, by poison or by deception. He should never be neglected out of scorn. If both the parties be equal and success uncertain, then he who acts with diligence grows in prosperity.
43If the preceptor himself be vain, ignorant of what should be done and what should be left undone and vicious in his ways, even he should be chastised.
44If you are angry, show yourself as if you are not so, speaking then with even smiles. O descendant of Bharatas, never reprove any one with indications of anger. Speak soft words before you hit (your enemy), (speak soft words) even when you are hitting (your enemy). After hitting (your enemy), pity the victim and grieve for him and even shed tears.
45Securing confidence (of the enemy) by conciliation, by gift of wealth and by long kind behaviour. You must destroy him if he does not walk aright.
46The greatly sinful men live as if they are very virtuous. He conceals his sins, as black clouds cover the mountains.
47You should burn the house of those that should be killed by you. You should never permit beggars, atheists and thieves to live in you kingdom.
48By a sudden sally or pitched battle, by poison, by gift of wealth, or by any means, you must destroy your enemy. You can act with the greatest cruelty. You should make your teeth sharp (enough) to bite with fatal effect.
49You must destroy him so effectually that he may not again raise up his head. You should always fear even those from whom you have no fear. If you do not fear a man, by your root may be destroyed (your ruin inay come).
50You should never trust the faithless, nor should you trust too much those that are faithful. If fear (enmity) is engendered in a man whom you trust, your root may be destroyed (your total ruin may come).
51The spies should be first carefully tested of their fidelity and then they should be appointed in your cwn (kingdom) or in (the kingdom of others). The spies in the kingdoms of others should be scoundrels and persons in the garbs of ascetic.
52They should be (placed) in gardens. In place of amusements, in temples. In drinkingballs, in streets and with all the Tirthas (state officials), in place of sacrifice, near wells, on mountains, in forests. In all places where people congregate and on rivers. They should move about in these places.
53They should be humble in speech, but their hearts must be as sharp as the razors. When you are engaged in doing a very cruel and terrible act, you should talk with smiles on your lips.
54If you desire for prosperity, you must (adopt these acts narnely) fold your hands, be humble, take oath, use conciliation, worship the feet of others by lowering your head and inspire hope.
55A man of policy should be like a tree decked with flowers but bearing no fruits. If there be any fruiti, it must be inaccessible and at a great height. If ripe, they must look raw. Such a man never fades.
56Trivarga, (Dharma, Artha and Kama) has three evils knit together (with three goods). Extracting the good from it, the evil should be avoided. He who practices virtue has also two diseases, (evil to cope with).
57(Namely) the want of wealth and the neglect of pleasure. Those in pursuit of pleasure are made unhappy for the neglect of the two others. And those who pursue pleasure suffer for the want of virtue and wealth.
58Therefore you should pursue virtue, wealth and pleasure in such a way that you may not have to suffer in any way. With humiliation and attention, without jealousy and solicitations, you should in all sincerity consult with Brahmanas in accomplishing your purpose.
59When you are fallen, you should raise yourself by any means, either gentle or violent. When you have raised yourself, you should practice virtue.
60The man who has never met with any calamity can never have prosperity. This is seen in the life of one who has passed through calamities.
61He who is afflicted with sorrow should be consoled by the recitation of old history. The ignorant (should be consoled) by the hope of future prosperity and the learned by pleasing office. He who quietly responses after concluding a treaty with an enemy, considering himself crowned with success.
62Is like a person who awakes after having failen down from the top of a tree where he slept. Counsel should be kept concealed without the fear of calumny.
63And while seeing everything with the eyes of his spies, he should conceit his own thoughts before the spies of others like a fisherman who becomes rich by catching and killing fish, a king grc" vs prosperous by tearing the vitals of his enemy and by doing some violent acts.
64The strength of your enemy as represented by his force should always be completely destroyed, by ploughing it up, by moving it down or by afflicting it with disease, starvation and want of drink.
65A person in want never goes to a person in affluence. When your purpose has been fulfilled, you need not go to the man whom you have hitherto looked to for its accomplishment.
66Therefore, when you do a thing, do it completely, leaving nothing to be done. He who desires prosperity, should diligently exert to seek for allies and means in order to conduct his war.
67He should act in such a way that both friends and foes may not know his intention before the commencement of the act. Let them know it when the act has been commenced or ended.
68As long as danger does not come, so long only should you look as if you are afraid. Seeing the danger already come, you should grapple it courageously.
69The man, who trusts his enemy who is already under his control, invites his own death as a mule by her conception.
70You should consider the future acts as already arrived. Else on account of the loss of reason, you may overlook an important point (in accomplishing the act). He who desires prosperity, should always exert himself with energy and prudence.
71Adopting his measures (suited) to time and place, destiny and Dharma, Artha and Kama. It is well known that time and place produce the greatest good.
72If an enemy is despised and over looked, he may soon grow like a palm tree extending its roots, or like a spark of fire in the deep forest that may soon flame upto a great conflagration.
73As a small fire, if fed with fagots, soon becomes capable of coming all, so a man who increase his power making alliances, soon becomes capable of vanquishing even the strongest foe.
74The hope, that you give to your enemy, should be long deferred to be fulfilled. When the time comes for fulfilling it, invent some pretext to defer it still. Let the pretext appear as founded on some reason and let that reason (also) appear as founded on some other reason.
75Unpitying and sharp, concealed in their leathern cases, striking when opportunity comes, sweeping of all hair, kings should resemble razors in the mater of destroying their enemy.
76O supporter of the Kuru dignity, act with the Pandavas and others as policy dictates and (act) in such a way that you may not have to reput in futuic. I have not the least doubt that you are endued with every blessing and good fortune, O king, therefore, protect yourself frorn the sons of Pandu.
77O king, the sons of Pandu are stronger than their cousins (your sons). O chastiser of foes, I tell you plainly what you ought to do.
78Vaishampayana said : Having said this Kanika went away to his house and the descendant of Kuru Dhritarashtra become pensive and sad.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — पाण्डु के वीर पुत्रों को महान् तेज और पराक्रम से सम्पन्न सुनकर राजा धृतराष्ट्र चिन्ता से अत्यन्त दुखी हो गए।
2तत्पश्चात् मन्त्रियों में श्रेष्ठ, राजनीति के ज्ञाता और मन्त्रणा में निपुण कणिक को बुलाकर धृतराष्ट्र ने कहा —
3धृतराष्ट्र ने कहा — हे ब्राह्मणों में श्रेष्ठ, पाण्डव प्रतिदिन पृथ्वी पर छाते जा रहे हैं। मुझे उनसे बड़ी ईर्ष्या होती है। मुझे उनसे सन्धि करनी चाहिए या युद्ध? हे कणिक, मुझे सत्य परामर्श दीजिए; मैं आपकी आज्ञा का पालन करूँगा।
4वैशम्पायन ने कहा — ब्राह्मणों में श्रेष्ठ उन्होंने राजनीति के तात्पर्य से भलीभाँति मेल खाते इन सटीक वचनों में उन्हें उत्तर दिया।
5कणिक ने कहा — हे निष्पाप राजन्, मैं जो उत्तर देता हूँ उसे सुनिए। हे कुरुओं में श्रेष्ठ, मैं जो कहूँ उसे सुनकर आपको मुझ पर क्रोध नहीं करना चाहिए।
6राजाओं को (शासन करने के लिए) सदा दण्ड उठाए तत्पर रहना चाहिए और उन्हें सदा अपना पराक्रम बढ़ाना चाहिए। अपने समस्त दोषों से यत्नपूर्वक बचते हुए उन्हें निरन्तर दूसरों के दोषों पर दृष्टि रखनी चाहिए।
7यदि राजा सदा दण्ड उठाए तत्पर रहे, तो प्रत्येक व्यक्ति उससे भय खाता है। इसलिए वह जो कुछ करे, उसमें सदा दण्ड (चेतावनी) का आश्रय ले।
8उसे ऐसा आचरण करना चाहिए कि दूसरे (उसके शत्रु) उसमें कोई दोष न पा सकें। किन्तु उसे दूसरों के दोष (कमियाँ) अवश्य देखने चाहिए। जैसे कछुआ अपने अंग छिपाता है, वैसे ही उसे अपने साधन गुप्त रखने चाहिए। किसी कार्य को आरम्भ करने पर उसे सदा पूर्णतः सम्पन्न करना चाहिए। काँटा यदि पूर्णतः न निकाला जाए, तो वह रिसता हुआ घाव उत्पन्न कर देता है।
9हानिकारक शत्रु का वध सदा प्रशंसनीय है। यदि वह बलशाली हो, यदि वह महान् योद्धा हो, तो उसकी विपत्ति के क्षण की प्रतीक्षा करनी चाहिए और तब बिना किसी संकोच के उसका वध कर देना चाहिए। हे पुत्र, यदि शत्रु दुर्बल हो, तो भी उसकी अवहेलना नहीं करनी चाहिए।
10अग्नि की एक चिंगारी भी वन को भस्म कर सकती है, यदि वह एक वस्तु से दूसरी तक फैल जाए। उन्हें (राजाओं को) कभी बहरा और अन्धा बनने का ढोंग करना चाहिए; क्योंकि यदि वे दण्ड देने में असमर्थ हों, तो उन्हें दोषों को न देखने का बहाना करना चाहिए। तब उन्हें अपने धनुष को तिनके का बना समझना चाहिए।
11किन्तु उन्हें (वन में) सोए हुए मृगों के झुंड के समान सावधान रहना चाहिए। जब तुम्हारा शत्रु तुम्हारे हाथ में हो, तब किसी भी उपाय से — प्रकट अथवा गुप्त — उसका नाश कर दो। उस पर कोई दया मत दिखाओ, चाहे वह तुम्हारी शरण ही क्यों न माँगे।
12पुराने शत्रु को धन देकर अपने पक्ष में करके भी मार डालना चाहिए। इस प्रकार तुम चिन्तामुक्त हो जाओगे, क्योंकि मृत पुरुष से कोई भय नहीं होता।
13शत्रु के तीनों, पाँचों और सातों साधनों का नाश कर दो; तुम्हें उन्हें (शत्रुओं को) पूर्णतः जड़ से उखाड़कर नष्ट करना चाहिए।
14तत्पश्चात् तुम्हें उनके सहयोगियों और पक्षपातियों का नाश करना चाहिए। यदि मूल (प्रधान) नष्ट हो जाए, तो वे (सहयोगी) कभी टिक नहीं सकते।
15यदि वनस्पति के स्वामी (वृक्ष) की जड़ उखाड़ दी जाए, तो उसकी शाखाएँ और टहनियाँ पहले की भाँति कभी नहीं रह सकतीं। अपनी दुर्बलताएँ यत्नपूर्वक छिपाते हुए और अपने शत्रुओं की दुर्बलताएँ देखते हुए —
16हे राजन्, आपको सदा अत्यन्त सावधान रहते हुए अपने राज्य पर शासन करना चाहिए।
17यज्ञों द्वारा नित्य अग्नि बनाए रखकर, गेरुए वस्त्रों से, जटा और मृगचर्म से आपको पहले मनुष्यों (अपने शत्रुओं) का विश्वास जीतना चाहिए; और तत्पश्चात् आपको भेड़िये के समान उन पर झपटना चाहिए।
18कहा जाता है कि धन कमाने में कपट सस्ता उपाय है। जैसे पके फल तोड़ने के लिए वृक्ष की डाल झुकाने को अंकुश वाली लाठी का प्रयोग किया जाता है,
19वैसे ही अपने शत्रुओं का नाश करने में यह विधि अपनानी चाहिए। समय आने तक अपने शत्रु को अपने कन्धे पर ढोओ।
20जब समय आए, तब तुम उसे नीचे पटककर उसी प्रकार टुकड़े-टुकड़े कर सकते हो जैसे पत्थरों पर फेंका गया मिट्टी का पात्र टूट जाता है। शत्रु को कभी बच निकलने नहीं देना चाहिए, चाहे वह तुमसे करुण याचना ही क्यों न करे। तुम्हें उस पर कोई दया नहीं दिखानी चाहिए; उसे तत्काल मार देना चाहिए। शत्रुओं का नाश साम की कलाओं से, धन के व्यय से, उनके सहयोगियों में फूट डालकर अथवा अपनी शक्ति के प्रत्येक उपाय के प्रयोग से करना चाहिए।
21धृतराष्ट्र ने कहा — मुझे विस्तार से बताइए कि शत्रु का नाश साम की कलाओं से, धन के व्यय से, फूट डालकर अथवा बल के प्रयोग से कैसे किया जा सकता है।
22कणिक ने कहा — हे राजन्, प्राचीन काल में जो हुआ वह सुनिए। हे महाराज, एक वन में राजनीति के ज्ञाता एक गीदड़ रहता था।
23वह गीदड़ बुद्धिमान् और अपने स्वार्थ के प्रति सचेत था। वह चार मित्रों — एक व्याघ्र, एक भेड़िया, एक चूहा और एक नेवला — के साथ रहता था। उन्होंने वन में एक बलशाली मृग देखा, जो अपने झुंड का नायक था और जिसे वे अपनी तीव्र गति और बल के कारण पकड़ नहीं पा रहे थे। तब उन्होंने परामर्श किया।
24गीदड़ ने कहा — हे व्याघ्र, तुमने इस मृग को पकड़ने के अनेक प्रयत्न किए, किन्तु तुम्हारे प्रयत्न व्यर्थ गए, क्योंकि यह मृग तरुण, वेगवान् और बुद्धिमान् है। जब यह सो रहा हो, तब चूहा जाकर इसके पैर कुतर दे। जब इसके पैर इस प्रकार कुतर दिए जाएँ, तब व्याघ्र जाकर इसे पकड़ ले। तब हम सब प्रसन्न हृदय से इसे खाएँगे।
25गीदड़ के ये वचन सुनकर उन्होंने यत्नपूर्वक वही किया जो उसने कहा था। चूहे द्वारा मृग के पैर कुतर दिए जाने पर वह व्याघ्र द्वारा मार डाला गया।
26गीदड़ ने कहा — "आप सबका कल्याण हो! जाइए और स्नान कीजिए। मैं इसकी (मृग की) रखवाली करूँगा।"
27गीदड़ का कहना सुनकर वे सब नदी को चले गए। गीदड़ वहीं प्रतीक्षा करता रहा और गहराई से सोचता रहा कि उसे (आगे) क्या करना चाहिए।
28महाबली व्याघ्र स्नान के पश्चात् पहले आया और उसने गीदड़ को विचारमग्न बैठे देखा।
29व्याघ्र ने कहा — हे महाबुद्धिमान्, तुम किस विषय पर विचार कर रहे हो? तुम समस्त बुद्धिमानों में अग्रगण्य हो। (अब) आओ, हम इस शव का भोजन करके आनन्द लें।
30गीदड़ ने कहा — हे महाबाहु, सुनिए चूहे ने क्या कहा है। (उसने कहा —) "धिक्कार है पशुओं के राजा (व्याघ्र) के बल को। यह मृग तो मैंने मारा है।
31वह आज मेरी भुजाओं के बल से अपनी भूख शान्त करेगा।" जब उसने ऐसी डींग हाँकी है, तो मैं अपनी ओर से यह भोजन छूना नहीं चाहता।
32व्याघ्र ने कहा — यदि चूहे ने वास्तव में ऐसा कहा है, तो मेरी चेतना जाग उठी है। मैं आज से अपनी ही भुजाओं के बल से वन के पशुओं को मारूँगा और उनका माँस खाऊँगा। यह कहकर वह वन में चला गया। इसी समय चूहा वहाँ आया। उसे आते देखकर गीदड़ ने उससे इस प्रकार कहा —
33गीदड़ ने कहा — हे चूहे, तुम्हारा कल्याण हो। सुनो, नेवले ने क्या कहा है।
34(उसने कहा —) "इस मृग का माँस (व्याघ्र के स्पर्श से) विषाक्त हो गया है। मैं इसे नहीं खाऊँगा। यदि तुम अनुमति दो, तो मैं चूहे को खा लूँगा।"
35यह सुनकर चूहा भयभीत हो गया और वह शीघ्र अपने बिल में घुस गया। हे राजन्, तत्पश्चात् स्नान करके भेड़िया वहाँ आया।
36उसके आने पर गीदड़ ने उससे इस प्रकार कहा — "पशुओं का राजा (व्याघ्र) तुम पर क्रुद्ध हो गया है। तुम्हारा कल्याण नहीं होगा। वह शीघ्र ही अपनी पत्नी सहित यहाँ आएगा। अब जैसा चाहो वैसा करो।" सदा माँस का प्रेमी वह भेड़िया अपने शरीर को यथासम्भव छोटा करके भाग गया और इस प्रकार गीदड़ ने उससे भी छुटकारा पा लिया। इसी समय नेवला आया।
37हे महाराज, गीदड़ ने वन में नेवले से इस प्रकार कहा — "मैंने अपनी भुजाओं के बल से दूसरों को पराजित कर दिया है और वे पहले ही भाग गए हैं। पहले मुझसे युद्ध करो और तब जैसा चाहो यह माँस खाओ।"
38नेवले ने कहा — जब पशुओं के राजा (व्याघ्र), भेड़िये और बुद्धिमान् चूहे — जो सब वीर हैं — तुम्हारे द्वारा पराजित हो गए, तब तुम उनसे भी बड़े वीर लगते हो। मैं (इसलिए) तुमसे युद्ध करना नहीं चाहता। यह कहकर वह चला गया।
39कणिक ने कहा — जब वे सब इस प्रकार चले गए, तब गीदड़ अपनी नीति की सफलता से हृदय में अत्यन्त प्रसन्न हुआ और उसने अकेले ही (उस मृग का) माँस खाया।
40यदि राजा इस प्रकार आचरण करें, तो वे सदा सुखी रह सकते हैं। इस प्रकार भीरु को उनके भय भड़काकर, साहसी को साम की कलाओं से, लोभी को धन के दान से तथा हीन और समान को पराक्रम के प्रदर्शन से वश में लाना चाहिए। हे राजन्, जो मैंने कहा उसके अतिरिक्त कुछ और भी सुनिए जो मैं कहता हूँ।
41यदि आपका पुत्र, मित्र, भाई और पिता, अथवा आपका आचार्य भी आपका शत्रु बन जाए — यदि आप समृद्धि चाहते हैं, तो आपको —
42शाप से, अभिचार से, धन के दान से, विष से अथवा छल से उसका नाश कर देना चाहिए। घृणावश उसकी उपेक्षा कभी नहीं करनी चाहिए। यदि दोनों पक्ष समान हों और सफलता अनिश्चित हो, तब जो तत्परता से कार्य करता है वही समृद्धि में बढ़ता है।
43यदि आचार्य स्वयं अभिमानी हो, यह न जानता हो कि क्या करना चाहिए और क्या नहीं, तथा अपने आचरण में दुष्ट हो, तो उसे भी दण्ड देना चाहिए।
44यदि आप क्रुद्ध हों, तो ऐसा दिखाइए मानो आप क्रुद्ध नहीं हैं और तब मुस्कुराते हुए बोलिए। हे भरतवंशी, कभी क्रोध के लक्षणों सहित किसी की भर्त्सना मत कीजिए। (शत्रु पर) प्रहार करने से पूर्व कोमल वचन बोलिए, (कोमल वचन बोलिए) प्रहार करते समय भी। (शत्रु पर) प्रहार कर चुकने के पश्चात् उस पीड़ित पर दया कीजिए, उसके लिए शोक कीजिए और आँसू तक बहाइए।
45साम से, धन के दान से और दीर्घकालीन कृपापूर्ण व्यवहार से (शत्रु का) विश्वास प्राप्त करके, यदि वह सीधे मार्ग पर न चले, तो आपको उसका नाश कर देना चाहिए।
46अत्यन्त पापी पुरुष ऐसे जीते हैं मानो वे बड़े धर्मात्मा हों। वह अपने पाप ऐसे छिपाता है जैसे काले मेघ पर्वतों को ढँक लेते हैं।
47जिनका आपको वध करना हो, उनके घर आपको जला देने चाहिए। आपको भिखारियों, नास्तिकों और चोरों को अपने राज्य में कभी रहने नहीं देना चाहिए।
48सहसा आक्रमण से अथवा खुले युद्ध से, विष से, धन के दान से, अथवा किसी भी उपाय से आपको अपने शत्रु का नाश करना चाहिए। आप अत्यन्त निर्दयता से आचरण कर सकते हैं। आपको अपने दाँत इतने तीक्ष्ण करने चाहिए कि उनका काटना प्राणघातक हो।
49आपको उसका इतने प्रभावी ढंग से नाश करना चाहिए कि वह फिर कभी सिर न उठा सके। आपको सदा उनसे भी भय करना चाहिए जिनसे आपको कोई भय नहीं है। यदि आप किसी पुरुष से भय नहीं करते, तो आपकी जड़ ही नष्ट हो सकती है (आपका विनाश आ सकता है)।
50आपको कभी अश्रद्धेय पर विश्वास नहीं करना चाहिए, न ही श्रद्धेय पर बहुत अधिक विश्वास करना चाहिए। यदि जिस पुरुष पर आप विश्वास करते हैं उसमें भय (शत्रुता) उत्पन्न हो जाए, तो आपकी जड़ नष्ट हो सकती है (आपका पूर्ण विनाश आ सकता है)।
51गुप्तचरों की निष्ठा पहले यत्नपूर्वक परखी जानी चाहिए और तब उन्हें अपने (राज्य में) अथवा (दूसरों के राज्य में) नियुक्त करना चाहिए। दूसरों के राज्यों में गुप्तचर दुष्ट पुरुष और तपस्वियों के वेश में पुरुष होने चाहिए।
52वे उद्यानों में (नियुक्त किए) जाने चाहिए, विनोदस्थलों में, मन्दिरों में, मद्यशालाओं में, गलियों में और समस्त तीर्थों (राजकर्मचारियों) के साथ, यज्ञस्थलों में, कुओं के निकट, पर्वतों पर, वनों में — उन समस्त स्थानों में जहाँ लोग एकत्र होते हैं और नदियों पर। उन्हें इन स्थानों में विचरण करना चाहिए।
53वे वाणी में विनम्र होने चाहिए, किन्तु उनके हृदय छुरे के समान तीक्ष्ण होने चाहिए। जब आप कोई अत्यन्त क्रूर और भयंकर कर्म कर रहे हों, तब आपको ओठों पर मुस्कान लिए बात करनी चाहिए।
54यदि आप समृद्धि चाहते हैं, तो आपको (ये कर्म अपनाने चाहिए, अर्थात्) हाथ जोड़ना, विनम्र होना, शपथ लेना, साम का प्रयोग करना, सिर झुकाकर दूसरों के चरणों की पूजा करना और आशा जगाना।
55नीतिज्ञ पुरुष को पुष्पों से सजे किन्तु फलरहित वृक्ष के समान होना चाहिए। यदि कोई फल हो, तो वह दुर्गम और अत्यन्त ऊँचाई पर होना चाहिए। यदि पका हो, तो उसे कच्चा दिखना चाहिए। ऐसा पुरुष कभी क्षीण नहीं होता।
56त्रिवर्ग (धर्म, अर्थ और काम) में तीन बुराइयाँ (तीन भलाइयों के साथ) गुँथी हुई हैं। उसमें से भलाई निकालकर बुराई त्याग देनी चाहिए। जो केवल धर्म का आचरण करता है, उसे भी दो रोग (जिनसे जूझना पड़ता है) होते हैं —
57(अर्थात्) धन का अभाव और काम की उपेक्षा। जो काम के पीछे भागते हैं वे अन्य दोनों की उपेक्षा से दुखी होते हैं। और जो काम का अनुसरण करते हैं वे धर्म और अर्थ के अभाव से कष्ट पाते हैं।
58इसलिए आपको धर्म, अर्थ और काम का अनुसरण इस प्रकार करना चाहिए कि आपको किसी प्रकार कष्ट न भोगना पड़े। विनम्रता और ध्यान के साथ, ईर्ष्या और याचना से रहित होकर, आपको अपना प्रयोजन सिद्ध करने के लिए पूर्ण सच्चाई से ब्राह्मणों से परामर्श करना चाहिए।
59जब आप गिर जाएँ, तब आपको किसी भी उपाय से — कोमल अथवा कठोर — स्वयं को उठाना चाहिए। जब आप स्वयं को उठा लें, तब धर्म का आचरण करना चाहिए।
60जिस पुरुष ने कभी कोई विपत्ति नहीं देखी, उसे कभी समृद्धि नहीं मिल सकती। यह उस पुरुष के जीवन में देखा जाता है जो विपत्तियों से होकर गुजरा है।
61जो शोक से पीड़ित हो उसे प्राचीन इतिहास सुनाकर सान्त्वना देनी चाहिए। अज्ञानी को (सान्त्वना देनी चाहिए) भावी समृद्धि की आशा से और विद्वान् को रुचिकर पद से। जो शत्रु से सन्धि करके स्वयं को सफल मानते हुए निश्चिन्त होकर विश्राम करता है,
62वह उस पुरुष के समान है जो वृक्ष के शिखर पर सोया था और वहाँ से गिरने के पश्चात् जागता है। मन्त्रणा निन्दा के भय के बिना गुप्त रखनी चाहिए।
63और अपने गुप्तचरों की आँखों से प्रत्येक वस्तु देखते हुए उसे दूसरों के गुप्तचरों से अपने विचार छिपाने चाहिए। जैसे मछुआरा मछलियाँ पकड़कर और मारकर धनवान् बनता है, वैसे ही राजा अपने शत्रु के मर्मस्थल विदीर्ण करके और कुछ हिंसक कर्म करके समृद्ध होता है।
64शत्रु का बल, जो उसकी सेना के रूप में है, सदा पूर्णतः नष्ट कर देना चाहिए — उसे जोतकर, काटकर, अथवा रोग, भुखमरी और जल के अभाव से पीड़ित करके।
65अभावग्रस्त पुरुष कभी सम्पन्न पुरुष के पास नहीं जाता। जब आपका प्रयोजन सिद्ध हो जाए, तब आपको उस पुरुष के पास जाने की आवश्यकता नहीं जिसकी ओर आप अब तक उसकी सिद्धि के लिए देखते रहे।
66इसलिए जब आप कोई कार्य करें, तो उसे पूर्णतः कीजिए, कुछ भी शेष मत छोड़िए। जो समृद्धि चाहता है, उसे अपना युद्ध संचालित करने के लिए सहयोगियों और साधनों की खोज में तत्परता से प्रयत्न करना चाहिए।
67उसे ऐसा आचरण करना चाहिए कि मित्र और शत्रु — दोनों उसका अभिप्राय कार्य आरम्भ होने से पूर्व न जान सकें। वे उसे तब जानें जब कार्य आरम्भ हो चुका हो अथवा समाप्त हो चुका हो।
68जब तक संकट न आए, तब तक ही आपको ऐसा दिखना चाहिए मानो आप भयभीत हों। संकट को आया हुआ देखकर आपको उससे साहसपूर्वक जूझना चाहिए।
69जो पुरुष अपने उस शत्रु पर विश्वास करता है जो पहले ही उसके वश में है, वह अपनी मृत्यु को उसी प्रकार आमन्त्रित करता है जैसे खच्चरी अपने गर्भ से।
70आपको भावी कार्यों को पहले ही आया हुआ मानना चाहिए। अन्यथा विवेक के लोप के कारण आप (कार्य की सिद्धि में) कोई महत्त्वपूर्ण बात चूक सकते हैं। जो समृद्धि चाहता है, उसे सदा तेज और विवेक के साथ प्रयत्न करना चाहिए —
71अपने उपायों को काल और स्थान, दैव तथा धर्म, अर्थ और काम के (अनुकूल) बनाते हुए। यह सुविदित है कि काल और स्थान महानतम कल्याण उत्पन्न करते हैं।
72यदि शत्रु की अवहेलना और उपेक्षा की जाए, तो वह शीघ्र ही अपनी जड़ें फैलाते ताड़वृक्ष के समान अथवा गहन वन में अग्नि की उस चिंगारी के समान बढ़ सकता है जो शीघ्र ही महान् दावानल बन जाती है।
73जैसे थोड़ी-सी अग्नि, यदि उसमें लकड़ियाँ डाली जाएँ, तो शीघ्र ही सबको भस्म करने में समर्थ हो जाती है, वैसे ही जो पुरुष सन्धियाँ करके अपनी शक्ति बढ़ाता है, वह शीघ्र ही प्रबलतम शत्रु को भी पराजित करने में समर्थ हो जाता है।
74जो आशा आप अपने शत्रु को देते हैं, उसकी पूर्ति दीर्घकाल तक टालनी चाहिए। जब उसकी पूर्ति का समय आए, तब उसे और टालने के लिए कोई बहाना गढ़िए। वह बहाना किसी कारण पर आधारित प्रतीत हो और वह कारण (भी) किसी अन्य कारण पर आधारित प्रतीत हो।
75निर्दय और तीक्ष्ण, अपने चर्मकोशों में छिपे, अवसर आने पर प्रहार करने वाले, समस्त केश साफ कर देने वाले — राजाओं को अपने शत्रुओं के विनाश के विषय में छुरे के समान होना चाहिए।
76हे कुरुओं की मर्यादा के रक्षक, पाण्डवों तथा अन्य के साथ वैसा ही आचरण कीजिए जैसा नीति कहती है और (आचरण कीजिए) इस प्रकार कि आपको भविष्य में पछताना न पड़े। मुझे तनिक भी सन्देह नहीं कि आप प्रत्येक कल्याण और सौभाग्य से सम्पन्न हैं। हे राजन्, इसलिए पाण्डु के पुत्रों से अपनी रक्षा कीजिए।
77हे राजन्, पाण्डु के पुत्र अपने चचेरे भाइयों (आपके पुत्रों) से अधिक बलशाली हैं। हे शत्रुदमन, मैं आपसे स्पष्ट कहता हूँ कि आपको क्या करना चाहिए।
78वैशम्पायन ने कहा — यह कहकर कणिक अपने घर चले गए और कुरुवंशी धृतराष्ट्र विचारमग्न तथा उदास हो गए।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — पाण्डुका वीर पुत्रहरू महान् तेज र पराक्रमले सम्पन्न छन् भन्ने सुनेर राजा धृतराष्ट्र चिन्ताले अत्यन्त दुःखी भए।
2त्यसपछि मन्त्रीहरूमा श्रेष्ठ, राजनीतिका ज्ञाता र मन्त्रणामा निपुण कणिकलाई बोलाएर धृतराष्ट्रले भने —
3धृतराष्ट्रले भने — हे ब्राह्मणहरूमा श्रेष्ठ, पाण्डवहरू दिनदिनै पृथ्वीमा छाउँदै गइरहेका छन्। मलाई तिनीहरूसँग ठूलो ईर्ष्या हुन्छ। मैले तिनीहरूसँग सन्धि गर्नुपर्छ कि युद्ध? हे कणिक, मलाई सत्य परामर्श दिनुहोस्; म तपाईंको आज्ञा पालन गर्नेछु।
4वैशम्पायनले भने — ब्राह्मणहरूमा श्रेष्ठ उनले राजनीतिको तात्पर्यसँग राम्ररी मेल खाने यी सटीक वचनमा उनलाई उत्तर दिए।
5कणिकले भने — हे निष्पाप राजन्, म जुन उत्तर दिन्छु त्यो सुन्नुहोस्। हे कुरुहरूमा श्रेष्ठ, म जे भनूँ त्यो सुनेर तपाईंले ममाथि क्रोध गर्नु हुँदैन।
6राजाहरूले (शासन गर्न) सदा दण्ड उठाएर तत्पर रहनुपर्छ र उनीहरूले सदा आफ्नो पराक्रम बढाउनुपर्छ। आफ्ना सम्पूर्ण दोषबाट यत्नपूर्वक बच्दै उनीहरूले निरन्तर अरूका दोषमा दृष्टि राख्नुपर्छ।
7यदि राजा सदा दण्ड उठाएर तत्पर रहन्छ भने, प्रत्येक व्यक्ति उससँग डराउँछ। त्यसैले उसले जे गरोस्, त्यसमा सदा दण्ड (चेतावनी) को आश्रय लिओस्।
8उसले यस्तो आचरण गर्नुपर्छ कि अरूले (उसका शत्रुहरूले) उसमा कुनै दोष नपाऊन्। तर उसले अरूका दोष (कमी) अवश्य हेर्नुपर्छ। जसरी कछुवाले आफ्ना अङ्ग लुकाउँछ, त्यसरी नै उसले आफ्ना साधन गुप्त राख्नुपर्छ। कुनै कार्य सुरु गरेपछि उसले सदा पूर्णतः सम्पन्न गर्नुपर्छ। काँडा यदि पूर्णतः ननिकालियो भने, त्यसले रसाइरहने घाउ उत्पन्न गर्छ।
9हानिकारक शत्रुको वध सदा प्रशंसनीय छ। यदि ऊ बलशाली होस्, यदि ऊ महान् योद्धा होस्, त उसको विपत्तिको क्षणको प्रतीक्षा गर्नुपर्छ र तब कुनै सङ्कोचविना उसको वध गरिदिनुपर्छ। हे पुत्र, यदि शत्रु दुर्बल छ भने पनि उसको अवहेलना गर्नु हुँदैन।
10अग्निको एउटा झिल्कोले पनि वन भस्म पार्न सक्छ, यदि त्यो एक वस्तुबाट अर्कोसम्म फैलियो भने। उनीहरूले (राजाहरूले) कहिले बहिरो र अन्धो बन्ने बहाना गर्नुपर्छ; किनकि यदि उनीहरू दण्ड दिन असमर्थ छन् भने, उनीहरूले दोषलाई नदेखेको बहाना गर्नुपर्छ। तब उनीहरूले आफ्नो धनुषलाई पराल बनेको ठान्नुपर्छ।
11तर उनीहरूले (वनमा) सुतिरहेका मृगको बथानजस्तै सावधान रहनुपर्छ। जब तिम्रो शत्रु तिम्रो हातमा हुन्छ, तब कुनै पनि उपायले — प्रकट अथवा गुप्त — उसको नाश गरिदेऊ। उसमाथि कुनै दया नदेखाऊ, चाहे उसले तिम्रो शरण नै किन नमागोस्।
12पुरानो शत्रुलाई धन दिएर आफ्नो पक्षमा पारेर पनि मारिदिनुपर्छ। यसरी तिमी चिन्तामुक्त हुनेछौ, किनकि मरेको पुरुषबाट कुनै भय हुँदैन।
13शत्रुका तीनै, पाँचै र सातै साधनको नाश गरिदेऊ; तिमीले तिनलाई (शत्रुहरूलाई) पूर्णतः जरैदेखि उखेलेर नष्ट पार्नुपर्छ।
14त्यसपछि तिमीले तिनका सहयोगी र पक्षपातीहरूको नाश गर्नुपर्छ। यदि मूल (प्रधान) नष्ट भयो भने, तिनीहरू (सहयोगी) कहिल्यै टिक्न सक्दैनन्।
15यदि वनस्पतिका स्वामी (वृक्ष) को जरा उखेलियो भने, त्यसका हाँगा र टुसा पहिलेझैँ कहिल्यै रहन सक्दैनन्। आफ्ना दुर्बलता यत्नपूर्वक लुकाउँदै र आफ्ना शत्रुका दुर्बलता हेर्दै —
16हे राजन्, तपाईंले सदा अत्यन्त सावधान रहँदै आफ्नो राज्यमा शासन गर्नुपर्छ।
17यज्ञद्वारा नित्य अग्नि कायम राखेर, गेरुवा वस्त्रले, जटा र मृगचर्मले तपाईंले पहिले मानिसहरू (आफ्ना शत्रुहरू) को विश्वास जित्नुपर्छ; र त्यसपछि तपाईंले ब्वाँसोजस्तै तिनीमाथि जाइलाग्नुपर्छ।
18भनिन्छ कि धन कमाउनमा कपट सस्तो उपाय हो। जसरी पाकेका फल टिप्न वृक्षको हाँगा झुकाउन अङ्कुसे लौरोको प्रयोग गरिन्छ,
19त्यसरी नै आफ्ना शत्रुको नाश गर्नमा यो विधि अपनाउनुपर्छ। समय आउँदासम्म आफ्नो शत्रुलाई आफ्नो काँधमा बोक।
20जब समय आओस्, तब तिमीले उसलाई तल पछारेर त्यसै गरी टुक्राटुक्रा पार्न सक्छौ जसरी ढुङ्गामा फालिएको माटोको भाँडो फुट्छ। शत्रुलाई कहिल्यै उम्कन दिनु हुँदैन, चाहे उसले तिमीसँग करुण याचना नै किन नगरोस्। तिमीले उसमाथि कुनै दया देखाउनु हुँदैन; उसलाई तत्कालै मारिदिनुपर्छ। शत्रुहरूको नाश सामका कलाले, धनको खर्चले, तिनका सहयोगीमा फुट पारेर अथवा आफ्नो शक्तिका प्रत्येक उपायको प्रयोगले गर्नुपर्छ।
21धृतराष्ट्रले भने — मलाई विस्तारपूर्वक बताउनुहोस् कि शत्रुको नाश सामका कलाले, धनको खर्चले, फुट पारेर अथवा बलको प्रयोगले कसरी गर्न सकिन्छ।
22कणिकले भने — हे राजन्, प्राचीन कालमा जे भयो त्यो सुन्नुहोस्। हे महाराज, एक वनमा राजनीतिका ज्ञाता एउटा स्याल बस्थ्यो।
23त्यो स्याल बुद्धिमान् र आफ्नो स्वार्थप्रति सचेत थियो। ऊ चार मित्र — एउटा बाघ, एउटा ब्वाँसो, एउटा मुसा र एउटा न्याउरी मुसो — सँग बस्थ्यो। उनीहरूले वनमा एउटा बलशाली मृग देखे, जो आफ्नो बथानको नायक थियो र जसलाई तिनीहरूले उसको तीव्र गति र बलका कारण समात्न सकिरहेका थिएनन्। तब उनीहरूले परामर्श गरे।
24स्यालले भन्यो — हे बाघ, तिमीले यस मृगलाई समात्ने अनेक प्रयत्न गर्यौ, तर तिम्रा प्रयत्न व्यर्थ गए, किनकि यो मृग तरुण, वेगवान् र बुद्धिमान् छ। जब यो सुतिरहेको होस्, तब मुसाले गएर यसका खुट्टा कुत्रिदेओस्। जब यसका खुट्टा यसरी कुत्रिइयोस्, तब बाघले गएर यसलाई समातोस्। तब हामी सबैले प्रसन्न हृदयले यसलाई खानेछौँ।
25स्यालका यी वचन सुनेर उनीहरूले यत्नपूर्वक त्यही गरे जो उसले भनेको थियो। मुसाले मृगका खुट्टा कुत्रिदिएपछि त्यो बाघद्वारा मारियो।
26स्यालले भन्यो — "तपाईंहरू सबैको कल्याण होस्! जानुहोस् र स्नान गर्नुहोस्। म यसको (मृगको) रेखदेख गर्नेछु।"
27स्यालको भनाइ सुनेर तिनीहरू सबै नदीतिर गए। स्याल त्यहीँ पर्खिरह्यो र गहिरो गरी सोच्दै रह्यो कि उसले (अब) के गर्नुपर्छ।
28महाबली बाघ स्नानपछि पहिले आयो र उसले स्याललाई विचारमग्न बसेको देख्यो।
29बाघले भन्यो — हे महाबुद्धिमान्, तिमी कुन विषयमा विचार गरिरहेका छौ? तिमी सम्पूर्ण बुद्धिमान्हरूमा अग्रगण्य छौ। (अब) आऊ, हामी यस शवको भोजन गरेर आनन्द लिऔँ।
30स्यालले भन्यो — हे महाबाहु, सुन्नुहोस् मुसाले के भन्यो। (उसले भन्यो —) "धिक्कार छ पशुहरूका राजा (बाघ) को बललाई। यो मृग त मैले मारेको हुँ।
31ऊ आज मेरा पाखुराको बलले आफ्नो भोक शान्त पार्नेछ।" जब उसले यस्तो घमण्ड गर्यो, त म आफ्नो तर्फबाट यो भोजन छुन चाहन्नँ।
32बाघले भन्यो — यदि मुसाले वास्तवमै यस्तो भनेको छ भने, मेरो चेतना जागृत भयो। म आजैदेखि आफ्नै पाखुराको बलले वनका पशु मार्नेछु र तिनको मासु खानेछु। यसो भनेर ऊ वनमा गयो। यसै बेला मुसा त्यहाँ आयो। उसलाई आइरहेको देखेर स्यालले उसलाई यसरी भन्यो —
33स्यालले भन्यो — हे मुसा, तिम्रो कल्याण होस्। सुन, न्याउरी मुसाले के भन्यो।
34(उसले भन्यो —) "यस मृगको मासु (बाघको स्पर्शले) विषाक्त भइसक्यो। म यो खान्नँ। यदि तिमीले अनुमति दियौ भने, म मुसालाई खानेछु।"
35यो सुनेर मुसा भयभीत भयो र ऊ चाँडै आफ्नो दुलोमा पस्यो। हे राजन्, त्यसपछि स्नान गरेर ब्वाँसो त्यहाँ आयो।
36ऊ आएपछि स्यालले उसलाई यसरी भन्यो — "पशुहरूको राजा (बाघ) तिमीमाथि क्रुद्ध भइसक्यो। तिम्रो कल्याण हुनेछैन। ऊ चाँडै नै आफ्नी पत्नीसहित यहाँ आउनेछ। अब जे चाहन्छौ त्यही गर।" सदा मासुको प्रेमी त्यो ब्वाँसो आफ्नो शरीर यथासम्भव सानो पारेर भाग्यो र यसरी स्यालले उसबाट पनि छुटकारा पायो। यसै बेला न्याउरी मुसो आयो।
37हे महाराज, स्यालले वनमा न्याउरी मुसालाई यसरी भन्यो — "मैले आफ्ना पाखुराको बलले अरूलाई पराजित गरिसकेको छु र तिनीहरू पहिले नै भागिसके। पहिले मसँग युद्ध गर र तब जे चाहन्छौ यो मासु खाऊ।"
38न्याउरी मुसाले भन्यो — जब पशुहरूका राजा (बाघ), ब्वाँसो र बुद्धिमान् मुसा — जो सबै वीर छन् — तिमीबाट पराजित भए, तब तिमी तिनीहरूभन्दा पनि ठूला वीर लाग्छौ। म (त्यसैले) तिमीसँग युद्ध गर्न चाहन्नँ। यसो भनेर ऊ गयो।
39कणिकले भने — जब तिनीहरू सबै यसरी गए, तब स्याल आफ्नो नीतिको सफलताले हृदयमा अत्यन्त प्रसन्न भयो र उसले एक्लै (त्यस मृगको) मासु खायो।
40यदि राजाहरूले यसरी आचरण गरून् भने, तिनीहरू सदा सुखी रहन सक्छन्। यसरी भीरुलाई तिनका भय दन्काएर, साहसीलाई सामका कलाले, लोभीलाई धनको दानले तथा हीन र समानलाई पराक्रमको प्रदर्शनले वशमा ल्याउनुपर्छ। हे राजन्, जे मैले भनेँ त्यसबाहेक केही अरू पनि सुन्नुहोस् जो म भन्छु।
41यदि तपाईंको पुत्र, मित्र, भाइ र पिता, अथवा तपाईंको आचार्य पनि तपाईंको शत्रु बनोस् — यदि तपाईं समृद्धि चाहनुहुन्छ भने, तपाईंले —
42शापले, अभिचारले, धनको दानले, विषले अथवा छलले उसको नाश गरिदिनुपर्छ। घृणावश उसको उपेक्षा कहिल्यै गर्नु हुँदैन। यदि दुवै पक्ष समान होऊन् र सफलता अनिश्चित होस्, तब जसले तत्परतापूर्वक कार्य गर्छ उही समृद्धिमा बढ्छ।
43यदि आचार्य आफैँ अभिमानी होस्, के गर्नुपर्छ र के गर्नु हुँदैन भन्ने नजानोस्, तथा आफ्नो आचरणमा दुष्ट होस्, त उसलाई पनि दण्ड दिनुपर्छ।
44यदि तपाईं क्रुद्ध हुनुहुन्छ भने, यस्तो देखाउनुहोस् मानौँ तपाईं क्रुद्ध हुनुहुन्न र तब मुस्कुराउँदै बोल्नुहोस्। हे भरतवंशी, कहिल्यै क्रोधका लक्षणसहित कसैको भर्त्सना नगर्नुहोस्। (शत्रुमाथि) प्रहार गर्नुअघि कोमल वचन बोल्नुहोस्, (कोमल वचन बोल्नुहोस्) प्रहार गर्दा पनि। (शत्रुमाथि) प्रहार गरिसकेपछि त्यस पीडितमाथि दया गर्नुहोस्, उसका लागि शोक गर्नुहोस् र आँसुसमेत बगाउनुहोस्।
45सामले, धनको दानले र दीर्घकालीन कृपापूर्ण व्यवहारले (शत्रुको) विश्वास प्राप्त गरेर, यदि ऊ सिधा मार्गमा नहिँडोस् भने, तपाईंले उसको नाश गरिदिनुपर्छ।
46अत्यन्त पापी पुरुष यसरी बाँच्छन् मानौँ तिनीहरू ठूला धर्मात्मा हुन्। उसले आफ्ना पाप यसरी लुकाउँछ जसरी काला मेघले पर्वत ढाक्छन्।
47जसको तपाईंले वध गर्नु छ, तिनका घर तपाईंले जलाइदिनुपर्छ। तपाईंले भिखारी, नास्तिक र चोरहरूलाई आफ्नो राज्यमा कहिल्यै बस्न दिनु हुँदैन।
48एक्कासि आक्रमणले अथवा खुला युद्धले, विषले, धनको दानले, अथवा कुनै पनि उपायले तपाईंले आफ्नो शत्रुको नाश गर्नुपर्छ। तपाईं अत्यन्त निर्दयतापूर्वक आचरण गर्न सक्नुहुन्छ। तपाईंले आफ्ना दाँत यति तीखा पार्नुपर्छ कि तिनको टोकाइ प्राणघातक होस्।
49तपाईंले उसको यति प्रभावकारी ढङ्गले नाश गर्नुपर्छ कि ऊ फेरि कहिल्यै शिर उठाउन नसकोस्। तपाईंले सदा तिनीसँग पनि भय गर्नुपर्छ जसबाट तपाईंलाई कुनै भय छैन। यदि तपाईंले कुनै पुरुषसँग भय गर्नुहुन्न भने, तपाईंको जरै नष्ट हुन सक्छ (तपाईंको विनाश आउन सक्छ)।
50तपाईंले कहिल्यै अश्रद्धेयमाथि विश्वास गर्नु हुँदैन, न त श्रद्धेयमाथि धेरै बढी विश्वास गर्नुपर्छ। यदि जुन पुरुषमाथि तपाईं विश्वास गर्नुहुन्छ उसमा भय (शत्रुता) उत्पन्न भयो भने, तपाईंको जरा नष्ट हुन सक्छ (तपाईंको पूर्ण विनाश आउन सक्छ)।
51गुप्तचरहरूको निष्ठा पहिले यत्नपूर्वक परख्नुपर्छ र तब तिनलाई आफ्नो (राज्यमा) अथवा (अरूको राज्यमा) नियुक्त गर्नुपर्छ। अरूका राज्यमा गुप्तचर दुष्ट पुरुष र तपस्वीको वेशमा भएका पुरुष हुनुपर्छ।
52तिनलाई उद्यानमा (नियुक्त) गर्नुपर्छ, विनोदस्थलमा, मन्दिरमा, मद्यशालामा, गल्लीमा र सम्पूर्ण तीर्थ (राजकर्मचारी) हरूसँग, यज्ञस्थलमा, इनारको नजिक, पर्वतमा, वनमा — ती सम्पूर्ण स्थानमा जहाँ मानिसहरू जम्मा हुन्छन् र नदीमा। तिनले यी स्थानमा विचरण गर्नुपर्छ।
53तिनीहरू वाणीमा विनम्र हुनुपर्छ, तर तिनका हृदय चक्कुजस्तै तीखा हुनुपर्छ। जब तपाईं कुनै अत्यन्त क्रूर र भयंकर कर्म गरिरहनुभएको होस्, तब तपाईंले ओठमा मुस्कान लिएर कुरा गर्नुपर्छ।
54यदि तपाईं समृद्धि चाहनुहुन्छ भने, तपाईंले (यी कर्म अपनाउनुपर्छ, अर्थात्) हात जोड्नु, विनम्र हुनु, शपथ लिनु, सामको प्रयोग गर्नु, शिर निहुराएर अरूका चरणको पूजा गर्नु र आशा जगाउनु।
55नीतिज्ञ पुरुष पुष्पले सजिएको तर फलरहित वृक्षजस्तै हुनुपर्छ। यदि कुनै फल होस्, त्यो दुर्गम र अत्यन्त उचाइमा हुनुपर्छ। यदि पाकेको होस्, त्यो काँचो देखिनुपर्छ। यस्तो पुरुष कहिल्यै क्षीण हुँदैन।
56त्रिवर्ग (धर्म, अर्थ र काम) मा तीन खराबी (तीन असलसँग) गाँसिएका छन्। त्यसबाट असल निकालेर खराबी त्याग्नुपर्छ। जसले केवल धर्मको आचरण गर्छ, उसलाई पनि दुई रोग (जससँग जुध्नुपर्छ) हुन्छन् —
57(अर्थात्) धनको अभाव र कामको उपेक्षा। जो कामको पछि दौडन्छन् तिनीहरू अन्य दुवैको उपेक्षाले दुःखी हुन्छन्। अनि जसले कामको अनुसरण गर्छन् तिनीहरू धर्म र अर्थको अभावले कष्ट पाउँछन्।
58त्यसैले तपाईंले धर्म, अर्थ र कामको अनुसरण यसरी गर्नुपर्छ कि तपाईंले कुनै प्रकारले कष्ट भोग्नु नपरोस्। विनम्रता र ध्यानसाथ, ईर्ष्या र याचनारहित भई, तपाईंले आफ्नो प्रयोजन सिद्ध गर्न पूर्ण सच्चाइले ब्राह्मणहरूसँग परामर्श गर्नुपर्छ।
59जब तपाईं खस्नुहोस्, तब तपाईंले कुनै पनि उपायले — कोमल अथवा कठोर — आफूलाई उठाउनुपर्छ। जब तपाईंले आफूलाई उठाउनुहोस्, तब धर्मको आचरण गर्नुपर्छ।
60जुन पुरुषले कहिल्यै कुनै विपत्ति देखेको छैन, उसलाई कहिल्यै समृद्धि मिल्न सक्दैन। यो त्यस पुरुषको जीवनमा देखिन्छ जो विपत्तिबाट गुज्रेको छ।
61जो शोकले पीडित होस् उसलाई प्राचीन इतिहास सुनाएर सान्त्वना दिनुपर्छ। अज्ञानीलाई (सान्त्वना दिनुपर्छ) भावी समृद्धिको आशाले र विद्वान्लाई रुचिकर पदले। जो शत्रुसँग सन्धि गरेर आफूलाई सफल ठान्दै निश्चिन्त भई विश्राम गर्छ,
62ऊ त्यस पुरुषजस्तै हो जो वृक्षको टुप्पोमा सुतेको थियो र त्यहाँबाट खसेपछि ब्युँझन्छ। मन्त्रणा निन्दाको डरविना गुप्त राख्नुपर्छ।
63अनि आफ्ना गुप्तचरका आँखाले प्रत्येक वस्तु हेर्दै उसले अरूका गुप्तचरबाट आफ्ना विचार लुकाउनुपर्छ। जसरी माझीले माछा समातेर र मारेर धनवान् बन्छ, त्यसरी नै राजा आफ्नो शत्रुका मर्मस्थल विदीर्ण गरेर र केही हिंसक कर्म गरेर समृद्ध हुन्छ।
64शत्रुको बल, जो उसको सेनाका रूपमा छ, सदा पूर्णतः नष्ट पारिदिनुपर्छ — त्यसलाई जोतेर, काटेर, अथवा रोग, भोकमरी र जलको अभावले पीडित पारेर।
65अभावग्रस्त पुरुष कहिल्यै सम्पन्न पुरुषकहाँ जाँदैन। जब तपाईंको प्रयोजन सिद्ध होस्, तब तपाईंलाई त्यस पुरुषकहाँ जान आवश्यक छैन जसतिर तपाईं अहिलेसम्म त्यसको सिद्धिका लागि हेरिरहनुभयो।
66त्यसैले जब तपाईंले कुनै कार्य गर्नुहोस्, त्यसलाई पूर्णतः गर्नुहोस्, केही पनि बाँकी नछोड्नुहोस्। जसले समृद्धि चाहन्छ, उसले आफ्नो युद्ध सञ्चालन गर्न सहयोगी र साधनको खोजीमा तत्परतापूर्वक प्रयत्न गर्नुपर्छ।
67उसले यस्तो आचरण गर्नुपर्छ कि मित्र र शत्रु — दुवैले उसको अभिप्राय कार्य सुरु हुनुअघि थाहा नपाऊन्। तिनीहरूले त्यो तब थाहा पाऊन् जब कार्य सुरु भइसकेको होस् अथवा सकिइसकेको होस्।
68जबसम्म सङ्कट नआओस्, तबसम्म मात्र तपाईं यस्तो देखिनुपर्छ मानौँ तपाईं भयभीत हुनुहुन्छ। सङ्कट आइसकेको देखेर तपाईंले त्यससँग साहसपूर्वक जुध्नुपर्छ।
69जुन पुरुषले आफ्नो त्यस शत्रुमाथि विश्वास गर्छ जो पहिले नै उसको वशमा छ, उसले आफ्नो मृत्युलाई त्यसै गरी निम्त्याउँछ जसरी खच्चडले आफ्नो गर्भले।
70तपाईंले भावी कार्यलाई पहिले नै आइसकेको ठान्नुपर्छ। अन्यथा विवेकको लोपका कारण तपाईंले (कार्यको सिद्धिमा) कुनै महत्त्वपूर्ण कुरा छुटाउन सक्नुहुन्छ। जसले समृद्धि चाहन्छ, उसले सदा तेज र विवेकसाथ प्रयत्न गर्नुपर्छ —
71आफ्ना उपायलाई काल र स्थान, दैव तथा धर्म, अर्थ र कामको (अनुकूल) बनाउँदै। यो सुविदित छ कि काल र स्थानले महानतम कल्याण उत्पन्न गर्छन्।
72यदि शत्रुको अवहेलना र उपेक्षा गरियो भने, ऊ चाँडै नै आफ्ना जरा फैलाउने ताडको रूखजस्तै अथवा गहन वनमा अग्निको त्यस झिल्कोजस्तै बढ्न सक्छ जो चाँडै नै महान् डँढेलो बन्छ।
73जसरी थोरै अग्नि, यदि त्यसमा दाउरा हालियो भने, चाँडै नै सबैलाई भस्म पार्न समर्थ हुन्छ, त्यसरी नै जुन पुरुषले सन्धि गरेर आफ्नो शक्ति बढाउँछ, ऊ चाँडै नै प्रबलतम शत्रुलाई पनि पराजित गर्न समर्थ हुन्छ।
74जुन आशा तपाईंले आफ्नो शत्रुलाई दिनुहुन्छ, त्यसको पूर्ति दीर्घकालसम्म पर सार्नुपर्छ। जब त्यसको पूर्तिको समय आओस्, तब त्यसलाई अझ पर सार्न कुनै बहाना बनाउनुहोस्। त्यो बहाना कुनै कारणमा आधारित देखियोस् र त्यो कारण (पनि) कुनै अर्को कारणमा आधारित देखियोस्।
75निर्दय र तीखा, आफ्ना छालाका खोलमा लुकेका, अवसर आउँदा प्रहार गर्ने, सम्पूर्ण रौँ सफा गरिदिने — राजाहरूले आफ्ना शत्रुको विनाशका विषयमा चक्कुजस्तै हुनुपर्छ।
76हे कुरुहरूको मर्यादाका रक्षक, पाण्डवहरू तथा अन्यसँग त्यस्तै आचरण गर्नुहोस् जस्तो नीतिले भन्छ र (आचरण गर्नुहोस्) यसरी कि तपाईंले भविष्यमा पछुताउनु नपरोस्। मलाई अलिकति पनि सन्देह छैन कि तपाईं प्रत्येक कल्याण र सौभाग्यले सम्पन्न हुनुहुन्छ। हे राजन्, त्यसैले पाण्डुका पुत्रहरूबाट आफ्नो रक्षा गर्नुहोस्।
77हे राजन्, पाण्डुका पुत्रहरू आफ्ना दाजुभाइ (तपाईंका पुत्रहरू) भन्दा बढी बलशाली छन्। हे शत्रुदमन, म तपाईंलाई स्पष्ट भन्छु कि तपाईंले के गर्नुपर्छ।
78वैशम्पायनले भने — यसो भनेर कणिक आफ्नो घर गए र कुरुवंशी धृतराष्ट्र विचारमग्न तथा उदास भए।