सम्भव पर्व — पाण्डु र पृथाको संवाद
खण्ड 1 — आदि र सभा पर्व · अध्याय 120
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच तत्रापि तपसि श्रेष्ठे वर्तमानः स वीर्यवान्। सिद्धचारणसव्रनां बभूव प्रियदर्शनः॥
2शुश्रूषुरनहंवादी संयतात्मा जितेन्द्रियः। स्वर्यं गन्तुं पराक्रान्तः स्वेन वीर्येण भारत॥
3केषांचिदभवद् भ्राता केषांचिदभवत् सखा। ऋषयस्त्वपरे चैनं पुत्रवत् पर्यपालयन्॥
4स तु कालेन महता प्राप्य निष्कलुषं तपः। ब्रह्मर्षिसदृशः पाण्डुर्बभूव भरतर्षभ।॥
5अमावस्यां तु सहिता ऋषयः संशितव्रताः। ब्रह्मणं द्रष्टुकामास्ते सम्प्रतस्थुर्महर्षयः॥
6सम्प्रयातानृषीन् दृष्ट्वा पाण्डुर्वचनमब्रवीत्। भवन्तः क्व गमिष्यन्ति ब्रूत मे वदतां वराः॥
7ऋषयः ऊचुः समवायो महानद्य ब्रह्मलोके महात्मनाम्। देवानां च ऋषीणां च पितृणां च महात्मनाम्। वयं तत्र गमिष्यामो द्रष्टुकामाः स्वयम्भुवम्॥
8वैशम्पायन उवाच पाण्डुरुत्थाय सहसा गन्तुकामो महर्षिभिः। स्वर्गपारं तितीर्घः स शतशृङ्गादुदङ्मुखः॥ प्रतस्थे सह पत्नीभ्यामब्रुवंस्तं च तापसाः। उपर्युपरि गच्छन्तः शैलराजमुदङ्मुखाः॥
9दृष्टवन्तो गिरौ रम्ये दुर्गान् देशान् बहून् वयम्। विमानशतसम्बाधां गीतस्वरनिनादिताम्॥ आक्रीडभूमिं देवानां गन्धर्वाप्सरसां तथा। उद्यानानि कुबेरस्य समानि विषमाणि च॥
10महानदीनितम्बांश्च गहनान् गिरिगह्वरान्। सन्ति नित्यहिमा देशा निर्वृक्षमृगपक्षिणः॥
11सन्ति क्वचिन्महादर्यो दुर्गाः काश्चिद् दुरासदाः। नातिक्रामेत पक्षी यान् कुत एवेतरे मृगाः॥
12वायुरेको हि यात्यत्र सिद्धाश्च परमर्षयः। गच्छन्त्यौ शैलराजेऽस्मिन् राजपुत्र्यौ कथं त्विमे॥ न सीदेतामदुःखा मा गमो भरतर्षभ।
13पाण्डुरुवाच अप्रजस्य महाभागा न द्वारं परिचक्षते॥ स्वर्गे तेनाभितप्तोऽहमप्रजस्तु ब्रवीमि वः। पित्र्यादृणादनिर्मुक्तस्तेन तप्ये तपोधनाः॥
14देहनाशे ध्रुवो नाशः पितॄणामेष निश्चयः। ऋणैश्चतुर्भिः संयुक्ता जायन्ते मानवा भुवि॥
15पितृदेवर्षिमनुजैर्देयं तेभ्यश्च धर्मतः। एतानि तु यथाकालं यो न बुध्यति मानवः॥ न तस्य लोकाः सन्तीति धर्मविद्भिः प्रतिष्ठितम्। यज्ञैस्तु देवान् प्रीणाति स्वाध्यायतपसा मुनीन्।॥
16पुत्रैः श्राद्धैः पितॄश्चापि आनृशंस्येन मानवान्। ऋषिदेवमनुष्याणां परिमुक्तोऽस्मि धर्मतः॥ त्रयाणामितरेषां तु नाश आत्मनि नश्यति। पित्र्यादृणादनिर्मुक्त इदानीमस्मि तापसाः॥
17इह तस्मात् प्रजाहेतोः प्रजायन्ते नरोत्तमाः। यथैवाहं पितुः क्षेत्रे जातस्तेन महर्षिणा॥ तथैवास्मिन् मम क्षेत्रे कथं वै सम्भवेत् प्रजा।
18ऋषयः ऊचुः अस्ति वै तव धर्मात्मान् विद्मो देवोपमं शुभम्॥ अपत्यमनघं राजन् वयं दिव्येन चक्षुषा। देवोद्दिष्टं नरव्याघ्र कर्मणेहोपपादय॥
19अक्लिष्टं फलमव्यग्रो विन्दते बुद्धिमान् नरः। तस्मिन् दृष्टे फले राजन् प्रयत्न कर्तुमर्हसि॥ अपत्यं गुणसम्पन्नं लब्धा प्रीतिकरं ह्यसि।
20वैशम्पायन उवाच तच्छ्रुत्वा तापसवचः पाण्डुश्चिन्तापरोऽभवत्॥ आत्मनो मृगशापेन जानन्नुपहतां क्रियाम्। सोऽब्रवीद् विजने कुन्ती धर्मपत्नी यशस्विनीम्। अपत्योत्पादने यत्नमापदि त्वं समर्थय॥
21अपत्यं नाम लोकेषु प्रतिष्ठा धर्मसंहिता। इति कुन्ति विदुर्धीराः शाश्वतं धर्मवादिनः॥ इष्टं दत्तं तपस्तप्तं नियमश्च स्वनुष्ठितः। सर्वमेवानपत्यस्य न पावनमिहोच्यते॥
22सोऽहमेवं विदित्वैतत् प्रपश्यामि शुचिस्मिते। अनपत्यः शुभाँल्लोकान् न प्राप्स्यामीति चिन्तयन्।३०।
23मृगाभिशापान्नष्टं मे जननं ह्यकृतात्मनः। नृशंसकारिणो भीरु यथैवोपहतं पुरा॥
24इमे वै बन्धुदायादाः षट् पुत्रा धर्मदर्शने। षडेवाबन्धुदायादाः पुत्रास्ताञ्छृणु मे पृथे।॥
25स्वयंजातः प्रणीतश्च तत्समः पुत्रिकासुतः। पौन वश्च कानीनः भगिन्यां यश्च जायते॥ दत्तः क्रीतः कृत्रिमश्च उपगच्छेत् स्वयं च यः। सहोढो ज्ञातिरेताच हीनयोनिधृतश्च यः॥
26पूर्वपूर्वतमाभावं मत्वा लिप्सेत वै सुतम्। उत्तमादवराः पुंसः काङ्क्षन्ते पुत्रमापदि॥
27अपत्यं धर्मफलदं श्रेष्ठं विन्दन्ति मानवाः। आत्मशुक्रादपि पृथे मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत्॥
28तस्मात् प्रहेष्याम्यद्य त्वां हीनः प्रजननात् स्वयम्। सदृशाच्छ्रेयसो वा त्वं विद्ध्यपत्यं यशस्विनि॥
29शृणु कुन्ति कथामेतां शारदण्डायिनी प्रति। सा वीरपत्नी गुरुणा नियुक्ता पुत्रजन्मनि॥
30पुष्येण प्रयता स्नाता निशि कुन्ति चतुष्पथे। वरयित्वा द्विजं सिद्धं हुत्वा पुंसवनेऽनलम्।
31कर्मण्यवसिते तस्मिन्सा तेनैव सहावसत्। तत्र त्रीञ्जनयामास दुर्जयादीन्महारथान्॥
32तथा त्वमपि कल्याणि ब्राह्मणात्तपसाधिकात्। मन्नियोगाद्यत क्षिप्रमपत्योत्पादनं प्रति॥
अङ्ग्रेजी
1Vaishampayana said : That greatly powerful man (Pandu; was there engaged in the best of asceticism) and he soon became the favorite of all the Siddhas and Charanas.
2O descendant of the Bharata race, he was devoted to the service of his preceptors; he was free from vanity; he was self controlled and master over his passions. The powerful man went to heaven by his own prowess.
3He became the brother of some and the friend of others, the others again treated him as their own son.
4O best of the Bharata race, after a long time Pandu acquired those great and sinless ascetic merits, by which he became like a Brahmarshi.
5On a new moon day the Rishis of rigid vows assembled together and were about to start with the desire of seeing Brahma.
6Seeing the Rishis about to start, Pandu said, "O best of eloquent men, tell me where you are going."
7The Rishi said : There will be a great assemblage of highsouled celestial Rishis and Pitris in the abode of Brahma. We shall go there; we are desirous of seeing the self created (Brahma).
8Vaishampayana said : Pandu suddenly rose with the desire of going with the Rishis and reaching the heaven. When he was about to start with his two wives in a northerly direction from the mountains with the hundred peaks, the ascetics addressed him thus.
9"In our northward march, ascending the king of mountains, higher and higher we have seen many delightful and inaccessible regions, on the breast of the hill. (We have seen) the retreats of the celestials, Gandharvas and Apsaras, with hundreds of places resounding with the sweet note of celestial music. (We have seen) the gardens of Kubera, laid out on even and uneven grounds.
10(We have seen) the banks of great rivers and mountain caverns. There are regions (on that mountain) everlastingly covered with snow and devoid of birds and beasts and trees.
11There are some places, where are very dangerous caves that they are perfectly inaccessible and unfit for habitation. Not to speak of other creatures, even birds can not cross them.
12"The only thing that can go there is air and only beings, Siddhas and great Rishis. O best of the Bharata race, these princesses are unaccustomed to hardship; how will they ascend those heights of the king of mountains? Therefore, do not come with us.'
13Pandu said: O greatly fortunate ones, it is said that there is no heaven for a sonless. I am sonless. I speak to you in sorrow. O great ascetics, I am sorry, because I have not been able to free myself from the debt I owe to my forefathers.
14In the dissolution of my body, my ancestors are sure to perish. Men are born in this world with four debts.
15(The name of debts) namely the debts due to the ancestors, the celestials, the Rishis and other men. They must be discharged with virtue. It has been established by the learned men that no regions of bliss exist for those who neglect to pay in due time these debts. The celestial are paid (gratified) by sacrifices, the Rishis by study and meditation.
16The Pitris by begetting children and performing Shraddha and the other men by humanity and kindness, I have virtuously discharged my debts to the celestials, Rishis and other men. But there are those (Pitris) who are sure to perish at the dissolution of my body. O ascetics, I am not as yet free from the debt I owe to my ancestors.
17The best of men were born to beget children to discharge that debt. As I was begotten by the great Rishi on the field of my father, so should children be begotten on my soil (wives).
18The Rishis said : O virtuous minded man, O king, there is progeny for you that will be sinless, greatly fortunate and like the celestial themselves. We see this with our prophetic eyes. O best of kings, therefore, accomplish the purposes of the celestials by your acts.
19The intelligent man who acts with deliberation always obtains good fruits. Therefore, O king, you should exert yourself. The fruits you will obtain is visible. You will surely obtain accomplished and agreeable sons.
20Vaishampayana said : Having heard these words of the ascetics and remembering the loss of his procreative power owing to the curse of the deer, Pandu began to reflect. He told his lawfully wedded wife, illustrious Kunti, in private, “Try to raise offspring at this emergency.
21O Kunti, the wise expounders of the eternal religion say that son is the source of virtuous fame in the three worlds, Sacrifices, gifts in charity, ascetic penances and carefully observed vows, do not free a sonless man from his sins.
22O lady of sweet smiles, knowing all this, I am certain that sonless as I am, I shall not obtain the regions of felicity.
23O timid lady, as I was formerly addicted to cruel acts and led a vicious life, I have lost my power of procreation by the curse of the deer.
24O Pritha, the religious books mention of six kinds of sons who are both heirs and kinsmen and six kinds more who are not heirs, but kinsmen. I shall speak of them; listen to me.
25(They are), Aurasa (the son begotten by one's own self on his own wife), Pranita (the son begotten on one's own wife by an accomplished person), Parikrita (the son begotten on one's wife by a man for a pecuniary consideration), Paunarbhava (the son begotten on a wife after her husband's death), Kanin (the son born in the maidenhood), Kunda (the son born of a women who had intercourse with four persons), Datta (the son given by another), Krita (the son bought from another), Upakrita (the son coming to one out of gratitude), Svayam upagata (the son coming himself to give him away), Sahodha (the son born of a pregnant bride), Hina Yonidhrita (the son born of a wife of a lower caste.)
26On the failure of getting offspring of the first class, the mother should try to get the offspring of the next class and so on. At the time of emergency (failure of offspring), men raise up sons by their accomplished younger brothers.
27O Pritha, the self created Manu has said that men, failing to obtain son of their own, might raise up excellent virtue giving sons by others.
28As I am destitute of the power of procreation, I command you to raise illustrious offspring by some men equal or superior to me.
29O Kunti, hear the history of that wife of a hero, the daughter of Sharadandayana, who raised offspring at the command of her lord.
30O Kunti, after the bath when her season came, she went in the night to a place where four roads met. Worshipping a Brahmana who was crowned with ascetic success, she poured libations in the fire of Punsavana.
31After performing this, she lived with him; and thus were begotten on her three sons, Durjaya being the eldest.
32O greatly fortunate lady, like her you too at my command raise offspring by some Brahmana who is superior to me in ascetic merits.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — वे महाबली पुरुष (पाण्डु वहाँ श्रेष्ठ तपस्या में लगे रहे) और वे शीघ्र ही समस्त सिद्धों और चारणों के प्रिय बन गए।
2हे भरतवंशी, वे अपने गुरुजनों की सेवा में निरत थे; वे अभिमान से मुक्त थे; वे जितेन्द्रिय और अपनी वासनाओं के स्वामी थे। वे बलशाली पुरुष अपने ही पराक्रम से स्वर्ग को गए।
3वे किन्हीं के भाई बन गए और किन्हीं के मित्र; अन्य लोग फिर उन्हें अपने पुत्र के समान मानने लगे।
4हे भरतवंश में श्रेष्ठ, दीर्घकाल पश्चात् पाण्डु ने वे महान् और निष्पाप तपोमय पुण्य अर्जित किए जिनसे वे ब्रह्मर्षि के समान हो गए।
5एक अमावस्या के दिन कठोर व्रत वाले ऋषि एकत्र हुए और वे ब्रह्मा के दर्शन की इच्छा से प्रस्थान करने को थे।
6ऋषियों को प्रस्थान करते देखकर पाण्डु ने कहा — "हे वाग्मियों में श्रेष्ठ, मुझे बताइए, आप कहाँ जा रहे हैं?"
7ऋषियों ने कहा — ब्रह्मा के धाम में महात्मा देवर्षियों और पितरों का महान् समागम होगा। हम वहीं जा रहे हैं; हम स्वयम्भू (ब्रह्मा) के दर्शन की इच्छा रखते हैं।
8वैशम्पायन ने कहा — ऋषियों के साथ जाकर स्वर्ग पहुँचने की इच्छा से पाण्डु सहसा उठ खड़े हुए। जब वे शतशृंग पर्वत से उत्तर दिशा की ओर अपनी दोनों पत्नियों सहित प्रस्थान करने को थे, तब तपस्वियों ने उनसे इस प्रकार कहा —
9"उत्तर की ओर बढ़ते हुए, पर्वतराज पर ऊँचे और ऊँचे चढ़ते हुए हमने उस पर्वत की छाती पर अनेक रमणीय और दुर्गम प्रदेश देखे हैं। (हमने देखे हैं) देवताओं, गन्धर्वों और अप्सराओं के निवास, जहाँ सैकड़ों स्थान दिव्य संगीत के मधुर स्वर से गूँजते रहते हैं। (हमने देखे हैं) कुबेर के उद्यान, जो समतल और विषम भूमि पर बने हैं।
10(हमने देखे हैं) महानदियों के तट और पर्वतगुहाएँ। (उस पर्वत पर) ऐसे प्रदेश हैं जो सदा हिम से ढँके रहते हैं और जहाँ न पक्षी हैं, न पशु, न वृक्ष।
11कुछ स्थान ऐसे हैं जहाँ इतनी भयानक गुफाएँ हैं कि वे पूर्णतः दुर्गम और निवास के अयोग्य हैं। अन्य प्राणियों की तो बात ही क्या, पक्षी तक उन्हें पार नहीं कर सकते।
12"वहाँ केवल वायु जा सकती है और केवल सिद्ध तथा महर्षि जैसे प्राणी। हे भरतवंश में श्रेष्ठ, ये राजकुमारियाँ कष्ट सहने की अभ्यस्त नहीं हैं; वे पर्वतराज की उन ऊँचाइयों पर कैसे चढ़ेंगी? इसलिए आप हमारे साथ मत आइए।"
13पाण्डु ने कहा — हे परम भाग्यशाली पुरुषो, कहा जाता है कि निःसन्तान के लिए स्वर्ग नहीं है। मैं निःसन्तान हूँ। मैं आपसे शोक में कहता हूँ। हे महातपस्वियो, मुझे इसलिए दुःख है कि मैं अपने पूर्वजों के ऋण से मुक्त नहीं हो सका हूँ।
14मेरे शरीर के नाश के साथ मेरे पूर्वजों का भी अवश्य नाश हो जाएगा। मनुष्य इस संसार में चार ऋण लेकर जन्म लेते हैं।
15(उन ऋणों के नाम हैं —) पितरों का ऋण, देवताओं का ऋण, ऋषियों का ऋण और अन्य मनुष्यों का ऋण। उन्हें धर्मपूर्वक चुकाना चाहिए। विद्वानों ने यह स्थापित किया है कि जो यथासमय इन ऋणों को चुकाने में प्रमाद करते हैं, उनके लिए आनन्द के लोक नहीं हैं। देवता यज्ञों से तृप्त होते हैं, ऋषि अध्ययन और ध्यान से,
16पितर सन्तान उत्पन्न करने और श्राद्ध करने से, तथा अन्य मनुष्य मानवता और दया से। मैंने देवताओं, ऋषियों और अन्य मनुष्यों के प्रति अपने ऋण धर्मपूर्वक चुका दिए हैं। किन्तु वे (पितर) ऐसे हैं जो मेरे शरीर के नाश के साथ निश्चय ही नष्ट हो जाएँगे। हे तपस्वियो, मैं अपने पूर्वजों के ऋण से अब तक मुक्त नहीं हुआ हूँ।
17मनुष्यों में श्रेष्ठ पुरुष उस ऋण को चुकाने के लिए ही सन्तान उत्पन्न करने को जन्म लेते हैं। जैसे मुझे महर्षि ने मेरे पिता के क्षेत्र में उत्पन्न किया, वैसे ही मेरे क्षेत्र (पत्नियों) में सन्तान उत्पन्न की जानी चाहिए।
18ऋषियों ने कहा — हे धर्मात्मन्, हे राजन्, आपके लिए ऐसी सन्तान है जो निष्पाप, परम भाग्यशाली और साक्षात् देवताओं के समान होगी। हम इसे अपने दिव्य चक्षुओं से देख रहे हैं। हे राजाओं में श्रेष्ठ, इसलिए अपने कर्मों से देवताओं के प्रयोजन सिद्ध कीजिए।
19जो बुद्धिमान् पुरुष सोच-विचार करके कर्म करता है, वह सदा उत्तम फल पाता है। इसलिए हे राजन्, आपको प्रयत्न करना चाहिए। जो फल आप पाएँगे वह प्रत्यक्ष है। आप निश्चय ही गुणसम्पन्न और प्रिय पुत्र प्राप्त करेंगे।
20वैशम्पायन ने कहा — तपस्वियों के ये वचन सुनकर और मृग के शाप के कारण अपनी सन्तानोत्पादक शक्ति के नाश का स्मरण करके पाण्डु विचार करने लगे। उन्होंने अपनी विधिवत् विवाहिता पत्नी, यशस्विनी कुन्ती से एकान्त में कहा — "इस आपत्काल में सन्तान उत्पन्न करने का प्रयत्न करो।
21हे कुन्ती, सनातन धर्म के बुद्धिमान् व्याख्याता कहते हैं कि पुत्र तीनों लोकों में धर्ममय कीर्ति का स्रोत है। यज्ञ, दान, तप और यत्नपूर्वक पाले गए व्रत — ये निःसन्तान पुरुष को उसके पापों से मुक्त नहीं करते।
22हे मधुर मुस्कान वाली देवि, यह सब जानकर मुझे निश्चय है कि निःसन्तान होने के कारण मैं आनन्द के लोक नहीं पाऊँगा।
23हे भीरु देवि, पहले मैं क्रूर कर्मों में आसक्त था और पापमय जीवन बिताता था, इसलिए मृग के शाप से मैंने अपनी सन्तानोत्पादक शक्ति खो दी है।
24हे पृथा, धर्मग्रन्थ छह प्रकार के ऐसे पुत्रों का उल्लेख करते हैं जो उत्तराधिकारी और बन्धु — दोनों हैं, तथा छह प्रकार के और, जो उत्तराधिकारी नहीं, केवल बन्धु हैं। मैं उनका वर्णन करता हूँ; सुनो।
25(वे हैं —) औरस (स्वयं अपनी पत्नी से उत्पन्न पुत्र), प्रणीत (किसी गुणसम्पन्न पुरुष द्वारा अपनी पत्नी से उत्पन्न पुत्र), परिक्रीत (धन के बदले किसी पुरुष द्वारा अपनी पत्नी से उत्पन्न पुत्र), पौनर्भव (पति की मृत्यु के पश्चात् पत्नी से उत्पन्न पुत्र), कानीन (कुमारी अवस्था में उत्पन्न पुत्र), कुण्ड (उस स्त्री से उत्पन्न पुत्र जिसका चार पुरुषों से संसर्ग रहा हो), दत्त (दूसरे द्वारा दिया गया पुत्र), क्रीत (दूसरे से खरीदा गया पुत्र), उपकृत (कृतज्ञतावश किसी के पास आया पुत्र), स्वयमुपागत (स्वयं आकर अपने को समर्पित करने वाला पुत्र), सहोढ (गर्भवती वधू से उत्पन्न पुत्र), हीनयोनिधृत (नीच वर्ण की पत्नी से उत्पन्न पुत्र)।
26प्रथम श्रेणी की सन्तान न मिलने पर माता को अगली श्रेणी की सन्तान प्राप्त करने का प्रयत्न करना चाहिए और इसी क्रम से आगे। आपत्काल में (सन्तान न होने पर) मनुष्य अपने गुणसम्पन्न कनिष्ठ भ्राताओं से सन्तान उत्पन्न कराते हैं।
27हे पृथा, स्वयम्भू मनु ने कहा है कि जो मनुष्य अपनी सन्तान प्राप्त करने में असमर्थ हों, वे दूसरों से उत्तम और धर्मदायक पुत्र उत्पन्न करा सकते हैं।
28मैं सन्तानोत्पादक शक्ति से रहित हूँ, इसलिए मैं तुम्हें आज्ञा देता हूँ कि मेरे समान अथवा मुझसे श्रेष्ठ किसी पुरुष से यशस्वी सन्तान उत्पन्न करो।
29हे कुन्ती, उस वीरपत्नी, शरदण्डायन की पुत्री का वृत्तान्त सुनो, जिसने अपने स्वामी की आज्ञा से सन्तान उत्पन्न की।
30हे कुन्ती, ऋतुकाल आने पर स्नान करके वह रात्रि में उस स्थान पर गई जहाँ चार मार्ग मिलते थे। तपस्या में सिद्ध एक ब्राह्मण की पूजा करके उसने पुंसवन की अग्नि में आहुतियाँ दीं।
31यह करने के पश्चात् वह उनके साथ रही; और इस प्रकार उससे तीन पुत्र उत्पन्न हुए, जिनमें दुर्जय ज्येष्ठ था।
32हे परम भाग्यवती देवि, उसी के समान तुम भी मेरी आज्ञा से किसी ऐसे ब्राह्मण से सन्तान उत्पन्न करो जो तपोबल में मुझसे श्रेष्ठ हो।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — ती महाबली पुरुष (पाण्डु त्यहाँ श्रेष्ठ तपस्यामा लागिरहे) र उनी चाँडै नै सम्पूर्ण सिद्ध र चारणहरूका प्रिय बने।
2हे भरतवंशी, उनी आफ्ना गुरुजनको सेवामा निरत थिए; उनी अभिमानबाट मुक्त थिए; उनी जितेन्द्रिय र आफ्ना वासनाका स्वामी थिए। ती बलशाली पुरुष आफ्नै पराक्रमले स्वर्ग गए।
3उनी कसैका भाइ बने र कसैका मित्र; अरूले फेरि उनलाई आफ्नो पुत्रसरह मान्न थाले।
4हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, दीर्घकालपछि पाण्डुले ती महान् र निष्पाप तपोमय पुण्य आर्जन गरे जसबाट उनी ब्रह्मर्षिजस्तै भए।
5एक औंसीको दिन कठोर व्रत भएका ऋषिहरू जम्मा भए र तिनीहरू ब्रह्माको दर्शनको इच्छाले प्रस्थान गर्न लागेका थिए।
6ऋषिहरूलाई प्रस्थान गर्न लागेको देखेर पाण्डुले भने — "हे वाग्मीहरूमा श्रेष्ठ, मलाई भन्नुहोस्, तपाईंहरू कहाँ जाँदै हुनुहुन्छ?"
7ऋषिहरूले भने — ब्रह्माको धाममा महात्मा देवर्षि र पितृहरूको महान् समागम हुनेछ। हामी त्यहीँ जाँदै छौँ; हामी स्वयम्भू (ब्रह्मा) को दर्शनको इच्छा राख्छौँ।
8वैशम्पायनले भने — ऋषिहरूसँग गएर स्वर्ग पुग्ने इच्छाले पाण्डु एक्कासि उठे। जब उनी शतशृङ्ग पर्वतबाट उत्तर दिशातिर आफ्ना दुवै पत्नीसहित प्रस्थान गर्न लागेका थिए, तब तपस्वीहरूले उनलाई यसरी भने —
9"उत्तरतिर बढ्दै, पर्वतराजमा अझ अग्लो र अग्लो चढ्दै हामीले त्यस पर्वतको छातीमा अनेक रमणीय र दुर्गम प्रदेश देखेका छौँ। (हामीले देखेका छौँ) देवता, गन्धर्व र अप्सराका निवास, जहाँ सयौँ स्थान दिव्य सङ्गीतको मधुर स्वरले गुञ्जिरहन्छन्। (हामीले देखेका छौँ) कुबेरका उद्यान, जो समतल र विषम भूमिमा बनेका छन्।
10(हामीले देखेका छौँ) महानदीका किनार र पर्वतगुफा। (त्यस पर्वतमा) यस्ता प्रदेश छन् जो सदा हिउँले ढाकिएका हुन्छन् र जहाँ न पक्षी छन्, न पशु, न वृक्ष।
11केही स्थान यस्ता छन् जहाँ यति भयानक गुफा छन् कि ती पूर्णतः दुर्गम र बसोबासका अयोग्य छन्। अन्य प्राणीको त कुरै के, पक्षीले पनि तिनलाई पार गर्न सक्दैनन्।
12"त्यहाँ केवल वायु जान सक्छ र केवल सिद्ध तथा महर्षिजस्ता प्राणी। हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, यी राजकुमारीहरू कष्ट सहन अभ्यस्त छैनन्; तिनीहरू पर्वतराजका ती उचाइमा कसरी चढ्नेछन्? त्यसैले तपाईं हामीसँग नआउनुहोस्।"
13पाण्डुले भने — हे परम भाग्यशाली पुरुषहरू, भनिन्छ कि निःसन्तानका लागि स्वर्ग छैन। म निःसन्तान छु। म तपाईंहरूलाई शोकमा भन्छु। हे महातपस्वीहरू, मलाई यसैले दुःख छ कि म आफ्ना पूर्वजको ऋणबाट मुक्त हुन सकेको छैन।
14मेरो शरीरको नाशसँगै मेरा पूर्वजको पनि अवश्य नाश हुनेछ। मानिस यस संसारमा चार ऋण लिएर जन्मन्छन्।
15(ती ऋणका नाम हुन् —) पितृको ऋण, देवताको ऋण, ऋषिको ऋण र अन्य मानिसको ऋण। तिनलाई धर्मपूर्वक चुक्ता गर्नुपर्छ। विद्वान्हरूले यो स्थापित गरेका छन् कि जसले यथासमय यी ऋण चुक्ता गर्न प्रमाद गर्छन्, तिनका लागि आनन्दका लोक छैनन्। देवता यज्ञले तृप्त हुन्छन्, ऋषि अध्ययन र ध्यानले,
16पितृ सन्तान उत्पन्न गर्ने र श्राद्ध गर्नेबाट, तथा अन्य मानिस मानवता र दयाले। मैले देवता, ऋषि र अन्य मानिसप्रतिका आफ्ना ऋण धर्मपूर्वक चुक्ता गरिसकेको छु। तर ती (पितृ) यस्ता छन् जो मेरो शरीरको नाशसँगै निश्चय नै नष्ट हुनेछन्। हे तपस्वीहरू, म आफ्ना पूर्वजको ऋणबाट अहिलेसम्म मुक्त भएको छैन।
17मानिसहरूमा श्रेष्ठ पुरुष त्यस ऋण चुक्ता गर्न नै सन्तान उत्पन्न गर्न जन्म लिन्छन्। जसरी मलाई महर्षिले मेरा पिताको क्षेत्रमा जन्माए, त्यसरी नै मेरो क्षेत्र (पत्नीहरू) मा सन्तान उत्पन्न गरिनुपर्छ।
18ऋषिहरूले भने — हे धर्मात्मन्, हे राजन्, तपाईंका लागि यस्ता सन्तान छन् जो निष्पाप, परम भाग्यशाली र साक्षात् देवताजस्ता हुनेछन्। हामी यो आफ्ना दिव्य आँखाले देखिरहेका छौँ। हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, त्यसैले आफ्ना कर्मले देवताहरूका प्रयोजन सिद्ध गर्नुहोस्।
19जुन बुद्धिमान् पुरुषले सोचविचार गरेर कर्म गर्छ, उसले सदा उत्तम फल पाउँछ। त्यसैले हे राजन्, तपाईंले प्रयत्न गर्नुपर्छ। जुन फल तपाईंले पाउनुहुनेछ त्यो प्रत्यक्ष छ। तपाईंले निश्चय नै गुणसम्पन्न र प्रिय पुत्र प्राप्त गर्नुहुनेछ।
20वैशम्पायनले भने — तपस्वीहरूका यी वचन सुनेर र मृगको शापका कारण आफ्नो सन्तानोत्पादक शक्तिको नाशको स्मरण गरेर पाण्डु विचार गर्न थाले। उनले आफ्नी विधिवत् विवाहिता पत्नी, यशस्विनी कुन्तीलाई एकान्तमा भने — "यस आपत्कालमा सन्तान उत्पन्न गर्ने प्रयत्न गर।
21हे कुन्ती, सनातन धर्मका बुद्धिमान् व्याख्याताहरू भन्छन् कि पुत्र तीनै लोकमा धर्ममय कीर्तिको स्रोत हो। यज्ञ, दान, तप र यत्नपूर्वक पालिएका व्रत — यिनले निःसन्तान पुरुषलाई उसका पापबाट मुक्त गर्दैनन्।
22हे मधुर मुस्कान भएकी देवि, यो सबै जानेर मलाई निश्चय छ कि निःसन्तान भएकाले म आनन्दका लोक पाउनेछैन।
23हे भीरु देवि, पहिले म क्रूर कर्ममा आसक्त थिएँ र पापमय जीवन बिताउँथेँ, त्यसैले मृगको शापले मैले आफ्नो सन्तानोत्पादक शक्ति गुमाएँ।
24हे पृथा, धर्मग्रन्थले छ प्रकारका यस्ता पुत्रको उल्लेख गर्छन् जो उत्तराधिकारी र बन्धु — दुवै हुन्, तथा छ प्रकारका अरू, जो उत्तराधिकारी होइनन्, केवल बन्धु हुन्। म तिनको वर्णन गर्छु; सुन।
25(ती हुन् —) औरस (स्वयं आफ्नी पत्नीबाट जन्मेको पुत्र), प्रणीत (कुनै गुणसम्पन्न पुरुषद्वारा आफ्नी पत्नीबाट जन्माइएको पुत्र), परिक्रीत (धनको बदलामा कुनै पुरुषद्वारा आफ्नी पत्नीबाट जन्माइएको पुत्र), पौनर्भव (पतिको मृत्युपछि पत्नीबाट जन्मेको पुत्र), कानीन (कुमारी अवस्थामा जन्मेको पुत्र), कुण्ड (त्यस स्त्रीबाट जन्मेको पुत्र जसको चार पुरुषसँग संसर्ग रहेको होस्), दत्त (अर्काले दिएको पुत्र), क्रीत (अर्काबाट किनिएको पुत्र), उपकृत (कृतज्ञतावश कसैकहाँ आएको पुत्र), स्वयमुपागत (आफैँ आएर आफूलाई समर्पित गर्ने पुत्र), सहोढ (गर्भवती वधूबाट जन्मेको पुत्र), हीनयोनिधृत (नीच वर्णकी पत्नीबाट जन्मेको पुत्र)।
26पहिलो श्रेणीका सन्तान नमिले माताले अर्को श्रेणीका सन्तान प्राप्त गर्ने प्रयत्न गर्नुपर्छ र यसै क्रमले अगाडि। आपत्कालमा (सन्तान नभएमा) मानिसहरूले आफ्ना गुणसम्पन्न कान्छा भाइबाट सन्तान उत्पन्न गराउँछन्।
27हे पृथा, स्वयम्भू मनुले भनेका छन् कि जुन मानिस आफ्नो सन्तान प्राप्त गर्न असमर्थ छन्, तिनले अरूबाट उत्तम र धर्मदायक पुत्र उत्पन्न गराउन सक्छन्।
28म सन्तानोत्पादक शक्तिरहित छु, त्यसैले म तिमीलाई आज्ञा दिन्छु कि मजस्तै अथवा मभन्दा श्रेष्ठ कुनै पुरुषबाट यशस्वी सन्तान उत्पन्न गर।
29हे कुन्ती, ती वीरपत्नी, शरदण्डायनकी पुत्रीको वृत्तान्त सुन, जसले आफ्ना स्वामीको आज्ञाले सन्तान उत्पन्न गरिन्।
30हे कुन्ती, ऋतुकाल आएपछि स्नान गरेर उनी रातमा त्यस ठाउँमा गइन् जहाँ चार बाटा मिल्थे। तपस्यामा सिद्ध एक ब्राह्मणको पूजा गरेर उनले पुंसवनको अग्निमा आहुति दिइन्।
31यो गरेपछि उनी उनीसँग बसिन्; र यसरी उनीबाट तीन पुत्र जन्मे, जसमा दुर्जय जेठा थिए।
32हे परम भाग्यवती देवि, उनैजस्तै तिमी पनि मेरो आज्ञाले कुनै यस्तो ब्राह्मणबाट सन्तान उत्पन्न गर जो तपोबलमा मभन्दा श्रेष्ठ होस्।