सम्भव पर्व — पाण्डुको कथा
खण्ड 1 — आदि र सभा पर्व · अध्याय 119
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच तं व्यतीतमतिक्रम्य राजा स्वमिव बान्धवम्। सभार्यः शोकदुःखार्तः पर्यदेवयदातुरः॥
2पाण्डुरुवाच सतामपि कुले जाताः कर्मणा वत दुर्गतिम्। प्राप्नुवन्त्यकृतात्मानः कामजालविमोहिताः॥
3शश्वद्धर्मात्मना जातो बाल एव पिता मम। जीवितान्तमनुप्राप्तः कामात्मैवेति नः श्रुतम्॥ ।
4तस्य कामात्मनः क्षेत्रे राज्ञः संयतवागृषिः। कृष्णद्वैपायन: साक्षाद् भगवान् मामजीजनत्॥
5तस्याद्य व्यसने बुद्धिः संजातेयं ममाधमा। त्यक्तस्य देवैरनयान्मृगयां परिधावतः॥
6मोक्षमेव व्यवस्यामि बन्धो हि व्यसनं महत्। सुवृत्तिमनुवर्तिष्ये तामहं पितुरव्ययाम्॥
7अतीव तपसाऽऽत्मानं योजयिष्याम्यसंशयम्। तस्मादेकोऽहमेकाकी एकैकस्मिन् वनस्पतौ॥ चरन् भैक्ष्यं मुनिर्मुण्डश्चरिष्याम्याश्रमानिमान्। पांसुना समवच्छन्नः शून्यागारकृतालयः॥ वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः।
8न शोचन् न प्रहृष्यंश्च तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥ निराशीर्निर्नमस्कारो निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः।
9न चाप्यवहसन् कच्चिन्न कुर्वन् भृकुटी क्वचित्॥ प्रसन्नवदनो नित्यं सर्वभूतहिते रतः।
10जङ्गमाजङ्गमं सर्वमविहिंसंश्चतुर्विधम्॥ स्वासु प्रजास्विव सदा समः प्राणभृतां प्रति।
11एककालं चरन् भैक्ष्यं कुलानि दश पञ्च वा॥ असम्भवे वा भक्ष्यस्य चरन्ननशनान्यपि।
12अल्पमल्पं च भुञ्जानः पूर्वालाभे न जातुचित्॥ अन्यान्यपि चरँल्लोभादलाभे सप्त पूरयन्। अलाभे यदि वा लाभे समदर्शी महातपाः॥
13वास्यैकं तक्षतो बाहुं चन्दनेनैकमुक्षतः। नाकल्याणं न कल्याणं चिन्तयन्नुभयोस्तयोः॥ न जिजीविषुवत् किंचिन्न मुमूर्षुवदाचरन्। जीवितं मरणं चैव नाभिनन्दन् न च द्विषन्॥
14याः काश्चिज्जीवता शक्याः कर्तुमभ्युदयक्रियाः। ताः सर्वाः समतिक्रम्य निमेषादिव्यवस्थिताः॥ तासु चाष्यनवस्थासु त्यक्तसर्वेन्द्रियक्रियः। सम्परित्यक्तधर्मार्थः सुनिर्णिक्तात्मकल्मषः॥
15निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो व्यतीतः सर्ववागुराः। न वशे कस्यचित् तिष्ठन् सधर्मा मातरिश्वनः॥
16एतया सततं धृत्या चरन्नेवंप्रकारया। देहं संस्थापयिष्यामि निर्भयं मार्गमास्थितः॥
17नाहं सुकृपणे मार्गे स्ववीर्यक्षयशोचिते। स्वधर्मात् सततापेते चरेयं वीर्यवर्जितः॥
18सत्कृतोऽसत्कृतो वापि योऽन्यं कृपणचक्षुषा। उपैति वृत्तिं कामात्मा स शुनां वर्तते पथि॥
19वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वा सुदुःखार्तो निःश्वासपरमो नृपः। अवेक्षमाणः कुन्तीं च माद्रीं स समभाषत॥
20कौसल्या विदुरः क्षत्ता राजा च सह बन्धुभिः। आर्या सत्यवती भीष्मस्ते च राजपुरोहिताः॥ ब्राह्मणाश्च महात्मानः सोमपाः संशितव्रताः। पौरवृद्धाश्च ये तत्र निवसन्त्यस्मदाश्रयाः। प्रसाद्य सर्वे वक्तव्याः पाण्डुः प्रव्रजितो वनम्॥
21निशम्य वचनं भर्तुर्वनवासे धृतात्मनः। तत्समं वचनं कुन्ती माद्री च समभाषताम्॥
22अन्येऽपि ह्याश्रमाः सन्ति ये शक्या भरतर्षभ। आवाभ्यां धर्मपत्नीभ्यां सह तप्तुं तपो महत्॥
23शरीरस्यापि मोक्षाय स्वयं प्राप्य महाफलम्। त्वमेव भविता भर्ता स्वर्गस्यापि न संशयः॥
24प्रणिधायेन्द्रियग्रामं भर्तृलोकपरायणे। त्यक्तकामसुखे ह्यावां तप्स्यावो विपुलं तपः॥
25यदि चावां महाप्राज्ञ त्यक्ष्यसि त्वं विशाम्पते। अद्यैवावां प्रहास्यावो जीवितं नात्र संशयः॥
26पाण्डुरुवाच यदि व्यवसितं ह्येतद् युवयोधर्मसंहितम्। स्ववृत्तिमनुवर्तिष्ये तामहं पितुरव्ययाम्॥
27त्यक्त्वा ग्राम्यसुखाहारं तप्यमानो महत् तपः। वल्कली फलमूलाशी चरिष्यामि महावने॥
28अग्नौ जुह्वन्नुभौ कालावुभौ कालावुपस्पृशन्। कृशः परिमिताहारश्चीरचर्मजटाधरः॥
29शीतवातातपसहः क्षुत्पिपासानवेक्षकः। तपसा दुश्चरेणेदं शरीरमुपशोषयन्॥ एकान्तशीली विमृशन् पक्वापक्वेन वर्तयन्। पितॄन् देवांश्च वन्येन वाग्भिरद्धिश्च तर्पयन्।३५॥
30वानप्रस्थजनस्यापि दर्शनं कुलवासिनाम्। नाप्रियाण्याचरिष्यामि किं पुनर्गमवासिनाम्॥
31एवमारण्यशास्त्राणामुग्रमुग्रतरं विधिम्। काइक्षमाणोऽहमास्थास्ये देहस्यास्या समापनात्॥
32वैशम्पायन उवाच इत्येवमुक्त्वा भार्ये ते राजा कौरवनन्दनः। ततश्चूडामणि निष्कमङ्गदे कुण्डलानि च॥ वासांसि च महार्हाणि स्त्रीणामाभरणानि च। प्रदाय सर्वं विप्रेभ्यः पाण्डुः पुनरभाषत॥
33गत्वा नागपुरं वाच्यं पाण्डुः प्रव्रजितो वनम्। अर्थ कामं सुखं चैव रतिं च परमात्मिकाम्॥ प्रतस्थे सर्वमुत्सृज्य सभार्यः कुरुनन्दनः। ततस्तस्यानुयातारस्ते चैव परिचारकाः॥
34श्रुत्वा भरतसिंहस्य विविधाः करुणा गिरः। भीममार्तस्वरं कृत्वा हाहेति परिचुक्रुशुः॥
35उष्णमश्रु विमुञ्चन्तस्तं विहाय महीपतिम्। ययुर्नागपुरं तूर्णं सर्वमादाय तद् धनम्॥
36ते गत्वा नगरं राज्ञो यथावृत्तं महात्मनः। कथयांचक्रिरे राज्ञस्तद् धनं विविधं ददुः॥
37श्रुत्वा तेभ्यस्ततः सर्वं यथावृत्तं महावने। धृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठः पाण्डुमेवान्वशोचत॥
38न शय्यासनभोगेषु रतिं विन्दति कर्हिचित्। भ्रातृशोकसमाविष्टस्तमेवार्थं विचिन्तयन्॥
39राजपुत्रस्तु कौरव्य पाण्डुर्मूलफलाशनः। जगाम सह पत्नीभ्यां ततो नागशतं गिरिम्॥
40स चैत्ररथमासाद्य कालकूटमतीत्य च। हिमवन्तमतिक्रम्य प्रययौ गन्धमादनम्॥
41रक्ष्यमाणो महाभूतैः सिद्धेश्च परमर्षिभिः। उवास स महाराज समेषु विषमेषु च॥ इन्द्रद्युम्नसरः प्राप्य हंसकूटमतीत्य च। शतशृङ्गे महाराज तापस: समतप्यत॥
अङ्ग्रेजी
1Vaishampayana said : After the death of the deer, the king (Pandu) like a friend (of his) wept bitterly with his wives, being much afflicted with grief.
2Pandu said: The wicked men, though born in virtuous families, being illuded with passions, become overwhelmed with misery as the fruit of their own acts.
3I have heard that my father, though begotten by a virtuous man, died when he was still a youth, only because a slave of lust.
4In the field of that lustful king, I was begotten by Krishna Dvaipayana of truthfull speech who was like Brahma himself.
5(Being the son of such a man) with my heart devoted to sin I lead wandering life in pursuit of deer. The gods have all forsaken me.
6I shall now seek for salvation; my heart is a great slave of passion. The great impediments to salvation is the desire to beget children. I shall now adopt Brahmacharya, following the example of my father.
7I shall certainly bring my passions under complete control by severe asceticism. Forsaking my wives and other relatives and shaving my head, I shall alone wander over the earth, begging my food from the lords of the forests (tree). Forsaking every object of affection and aversion and covering my body with dust, I shall make the shelter of trees and deserted houses my home.
8I shall never yield to the influence of sorrow or joy; I shall regard praise and blame in the same light; I shall not seek benedictions or bows. I shall be in peace with all; I shall not accept gifts.
9I shall not mock any one; I shall not contract my brow at any body; I shall be ever cheerful; and I shall be devoted to the good of all creatures.
10I shall not harm any of the four orders of the creation, either mobile or immobile. I shall treat them all equally, as if they are my own children.
11I shall daily beg my food from only five or ten families. If it is impossible to get food thus, I shall remain fasting I shall rather go with little food then to ask a man twice.
12If I do not obtain food after completing my round of seven or ten houses, I shall not enlarge my round out of covetousness. Whether I obtain or fail to obtain alms, I shall remain a great ascetic equally unmoved.
13The cutting off my one arm with an axe and the smearing of the other with sandal, both will be equally regarded by me as the same. I shall not desire good from one or evil from the other. I shall not be pleased with life or displeased with death. I shall neither wish to live or fear to die.
14Washing my heart of all sins, I shall certainly transcend those sacred rites productive of happiness that men perform at inauspicious moments. I shall also abstain from all acts of Dharma and Artha and from all those acts those that lead to the gratification of senses.
15Being freed from all sins and snares of the world, I shall be as free as the wind.
16Acting always in this way and treading in the path of fearlessness, I shall at last lay down my life.
17I am destitute of the power of begetting children. I shall not certainly deviate from the line of duty, in order to tread in the vile path of the world which is full of misery.
18Whether respected or disrespected by the world, that man, who, being desireless, becomes full of desire, behaves like a dog.
19Vaishampayana said : The king, having said this in sorrow, signed and looking at (his wives) Kunti and Madri said-
20After gratifying all, tell the princess of Koshala, Vidura, the king with all his friends mother Satyavati, Bhishma, the royal priests, the high-souled, Soma drinking Brahmans of rigid vows and those old men who live under our protection that 'Pandu has retired into a forest'.
21Having heard these words of their husband who had fixed his mind to retire into a forest, both Kunti and Madri addressed him in these proper words.
22“O best of the Bharata race, there are many other Ashramas (modes of life) in which you can perform with us, your lawfully wedded wives, great asceticism.
23In which you can obtain the salvation of your body, you may obtain heaven as your reward. As the great fruit (of your action) you can certainly become the lord of heaven.
24We shall also perform great asceticism with our husband, controlling our passions and abandoning all desires and pleasures.
25O greatly learned man, if you abandon us, we shall then certainly give up our lives to day.
26Pandu said: If your this determination be conformable to virtue, then I shall with you both follow the imperishable path of my father.
27Abandoning the luxuries of village and towns, robed in barks of trees and living on fruits and roots and practicing the severest asceticism, I shall roam in the great forest.
28Bathing in the morning and in the evening, I shall perform the Homa. I shall reduce my body by eating sparingly; I shall wear rags and skins; I shall carry matted hair on my head.
29Exposing myself to heat and cold and disregarding hunger and thirst, I shall reduce my body by performing most difficult asceticism. I shall live on fruits, ripe or unripe; I shall be in contemplation; I shall worship the Pitris and the celestial with speech and with the fruit of the forest.
30I shall not see the dwellers of cities or the dwellers of forest. I shall not even harm them (the dwellers of forest), not to speak of the dwellers of villages.
31I shall thus perform the severest practices of Vanaprastha, performing the severer ones gradually, till lay down my body.
32Vaishampayana said : Having said this to his wives, the descendant of Kuru, the king (Pandu), gave his jewel of the diadem, his necklace of precious gold, his bracelets, his car rings, his valuable robes and the ornaments of the ladies to the Brahmanas. He then said-
33"Going to Hastinapur, inform all that Pandu, the descendant of Kuru, has retired into the forest with his wives, abandoning wealth, desires, happiness and sexual appetite.” Then assembled followers and attendants.
34Hearing these and other sorrowful words of that lion of the Bharata race, bewailed in grief and cried, "Alas! O!"
35They shed hot tears to leave the king. They left that forest and went to Hastinapur, taking all the wealth with them.
36Going to the city, they told the illustrious king all that had happened and they gave him all the wealth.
37Having heard all that had happened in the great forest, the best of men, king Dhritarashtra, wept for Pandu.
38He derived no pleasure in the comforts of his beds, seats and luxuries. Afflicted with the loss of his brother, he continually brooded over it.
39The descendant of Kuru, the royal prince (Pandu), living on fruits and roots went with his two wives to the Nagashata mountains.
40He then went to Chaitraratha and then to Kalakuta. Crossing the Himalayas, he went to Gandhamadana.
41Protected by Mahabhutas, Siddhas and great Rishis, that great king lived sometimes on the plain and sometimes on the hills. He then went to the lake Indradyumna; and then crossing the Hansakuta, the great king performed his penances on the mountain with hundred peaks.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — उस मृग की मृत्यु के पश्चात् राजा (पाण्डु) शोक से अत्यन्त पीड़ित होकर अपनी पत्नियों सहित इस प्रकार फूट-फूटकर रोए मानो अपने किसी मित्र के लिए रो रहे हों।
2पाण्डु ने कहा — धर्मात्मा कुलों में उत्पन्न होकर भी दुष्ट पुरुष कामनाओं से मोहित होकर अपने ही कर्मों के फलस्वरूप दुःख से अभिभूत हो जाते हैं।
3मैंने सुना है कि मेरे पिता, यद्यपि एक धर्मात्मा पुरुष से उत्पन्न हुए थे, तथापि केवल काम के दास होने के कारण तरुण अवस्था में ही मर गए।
4उस कामी राजा के क्षेत्र में मुझे सत्यवादी कृष्ण द्वैपायन ने उत्पन्न किया, जो साक्षात् ब्रह्मा के समान थे।
5(ऐसे पुरुष का पुत्र होकर भी) पापमय हृदय लिए मैं मृगों के पीछे भटकता जीवन बिता रहा हूँ। देवताओं ने मुझे पूर्णतः त्याग दिया है।
6अब मैं मोक्ष की खोज करूँगा; मेरा हृदय काम का महान् दास है। मोक्ष का महान् विघ्न सन्तान उत्पन्न करने की इच्छा है। अपने पिता के उदाहरण का अनुसरण करते हुए अब मैं ब्रह्मचर्य स्वीकार करूँगा।
7मैं कठोर तपस्या से निश्चय ही अपनी इन्द्रियों को पूर्णतः वश में करूँगा। अपनी पत्नियों और अन्य सम्बन्धियों को त्यागकर तथा सिर मुँड़ाकर मैं अकेला पृथ्वी पर विचरूँगा और वनस्पतियों के स्वामियों (वृक्षों) से अपना आहार माँगूँगा। राग और द्वेष की प्रत्येक वस्तु त्यागकर और अपने शरीर को धूलि से ढँककर मैं वृक्षों की छाया और उजाड़ घरों को अपना घर बनाऊँगा।
8मैं कभी शोक अथवा हर्ष के वश नहीं होऊँगा; मैं प्रशंसा और निन्दा को एक ही दृष्टि से देखूँगा; मैं न आशीर्वाद चाहूँगा, न प्रणाम। मैं सबके साथ शान्ति से रहूँगा; मैं दान स्वीकार नहीं करूँगा।
9मैं किसी का उपहास नहीं करूँगा; मैं किसी पर भौंहें नहीं चढ़ाऊँगा; मैं सदा प्रसन्नचित्त रहूँगा; और मैं समस्त प्राणियों के हित में लगा रहूँगा।
10मैं सृष्टि के चारों वर्गों में से किसी को — चर हो या अचर — हानि नहीं पहुँचाऊँगा। मैं उन सबके साथ समान व्यवहार करूँगा, मानो वे मेरी ही सन्तान हों।
11मैं प्रतिदिन केवल पाँच या दस घरों से भिक्षा माँगूँगा। यदि इस प्रकार भोजन पाना असम्भव हो, तो मैं उपवास ही करूँगा। किसी से दो बार माँगने के बदले मैं थोड़े आहार से ही रह लूँगा।
12यदि सात या दस घरों का चक्कर पूरा करने के बाद भी मुझे भिक्षा न मिले, तो मैं लोभवश अपना चक्कर नहीं बढ़ाऊँगा। भिक्षा मिले या न मिले, मैं समान रूप से अविचलित महातपस्वी बना रहूँगा।
13कुल्हाड़ी से मेरी एक भुजा काटी जाए और दूसरी पर चन्दन लेप किया जाए — दोनों को मैं समान ही मानूँगा। मैं न एक से भला चाहूँगा, न दूसरे से बुरा। मैं न जीवन से प्रसन्न होऊँगा, न मृत्यु से अप्रसन्न। मैं न जीने की इच्छा करूँगा, न मरने से डरूँगा।
14अपने हृदय को समस्त पापों से धोकर मैं निश्चय ही उन सुखदायी पवित्र कर्मों से भी ऊपर उठ जाऊँगा जिन्हें मनुष्य अशुभ मुहूर्तों में करते हैं। मैं धर्म और अर्थ के समस्त कर्मों से तथा इन्द्रियों की तृप्ति की ओर ले जाने वाले समस्त कर्मों से भी विरत रहूँगा।
15संसार के समस्त पापों और बन्धनों से मुक्त होकर मैं वायु के समान स्वतन्त्र हो जाऊँगा।
16सदा इसी प्रकार आचरण करते हुए और निर्भयता के मार्ग पर चलते हुए मैं अन्ततः अपने प्राण त्याग दूँगा।
17मैं सन्तान उत्पन्न करने की शक्ति से रहित हूँ। दुःख से भरे इस संसार के नीच मार्ग पर चलने के लिए मैं निश्चय ही कर्तव्य के मार्ग से च्युत नहीं होऊँगा।
18संसार द्वारा आदर पाए या अनादर, जो पुरुष निष्काम होकर भी कामनाओं से भर जाता है, वह कुत्ते के समान आचरण करता है।
19वैशम्पायन ने कहा — शोक में यह कहकर राजा ने लम्बी साँस भरी और (अपनी पत्नियों) कुन्ती तथा माद्री की ओर देखकर कहा —
20सबको सन्तुष्ट करके कोसल की राजकुमारी, विदुर, राजा तथा उनके समस्त मित्रों, माता सत्यवती, भीष्म, राजपुरोहितों, महात्मा एवं कठोर व्रत वाले सोमपायी ब्राह्मणों तथा उन वृद्धजनों से, जो हमारे संरक्षण में रहते हैं, कह देना कि 'पाण्डु वन को चले गए हैं।'
21वन में जाने का दृढ़ निश्चय कर चुके अपने पति के ये वचन सुनकर कुन्ती और माद्री — दोनों ने उनसे ये यथोचित वचन कहे —
22"हे भरतवंश में श्रेष्ठ, और भी अनेक आश्रम (जीवन-पद्धतियाँ) हैं जिनमें आप हम — अपनी विधिवत् विवाहिता पत्नियों — के साथ महान् तपस्या कर सकते हैं।
23जिनमें आप अपने शरीर की मुक्ति प्राप्त कर सकते हैं, आप पुरस्कार में स्वर्ग पा सकते हैं। (अपने कर्म के) महान् फल के रूप में आप निश्चय ही स्वर्ग के स्वामी बन सकते हैं।
24हम भी अपने पति के साथ महान् तपस्या करेंगी, अपनी इन्द्रियों को वश में रखते हुए और समस्त कामनाओं तथा सुखों का त्याग करते हुए।
25हे महाविद्वान् पुरुष, यदि आप हमारा त्याग करेंगे, तो हम निश्चय ही आज ही अपने प्राण त्याग देंगी।"
26पाण्डु ने कहा — यदि तुम्हारा यह निश्चय धर्म के अनुकूल है, तो मैं तुम दोनों के साथ अपने पिता के अक्षय मार्ग का अनुसरण करूँगा।
27ग्राम और नगर के विलास त्यागकर, वल्कल वस्त्र धारण करके, फल-मूल पर जीवन बिताते हुए और कठोरतम तपस्या करते हुए मैं महावन में विचरूँगा।
28प्रातः और सन्ध्या को स्नान करके मैं होम करूँगा। अल्पाहार से मैं अपना शरीर कृश करूँगा; मैं चिथड़े और मृगचर्म धारण करूँगा; मैं सिर पर जटा रखूँगा।
29शीत और ताप को सहते हुए तथा भूख-प्यास की उपेक्षा करते हुए मैं अत्यन्त कठिन तपस्या से अपना शरीर कृश करूँगा। मैं पके या अधपके फलों पर जीवन बिताऊँगा; मैं ध्यान में लीन रहूँगा; मैं वाणी से और वन के फलों से पितरों तथा देवताओं की उपासना करूँगा।
30मैं न नगरवासियों को देखूँगा, न वनवासियों को। मैं उन्हें (वनवासियों को) हानि तक नहीं पहुँचाऊँगा, ग्रामवासियों की तो बात ही क्या।
31इस प्रकार मैं वानप्रस्थ के कठोरतम आचरणों का पालन करूँगा और क्रमशः और भी कठोर आचरण करता जाऊँगा, जब तक मैं अपना शरीर न त्याग दूँ।
32वैशम्पायन ने कहा — अपनी पत्नियों से यह कहकर कुरुवंशी राजा (पाण्डु) ने अपने मुकुट की मणि, बहुमूल्य स्वर्ण का हार, अपने बाजूबन्द, कुण्डल, अपने बहुमूल्य वस्त्र और स्त्रियों के आभूषण ब्राह्मणों को दे दिए। तत्पश्चात् उन्होंने कहा —
33"हस्तिनापुर जाकर सबको बता देना कि कुरुवंशी पाण्डु धन, कामनाएँ, सुख और विषयवासना त्यागकर अपनी पत्नियों सहित वन को चले गए हैं।" तब एकत्रित अनुयायी और परिचर,
34भरतवंश के उस सिंह के ये और अन्य शोकपूर्ण वचन सुनकर शोक से विलाप करने लगे और "हाय! ओह!" कहकर रो पड़े।
35राजा को छोड़ने पर उन्होंने गरम आँसू बहाए। वे उस वन को छोड़कर समस्त धन साथ लेकर हस्तिनापुर चले गए।
36नगर में जाकर उन्होंने यशस्वी राजा को जो कुछ हुआ था सब बता दिया और उन्हें वह समस्त धन सौंप दिया।
37महावन में जो कुछ हुआ था वह सब सुनकर मनुष्यों में श्रेष्ठ राजा धृतराष्ट्र पाण्डु के लिए रोए।
38उन्हें अपनी शय्याओं, आसनों और विलासों के सुख में कोई आनन्द नहीं मिला। अपने भाई के वियोग से पीड़ित वे निरन्तर उसी का चिन्तन करते रहे।
39फल-मूल पर जीवन बिताते हुए कुरुवंशी राजकुमार (पाण्डु) अपनी दोनों पत्नियों के साथ नागशत पर्वतों को गए।
40तत्पश्चात् वे चैत्ररथ को गए और फिर कालकूट को। हिमालय पार करके वे गन्धमादन को गए।
41महाभूतों, सिद्धों और महर्षियों द्वारा संरक्षित वे महान् राजा कभी समतल भूमि पर और कभी पर्वतों पर रहे। तत्पश्चात् वे इन्द्रद्युम्न सरोवर को गए; और फिर हंसकूट पार करके उन महान् राजा ने शतशृंग पर्वत पर तपस्या की।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — त्यस मृगको मृत्युपछि राजा (पाण्डु) शोकले अत्यन्त पीडित भई आफ्ना पत्नीहरूसहित यसरी डाँको छाडेर रोए मानौँ आफ्नो कुनै मित्रका लागि रोइरहेका छन्।
2पाण्डुले भने — धर्मात्मा कुलमा जन्मेर पनि दुष्ट पुरुषहरू कामनाले मोहित भई आफ्नै कर्मको फलस्वरूप दुःखले अभिभूत हुन्छन्।
3मैले सुनेको छु कि मेरा पिता, यद्यपि एक धर्मात्मा पुरुषबाट जन्मेका थिए, तापनि केवल कामका दास भएकाले तरुण अवस्थामै मरे।
4त्यस कामी राजाको क्षेत्रमा मलाई सत्यवादी कृष्ण द्वैपायनले जन्माए, जो साक्षात् ब्रह्माजस्तै थिए।
5(यस्ता पुरुषका पुत्र भएर पनि) पापमय हृदय लिएर म मृगहरूको पछि भौँतारिने जीवन बिताइरहेको छु। देवताहरूले मलाई पूर्णतः त्यागिसके।
6अब म मोक्षको खोजी गर्नेछु; मेरो हृदय कामको महान् दास छ। मोक्षको महान् विघ्न सन्तान उत्पन्न गर्ने इच्छा हो। आफ्ना पिताको उदाहरणको अनुसरण गर्दै अब म ब्रह्मचर्य स्वीकार गर्नेछु।
7म कठोर तपस्याले निश्चय नै आफ्ना इन्द्रियलाई पूर्णतः वशमा पार्नेछु। आफ्ना पत्नी र अन्य आफन्तलाई त्यागेर र शिर मुण्डन गरेर म एक्लै पृथ्वीमा विचरण गर्नेछु र वनस्पतिका स्वामी (वृक्ष) हरूसँग आफ्नो आहार माग्नेछु। राग र द्वेषको प्रत्येक वस्तु त्यागेर र आफ्नो शरीरलाई धूलोले ढाकेर म वृक्षको छाया र उजाड घरलाई आफ्नो घर बनाउनेछु।
8म कहिल्यै शोक अथवा हर्षको वशमा हुनेछैन; म प्रशंसा र निन्दालाई एउटै दृष्टिले हेर्नेछु; म न आशीर्वाद चाहनेछु, न प्रणाम। म सबैसँग शान्तिले बस्नेछु; म दान स्वीकार गर्नेछैन।
9म कसैको उपहास गर्नेछैन; म कसैमाथि आँखीभौँ चढाउनेछैन; म सदा प्रसन्नचित्त रहनेछु; र म सम्पूर्ण प्राणीको हितमा लागिरहनेछु।
10म सृष्टिका चारै वर्गमध्ये कसैलाई — चर होस् या अचर — हानि पुर्याउनेछैन। म ती सबैसँग समान व्यवहार गर्नेछु, मानौँ तिनीहरू मेरै सन्तान हुन्।
11म दिनहुँ केवल पाँच या दस घरबाट भिक्षा माग्नेछु। यदि यसरी भोजन पाउन असम्भव भयो भने, म उपवासै बस्नेछु। कसैसँग दुई पटक माग्नुको सट्टा म थोरै आहारमै रहनेछु।
12यदि सात या दस घरको फेरो पूरा गरेपछि पनि मलाई भिक्षा नमिलोस्, म लोभवश आफ्नो फेरो बढाउनेछैन। भिक्षा मिलोस् या नमिलोस्, म समान रूपले अविचलित महातपस्वी भइरहनेछु।
13बन्चरोले मेरो एक पाखुरा काटियोस् र अर्कोमा चन्दन लेप गरियोस् — दुवैलाई म समान नै मान्नेछु। म न एउटाबाट भलो चाहनेछु, न अर्कोबाट खराब। म न जीवनले प्रसन्न हुनेछु, न मृत्युले अप्रसन्न। म न बाँच्ने इच्छा गर्नेछु, न मर्न डराउनेछु।
14आफ्नो हृदयलाई सम्पूर्ण पापबाट धोएर म निश्चय नै ती सुखदायी पवित्र कर्मभन्दा पनि माथि उठ्नेछु जसलाई मानिसहरूले अशुभ मुहूर्तमा गर्छन्। म धर्म र अर्थका सम्पूर्ण कर्मबाट तथा इन्द्रियको तृप्तितिर लैजाने सम्पूर्ण कर्मबाट पनि विरत रहनेछु।
15संसारका सम्पूर्ण पाप र बन्धनबाट मुक्त भई म वायुजस्तै स्वतन्त्र हुनेछु।
16सदा यसै प्रकार आचरण गर्दै र निर्भयताको मार्गमा हिँड्दै म अन्ततः आफ्नो प्राण त्याग्नेछु।
17म सन्तान उत्पन्न गर्ने शक्तिरहित छु। दुःखले भरिएको यस संसारको नीच मार्गमा हिँड्न म निश्चय नै कर्तव्यको मार्गबाट च्युत हुनेछैन।
18संसारबाट आदर पाओस् या अनादर, जुन पुरुष निष्काम भएर पनि कामनाले भरिन्छ, ऊ कुकुरजस्तै आचरण गर्छ।
19वैशम्पायनले भने — शोकमा यसो भनेर राजाले लामो सास फेरे र (आफ्ना पत्नी) कुन्ती तथा माद्रीतिर हेरेर भने —
20सबैलाई सन्तुष्ट पारेर कोसलकी राजकुमारी, विदुर, राजा तथा उनका सम्पूर्ण मित्र, माता सत्यवती, भीष्म, राजपुरोहित, महात्मा एवं कठोर व्रत भएका सोमपायी ब्राह्मण तथा ती वृद्धजनलाई, जो हाम्रो संरक्षणमा बस्छन्, भनिदेऊ कि 'पाण्डु वनतिर गए।'
21वनमा जाने दृढ निश्चय गरिसकेका आफ्ना पतिका यी वचन सुनेर कुन्ती र माद्री — दुवैले उनलाई यी यथोचित वचन भने —
22"हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, अरू पनि अनेक आश्रम (जीवनपद्धति) छन् जसमा तपाईं हामी — आफ्ना विधिवत् विवाहिता पत्नीहरू — सँग महान् तपस्या गर्न सक्नुहुन्छ।
23जसमा तपाईंले आफ्नो शरीरको मुक्ति प्राप्त गर्न सक्नुहुन्छ, तपाईंले पुरस्कारमा स्वर्ग पाउन सक्नुहुन्छ। (आफ्नो कर्मको) महान् फलका रूपमा तपाईं निश्चय नै स्वर्गको स्वामी बन्न सक्नुहुन्छ।
24हामी पनि आफ्ना पतिसँग महान् तपस्या गर्नेछौँ, आफ्ना इन्द्रियलाई वशमा राख्दै र सम्पूर्ण कामना तथा सुखको त्याग गर्दै।
25हे महाविद्वान् पुरुष, यदि तपाईंले हाम्रो त्याग गर्नुभयो भने, हामी निश्चय नै आजै आफ्नो प्राण त्याग्नेछौँ।"
26पाण्डुले भने — यदि तिमीहरूको यो निश्चय धर्मअनुकूल छ भने, म तिमी दुवैसँग आफ्ना पिताको अक्षय मार्गको अनुसरण गर्नेछु।
27गाउँ र नगरका विलास त्यागेर, वल्कल वस्त्र धारण गरेर, फलमूलमा जीवन बिताउँदै र कठोरतम तपस्या गर्दै म महावनमा विचरण गर्नेछु।
28बिहान र साँझ स्नान गरेर म होम गर्नेछु। अल्पाहारले म आफ्नो शरीर कृश पार्नेछु; म झुत्रा र मृगचर्म धारण गर्नेछु; म शिरमा जटा राख्नेछु।
29शीत र ताप सहँदै तथा भोक-तिर्खाको उपेक्षा गर्दै म अत्यन्त कठिन तपस्याले आफ्नो शरीर कृश पार्नेछु। म पाकेका या अधपाकेका फलमा जीवन बिताउनेछु; म ध्यानमा लीन रहनेछु; म वाणीले र वनका फलले पितृ तथा देवताको उपासना गर्नेछु।
30म न नगरवासीलाई हेर्नेछु, न वनवासीलाई। म तिनलाई (वनवासीलाई) हानिसमेत पुर्याउनेछैन, गाउँवासीको त कुरै के।
31यसरी म वानप्रस्थका कठोरतम आचरणको पालन गर्नेछु र क्रमशः अझ कठोर आचरण गर्दै जानेछु, जबसम्म म आफ्नो शरीर त्याग्दिनँ।
32वैशम्पायनले भने — आफ्ना पत्नीहरूलाई यसो भनेर कुरुवंशी राजा (पाण्डु) ले आफ्नो मुकुटको मणि, बहुमूल्य सुनको हार, आफ्ना बाजुबन्द, कुण्डल, आफ्ना बहुमूल्य वस्त्र र स्त्रीहरूका गहना ब्राह्मणहरूलाई दिए। त्यसपछि उनले भने —
33"हस्तिनापुर गएर सबैलाई बताइदेऊ कि कुरुवंशी पाण्डु धन, कामना, सुख र विषयवासना त्यागेर आफ्ना पत्नीसहित वनतिर गए।" तब जम्मा भएका अनुयायी र परिचरहरू,
34भरतवंशका ती सिंहका यी र अन्य शोकपूर्ण वचन सुनेर शोकले विलाप गर्न थाले र "हाय! ओहो!" भन्दै रोए।
35राजालाई छाड्नुपर्दा उनीहरूले तातो आँसु बगाए। तिनीहरू त्यो वन छाडेर सम्पूर्ण धन सँगै लिएर हस्तिनापुर गए।
36नगरमा गएर उनीहरूले यशस्वी राजालाई जे भएको थियो सबै बताइदिए र उनलाई त्यो सम्पूर्ण धन सुम्पिदिए।
37महावनमा जे भएको थियो त्यो सबै सुनेर मानिसहरूमा श्रेष्ठ राजा धृतराष्ट्र पाण्डुका लागि रोए।
38उनलाई आफ्ना ओछ्यान, आसन र विलासका सुखमा कुनै आनन्द मिलेन। आफ्ना भाइको वियोगले पीडित उनी निरन्तर त्यसैको चिन्तन गरिरहे।
39फलमूलमा जीवन बिताउँदै कुरुवंशी राजकुमार (पाण्डु) आफ्ना दुवै पत्नीसँग नागशत पर्वततिर गए।
40त्यसपछि उनी चैत्ररथ गए र फेरि कालकूट। हिमालय पार गरेर उनी गन्धमादन गए।
41महाभूत, सिद्ध र महर्षिहरूद्वारा संरक्षित ती महान् राजा कहिले समतल भूमिमा र कहिले पर्वतमा बसे। त्यसपछि उनी इन्द्रद्युम्न सरोवर गए; र फेरि हंसकूट पार गरेर ती महान् राजाले शतशृङ्ग पर्वतमा तपस्या गरे।