सर्गः 59
युद्धकाण्ड · अध्याय 59
संस्कृत
1तस्मिन्हतेराक्षससैन्यपालेप्लवङ्गमानामृषभेणयुद्धे । भीमयुधंसागरतुल्यवेगंविदुद्रुवेराक्षसराजसैन्यम् ।।6.59.1।।
2गत्वाऽथरक्षोधिपतेश्शशंसुस्सेनापतिंपावकसूनुशस्तम् । तच्छापितेषांवचनंनिशम्यरक्षोधिपःक्रोधवशंजगाम ।।6.59.2।।
3सङ् ख्येप्रहस्तंनिहतंनिशम्यशोकार्दितःक्रोधपरीतचेताः । उवाचतान्राक्षसयूथमुख्यानिन्द्रोयथानिर्जरयोथमुख्यान् ।।6.59.3।।
4नावज्ञारिपवेकार्यायैरिन्द्रबलसूदनः । सूदितस्सैन्यपालोमेसानुयात्रस्सकुञ्जरः ।।6.59.4।।
5सोऽहंरिपुविनाशायविजयायाविचारयन् । स्वयमेवगमिष्यामिरणशीर्षंतदद्भुतम् ।।6.59.5।।
6अद्यतद्वानरानीकंरामंचसहलक्ष्मणम् । निर्दहिष्यामिबाणौघैर्वनंदीप्स्सैरिवानगिभिः ।।6.59.6।।
7सएवमुक्त्वाज्वलनप्रकाशंरथंतुरङ्गोत्तमराजयुक्तम् । प्रकाशमानंवपुषाज्वलन्तंसमारुरोहामरराजशत्रुः ।।6.59.7।।
8सशङ्खभेरीपणवप्रणादैरास्फोटितक्षेळ्वितसिंहनादैः । पुण्यैस्स्तवैश्चाप्यभिपूज्यमानस्तदाययौराक्षसराजमुख्य:।। 6.59.8।।
9सशैलजीमून्तिकाशरूपैर्मांसादनैःपावकदीप्तनेत्रैः । बभौवृतोराक्षसराजमुख्योभूतैर्वृतोरुद्रइवासुरेशः ।।6.59.9।।
10ततोनगर्यास्सहसामहौजानिष्क्रम्यतद्वानरसैन्यमुग्रम् । महार्णवाभ्रस्तनितंददर्शसमुद्यतंपादपशैलहस्तम् ।।6.59.10।।
11तद्राक्षसानीकमतिप्रचण्डमालोक्यरामोभुजगेन्द्रबाहुः । विभीषणंशस्त्रभृतांवरिष्ठमुवाचसेवानुगतःपृथुश्रीः ।।6.59.11।।
12नानापताकध्वजशस्त्रजुष्टंप्रासासिशूलायुथवज्रजुष्टम् । कस्येदमक्षोभ्यमभीरुजुष्टंमहेन्द्रोपमनागजुष्टम् ।।6.59.12।।
13ततस्तुरामस्यनिशम्यवाक्यंविभीषणंश्शक्रसमानवीर्यः । शशंसरामस्यबलप्रवेगंमहात्मनांराक्षसपुङ्गवानाम् ।।6.59.13।।
14योऽसौगजस्कन्धगतोमहात्मानवोदितार्कोपमताम्रवक्त्रः । प्रकम्पयन्नागशिरोऽभ्युपैतिह्यकम्पनंत्वेनमवेहिराजन् ।।6.59.14।।
15योऽसौरथस्थोमृगराजकेतुर्दून्वस्थिन्दनुश्शक्रधनुःप्रकाशम् । करीवभात्युग्रविवृत्तदंष्ट्रस्सइन्द्रजिन्नामवरप्रधानः ।।6.59.15।।
16यश्चैषव्निध्यास्तमहेन्द्रकल्पोधन्वीरथस्थोऽतिरथोतिवीरः । विष्पारयन् चापमतुल्यमानंनाम्नातिकायोऽतिविवृद्धकायः ।।6.59.16।।
17योऽसौनवार्कोदितताम्रचक्षुरारुह्यघण्टानिनदप्रणादम् । गजंखरंगर्जतिवैमहात्मामहोदरोनामसएषःवीरः ।।6.59.17।।
18योऽसौहयंकाञ्चनचित्रभाण्डमारुह्यसन्ध्याभ्रगिरिप्रकाशम् । प्रासंसमुद्यम्यमरीचिनद्धंपिशाचएषोऽशनितुल्यवेगः ।।6.59.18।।
19यश्चैषशूलंनिशितंप्रगृह्यविद्युत्प्रभंकिङ्करवज्रवेगम् । वृषेन्द्रमास्थायगिरिप्रकाशमायातियोऽसौत्रिशिरायशस्वी ।।6.59.19।।
20असौचजीमूतनिकाशरूपःकुम्भःपृथुव्यूढसुजातवक्षाः । समाहितःपन्नगराजकेतुर्विष्पारयन्यातिधनुर्विधून्वन् ।।6.59.20।।
21यश्चैषजाम्बूनदवज्रजुष्टंदीप्तंसधूमंपरिघंप्रगृह्य । आयातिरक्षोबलकेतुभूतःसोऽसौनिकुम्भोऽद्भुतघोरकर्मा ।।6.59.21।।
22यश्चैषचापासिशरौघजुष्टंपताकिनंपावकदीप्तरूपम् । रथंसमास्थायविभात्युदग्रोनरान्तकोऽसौनगशृङ्गयोधी ।।6.59.22।।
23यश्चैषनानाविधघोररूपैर्व्याघ्रोष्ट्रनागेन्द्रमृगाश्ववक्त्रै: । भूतैर्वृतोभातिविवृत्तनेत्स्रैसोऽसौसुराणामपिदर्पहन्ता ।।6.59.23।। त्रैतदिन्दुप्रतिमंविभातिछत्रंसितंसूक्ष्मशलाकमग्य्रम् । अत्रैषरक्षोधिपतिर्महात्माभूतैर्वृतोरुद्रइवावभाति ।।6.59.24।।
24यश्चैषनानाविधघोररूपैर्व्याघ्रोष्ट्रनागेन्द्रमृगाश्ववक्त्रै: । भूतैर्वृतोभातिविवृत्तनेत्स्रैसोऽसौसुराणामपिदर्पहन्ता ।।6.59.23।। त्रैतदिन्दुप्रतिमंविभातिछत्रंसितंसूक्ष्मशलाकमग्य्रम् । अत्रैषरक्षोधिपतिर्महात्माभूतैर्वृतोरुद्रइवावभाति ।।6.59.24।।
25असौकिरीटीचलकुण्डलास्योनगेन्द्रविन्ध्योपमभीमकायः । महेन्द्रवैवस्वतदर्पहन्तारक्षोधिपस्सूर्यइवावभाति ।।6.59.25।।
26प्रत्युवाचततोरामोविभीषणमरिन्दम् । अहोदीप्तमहातेजारावणोराक्षसेश्वरः ।।6.59.26।।
27आदित्यइवदुष्प्रेक्ष्योरश्मिभिर्भातिरावणः । सुव्यक्तंलक्ष्यतेह्यस्यरूपंतेजःसमावृतम् ।।6.59.27।।
28देवदानववीराणांवपुर्नैवंविधंभवेत् । यादृशंराक्षसेन्द्रस्यवपुरेतत्प्रकाशते ।।6.59.28।।
29सर्वेपर्वतसङ्काशास्सर्वेपर्वतयोधिनः । सर्वेदीप्तायुधधरायोधाश्चास्यमहोजस:।। 6.59.29।।
30भातिरक्षोराजोऽसौप्रदीप्त्तैर्भीमविक्रमैः । भूतैःपरिवृतस्तीक्ष्णैर्देहवद्भिरिवान्तकः ।।6.59.30।।
31दिष्ट्याऽयमद्यपापात्माममदृष्टिपथंगतः । अद्यक्रोधंविमोक्ष्यामिसीताहरणसम्भवम् ।।6.59.31।।
32एवमुक्त्वाततोरामोधनुरादायवीर्यवान् । लक्ष्मणानुचरस्तस्थौसमुद्धृत्यशरोत्तमम् ।।6.59.32।।
33ततःसरक्षोधिपतिर्महात्मारक्षांसितान्याहमहाबलानि । द्वारेषुचर्यागृहगोपुरेषुसुनिर्वृतास्तिष्ठतनिर्विशङ्काः ।।6.59.33।।
34हाऽगतंमांसहितंभवद्भिर्वनौकसश्छिद्रमिदंविदित्वा । शून्यापुरींदुष्प्रसहांप्रमथ्यप्रधर्षयेयुस्सहसासमेताः ।।6.59.34।।
35विसर्जयित्वासचिवांस्ततस्तान्गतेषुरक्षस्सुयथानियोगम् । व्यचारयद्वानरसागरौघंमहाझषःपूर्णमिवार्णवौघम् ।।6.59.35।।
36तमापतन्तंसहसासमीक्ष्यदीप्तेषुचापंयुधिराक्षसेन्द्रम् । महत्समुत्पाट्यमहीधराग्रंदुद्रावरक्षोधिपतिंहरीशः ।।6.59.36।।
37तच्छैलशृङ्गंबहुवृक्षसानुंप्रगृह्यचिक्षेपनिशाचराय । तमापतन्तंसहसासमीक्ष्यचिच्छेदबाणैस्तपनीयपुङ्खैः ।।6.59.37।।
38तस्मिन् प्रवृद्धोत्तमसानुवृक्षेशृङ्गेविकीर्णेपतितेपृथिव्याम् । महाहिकल्पंशरमन्तकाभंसमादधेराक्षसलोकनाथः ।।6.59.38।।
39सतंगृहीत्वाऽनिलतुल्यवेगंसविस्फुलिङ्गज्वलनप्रकाशम् । बाणंमहेन्द्राशनितुल्यवेगंचिक्षेपसुग्रीववधायरुष्टः ।।6.59.39।।
40ससायकोरावणबाहुमुक्तःशक्राशनिप्रख्यवपुश्शिताग्रः । सुग्रीवमासाद्यबिभेदवेगाद्गुहेरिताक्रौञ्चमिवोग्रशक्तिः ।।6.59.40।।
41ससायकार्तोविपरीतचेताःकूजन्पृथिव्यांनिपपातवीरः । तंप्रेक्ष्यभूमौपतितंविसंज्ञंनेदुःप्रहृष्टायुधियातुधानाः ।।6.59.41।।
42ततोगवाक्षोगवयस्सुदंष्ट्रस्त्वथर्षभोज्योतिमुखोनलश्च । शैलान् समुत्पाट्यविवृद्धकायाःप्रदुद्रुवुस्तंप्रतिराक्षसेन्द्रम् ।।6.59.42।।
43तेषांप्रहारान् सचकारमोघान् रक्षोधिपोबाणशतैःशिताग्रैः । तान्वानरेन्द्रानपिबाणजालैर्बिभेदजाम्बूनदचित्रपुङ्खैः ।।6.59.43।।
44तेवानरेन्द्रास्त्रिदशारिबाणैर्भिन्नानिपेतुर्भुविभीमकायाः । ततस्तुतद्वानरसैन्यमुग्रंप्रच्छादयामाससबाणजालैः ।।6.59.44।।
45तेवध्यमानाःपतिताःप्रवीरानानद्यमानाभयशल्यविद्धाः । शाखामृगारावणसायकार्ताजग्मुश्शरण्यंशरणंस्मरामम् ।।6.59.45।।
46ततोमहात्मासधनुर्धनुष्मानादायरामस्सहसाजगाम । तंलक्ष्मणःप्राञ्जलिरभ्युपेत्यउवाचवाक्यंपरमार्थयुक्तम् ।।6.59.46।।
47काममार्यस्सुपर्याप्तोवधायास्यदुरात्मनः । विधमिष्याम्यहंचैतमनुजानीहिमांविभो ।।6.59.47।।
48तमब्रवीन्महातेजारामस्सत्यपराक्रमः । गच्छयत्नपरश्चापिभवलक्ष्मण संयुगे ।।6.59.48।।
49रावणोहिमहावीर्योरणेऽद्भुतपराक्रमः । त्रैलोक्येनापिसङ्क्रुद्धोदुष्प्रसह्योनसंशयः ।।6.59.49।।
50तस्यच्छिद्राणिमार्गस्वस्वच्छिद्राणिचलक्ष्य । चक्षुषाधनुषायत्ना प्रक्षात्मानंसमाहितः ।।6.59.50।।
51राघवस्यवचश्श्रुत्वासपरिष्वज्याभिपूज्यच । अभिवाद्यतत् रामंययौसौमित्रिराहवम् ।।6.59.51।।
52सरावणंवारणहस्तबाहुंददर्शभीमोद्यतदीप्तचापम् । प्रच्छादयन्तंशरवृष्टिजालैस्तान्वानराभनिन्नविकीर्णदेहान् ।।6.59.52।।
53तमालोक्यमहातेजाहनूमान्मारुतात्मजः । निवार्यशरजालानिप्रदुद्रावसरावणम् ।।6.59.53।।
54रथंतस्यसमासाद्यबाहुमुद्यम्यदक्षिणम् । त्रासयन्रावणंधीमान्हनूमान्वाक्यमब्रवीत् ।।6.59.54।।
55देवदानवगन्धर्वायक्षाश्चसहराक्षैसैः । अवश्यंतुत्वयाभग्नावानरेभ्यस्तुतेभयम् ।।6.59.55।।
56एषमेदक्षिणोबाहुःपञ्चशाखःसमुद्यतः । विधमिष्यतितेदेहाद्भूतात्मानंचिरोषितम् ।।6.59.56।।
57श्रुत्वाहनुमतोवाक्यंरावणोभीमविक्रमः । संरक्तनयनःक्रोधादिदंवचनमब्रवीत् ।।6.59.57।।
58क्षिप्रंप्रहरनिःशङ्कंस्थिरांकीर्तिमवाप्नुहि । ततस्त्वांज्ञातविक्रान्तंनाशयिष्यामिवानर ।।6.59.58।।
59रावणस्यवचश्श्रुत्वावायुसूनुर्वचोऽब्रवीत् । प्रहृतंहिमयापूर्वमक्षंतवसुतंतव ।।6.59.59।।
60एवमुक्तोमहातेजारावणोराक्षसेश्वरः । आजघानानिलसुतंतलेनोरसिवीर्यवान् ।।6.59.60।।
61सतलाभिहतस्तेनचचालचमुहुर्मुहुः । स्थित्वामुहूर्तंतेजस्वीस्थैर्यंकृत्वामहामतिः ।।6.59.61।। आजघानाभिसङ्कृद्धस्तलेनैवामरद्विषम् ।
62ततस्ततेनाभिहतोवानरेणमहात्मना ।।6.59.62।। दशग्रीवःसमाधूतोयथाभूमिचलेऽचलः ।
63सङ्ग्रामेतंतथादृष्टवारावणंतलताडितम् ।।6.59.63।। ऋषयोवानराःसिद्धानेदुर्देवास्सहासुरैः ।
64अथाऽश्वास्यमहातेजारावणोवाक्यमब्रवीत् ।।6.59.64।। साधुवानर वीर्येणश्लाघनीयोऽसिमेरिपुः ।
65रावणेनैवमुक्तस्तुमारुतिर्वाक्यमब्रवीत् ।।6.59.65।। धिगस्तुममवीर्येणयस्त्वंजीवसिरावण ।
66सकृत्तुप्रहरेदानींदुर्भुद्धे किंविकत्थसे ।।6.59.66।। ततस्त्वांमामिकामुष्टिर्नयिष्यतियमक्षयम् ।
67तोमारतिवाक्येनकोधस्तस्यतदाऽज्वलत् ।।6.59.67।। संरक्तनयनोयत्नान्मुष्टिमुद्यम्यदक्षिणम् । पातयामासवेगेनवानरोरसिवीर्यवान् ।।6.59.68।।
68तोमारतिवाक्येनकोधस्तस्यतदाऽज्वलत् ।।6.59.67।। संरक्तनयनोयत्नान्मुष्टिमुद्यम्यदक्षिणम् । पातयामासवेगेनवानरोरसिवीर्यवान् ।।6.59.68।।
69हनूमान् वक्षसिव्यूढेसञ्चचालहतःपुनः । विह्वलंतुतदादृष्टवाहनूमन्तंमहाबलम् ।।6.59.69।। रथेनातिरथशशीघ्रंनीलंप्रतिसमभ्यगात् ।
70राक्षसानामधिपतिर्धशग्रीवःप्रतापवान् ।।6.59.70।। पन्नगप्रतिमैर्भीमैःपरमर्माभिभेदिभिः । शरैरादीपयामासनीलंहरिचमूपतिम् ।।6.59.71।।
71राक्षसानामधिपतिर्धशग्रीवःप्रतापवान् ।।6.59.70।। पन्नगप्रतिमैर्भीमैःपरमर्माभिभेदिभिः । शरैरादीपयामासनीलंहरिचमूपतिम् ।।6.59.71।।
72सशरौघसमायस्तोनीलःकपिचमूपतिः । करेणेकैनेशैलाग्रंरक्षोधिपतयेऽसृजत् ।।6.59.72।।
73हनूमानपितेजस्वीसमाश्वस्तोमहामनाः । विप्रेक्षमाणोयुद्धेप्सुस्सरोषमिदमब्रवीत् ।।6.59.73।। नीलेनसहसंयुक्तंरावणंराक्षसेश्वरम् । अन्येनयुद्यमानस्यनयुक्तमभिधावनम् ।।6.59.74।।
74हनूमानपितेजस्वीसमाश्वस्तोमहामनाः । विप्रेक्षमाणोयुद्धेप्सुस्सरोषमिदमब्रवीत् ।।6.59.73।। नीलेनसहसंयुक्तंरावणंराक्षसेश्वरम् । अन्येनयुद्यमानस्यनयुक्तमभिधावनम् ।।6.59.74।।
75रावणोऽपिमहातेजास्तंच्छृङ्गंसप्तभिःशरैः । आजघानसुतीक्ष्णाग्रैस्तद्विकीर्णंपपातह ।।6.59.75।।
76तद्विकीर्णंगिरेश्शृङ्गंदृष्टवाहरिचमूपतिः । कालानगिरिवजज्वालकोपेनपरवीरहा ।।6.59.76।।
77सोऽश्वकर्णान्धान् शालांश्चूताश्चापिसुपुष्पितान् । अन्यांश्चविविधान् वृक्षान्नीलश्चिक्षेपसंयुगे ।।6.59.77।।
78सतान्वृक्षान् समासाद्यप्रतिचिच्छेदरावणः । अभ्यवर्षत्सुघोरेणशरवर्षेणपावकिम् ।।6.59.78।।
79अभिवृष्टश्शरौघेणमेघेनेवमहाबलः । ह्रस्वंकृत्वाततोरूपंध्वजाग्रेनिपपातह ।।6.59.79।।
80पावकात्मजमालोक्यध्वजाग्रेसमवस्थितम् । जज्वालरावणःक्रोधात्ततोनीलोननादच ।।6.59.80।।
81ध्वजाग्रेधनुषश्चाग्रेकिरीटाग्रेचतंहरिम् । लक्ष्मणोऽथहनूमांश्चदृष्टवारामश्चविस्मिताः ।।6.59.81।।
82रावणोऽपिमहातेजाःकपिलाघवविस्मितः । अस्त्रमाहारयामासदीप्तमाग्नेयमद्भुतम् ।।6.59.82।।
83ततस्तेचुक्रुशुर्हृष्टालब्दलक्षाःप्लवङ्गमाः । नीललाघवसम्भ्रान्तंदृष्टवारावणमाहवे ।।6.59.83।।
84वानराणांचनादेवसंरब्दोरावणस्तदा । सम्भ्रमाविष्टहृदयोनकिञ्चित्प्रत्यपद्यत ।।6.59.84।।
85आग्नेयेनाधसंयुक्तंगृहीत्वारावणश्शरम् । ध्वजशीर्षस्थितंसीलमुदैक्षतनिशाचरः ।।6.59.85।।
86ततोऽब्रवीन्महातेजारावणोराक्षसेश्वरः । कपेलाघवयुक्तोऽसिमाययापरयाऽनया ।।6.59.86।।
87जीवितंखलुरक्षस्वयदिशक्तोऽपिवानर । तानितान्यात्मरूपाणिसृजसित्वमनेकशः ।।6.59.87।।
88तथापित्वांमयामुक्तस्सायोकोऽस्त्रप्रयोजितः । जीवितंपरिरक्षन्तंजीविताद्भ्रंशयिष्यति ।।6.59.88।।
89एवमुक्त्वामहाबाहूरावणोराक्षसेश्वरः । सन्धायबाणमस्त्रणचमूपतिमताडयत् ।।6.59.89।।
90सोऽस्त्रयुक्तेनबाणेननीलोवक्षसिताडितः । निर्धह्यमानस्सहसानिपपातमहीतले ।।6.59.90।।
91पितृमहात्म्यसंयोगात्मनश्चापितेजसा । जानुभ्यानुपतद्भूमौनतुप्राणैर्व्ययुज्यत ।।6.59.91।।
92विसंज्ञंवानरंदृष्टवादशग्रीवोरणोत्सुकः । रथेनाम्बुदनादेनसौमित्रिमभिदुद्रुवे ।।6.59.92।।
93आसाद्यरणमध्येतंवारयित्वास्थितोज्वलन् । धनुर्विष्फारयामासकम्पयन्निवमेदिनीम् ।।6.59.93।।
94तमाहसौमित्रिरदीनसत्त्वोविष्फारयन्तंधनुरप्रमेयम् । अभ्येहिमामद्यनिशाचरेन्द्रनवानरांस्त्वप्रतियोद्धुमर्हः ।।6.59.94।।
95सतस्यवाक्यंप्रतिपूर्णघोषंज्याशब्दमुग्रंचनिशम्यराजा । आसाद्यसौमित्रिमवस्थितंतंकोपान्वितोवाचमुवाचरक्षः ।।6.59.95।।
96दिष्ट्यासिमेराघव दृष्टिमार्गंप्राप्तोऽन्तगामीविपरीतबुद्धिः । अस्मिन् क्षणेयास्यसिमृत्युदेशंसम्पाद्यमानोममबाणजालैः ।।6.59.96।।
97तमाहसौमित्रिरविस्मयानोगर्जन्तमुद्वृत्तसिताग्रदंष्ट्रम् । राजन्नगर्जन्तिमहाप्रभावाविकत्थसेपापकृतांवरिष्ठ ।।6.59.97।।
98जानामिवीर्यंतवराक्षसेन्द्रबलंप्रतापंचपराक्रमंच । अवस्थितोऽहंशरचापपाणिरागच्छकिंमोघविकत्थनेन ।।6.59.98।।
99सएवमुक्तःकुपितस्ससर्जरक्षोथिपस्सप्तशरान् सुपुङ्खान् । तान्लक्ष्मणःकाञ्चनचित्रिपुङ्खैश्चिच्छेदबाणैर्निशिताग्रधारैः ।।6.59.99।।
100तान् प्रेक्षमाणस्सहसानिकृत्तानिकृत्तभोगानिवपन्नगेन्द्रान् । लङ्केश्वरःक्रोधवशंजगामससर्जचान्यान्निशितान्पृषत्कान् ।।6.59.100।।
101सबाणवर्षंतुववर्षतीव्रंरामानुजःकार्मुकसम्प्रयुक्तम् । क्षुरार्धचन्द्रोत्तमकर्णिभल्लैःशरांश्चचिच्छेदनचुक्षुभेच ।।6.59.101।।
102सबाणजालान्यथतानितानिमोघानिपश्यंस्त्रिदशारिराजः । विसिस्मियेलक्ष्मणलाघवेनपुनश्चबाणान्निशितान्मुमोच ।।6.59.102।।
103सलक्ष्मणश्चापिशरान् शिताग्रान्महेन्द्रतुल्योऽशनितुल्यवेगान् । सन्धायचापेज्वलनप्रकाशान् ससर्जरक्षोधिपतेर्वधाय ।।6.59.103।।
104सतान् प्रचिच्छेदहिराक्षसेन्द्रःछित्वाचतन्लक्ष्मणमाजघान । शरेणकालाग्निसमप्रभेणस्वयम्भुदत्तेनललाटदेशे ।।6.59.104।।
105सलक्ष्मणोरावणसायकार्तश्चचालचापंशिधिलंप्रगृह्य । पुनश्चसंज्ञांप्रतिलभ्यकृच्छ्राच्चिच्छेदचापंत्रिदशेन्द्रशत्रो ।।6.59.105।।
106निकृत्तचापंत्रिभिराजघानबाणैस्तदादाशरथिश्शिताग्रैः । ससायकार्तोविचचालराजाकृच्छ्राच्छसंज्ञांपुनराससाद ।।6.59.106।।
107सकृत्तचापःशरताडितश्चमेदार्द्रगात्रोरुधिरावसिक्तः । जग्राहशक्तिंस्वयमुग्रशक्तिस्स्वयम्भुदत्तांयुधिदेवशत्रुः ।।6.59.107।।
108सतांसधूमानलसन्निकाशांवित्रासनींसंयतिवानराणाम् । चिक्षेपशक्तिंतरसाज्वलन्तींसौमित्रयेराक्षसराष्ट्रनाथः ।।6.59.108।।
109तामापतन्तींभरतानुजोऽस्त्रैर्जघानबाणैश्चहुताग्निकल्पैः । तथापिसातस्यविवेशशक्तिर्भुजान्तरंदाशरथेर्विशालम् ।।6.59.109।।
110सशक्तिमान् शक्तिसमाहतःसन् प्रजज्वालमुहुःरघुप्रवीरः । तंविह्वलन्तंसहसाभ्युपेत्यजग्राहराजातरसाभुजाभ्याम् ।।6.59.110।।
111हिमवान् मन्दरोमेरुस्तैलोक्यंवासहामरैः । शक्यंभुजाभ्यामुद्धर्तुंनसङ् ख्येभरतानुजः ।।6.59.111।।
112शक्त्याब्राह्म्याहिसौमित्रिस्ताडितास्तुस्तनान्तरे । विष्णोरचिन्यन्त्यंस्वंभागमात्मानंप्रत्यनुस्मरत् ।।6.59.112।।
113ततोदानवदर्पघ्नंसौमित्रिंदेवकण्टकः । तंपीडयित्वाबाहुभ्यांनप्रभुर्लङ्घनेऽभवत् ।।6.59.113।।
114अथवायुसुतःक्रुद्धोरावणंसमभिद्रवत् । आजघानोरसिक्रुद्धोवज्रकल्पेनमुष्टिना ।।6.59.114।।
115तेनमुष्टिप्रहारेणरावणोराक्षसेश्वरः । जानुभ्यामपतद्भूमौचचालचपपातच ।।6.59.115।।
116अस्यैश्चनेत्रैश्श्रवणैःपपातरुधिरंबहु । विघूर्णमानोनिश्चेष्टोरथोपस्थउपाविशत् ।।6.59.116।।
117विसंज्ञोमूर्च्छ्रितश्चासीन्नचस्थानंसमालभत् । विसंज्ञंरावणंदृष्टवासमरेभीमविक्रमम् ।।6.59.117।। ऋषयोवानराश्चैवनेदुर्देवास्सवासवाः ।
118हनूमानपितेजस्वीलक्ष्मणंरावणार्धितम् ।।6.59.118।। आनयद्राघवाभ्याशंबाहुभ्यांपरिगृह्यतम् ।
119वायुसूनोःसुहृत्त्वेनभक्त्यापरमयाचसः ।।6.59.119।। शत्रूणामप्रकम्प्योऽपिलघुत्वमगमत्कपेः ।
120तंसमुत्सृज्यसाशक्तिःसौमित्रिंयुधिदुर्जयम् ।।6.59.120।। रावणस्यरथेतस्मिन् स्थानंपुनरुपागता ।
121आश्वस्तश्चनिशल्यश्चलक्ष्मणश्शत्रुसूदनः ।।6.59.121।। विष्णोर्भागममीमांस्यमात्मानंप्रत्यनुस्मरन् ।
122रावणोऽपिमहातेजाःप्राप्यसंज्ञांमहाहवे ।।6.59.122।। आददेनिशितान् बाणान् जग्राहचमहद्धमः ।
123निपातितमहावीरांद्रवन्तींवानरींचमूम् ।।6.59.123।। राघवस्तुरणेदृष्टवारावणंसमभिद्रवत् ।
124अथैवमुपसङ्गम्यहनूमान्वाक्यमब्रवीत् ।।6.59.124।। ममपृष्ठंसमारुह्यराक्षसंशास्तुमर्हसि । विष्णुर्यथागरुत्मन्तंबलवन्तंसमाहितः ।।6.59.125।।
125अथैवमुपसङ्गम्यहनूमान्वाक्यमब्रवीत् ।।6.59.124।। ममपृष्ठंसमारुह्यराक्षसंशास्तुमर्हसि । विष्णुर्यथागरुत्मन्तंबलवन्तंसमाहितः ।।6.59.125।।
126तच्छ्रुत्वाराघवोवाक्यंवायुपुत्रेणभाषितम् । आरुरोहमहाशूरंबलवन्तंमहाकपिम् ।।6.59.126।। रथस्थंरावणंसङ् ख्येददर्शमनुजाधिपः ।
127तमालोक्यमहातेजाःप्रदुद्रावसराघवः ।।6.59.127।। वैरोचनिवक्रुद्धोविष्णुरभ्युद्यतायुधः ।
128ज्याशब्दमकरोत्तीव्रंवज्रनिष्पेषनिस्वनम् ।।6.59.128।। गिरागम्भीरयारामोराक्षसेन्द्रमुवाचह ।
129तिष्ठतिष्ठममत्वंहिकृत्वाविप्रियमीदृशम् ।।6.59.129।। क्वनुराक्षसशार्दूल गतोमोक्षमवाप्स्यसि ।
130यदीन्द्रवैवस्वतभास्करान्वास्वयम्भुवैश्वानरशंकरान्वा । गमिष्यसित्वंदशवादिशोवातथापिमेनाद्यगतोविमोक्ष्यसे ।।6.59.130।।
131यश्चैवशक्त्याभिहतस्त्वयाऽद्यइच्छन्विषादंसहसाभ्युपेत्य । सएषरक्षोगणराजमृत्युःसपुत्रपौत्रस्यतवाद्ययुद्धे ।।6.59.131।।
132एतेनचात्यद्भुतदर्शनानिशरैर्जवस्थानकृतालयानि । चतुर्धशान्यात्तवरायुधानिरक्षःसहस्राणिनिषूदितानि ।।6.59.132।।
133राघवस्यवचश्श्रुत्वाराक्षसेन्द्रोमहाबलः । वायुपुत्रंमहावेगंवहन्तंराघवंरणे ।।6.59.133।। रोषेणमहताविष्टःपूर्ववैरमनुस्मरन् । आजघानशरैर्दीप्स्सैःकालानलशिखोपमैः ।।6.59.134।।
134राघवस्यवचश्श्रुत्वाराक्षसेन्द्रोमहाबलः । वायुपुत्रंमहावेगंवहन्तंराघवंरणे ।।6.59.133।। रोषेणमहताविष्टःपूर्ववैरमनुस्मरन् । आजघानशरैर्दीप्स्सैःकालानलशिखोपमैः ।।6.59.134।।
135राक्षसेनाहवेतस्यताडितस्यापिसायकैः । स्वभावतेजोयुक्तस्यभूयस्तेजोऽभ्यवर्धत ।।6.59.135।।
136ततोरामोमहातेजारावणेनकृतव्रणम् । दृष्टवाप्लवगशार्दूलंक्रोधस्यवशमेयिवान् ।।6.59.136।।
137तस्याभिसङ्क्रम्यरथंसचक्रंसाश्वध्वजच्छत्रमहापताकम् । ससारथिंसाशनिशूलखडगंरामःप्रचिच्छेदशरैस्सुपुङ्खैः ।।6.59.137।।
138अथेन्द्रशत्रुंतरसाजघानबाणेनवज्राशनिसन्निभेन । भुजान्तरेव्यूढसुजातरूपेवज्रेणमेरुंभगवानिवेन्द्रः ।।6.59.138।।
139योवज्रपातशनिसन्निपातान्नचक्षुभेनापिचचालराजा । सरामबाणाभिहतोभृशार्तश्चचालचापंचमुमोचवीरः ।।6.59.139।।
140तंविह्वलन्तंप्रसमीक्ष्यरामस्समाददेदीप्तमथार्थचन्द्रम् । तेनार्कवर्णंसहसाकिरीटंचिच्छेदरक्षोधिपतेर्महात्मा ।।6.59.140।।
141तंनिर्विषाशीविषसन्निकाशंशान्तार्चिषंसूर्यमिवाप्रकाशम् । गतश्रियंकृत्तकिरीटकूटमुवाचरामोयुधिराक्षसेन्द्रम् ।।6.59.141।।
142कृतंत्वयाकर्ममहत्सुभीमंहतप्रवीरश्चकृतस्त्वयाऽहम् । तस्मात्परिश्रान्तइतिव्यवस्यन्नत्वांशरैर्मृत्युवशंनयामि ।।6.59.142।।
143गच्छानुजानामिरणार्धितस्त्वंप्रविश्यरात्रिंचरराजलङ्काम् । आश्वस्यनिर्याहिरथीचधन्वीतदाबलंप्रेक्ष्यसिमेरथस्थः ।।6.59.143।।
144सएवमुक्तोहतदर्पहर्षोनिकृत्तचापश्चहताश्वसूतः । शरार्दितःकृत्तमहाकिरीटोविवेशलङ्कांसहसास्मराजा ।।6.59.144।।
145प्रविष्टेरजनीचरेन्द्रेमहाबलेदाववदेवशत्रौ । हरीन् विशल्यान् सहलक्ष्मणेनचकाररामःपरमाहवाग्रे ।।6.59.145।।
146तस्मिन्प्रभन्नेत्रिदशेन्द्रशतौसुरासुराभूतगणादिशश्च । ससागरास्सर्षिमहोरगाश्चतथैवभूम्यम्बुचराश्चप्रहृष्टाः ।।6.59.146।।
अंग्रेज़ी
1Commander in chief of the Rakshasa army killed by Neela, the bull of Vanaras, the army Rakshasas with dreadful weapons which were like the fury of an ocean, ran.
2Having gone to the king of Rakshasas, the survivors said, "Prahastha is killed by the son of fire god." Thereafter, the king of Rakshasas fell prey to anger.
3Even as Rakshasas revealed about Prahastha's death, tormented by grief and anger Ravana spoke to Rakshasa troops just as Indra spoke to celestial troops.
4"No low opinion to be entertained with regard to an enemy by whom my commander in chief of the army was killed, who is capable of killing the army of Indra with his followers and elephants."
5"I shall go myself without thinking to that wonderful battle scene and put an end to the enemy and succeed."
6"Now I will go and burn up that army of Vanaras along with Lakshmana and Rama with the stream of my arrows just as forest fire without the use of fire."
7Ravana, the enemy of the king of Devatas, having spoken like that ascended a chariot yoked to the best of horses, shining by virtue of its form (golden) and luminous like fire.
8As the foremost king of the Rakshasas went forth, a blast of sounds of conchs, beat of drums and clapping of arms and the roaring sounds followed by the chanting of auspicious verses sung by the Rakshasas eulogizing and honouring the king highly.
9The Rakshasa king surrounded by Rakshasas who resembled mountains and clouds in form seemed like Rudra surrounded by asuras.
10Thereafter, Ravana possessed with great splendour stopped at the city and saw the army of Vanaras collected together looking like an ocean of clouds wielding trees and rocks.
11Rama, whose arms were like the king of serpents, shining with splendour, followed by army, seeing the army of Rakshasas exceedingly furious, spoke to Vibheeshana the foremost of the wielder of weapons.
12"Under whose command is this unshakeable army with several kinds of flags, posts and weapons armed with missiles, tridents, swords spikes and darts, with elephants the size of Mahendra mountain"
13Thereupon, Vibheeshana, equal to Indra in valour, on hearing the great soul Rama, revealed about the Rakshasa army endowed with great strength.
14"O King! the one seated on the elephant, by whose weight the elephant head is shaking, whose coppery face is like the rising sun, a gigantic one is Akampana."
15"The one on the chariot, distinguished by the sign of a lion, and making sound with his bow, splendid as Indra's bow with terrific teeth projected forward looks like an elephant, eminent by virtue of the boons bestowed is Indrajith by name."
16"He who resembles Vindhya Mountain in the west (where the sun sets) and the Mahendra mountain (in size) seated on the chariot, is a great chariotwarrior, a hero unequalled in size, wielding a bow whose body is grown out of size, who is coming in sight is by name Atikaya."
17"He whose eyes are coppery red in anger, who rides on elephant resembles the beating of bells, roars in harsh tone are a great courageous one by the name Mahodara."
18"He who is mounted on horses decorated with gold shining, like a mountain crowned with cloud, radiant as the Sun holding the shining yokes coming at high speed is by name Pisacha."
19"He who comes firmly shining like lightning, surpassing thunderbolt in speed, seizing a trident, riding a Lordly bull shining like a mountain is the famous Trisira."
20"There comes Kumbha whose form is like a cloud in form, whose chest is fleshy and broad. He is fully prepared, coming with a sign of the king of serpents (Vasuki) stretching his bow."
21"There comes Nikumbha, studded with gold and diamonds, shining and smoky, who is the chief of Rakshasa army seizing an iron club, is capable of wonderful and terrific deeds."
22Again, comes Naranthaka, with multitude of swords and arrows, mounted on top of a chariot with flags, blazing like fire, who fights with mountain peaks.
23"One who is surrounded by several hideous forms, like heads of tigers, camels, Lordly elephants and horses, rolling eyes, just as Rudra by his attendants, who is surrounded by Rakshasas and is humbled by the pride of even Devatas, over him shines the white canopy resembling the moon with slender ribs is the king of Rakshasas."
24"One who is surrounded by several hideous forms, like heads of tigers, camels, Lordly elephants and horses, rolling eyes, just as Rudra by his attendants, who is surrounded by Rakshasas and is humbled by the pride of even Devatas, over him shines the white canopy resembling the moon with slender ribs is the king of Rakshasas."
25"There is the king of Rakshasas shining like Sun, whose countenance shines with hanging earrings, of terrible form like the Himalayas and Vindhya, who has humbled the pride of Mahendra and Yama."
26Then Rama the scourge of enemies replied Vibheeshana, "Oh! Ravana! King of Rakshasas is endowed with luminous glory."
27"Ravana blazing like the sun is difficult to gaze even. His shine is spread all over and not perceptible to discern."
28Among the Devas and Danavas such brilliance is not there. He shines so brightly.
29"The great warriors of Ravana fighting in war are like mountains and all fought with mountains and glowing weapons."
30"The Rakshasa king is surrounded by sharp, furious beings of terrible valour shining like the god of death."
31"By his good luck, this sinful one has come under my sight. I will give vent to my wrath born of Sita's abduction."
32Indomitable Rama having spoken in that manner, followed by Lakshmana got ready and took out an excellent bow and stood.
33There upon the great soul, the king of Rakshasas thus spoke to the strong army of Rakshasas, "Fully complacent, free from any apprehension be stationed at the gates and the buildings of the four main streets."
34"Coming to know that I am here with you, this side, considering it to be a weak point, the forest dwellers may enter the vacant city and Devastate all united."
35After the counsellors departed from there Ravana pierced through the ocean of Vanaras just as gigantic fish would pierce in the sea.
36Watching Ravana advancing suddenly on the battlefield with great speed, Sugriva took a huge mountain top and went towards Rakshasa king.
37Seizing mountain tops whose slopes were filled with trees Sugriva hurled at the night rangers. Watching this Ravana quickly broke them with his arrows fixed with golden shafts.
38After that slope covered with excellent trees had fallen on the ground and broken, Ravana got readied with an arrow as if for arranging destruction like the spirit of death.
39Seizing an arrow which shone like sparks of fire and had the speed of wind, nay vied with thunderbolt of Indra in speed, he (Ravana) released an arrow in anger.
40That arrow released from Ravana's arm, which was hard and sharp as the thunderbolt of Indra, pierced Sugriva just as the sharp thorn edged spear of Guha penetrated Krauncha mountain.
41That hero (Sugriva) hurt by the arrow lost senses and fell on the ground groaning in the battlefield. Seeing that the Rakshasas shouted joyfully overtaken by evil spirits.
42Thereafter Gavaksha, Gavaya, Sudamshtra, Rshaba, Jyothimukha and Nala increasing their body size rushed towards the king of Rakshasas.
43The Rakshasa Lord made the mountain peaks useless by the hundreds of arrows released by him. The streams of arrows with golden shafts could resist the Rakshasas and strike the Vanara king.
44The Vanara leaders of fierce form torn by the streams of sharp arrows discharged in the three directions fell covering the ground.
45Those monkeys struck and fallen by the piercing of arrows shrieking went to seek refuge from Rama.
46The great soul Rama who was holding a bow went seizing it. Lakshmana approached him immediately with folded hands and addressed Rama with words consonant with truth.
47"I will exterminate the evil minded Ravana. Oh! noble brother, may I be permitted to complete the task"
48Sri Rama, who was highly energetic and truthful in enthusiasm to succeed, told Lakshmana, "You go and be careful in the battle."
49"Ravana is a great hero in the battlefield. His valour in war is wonderful. He is angry but none can withstand him in the three worlds."
50"Remaining alert, apply your arrows in the direction of his arrows. Looking at his arrows carefully, making an effort to protect yourself, set your bow."
51On hearing Raghava's words, son of Sumitra embraced him and offered prayers, paying respects sallied forth for the encounter.
52He saw Ravana, endowed with round shoulders like elephant trunks, with fierce bow glowing and the broken bodies of Vanaras spread all over. Ravana was showering nets of arrows and instigating vanaras.
53The son of the wind god, Hanuman, a brilliant one seeing Ravana, obstructed the stream of arrows and darted towards him.
54Courageous Hanuman seeing the chariot of Ravana lifting his right arm menacing him spoke these words.
55"Your life is surely secure from gods, demons, Gandharvas and Yakshas and Rakshasas but you fear Vanaras."
56"I raised this right arm that way with five branches (five fingers) at you that will expel your subtle self (made up of the five subtle elements) from your body."
57Ravana of truly fierce valour, hearing Hanuman's words, his eyes became blood red and spoke to Hanuman this way.
58"O Vanara! Go about without any hesitation. Attain the fame of a Vanara hitting Ravana permanently. Thereafter knowing your prowess, I shall put an end to you."
59Having heard Ravana's words, Hanuman said, "Think of your son Akshaya killed by me earlier."
60Having spoken that way by Hanuman, the Lord of Rakshasas slapped his hand on Hanuman's chest.
61Smacked by him (Ravana), Hanuman, a brilliant and intelligent one stood firm for a while and picking up courage, highly enraged struck the enemy of gods with his palm.
62Thereupon, struck by the great soul, Vanara, the ten headed Ravana was shaken like the earthquake on the mountain together.
63Ravana hit by hand in that way in a hard manner, the siddhas, demons as well and even Devatas raised their voice.
64And thereafter, thus spoke extremely energetic Ravana recovering from breath, "Well done vanara. You are courageous and praiseworthy, my enemy!"
65Ravana having spoken in that way, Maruti said "Oh Ravana! What a shame on my valour, you survived."
66"O evil minded one, why do you brag You do this once more I will strike you once again with my fist and send you to the abode of Yama."
67Consequent to Maruti speaking like that, Ravana's eyes turned red, burning with anger. The powerful Ravana lifted his right fist instantly and brought it down on his powerful enemy.
68Consequent to Maruti speaking like that, Ravana's eyes turned red, burning with anger. The powerful Ravana lifted his right fist instantly and brought it down on his powerful enemy.
69Hit on his chest, Hanuman got hurt again and reeled. Seeing Hanuman's power, overcome with fear, the best charioteer Ravana drove quickly towards Neela.
70The ten headed indomitable Lord of Rakshasas with his arrows that resembled serpents, dreadful, capable of piercing into vital parts began to strike at Neela, the leader of monkeys.
71The ten headed indomitable Lord of Rakshasas with his arrows that resembled serpents, dreadful, capable of piercing into vital parts began to strike at Neela, the leader of monkeys.
72Pressured by the streams of arrows, the monkey leader, Neela single handed took up a peak of a mountain and hurled at the Lord of Rakshasas.
73Endowed with a great mind and energetic Hanuman became alert and seeking to fight with Ravana, feeling fresh, enraged, looking at Nila said "It is not correct to attack one who is fighting with another."
74Endowed with a great mind and energetic Hanuman became alert and seeking to fight with Ravana, feeling fresh, enraged, looking at Nila said "It is not correct to attack one who is fighting with another."
75Ravana, endowed with extraordinary energy attacked that peak hurled by Neela with seven sharp arrows and it fell broken into pieces.
76On seeing the crushed peak, Neela, the killer of stupendous foes, shone like fire at universal destruction in anger.
77In the battle Neela hurled Aswakarana, Sala and Mango trees in good bloom and several other trees at Ravana.
78Ravana broke those trees in return and showered rain of formidable arrows at Neela.
79When Neela was covered by Ravana's arrows, it was just as clouds cover mountain peaks. Neela reduced his size and landed on top of Ravana's bow.
80Neela stood on top of the post of the bow of Ravana. On seeing that Ravana was burning in anger while Neela roared.
81Then, when Ravana was unable to release the arrow from the bow on Neela, who was shifting from the top of the post to the crown. Seeing that Lakshmana, Rama and Hanuman were amazed.
82Ravana endowed with extraordinary energy was also wonder struck at Neela's agility. Then he took up the shining shaft presided over by fire god.
83Thereafter, seeing Neela's feat in the war, Ravana was agitated and the Vanaras were cheerful for having achieved their wish and shouted in joy.
84Provoked by the clamour of the vanaras, Ravana's heart was full of anger and did not know what to do.
85And then the night ranger Ravana taking up, fitting the arrow charged with fire, looked at Neela resting on top of the bow.
86Ravana endowed with extraordinary energy said, "Oh monkey, you are unfair, very tricky and further deceptive."
87"Oh monkey! You are taking different forms and doing different deeds. If you have the ability, save your life."
88"The arrow released by me now is charged with a missile and will destroy your life. You have been protecting (changing your forms) your life."
89Speaking like that, Ravana, the king of Rakshasas chanting the mantras and fixing the arrow struck the commander in chief (Neela) of the Vanara army.
90Struck by the arrow propelled by the missile (of Ravana) on the chest, Neela fell on the ground.
91By virtue of his father's greatness and his own power, his life did not cease but he fell on the ground.
92Finding the vanara unconscious the ten headed Ravana who was eager to fight went towards Saumithri in the chariot making sounds that resembled the sound of rattling of clouds.
93In the midst of the battlefield stood Ravana, intercepting with his glowing bow making loud sounds as though shaking the earth.
94Saumithri who was not depressed in spirit (by Ravana's attack) addressing Ravana who was stretching his bow said "Oh! Lord of night rangers, Be aware. You ought not to fight with vanaras."
95Hearing the challenging statement of the king of Rakshasas and hearing the vibrating sound, Saumithri standing close by spoke these wrathful words.
96"Oh Raghava! You have come under the path of my sight. You are going to meet your end. You who are perverted in mind, struck by a stream of my arrows will reach the abode of death this very moment."
97Saumithri, not surprised at the screaming of Ravana with his projected teeth, said, "You are great in sinful action. People of great valour do not display such bluster. Do not shout like that."
98"Your valour, heroism, strength and prowess are known to me. I stand firmly with bow and arrow come on. What is the use of bragging"
99Lakshmana, having spoken in that manner, the Lord of Rakshasas released seven arrows with beautiful plumes. Lakshmana tore them into pieces with sharp pointed and sharpheaded arrows with gold shafts.
100Seeing the arrows cut down with force broken pieces like coils of serpents, the Lord of Lanka overtaken by anger let go another sharp arrow.
101The brother of Rama stretched his bow into a circle and showered rain of piercing arrows. He tore the arrows of his enemy with his arrows Kshura, Ardhachandra, karni and Balan without nay, perturbance.
102Ravana, the enemy of gods seeing all his streams of arrows ineffective, was astonished at Lakshmana's skill, and let go sharp arrows again and again.
103Lakshmana also, who is comparable to Mahendra, fitting his bow and arrows that shone like fire released sharp and pointed arrows to put an end to Rakshasa king.
104The Rakshasa king broke into pieces those arrows of Lakshmana and struck him on the forehead with the arrow gifted to him by Brahma, that was bright like the fire at the time of universal destruction.
105Lakshmana hurt by Ravana's dart, shaken up, seizing the bow feebly with great difficulty regaining consciousness tore the bow of the enemy of Indra into pieces in return.
106Then Lakshmana son of Dasaratha, struck the bow of the king into pieces with three sharp and pointed arrows. The king swooned and recovered with great difficulty.
107Hurt by the arrows, bow cut, bathed in blood, limbs splattered with fat, Ravana the enemy of gods, himself being endowed with formidable energy gifted by the Self born creator seized javelin on the battlefield.
108The Lord of the world of Rakshasas instantly flung javelin, emitting fire without smoke, on Saumithri, which created fear among Vanaras.
109Lakshmana, the brother of Bharata struck the fierce weapon coming towards him like flames of fire fuelled by ghee, even then it struck him on his broad chest.
110Lakshmana the eminent hero of Raghu's was badly hurt by the javelin and was burning in pain. King Ravana caught him who was losing consciousness, violently and held him by his shoulders.
111It may be possible to lift Himalayas, Mandara, Meru mountains or even the Devatas of the three worlds but not possible to lift Lakshmana by shoulders.
112Even though Saumithri was wounded in the chest and the power of Brahma entered (into his chest) he recalled himself as an inconceivable form of Vishnu.
113Thereafter, Ravana the enemy of Devatas was not capable of lifting Lakshmana's shoulders. Lakshmana could crush the pride of Rakshasas.
114Then the son of the wind god, enraged, came towards Ravana. Full of anger, he struck him with his thunderbolt like fist on the chest of Ravana.
115By the blow of Hanuman's fist, Ravana the Lord of Rakshasas was shaken and fell on the ground on his knees.
116Much blood flowed from his(Ravana's) mouth, ears, and eyes. Rolling in the hind part of the chariot he became still and sank.
117Ravana of fierce valour having lost senses and waking up from unconscious state, perturbed, did not know where he was. Seeing this the sages, even Vanaras, the demons as well as Devatas shouted in joy.
118Brilliant Hanuman holding Lakshmana wounded by Ravana in both shoulders brought him to Rama.
119Lakshmana though unshakeable for enemies, became light for the son of wind god by his friendship and high devotion.
120That power returned back to Ravana's chariot to its position, leaving Lakshmana, who was difficult to vanquish.
121Lakshmana who could destroy foes, recovering from unconsciousness, relieved of wounds again remembered himself to be part of Vishnu of immeasurable power.
122Ravana of mighty prowess waking up from consciousness took over his sharp arrows and the great bow also.
123Raghava also assailed Ravana seeing the fallen Vanara heroes struck in the combat.
124And then Hanuman submitted to Rama, "Just as Lord Vishnu mounted on mighty Garuda, you should also be mounted on my back and subdue Ravana."
125And then Hanuman submitted to Rama, "Just as Lord Vishnu mounted on mighty Garuda, you should also be mounted on my back and subdue Ravana."
126On hearing the sub mission of Hanuman, Sri Rama, the Lord of humans climbed on the great monkey and saw Ravana on the chariot.
127Beholding Ravana, highly energetic Rama wielding his bow went furiously towards him just as Lord Vishnu went with his discuss against Virochana.
128Rama created a sound like a clap of thunder ringing intensely, a majestic one and spoke in a deep voice to the king.
129"Oh! Tiger among Rakshasas, forbear, forbear. Having done such an offence to me, where are you going for deliverance"
130"If you go to Indra or Yama or Sun God or the selfborn Brahma or fire God or Shankara or the ten directions like that, and if you run in front of me you cannot escape."
131"Oh! king of Rakshasa troop! He, who was struck without support now, even if he were to come now in front, you with your sons and grandsons will be struck to death by him."
132"By me, who is your adversary, fourteen thousand Rakshasas of fierce forms, who had taken abode at Janasthana and used choicest weapons were exterminated."
133On hearing Raghava's words, the mighty strong king of Rakshasas seized with violent anger, recalling earlier enmity, struck with blazing arrows like tongues of fire at the time of universal destruction while Hanuman bore Rama.
134On hearing Raghava's words, the mighty strong king of Rakshasas seized with violent anger, recalling earlier enmity, struck with blazing arrows like tongues of fire at the time of universal destruction while Hanuman bore Rama.
135Even though Hanuman was hurt by the arrows discharged by the Rakshasa king, being endowed with energy by nature, his energy went on increasing.
136Seeing the wounds caused by Ravana to Hanuman, the tiger among monkeys, possibly Rama was seized with anger.
137Advancing towards him, (Ravana), Rama tore into pieces his chariot, wheels, horses, standard and canopy including the charioteer and the darts and swords.
138Then with a shining thunderbolt like arrows Rama struck with the weapon of Indra into the fine chest in between the shoulders just as Indra would strike the Meru Mountain with his thunderbolt.
139He, that heroic king, who was not disturbed hurt by thunderbolt of lightning, was agonized when struck by Rama's arrow and let his bow fall.
140Seeing Ravana swooning, great soul Rama took up a crescent shaped arrow and hastily broke his crown into pieces which were shining bright red like the Sun.
141Rama said to the king of Rakshasas, who was like a serpent rid of poison without (head) crown, without splendour like the Sun without brightness, his glory lost with the crown broken in the combat.
142A great task of killing mighty heroes has been accomplished by you. Therefore, you are exhausted. I declare that I will not send you to death.
143"King of night rangers! I know you are agonized after the war. Go to Lanka and rest and reenter, mounted on your chariot with bow. You will witness my strength."
144Rama having spoken in that way (consoling), the king with his vanity and pride crushed, bow broken into pieces, horses and charioteer killed, wounded by arrows, crown broken entered Lanka hastily.
145After the king of prowlers, the enemy of Danavas and Devas entered Lanka, Rama and Lakshmana also drew out the arrows from monkeys in the forefront of the battlefield and went.
146The enemy of Indra having been routed, the suras and asuras, the guardians of the four quarters, including the sea, the large serpents, and sages so also the creatures of land and water were joyful. ।।इत्यार्षेवाल्मीकीयेश्रीमद्रामायणेआदिकाव्येयुद्धकाण्डेएकोनषष्टितमस्सर्गः ।। This is the end of the fifty ninth sarga of Yuddha Kanda of the first epic the holy Ramayana composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1वानरों में वृषभ नील द्वारा राक्षससेना का सेनापति मारे जाने पर भयङ्कर अस्त्रों वाली वह राक्षससेना समुद्र के आवेग के समान भाग खड़ी हुई।
2राक्षसराज के पास जाकर बचे हुओं ने कहा — 'प्रहस्त अग्निपुत्र द्वारा मारा गया।' तत्पश्चात् राक्षसराज क्रोध के वश हो गया।
3जब राक्षसों ने प्रहस्त की मृत्यु का समाचार दिया, तब शोक और क्रोध से सन्तप्त रावण ने राक्षससेनाओं से वैसे ही कहा जैसे इन्द्र देवसेनाओं से कहते हैं —
4'जिस शत्रु ने मेरे सेनापति का वध किया, जो अनुचरों और हाथियों सहित इन्द्र की सेना का वध करने में समर्थ था, उस शत्रु के विषय में तुच्छ मत नहीं रखना चाहिए।
5'मैं स्वयं बिना विचारे उस अद्भुत रणभूमि में जाऊँगा, शत्रु का अन्त करूँगा और सफल होऊँगा।
6'अब मैं जाकर लक्ष्मण और राम सहित उस वानरसेना को अपने बाणों की धारा से वैसे ही जला दूँगा जैसे बिना अग्नि के प्रयोग के दावानल जला देता है।'
7देवराज के शत्रु रावण ने इस प्रकार कहकर श्रेष्ठ अश्वों से जुते उस रथ पर आरोहण किया जो अपने (स्वर्णमय) रूप से देदीप्यमान और अग्नि के समान प्रकाशमान था।
8जब वह राक्षसों का श्रेष्ठ राजा निकला, तब शङ्खनाद, नगाड़ों की थाप और भुजास्फोट के शब्द तथा राक्षसों द्वारा राजा की अत्यन्त स्तुति और सम्मान करते हुए गाए मङ्गलगीतों के साथ गर्जनाएँ उसके पीछे चलीं।
9पर्वतों और मेघों के समान रूप वाले राक्षसों से घिरा वह राक्षसराज असुरों से घिरे रुद्र के समान लगता था।
10तत्पश्चात् महान् तेज से सम्पन्न रावण नगरी के पास रुका और उसने वृक्ष तथा शिलाएँ धारण किए मेघों के समुद्र के समान दिखती एकत्र वानरसेना देखी।
11नागराज के समान भुजाओं वाले, तेज से देदीप्यमान, सेना से अनुगत राम ने अत्यन्त क्रुद्ध राक्षससेना को देखकर शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ विभीषण से कहा —
12'भाँति-भाँति की ध्वजाओं, स्तम्भों और अस्त्रों से युक्त, शक्तियों, त्रिशूलों, तलवारों, शूलों और बरछों से सज्जित तथा महेन्द्र पर्वत के समान हाथियों वाली यह अटल सेना किसके अधीन है?'
13तत्पश्चात् पराक्रम में इन्द्र के समान विभीषण ने महात्मा राम की बात सुनकर महान् बल से सम्पन्न उस राक्षससेना का वर्णन किया —
14'हे राजन्! जो हाथी पर बैठा है, जिसके भार से हाथी का मस्तक हिल रहा है, जिसका ताम्रवर्ण मुख उदीयमान सूर्य के समान है, वह विशालकाय अकम्पन है।
15'जो रथ पर सिंह के चिह्न से विशिष्ट है और अपने धनुष से शब्द कर रहा है, जो इन्द्रधनुष के समान देदीप्यमान है, जिसके भयङ्कर दाँत आगे निकले हैं और जो हाथी के समान लगता है, जो प्राप्त वरदानों से श्रेष्ठ है — वह इन्द्रजित् नामक है।
16'जो पश्चिम में (जहाँ सूर्य अस्त होता है) विन्ध्य पर्वत और (आकार में) महेन्द्र पर्वत के समान है, जो रथ पर बैठा है, जो महारथी है, आकार में अद्वितीय वीर है, धनुष धारण किए है, जिसका शरीर आकार से बढ़कर है और जो दिखाई दे रहा है — वह अतिकाय नामक है।
17'जिसके नेत्र क्रोध से ताम्रवर्ण हैं, जो हाथी पर आरूढ़ है, जो घण्टियों की झनकार के समान लगता है और कर्कश स्वर में गरजता है — वह महोदर नामक महान् साहसी है।
18'जो स्वर्ण से सुसज्जित देदीप्यमान अश्वों पर आरूढ़ है, मेघों से मुकुटित पर्वत के समान, सूर्य के समान दीप्तिमान, चमकते जुए थामे उच्च वेग से आ रहा है — वह पिशाच नामक है।
19'जो विद्युत् के समान देदीप्यमान होकर दृढ़ता से आ रहा है, वेग में वज्र को भी मात करता है, त्रिशूल लिए, वृषभराज पर आरूढ़, पर्वत के समान देदीप्यमान है — वह विख्यात त्रिशिरा है।
20'वह कुम्भ आ रहा है, जिसका रूप मेघ के समान है, जिसका वक्ष माँसल और विस्तीर्ण है। वह पूर्णतया सज्जित है और नागराज (वासुकि) के चिह्न सहित अपना धनुष खींचता हुआ आ रहा है।
21'वह निकुम्भ आ रहा है, जो स्वर्ण और हीरों से जड़ा, देदीप्यमान और धूम्रवर्ण है, जो राक्षससेना का प्रमुख है, लौहमुद्गर धारण किए है और अद्भुत तथा भयङ्कर कर्मों में समर्थ है।
22'फिर नरान्तक आ रहा है, जो तलवारों और बाणों के समूह सहित ध्वजाओं वाले रथ की चोटी पर आरूढ़ है, अग्नि के समान जल रहा है और पर्वतशिखरों से युद्ध करता है।
23'जो व्याघ्रों, ऊँटों, गजराजों और अश्वों के सिरों के समान अनेक विकराल रूपों से तथा घूमते नेत्रों वाले जनों से घिरा है, जैसे रुद्र अपने गणों से घिरे हों, जो राक्षसों से घिरा है और जिसने देवताओं तक का अभिमान चूर किया है, जिसके ऊपर पतली शलाकाओं वाला चन्द्रमा के समान श्वेत छत्र शोभा पा रहा है — वह राक्षसराज है।
24'जो व्याघ्रों, ऊँटों, गजराजों और अश्वों के सिरों के समान अनेक विकराल रूपों से तथा घूमते नेत्रों वाले जनों से घिरा है, जैसे रुद्र अपने गणों से घिरे हों, जो राक्षसों से घिरा है और जिसने देवताओं तक का अभिमान चूर किया है, जिसके ऊपर पतली शलाकाओं वाला चन्द्रमा के समान श्वेत छत्र शोभा पा रहा है — वह राक्षसराज है।
25'वह राक्षसराज सूर्य के समान देदीप्यमान है, जिसका मुखमण्डल लटकते कुण्डलों से चमक रहा है, जो हिमालय और विन्ध्य के समान भयङ्कर रूप वाला है, जिसने महेन्द्र और यम का अभिमान चूर किया है।'
26तब शत्रुतापन राम ने विभीषण को उत्तर दिया — 'अहो! राक्षसराज रावण देदीप्यमान तेज से सम्पन्न है।
27'सूर्य के समान जलता रावण देखने में भी कठिन है। उसकी दीप्ति सर्वत्र फैली है और पहचानने योग्य नहीं।
28'देवों और दानवों में ऐसा तेज नहीं। वह इतना देदीप्यमान है।
29'रावण के महान् योद्धा युद्ध में पर्वतों के समान हैं और सब पर्वतों तथा देदीप्यमान अस्त्रों से लड़े।
30'राक्षसराज मृत्युदेव के समान देदीप्यमान तीखे, क्रुद्ध और भयङ्कर पराक्रम वाले प्राणियों से घिरा है।
31'सौभाग्य से यह पापी मेरी दृष्टि में आ गया। मैं सीता के अपहरण से उत्पन्न अपने क्रोध को प्रकट करूँगा।'
32अदम्य राम ने इस प्रकार कहकर लक्ष्मण के साथ उद्यत होकर एक श्रेष्ठ धनुष निकाला और खड़े हो गए।
33तत्पश्चात् उस महात्मा राक्षसराज ने बलशाली राक्षससेना से इस प्रकार कहा — 'पूर्णतया सन्तुष्ट और भयरहित होकर द्वारों तथा चौराहों के भवनों पर स्थित रहो।
34'यह जानकर कि मैं यहाँ तुम्हारे साथ इस ओर हूँ, इसे दुर्बल स्थान समझकर वे वनवासी रिक्त नगरी में प्रवेश कर मिलकर सर्वनाश कर सकते हैं।'
35मन्त्रियों के वहाँ से जाने पर रावण वानरों के समुद्र में वैसे ही घुसा जैसे विशाल मत्स्य समुद्र में घुसता है।
36रावण को अकस्मात् महान् वेग से युद्धभूमि में आगे बढ़ते देखकर सुग्रीव ने एक विशाल पर्वतशिखर उठाया और राक्षसराज की ओर बढ़े।
37वृक्षों से भरी ढलानों वाले पर्वतशिखर उठाकर सुग्रीव ने उन्हें निशाचरों पर फेंका। यह देखकर रावण ने उन्हें स्वर्णशल्यों वाले अपने बाणों से शीघ्र तोड़ डाला।
38जब उत्तम वृक्षों से ढकी वह ढलान भूमि पर गिरकर टूट गई, तब रावण ने ऐसा बाण सज्जित किया मानो मृत्युदेव के समान विनाश की व्यवस्था कर रहा हो।
39अग्नि की चिनगारियों के समान देदीप्यमान और वायु के वेग वाला, बल्कि वेग में इन्द्र के वज्र से स्पर्धा करने वाला एक बाण लेकर उसने (रावण ने) क्रोध में वह बाण छोड़ा।
40रावण की भुजा से छोड़ा गया वह बाण, जो इन्द्र के वज्र के समान कठोर और तीखा था, सुग्रीव को वैसे ही बेध गया जैसे गुह की तीखी काँटेदार शक्ति ने क्रौञ्च पर्वत को भेद दिया था।
41बाण से आहत होकर वे वीर (सुग्रीव) सुध खो बैठे और कराहते हुए युद्धभूमि में गिर पड़े। यह देखकर दुष्ट भावों से अभिभूत राक्षस आनन्द से चिल्लाए।
42तत्पश्चात् गवाक्ष, गवय, सुदंष्ट्र, ऋषभ, ज्योतिर्मुख और नल अपना शरीर बढ़ाकर राक्षसराज की ओर दौड़े।
43राक्षसेश्वर ने अपने छोड़े गए सैकड़ों बाणों से उन पर्वतशिखरों को व्यर्थ कर दिया। स्वर्णशल्यों वाले बाणों की धाराएँ राक्षसों को रोक सकीं और वानरराज पर प्रहार कर सकीं।
44तीनों दिशाओं में छोड़े गए तीखे बाणों की धाराओं से चिरे उग्र रूप वाले वानरनायक भूमि ढकते हुए गिर पड़े।
45बाणों के बेधने से आहत होकर गिरे वे वानर चीत्कार करते हुए राम की शरण लेने गए।
46धनुष धारण किए महात्मा राम उसे लेकर चले। लक्ष्मण तत्काल हाथ जोड़कर उनके पास आए और सत्य के अनुरूप वचनों से राम को सम्बोधित किया —
47'मैं दुष्टबुद्धि रावण का संहार करूँगा। हे श्रेष्ठ भ्राता! क्या मुझे यह कार्य पूरा करने की अनुमति मिल सकती है?'
48अत्यन्त उत्साही और सिद्धि के उत्साह में सत्यनिष्ठ श्रीराम ने लक्ष्मण से कहा — 'तुम जाओ और युद्ध में सावधान रहो।
49'रावण युद्धभूमि का महान् वीर है। युद्ध में उसका पराक्रम अद्भुत है। वह क्रुद्ध है और तीनों लोकों में कोई उसका सामना नहीं कर सकता।
50'सतर्क रहते हुए अपने बाण उसके बाणों की दिशा में चलाना। उसके बाणों को ध्यान से देखकर, अपनी रक्षा का प्रयत्न करते हुए अपना धनुष चढ़ाना।'
51राघव के वचन सुनकर सुमित्रापुत्र ने उनका आलिङ्गन किया और प्रणाम कर, आदर प्रकट कर युद्ध के लिए निकल पड़े।
52उन्होंने रावण को देखा, जिसके गोल कन्धे हाथी की सूँड़ों के समान थे, जिसका उग्र धनुष देदीप्यमान था और जिसके चारों ओर वानरों के टूटे शरीर बिखरे थे। रावण बाणों के जाल बरसा रहा था और वानरों को उकसा रहा था।
53तेजस्वी वायुपुत्र हनुमान् ने रावण को देखकर बाणों की धारा रोकी और उसकी ओर झपटे।
54साहसी हनुमान् ने रावण के रथ को देखकर अपनी दाहिनी भुजा उठाकर उसे धमकाते हुए ये वचन कहे —
55'देवताओं, दानवों, गन्धर्वों, यक्षों और राक्षसों से तेरा जीवन निश्चय ही सुरक्षित है, किन्तु तू वानरों से डरता है।
56'मैंने अपनी यह दाहिनी भुजा पाँच शाखाओं (पाँच अङ्गुलियों) सहित तुझ पर इस प्रकार उठाई है जो तेरे शरीर से तेरे सूक्ष्म शरीर (पाँच सूक्ष्म तत्त्वों से बने) को निकाल देगी।'
57सचमुच उग्र पराक्रम वाले रावण ने हनुमान् के वचन सुनकर अपने नेत्र रक्त के समान लाल कर हनुमान् से इस प्रकार कहा —
58'हे वानर! बिना संकोच आगे बढ़। रावण पर प्रहार कर वानर की स्थायी कीर्ति अर्जित कर। तत्पश्चात् तेरा पराक्रम जानकर मैं तेरा अन्त कर दूँगा।'
59रावण के वचन सुनकर हनुमान् ने कहा — 'अपने पुत्र अक्षय का स्मरण कर जिसे मैंने पहले मार डाला था।'
60हनुमान् के इस प्रकार कहने पर राक्षसराज ने हनुमान् के वक्ष पर अपने हाथ से थप्पड़ मारा।
61उसके (रावण के) प्रहार से आहत तेजस्वी और बुद्धिमान् हनुमान् कुछ क्षण अचल खड़े रहे और साहस बटोरकर अत्यन्त क्रुद्ध होकर देवताओं के उस शत्रु पर अपनी हथेली से प्रहार किया।
62तत्पश्चात् उस महात्मा वानर के प्रहार से दशमुख रावण वैसे ही काँप उठा जैसे भूकम्प में पर्वत काँपता है।
63रावण को इस प्रकार कठोरता से हाथ से आहत हुआ देखकर सिद्धों, दानवों तथा देवताओं ने भी जयघोष किया।
64और तत्पश्चात् साँस सँभालते हुए अत्यन्त उत्साही रावण ने इस प्रकार कहा — 'साधु, हे वानर! तू साहसी और प्रशंसनीय है, मेरे शत्रु!'
65रावण के इस प्रकार कहने पर मारुति ने कहा — 'हे रावण! मेरे पराक्रम पर धिक्कार है कि तू जीवित रहा।
66'हे दुष्टबुद्धि! तू डींग क्यों हाँकता है? एक बार फिर ऐसा कर; मैं तुझ पर पुनः अपनी मुट्ठी से प्रहार कर तुझे यमलोक भेज दूँगा।'
67मारुति के इस प्रकार कहने पर रावण के नेत्र लाल हो गए और वह क्रोध से जलने लगा। बलशाली रावण ने तत्काल अपनी दाहिनी मुट्ठी उठाई और अपने बलशाली शत्रु पर गिरा दी।
68मारुति के इस प्रकार कहने पर रावण के नेत्र लाल हो गए और वह क्रोध से जलने लगा। बलशाली रावण ने तत्काल अपनी दाहिनी मुट्ठी उठाई और अपने बलशाली शत्रु पर गिरा दी।
69वक्ष पर आहत होकर हनुमान् पुनः घायल हुए और लड़खड़ाए। हनुमान् का बल देखकर भय से अभिभूत श्रेष्ठ रथी रावण शीघ्रता से नील की ओर रथ ले गया।
70अदम्य दशमुख राक्षसराज ने सर्पों के समान, भयङ्कर, मर्मस्थानों को बेधने में समर्थ अपने बाणों से वानरनायक नील पर प्रहार करना आरम्भ किया।
71अदम्य दशमुख राक्षसराज ने सर्पों के समान, भयङ्कर, मर्मस्थानों को बेधने में समर्थ अपने बाणों से वानरनायक नील पर प्रहार करना आरम्भ किया।
72बाणों की धाराओं से दबे वानरनायक नील ने अकेले ही एक पर्वतशिखर उठाकर राक्षसराज पर फेंका।
73महान् बुद्धि और उत्साह से सम्पन्न हनुमान् सतर्क हुए और रावण से युद्ध करने की इच्छा से, स्वस्थ अनुभव करते हुए, क्रुद्ध होकर नील की ओर देखकर बोले — 'जो दूसरे से युद्ध कर रहा हो, उस पर आक्रमण करना उचित नहीं।'
74महान् बुद्धि और उत्साह से सम्पन्न हनुमान् सतर्क हुए और रावण से युद्ध करने की इच्छा से, स्वस्थ अनुभव करते हुए, क्रुद्ध होकर नील की ओर देखकर बोले — 'जो दूसरे से युद्ध कर रहा हो, उस पर आक्रमण करना उचित नहीं।'
75असाधारण तेज से सम्पन्न रावण ने नील द्वारा फेंके गए उस शिखर पर सात तीखे बाणों से आक्रमण किया और वह टुकड़े-टुकड़े होकर गिर पड़ा।
76चूर हुए शिखर को देखकर विशाल शत्रुओं के संहारक नील क्रोध में प्रलयकाल की अग्नि के समान देदीप्यमान हुए।
77युद्ध में नील ने भलीभाँति खिले अश्वकर्ण, साल और आम्र वृक्ष तथा अनेक अन्य वृक्ष रावण पर फेंके।
78रावण ने उन वृक्षों को बदले में तोड़ डाला और नील पर भयङ्कर बाणों की वर्षा की।
79जब नील रावण के बाणों से ढक गए, तब वह ऐसा था मानो मेघ पर्वतशिखरों को ढक लेते हों। नील ने अपना आकार छोटा किया और रावण के धनुष के अग्रभाग पर जा बैठे।
80नील रावण के धनुष के अग्रभाग पर खड़े हो गए। यह देखकर रावण क्रोध से जलने लगा और नील गरजे।
81तब जब रावण नील पर, जो धनुष के अग्रभाग से मुकुट तक स्थान बदल रहे थे, धनुष से बाण न छोड़ सका — यह देखकर लक्ष्मण, राम और हनुमान् आश्चर्यचकित हुए।
82असाधारण तेज से सम्पन्न रावण भी नील की चपलता पर आश्चर्यचकित हुआ। तब उसने अग्निदेव द्वारा अधिष्ठित देदीप्यमान बाण उठाया।
83तत्पश्चात् युद्ध में नील का पराक्रम देखकर रावण व्याकुल हुआ और वानर अपनी कामना पूर्ण होने से हर्षित होकर आनन्द से चिल्लाए।
84वानरों के कोलाहल से उकसाकर रावण का हृदय क्रोध से भर गया और उसे नहीं सूझा कि क्या करे।
85और तब उस निशाचर रावण ने अग्नि से अभिमन्त्रित बाण उठाकर सज्जित किया और धनुष के अग्रभाग पर बैठे नील की ओर देखा।
86असाधारण तेज से सम्पन्न रावण ने कहा — 'हे वानर! तू अन्यायी, अत्यन्त छली और इसके अतिरिक्त कपटी है।
87'हे वानर! तू भिन्न-भिन्न रूप धारण कर भिन्न-भिन्न कर्म कर रहा है। यदि तुझमें सामर्थ्य है, तो अपने प्राण बचा।
88'अब मेरे द्वारा छोड़ा गया बाण अस्त्र से अभिमन्त्रित है और तेरा जीवन नष्ट कर देगा। तू (रूप बदल-बदलकर) अपने प्राण बचाता रहा है।'
89ऐसा कहकर राक्षसराज रावण ने मन्त्रोच्चारण कर बाण सज्जित किया और वानरसेना के सेनापति (नील) पर प्रहार किया।
90(रावण के) अस्त्र से प्रेरित उस बाण से वक्ष पर आहत होकर नील भूमि पर गिर पड़े।
91अपने पिता की महिमा और अपने ही बल के कारण उनके प्राण न गए, किन्तु वे भूमि पर गिर पड़े।
92उस वानर को अचेत पाकर युद्ध के लिए उत्सुक दशमुख रावण मेघों की गड़गड़ाहट के समान शब्द करते रथ पर सौमित्रि की ओर बढ़ा।
93युद्धभूमि के मध्य में रावण अपने देदीप्यमान धनुष से मार्ग रोकते हुए ऐसा ऊँचा शब्द करता खड़ा हुआ मानो पृथ्वी हिला रहा हो।
94(रावण के आक्रमण से) जिनका तेज मन्द न हुआ था, उन सौमित्रि ने धनुष खींचते रावण को सम्बोधित कर कहा — 'हे निशाचरेश्वर! सावधान हो जा। तुझे वानरों से युद्ध नहीं करना चाहिए।'
95राक्षसराज का ललकार भरा कथन सुनकर और प्रत्यञ्चा की टङ्कार सुनकर समीप खड़े सौमित्रि ने ये क्रोधपूर्ण वचन कहे।
96'हे राघव! तू मेरी दृष्टि के मार्ग में आ गया है। तू अपने अन्त को प्राप्त होने वाला है। तू, जिसकी बुद्धि विकृत है, मेरे बाणों की धारा से आहत होकर इसी क्षण मृत्यु के धाम पहुँचेगा।'
97बाहर निकले दाँतों वाले रावण की चीख़ पर आश्चर्यचकित न होकर सौमित्रि ने कहा — 'तू पापकर्म में महान् है। महान् पराक्रमी जन ऐसी डींग नहीं हाँकते। ऐसे मत चिल्ला।
98'तेरा पराक्रम, वीरता, बल और सामर्थ्य मुझे ज्ञात है। मैं धनुष-बाण लिए दृढ़ता से खड़ा हूँ; आ जा। डींग हाँकने से क्या लाभ?'
99लक्ष्मण के इस प्रकार कहने पर राक्षसराज ने सुन्दर पंखों वाले सात बाण छोड़े। लक्ष्मण ने स्वर्णशल्यों वाले तीखे नोक और तीखे फल वाले बाणों से उन्हें टुकड़े-टुकड़े कर दिया।
100अपने बाणों को बलपूर्वक काटकर सर्पों के कुण्डलों के समान टुकड़ों में देखकर लङ्केश्वर क्रोध से अभिभूत होकर एक और तीखा बाण छोड़ बैठा।
101राम के भ्राता ने अपना धनुष वृत्ताकार खींचा और बेधने वाले बाणों की वर्षा की। उन्होंने बिना किसी व्याकुलता के अपने क्षुर, अर्धचन्द्र, कर्णी और बाल नामक बाणों से शत्रु के बाण चीर डाले।
102देवताओं का शत्रु रावण अपनी सब बाणधाराओं को निष्फल देखकर लक्ष्मण के कौशल पर आश्चर्यचकित हुआ और बार-बार तीखे बाण छोड़ने लगा।
103महेन्द्र के तुल्य लक्ष्मण ने भी अपने धनुष पर अग्नि के समान देदीप्यमान बाण चढ़ाकर राक्षसराज का अन्त करने के लिए तीखे और नुकीले बाण छोड़े।
104राक्षसराज ने लक्ष्मण के उन बाणों को टुकड़े-टुकड़े कर दिया और ब्रह्मा द्वारा दिए गए उस बाण से, जो प्रलयकाल की अग्नि के समान देदीप्यमान था, उनके ललाट पर प्रहार किया।
105रावण की शक्ति से आहत लक्ष्मण विचलित हो गए, बड़ी कठिनाई से दुर्बल हाथों से धनुष पकड़े हुए चेतना पाकर बदले में इन्द्र के शत्रु का धनुष टुकड़े-टुकड़े कर दिया।
106तब दशरथनन्दन लक्ष्मण ने तीन तीखे और नुकीले बाणों से उस राजा का धनुष टुकड़े-टुकड़े कर दिया। वह राजा मूर्च्छित हो गया और बड़ी कठिनाई से सँभला।
107बाणों से आहत, धनुष कटा, रक्त से नहाया, अङ्ग वसा से लिथड़े — देवताओं के शत्रु रावण ने, जो स्वयं स्वयम्भू सृष्टिकर्ता द्वारा दिए गए भयङ्कर तेज से सम्पन्न था, युद्धभूमि में शक्ति उठाई।
108राक्षसलोक के उस स्वामी ने तत्काल वह शक्ति सौमित्रि पर फेंकी, जो धूमरहित अग्नि उगलती थी और जिसने वानरों में भय उत्पन्न किया।
109भरत के भ्राता लक्ष्मण ने घृत से पोषित अग्निज्वालाओं के समान अपनी ओर आते उस उग्र अस्त्र पर प्रहार किया; फिर भी वह उनके विस्तीर्ण वक्ष पर लगी।
110रघुश्रेष्ठ वीर लक्ष्मण उस शक्ति से बुरी तरह घायल हुए और पीड़ा से जलने लगे। राजा रावण ने चेतना खोते उन्हें प्रचण्ड रूप से पकड़ा और उनके कन्धों से थाम लिया।
111हिमालय, मन्दर, मेरु पर्वत अथवा तीनों लोकों के देवताओं तक को उठाना सम्भव हो सकता है, किन्तु लक्ष्मण को कन्धों से उठाना सम्भव न था।
112यद्यपि सौमित्रि वक्ष में घायल थे और (उनके वक्ष में) ब्रह्मशक्ति प्रविष्ट थी, तथापि उन्होंने स्वयं को विष्णु के अकल्पनीय रूप के रूप में स्मरण किया।
113तत्पश्चात् देवताओं का शत्रु रावण लक्ष्मण के कन्धे उठाने में समर्थ न हुआ। लक्ष्मण राक्षसों का अभिमान चूर कर सकते थे।
114तब वायुपुत्र क्रुद्ध होकर रावण की ओर आए। क्रोध से भरकर उन्होंने रावण के वक्ष पर अपनी वज्र के समान मुट्ठी से प्रहार किया।
115हनुमान् की मुट्ठी के प्रहार से राक्षसेश्वर रावण विचलित हो गया और घुटनों के बल भूमि पर गिर पड़ा।
116उसके (रावण के) मुख, कानों और नेत्रों से बहुत रक्त बहा। रथ के पिछले भाग में लोटता हुआ वह निश्चल होकर धँस गया।
117उग्र पराक्रमी रावण सुध खोकर और मूर्च्छा से जागकर व्याकुल होकर यह न जान सका कि वह कहाँ है। यह देखकर ऋषियों, वानरों, दानवों तथा देवताओं ने भी आनन्द से जयघोष किया।
118तेजस्वी हनुमान् रावण द्वारा घायल लक्ष्मण को दोनों कन्धों से पकड़कर राम के पास ले आए।
119यद्यपि लक्ष्मण शत्रुओं के लिए अचल थे, तथापि अपनी मित्रता और परम भक्ति के कारण वे वायुपुत्र के लिए हल्के हो गए।
120दुर्जेय लक्ष्मण को छोड़कर वह शक्ति पुनः रावण के रथ में अपने स्थान पर लौट गई।
121शत्रुओं का विनाश करने में समर्थ लक्ष्मण मूर्च्छा से उबरकर, घावों से मुक्त होकर पुनः स्वयं को अपरिमेय शक्ति वाले विष्णु का अंश स्मरण करने लगे।
122बलशाली पराक्रमी रावण मूर्च्छा से जागकर अपने तीखे बाण और महान् धनुष भी उठा बैठा।
123युद्ध में आहत होकर गिरे वानरवीरों को देखकर राघव ने भी रावण पर आक्रमण किया।
124और तब हनुमान् ने राम से निवेदन किया — 'जैसे भगवान् विष्णु बलशाली गरुड़ पर आरूढ़ होते हैं, वैसे ही आप भी मेरी पीठ पर आरूढ़ होकर रावण को परास्त कीजिए।'
125और तब हनुमान् ने राम से निवेदन किया — 'जैसे भगवान् विष्णु बलशाली गरुड़ पर आरूढ़ होते हैं, वैसे ही आप भी मेरी पीठ पर आरूढ़ होकर रावण को परास्त कीजिए।'
126हनुमान् का निवेदन सुनकर मनुष्यों के स्वामी श्रीराम उस महान् वानर पर आरूढ़ हुए और उन्होंने रथ पर रावण को देखा।
127रावण को देखकर अत्यन्त उत्साही राम अपना धनुष धारण किए उसकी ओर वैसे ही क्रोधपूर्वक बढ़े जैसे भगवान् विष्णु अपने चक्र सहित विरोचन की ओर बढ़े थे।
128राम ने वज्रपात के समान तीव्र गूँजता, भव्य शब्द किया और गम्भीर स्वर में उस राजा से कहा —
129'हे राक्षसों में व्याघ्र! ठहर, ठहर। मेरा ऐसा अपराध कर तू कहाँ शरण के लिए जा रहा है?
130'यदि तू इन्द्र के पास जाए, या यम के, या सूर्यदेव के, या स्वयम्भू ब्रह्मा के, या अग्निदेव के, या शङ्कर के अथवा दसों दिशाओं में जाए, और यदि तू मेरे समक्ष दौड़े, तो भी तू बच नहीं सकता।
131'हे राक्षससेना के राजा! जिस पर बिना सहारे प्रहार किया गया, वह भी यदि अब समक्ष आए, तो तू अपने पुत्रों और पौत्रों सहित उसके द्वारा मृत्यु तक आहत किया जाएगा।
132'मुझ तेरे विरोधी ने जनस्थान में निवास करने वाले और श्रेष्ठ अस्त्र प्रयोग करने वाले उग्र रूप वाले चौदह सहस्र राक्षसों का संहार किया।'
133राघव के वचन सुनकर महाबली राक्षसराज प्रचण्ड क्रोध से अभिभूत होकर, पुराना वैर स्मरण कर, जब हनुमान् राम को धारण किए थे, तब प्रलयकाल की अग्निजिह्वाओं के समान जलते बाणों से प्रहार करने लगा।
134राघव के वचन सुनकर महाबली राक्षसराज प्रचण्ड क्रोध से अभिभूत होकर, पुराना वैर स्मरण कर, जब हनुमान् राम को धारण किए थे, तब प्रलयकाल की अग्निजिह्वाओं के समान जलते बाणों से प्रहार करने लगा।
135यद्यपि राक्षसराज द्वारा छोड़े गए बाणों से हनुमान् घायल हुए, तथापि स्वभाव से तेज से सम्पन्न होने के कारण उनका तेज बढ़ता ही गया।
136वानरों में व्याघ्र हनुमान् को रावण द्वारा पहुँचाए घाव देखकर राम सम्भवतः क्रोध से अभिभूत हो गए।
137उसकी (रावण की) ओर बढ़ते हुए राम ने उसके रथ, पहिए, अश्व, ध्वजा और छत्र को सारथि तथा शक्तियों और तलवारों सहित टुकड़े-टुकड़े कर दिया।
138तब देदीप्यमान वज्र के समान बाणों से राम ने ऐन्द्रास्त्र द्वारा उसके कन्धों के बीच सुन्दर वक्ष पर वैसे ही प्रहार किया जैसे इन्द्र अपने वज्र से मेरु पर्वत पर प्रहार करते।
139वह वीर राजा, जो विद्युत् के वज्र से आहत होकर भी विचलित न हुआ था, राम के बाण से आहत होकर व्यथित हो गया और उसका धनुष गिर पड़ा।
140रावण को मूर्च्छित देखकर महात्मा राम ने अर्धचन्द्राकार बाण उठाया और शीघ्रता से उसका मुकुट, जो सूर्य के समान चमकीले लाल रंग से देदीप्यमान था, टुकड़े-टुकड़े कर दिया।
141राम ने उस राक्षसराज से कहा, जो विषरहित सर्प के समान मुकुट (सिर) रहित, कान्ति के बिना सूर्य के समान तेजरहित तथा युद्ध में मुकुट टूट जाने से यश खो चुका था —
142'बलशाली वीरों का वध करने का महान् कार्य तूने पूरा किया है। इसलिए तू थका हुआ है। मैं घोषित करता हूँ कि मैं तुझे अभी मृत्यु के पास नहीं भेजूँगा।
143'हे निशाचरों के राजा! मैं जानता हूँ कि तू युद्ध के पश्चात् व्यथित है। लङ्का जा और विश्राम कर तथा रथ पर धनुष लिए पुनः प्रवेश कर। तू मेरा बल देखेगा।'
144राम के इस प्रकार (सान्त्वना देते हुए) कहने पर वह राजा, जिसका दर्प और अभिमान चूर हो गया था, जिसका धनुष टुकड़े-टुकड़े हो गया था, जिसके अश्व और सारथि मारे गए थे, जो बाणों से घायल था और जिसका मुकुट टूट गया था, शीघ्रता से लङ्का में प्रविष्ट हो गया।
145दानवों और देवताओं के शत्रु उस निशाचरराज के लङ्का में प्रवेश कर जाने पर राम और लक्ष्मण ने भी युद्धभूमि के अग्रभाग में वानरों से बाण निकाले और चले।
146इन्द्र के शत्रु के परास्त होने पर सुर और असुर, चारों दिशाओं के लोकपाल, समुद्र सहित, विशाल सर्प और ऋषि तथा स्थल एवं जल के प्राणी भी आनन्दित हुए। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के युद्धकाण्ड का एकोनषष्टितम सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1वानरहरूमा वृषभ नीलद्वारा राक्षससेनाको सेनापति मारिएपछि भयङ्कर अस्त्र भएको त्यो राक्षससेना समुद्रको आवेगझैँ भाग्यो।
2राक्षसराजकहाँ गएर बाँचेकाहरूले भने — 'प्रहस्त अग्निपुत्रद्वारा मारियो।' त्यसपछि राक्षसराज क्रोधको वशमा पर्यो।
3राक्षसहरूले प्रहस्तको मृत्युको समाचार दिँदा शोक र क्रोधले सन्तप्त रावणले राक्षससेनाहरूलाई त्यसै गरी भन्यो जसरी इन्द्रले देवसेनाहरूलाई भन्छन् —
4'जुन शत्रुले मेरो सेनापतिको वध गर्यो, जो अनुचर र हात्तीसहित इन्द्रको सेनाको वध गर्न समर्थ थियो, त्यो शत्रुको विषयमा तुच्छ मत राख्नुहुँदैन।
5'म आफैँ नसोची त्यो अद्भुत रणभूमिमा जानेछु, शत्रुको अन्त्य गर्नेछु र सफल हुनेछु।
6'अब म गएर लक्ष्मण र रामसहित त्यो वानरसेनालाई आफ्ना बाणको धाराले त्यसै गरी जलाइदिनेछु जसरी आगोको प्रयोगविना डढेलोले जलाइदिन्छ।'
7देवराजको शत्रु रावणले यसरी भनेर श्रेष्ठ घोडाले जोतिएको त्यो रथमा आरोहण गर्यो जुन आफ्नो (सुनौलो) रूपले देदीप्यमान र आगोझैँ प्रकाशमान थियो।
8त्यो राक्षसहरूको श्रेष्ठ राजा निस्कँदा शङ्खनाद, नगराको थाप र भुजास्फोटका शब्द तथा राक्षसहरूले राजाको अत्यन्त स्तुति र सम्मान गर्दै गाएका मङ्गलगीतसहित गर्जनहरू उसको पछिपछि गए।
9पर्वत र मेघझैँ रूप भएका राक्षसहरूले घेरिएको त्यो राक्षसराज असुरहरूले घेरिएका रुद्रझैँ देखिन्थ्यो।
10त्यसपछि महान् तेजले सम्पन्न रावण नगरीको नजिक रोकियो र उसले रूख तथा ढुङ्गा धारण गरेको मेघको समुद्रझैँ देखिने जम्मा भएको वानरसेना देख्यो।
11नागराजझैँ पाखुरा भएका, तेजले देदीप्यमान, सेनाले अनुगत रामले अत्यन्त क्रुद्ध राक्षससेना देखेर शस्त्रधारीहरूमा श्रेष्ठ विभीषणलाई भन्नुभयो —
12'भाँतिभाँतिका झन्डा, खम्बा र अस्त्रले युक्त, शक्ति, त्रिशूल, तरबार, शूल र बर्छीले सज्जित तथा महेन्द्र पर्वतझैँ हात्ती भएको यो अटल सेना कसको अधीनमा छ?'
13त्यसपछि पराक्रममा इन्द्रसमान विभीषणले महात्मा रामको कुरा सुनेर महान् बलले सम्पन्न त्यो राक्षससेनाको वर्णन गरे —
14'हे राजन्! जो हात्तीमा बसेको छ, जसको भारले हात्तीको शिर हल्लिरहेको छ, जसको ताम्रवर्ण मुख उदाउँदो सूर्यझैँ छ, त्यो विशालकाय अकम्पन हो।
15'जो रथमा सिंहको चिन्हले विशिष्ट छ र आफ्नो धनुले शब्द गरिरहेको छ, जो इन्द्रधनुझैँ देदीप्यमान छ, जसका भयङ्कर दाँत अगाडि निस्केका छन् र जो हात्तीझैँ देखिन्छ, जो पाएका वरदानले श्रेष्ठ छ — त्यो इन्द्रजित् नामक हो।
16'जो पश्चिममा (जहाँ सूर्य अस्ताउँछ) विन्ध्य पर्वत र (आकारमा) महेन्द्र पर्वतझैँ छ, जो रथमा बसेको छ, जो महारथी छ, आकारमा अद्वितीय वीर छ, धनु धारण गरेको छ, जसको शरीर आकारभन्दा बढी हुर्केको छ र जो देखिँदै छ — त्यो अतिकाय नामक हो।
17'जसका आँखा क्रोधले ताम्रवर्ण छन्, जो हात्तीमा आरूढ छ, जो घण्टीको झन्कारझैँ देखिन्छ र कर्कश स्वरमा गर्जन्छ — त्यो महोदर नामक महान् साहसी हो।
18'जो सुनले सजिएका देदीप्यमान घोडामा आरूढ छ, मेघले मुकुटित पर्वतझैँ, सूर्यझैँ दीप्तिमान, चम्किला जुवा थामेर उच्च वेगले आइरहेको छ — त्यो पिशाच नामक हो।
19'जो विद्युत्झैँ देदीप्यमान भई दृढतापूर्वक आइरहेको छ, वेगमा वज्रलाई पनि मात गर्छ, त्रिशूल लिएर, वृषभराजमा आरूढ, पर्वतझैँ देदीप्यमान छ — त्यो विख्यात त्रिशिरा हो।
20'त्यो कुम्भ आउँदै छ, जसको रूप मेघझैँ छ, जसको छाती मासुदार र विस्तीर्ण छ। ऊ पूर्णतया सज्जित छ र नागराज (वासुकि) को चिन्हसहित आफ्नो धनु ताँदै आउँदै छ।
21'त्यो निकुम्भ आउँदै छ, जो सुन र हीराले जडिएको, देदीप्यमान र धूम्रवर्ण छ, जो राक्षससेनाको प्रमुख हो, फलामको मुँग्रो धारण गरेको छ र अद्भुत तथा भयङ्कर कर्ममा समर्थ छ।
22'फेरि नरान्तक आउँदै छ, जो तरबार र बाणको समूहसहित झन्डा भएको रथको टुप्पोमा आरूढ छ, आगोझैँ बलिरहेको छ र पर्वतशिखरले युद्ध गर्छ।
23'जो व्याघ्र, ऊँट, गजराज र घोडाका शिरझैँ अनेक विकराल रूप तथा घुम्ने आँखा भएका जनहरूले घेरिएको छ, जसरी रुद्र आफ्ना गणले घेरिएका हुन्, जो राक्षसहरूले घेरिएको छ र जसले देवताहरूकै अभिमान चूर पारेको छ, जसमाथि पातला शलाका भएको चन्द्रमाझैँ सेतो छत्र शोभा पाइरहेको छ — त्यो राक्षसराज हो।
24'जो व्याघ्र, ऊँट, गजराज र घोडाका शिरझैँ अनेक विकराल रूप तथा घुम्ने आँखा भएका जनहरूले घेरिएको छ, जसरी रुद्र आफ्ना गणले घेरिएका हुन्, जो राक्षसहरूले घेरिएको छ र जसले देवताहरूकै अभिमान चूर पारेको छ, जसमाथि पातला शलाका भएको चन्द्रमाझैँ सेतो छत्र शोभा पाइरहेको छ — त्यो राक्षसराज हो।
25'त्यो राक्षसराज सूर्यझैँ देदीप्यमान छ, जसको मुखमण्डल झुन्डिएका कुण्डलले चम्किरहेको छ, जो हिमालय र विन्ध्यझैँ भयङ्कर रूप भएको छ, जसले महेन्द्र र यमको अभिमान चूर पारेको छ।'
26तब शत्रुतापन रामले विभीषणलाई उत्तर दिनुभयो — 'अहो! राक्षसराज रावण देदीप्यमान तेजले सम्पन्न छ।
27'सूर्यझैँ बल्ने रावण हेर्न पनि कठिन छ। उसको दीप्ति सर्वत्र फैलिएको छ र चिन्न योग्य छैन।
28'देव र दानवहरूमा यस्तो तेज छैन। ऊ यति देदीप्यमान छ।
29'रावणका महान् योद्धा युद्धमा पर्वतझैँ छन् र सबैले पर्वत तथा देदीप्यमान अस्त्रले लडे।
30'राक्षसराज मृत्युदेवझैँ देदीप्यमान तीखा, क्रुद्ध र भयङ्कर पराक्रम भएका प्राणीहरूले घेरिएको छ।
31'सौभाग्यले यो पापी मेरो दृष्टिमा आयो। म सीताको अपहरणबाट उत्पन्न आफ्नो क्रोध प्रकट गर्नेछु।'
32अदम्य रामले यसरी भनेर लक्ष्मणसँगै उद्यत भई एउटा श्रेष्ठ धनु निकाल्नुभयो र उभिनुभयो।
33त्यसपछि त्यो महात्मा राक्षसराजले बलशाली राक्षससेनालाई यसरी भन्यो — 'पूर्णतया सन्तुष्ट र भयरहित भई ढोका तथा चौबाटाका भवनमा रहनू।
34'म यहाँ तिमीहरूसँग यता छु भन्ने थाहा पाएर, यसलाई दुर्बल ठाउँ ठानेर ती वनवासीहरू रिक्त नगरीमा प्रवेश गरी मिलेर सर्वनाश गर्न सक्छन्।'
35मन्त्रीहरू त्यहाँबाट गएपछि रावण वानरहरूको समुद्रमा त्यसै गरी पस्यो जसरी विशाल माछा समुद्रमा पस्छ।
36रावणलाई अचानक महान् वेगले युद्धभूमिमा अगाडि बढ्दै गरेको देखेर सुग्रीवले एउटा विशाल पर्वतशिखर उठाए र राक्षसराजतर्फ बढे।
37रूखले भरिएका ढलान भएका पर्वतशिखर उठाएर सुग्रीवले तिनलाई निशाचरहरूमाथि फ्याँके। यो देखेर रावणले तिनलाई सुनका शल्य भएका आफ्ना बाणले चाँडै भाँचिदियो।
38उत्तम रूखले ढाकिएको त्यो ढलान भुइँमा खसेर भाँचिएपछि रावणले यस्तो बाण सज्जित गर्यो मानौँ मृत्युदेवझैँ विनाशको व्यवस्था गरिरहेको छ।
39आगोका झिल्काझैँ देदीप्यमान र हावाको वेग भएको, बरु वेगमा इन्द्रको वज्रसँग स्पर्धा गर्ने एउटा बाण लिएर उसले (रावणले) क्रोधमा त्यो बाण छाड्यो।
40रावणको पाखुराबाट छाडिएको त्यो बाण, जुन इन्द्रको वज्रझैँ कठोर र तीखो थियो, सुग्रीवलाई त्यसै गरी छेड्यो जसरी गुहको तीखो काँडेदार शक्तिले क्रौञ्च पर्वतलाई छेडेको थियो।
41बाणले आहत भई ती वीर (सुग्रीव) सुध गुमाए र कन्रहँदै युद्धभूमिमा खसे। यो देखेर दुष्ट भावले अभिभूत राक्षसहरू आनन्दले चिच्याए।
42त्यसपछि गवाक्ष, गवय, सुदंष्ट्र, ऋषभ, ज्योतिर्मुख र नल आफ्नो शरीर बढाएर राक्षसराजतर्फ दौडे।
43राक्षसेश्वरले आफूले छाडेका सयौँ बाणले ती पर्वतशिखर व्यर्थ पारिदियो। सुनका शल्य भएका बाणका धाराले राक्षसहरूलाई रोक्न सके र वानरराजमाथि प्रहार गर्न सके।
44तीनै दिशामा छाडिएका तीखा बाणका धाराले चिरिएका उग्र रूप भएका वानरनायकहरू भुइँ ढाक्दै खसे।
45बाणको छेडाइले आहत भई खसेका ती वानर चिच्याउँदै रामको शरण लिन गए।
46धनु धारण गर्नुभएका महात्मा राम त्यो लिएर हिँड्नुभयो। लक्ष्मण तत्कालै हात जोडेर उहाँको नजिक आए र सत्यअनुरूप वचनले रामलाई सम्बोधन गरे —
47'म दुष्टबुद्धि रावणको संहार गर्नेछु। हे श्रेष्ठ दाजु! के मलाई यो कार्य पूरा गर्ने अनुमति मिल्न सक्छ?'
48अत्यन्त उत्साही र सिद्धिको उत्साहमा सत्यनिष्ठ श्रीरामले लक्ष्मणलाई भन्नुभयो — 'तिमी जाऊ र युद्धमा सावधान रहनू।
49'रावण युद्धभूमिको महान् वीर हो। युद्धमा उसको पराक्रम अद्भुत छ। ऊ क्रुद्ध छ र तीनै लोकमा कसैले उसको सामना गर्न सक्दैन।
50'सतर्क रहँदै आफ्ना बाण उसका बाणको दिशामा चलाउनू। उसका बाण ध्यानपूर्वक हेरेर, आफ्नो रक्षाको प्रयत्न गर्दै आफ्नो धनु चढाउनू।'
51राघवका वचन सुनेर सुमित्रापुत्रले उहाँलाई अङ्गमाल गरे र प्रणाम गरी, आदर प्रकट गरी युद्धका लागि निस्के।
52उनले रावणलाई देखे, जसका गोला काँध हात्तीका सुँडझैँ थिए, जसको उग्र धनु देदीप्यमान थियो र जसको चारैतिर वानरहरूका भाँचिएका शरीर छरिएका थिए। रावण बाणका जाल बर्साइरहेको थियो र वानरहरूलाई उक्साइरहेको थियो।
53तेजस्वी वायुपुत्र हनुमान्ले रावणलाई देखेर बाणको धारा रोके र उसतर्फ झम्टिए।
54साहसी हनुमान्ले रावणको रथ देखेर आफ्नो दाहिने पाखुरा उठाएर उसलाई धम्क्याउँदै यी वचन भने —
55'देवता, दानव, गन्धर्व, यक्ष र राक्षसहरूबाट तेरो जीवन निश्चय नै सुरक्षित छ, तर तँ वानरहरूसँग डराउँछस्।
56'मैले आफ्नो यो दाहिने पाखुरा पाँच हाँगा (पाँच औँला) सहित तँमाथि यसरी उठाएको छु जसले तेरो शरीरबाट तेरो सूक्ष्म शरीर (पाँच सूक्ष्म तत्त्वले बनेको) निकालिदिनेछ।'
57साँच्चै उग्र पराक्रम भएको रावणले हनुमान्का वचन सुनेर आफ्ना आँखा रगतझैँ राता पारेर हनुमान्लाई यसरी भन्यो —
58'हे वानर! नहिचकिचाई अगाडि बढ्। रावणमाथि प्रहार गरी वानरको स्थायी कीर्ति आर्जन गर्। त्यसपछि तेरो पराक्रम जानेर म तेरो अन्त्य गरिदिनेछु।'
59रावणका वचन सुनेर हनुमान्ले भने — 'आफ्नो पुत्र अक्षयको सम्झना गर् जसलाई मैले पहिले मारेको थिएँ।'
60हनुमान्ले यसरी भनेपछि राक्षसराजले हनुमान्को छातीमा आफ्नो हातले चड्कन हान्यो।
61उसको (रावणको) प्रहारले आहत तेजस्वी र बुद्धिमान् हनुमान् केही क्षण अचल उभिइरहे र साहस बटुलेर अत्यन्त क्रुद्ध भई देवताहरूको त्यो शत्रुमाथि आफ्नो हत्केलाले प्रहार गरे।
62त्यसपछि त्यो महात्मा वानरको प्रहारले दशमुख रावण त्यसै गरी काँप्यो जसरी भूकम्पमा पर्वत काँप्छ।
63रावणलाई यसरी कठोरतापूर्वक हातले आहत भएको देखेर सिद्ध, दानव तथा देवताहरूले पनि जयघोष गरे।
64र त्यसपछि सास सम्हाल्दै अत्यन्त उत्साही रावणले यसरी भन्यो — 'साधु, हे वानर! तँ साहसी र प्रशंसनीय छस्, मेरो शत्रु!'
65रावणले यसरी भनेपछि मारुतिले भने — 'हे रावण! मेरो पराक्रममाथि धिक्कार छ कि तँ जीवित रहिस्।
66'हे दुष्टबुद्धि! तँ किन डिङ हाँक्छस्? एकपटक फेरि त्यसो गर्; म तँमाथि फेरि आफ्नो मुड्कीले प्रहार गरी तँलाई यमलोक पठाइदिनेछु।'
67मारुतिले यसरी भनेपछि रावणका आँखा राता भए र ऊ क्रोधले बल्न थाल्यो। बलशाली रावणले तत्कालै आफ्नो दाहिने मुड्की उठायो र आफ्नो बलशाली शत्रुमाथि खसालिदियो।
68मारुतिले यसरी भनेपछि रावणका आँखा राता भए र ऊ क्रोधले बल्न थाल्यो। बलशाली रावणले तत्कालै आफ्नो दाहिने मुड्की उठायो र आफ्नो बलशाली शत्रुमाथि खसालिदियो।
69छातीमा आहत भई हनुमान् फेरि घाइते भए र लडखडाए। हनुमान्को बल देखेर भयले अभिभूत श्रेष्ठ रथी रावणले शीघ्रताका साथ नीलतर्फ रथ लग्यो।
70अदम्य दशमुख राक्षसराजले सर्पझैँ, भयङ्कर, मर्मस्थान छेड्न समर्थ आफ्ना बाणले वानरनायक नीलमाथि प्रहार गर्न थाल्यो।
71अदम्य दशमुख राक्षसराजले सर्पझैँ, भयङ्कर, मर्मस्थान छेड्न समर्थ आफ्ना बाणले वानरनायक नीलमाथि प्रहार गर्न थाल्यो।
72बाणका धाराले थिचिएका वानरनायक नीलले एक्लै एउटा पर्वतशिखर उठाएर राक्षसराजमाथि फ्याँके।
73महान् बुद्धि र उत्साहले सम्पन्न हनुमान् सतर्क भए र रावणसँग युद्ध गर्ने इच्छाले, स्वस्थ अनुभव गर्दै, क्रुद्ध भई नीलतर्फ हेरेर भने — 'जो अर्कोसँग युद्ध गरिरहेको छ, उसमाथि आक्रमण गर्नु उचित होइन।'
74महान् बुद्धि र उत्साहले सम्पन्न हनुमान् सतर्क भए र रावणसँग युद्ध गर्ने इच्छाले, स्वस्थ अनुभव गर्दै, क्रुद्ध भई नीलतर्फ हेरेर भने — 'जो अर्कोसँग युद्ध गरिरहेको छ, उसमाथि आक्रमण गर्नु उचित होइन।'
75असाधारण तेजले सम्पन्न रावणले नीलले फ्याँकेको त्यो शिखरमाथि सात तीखा बाणले आक्रमण गर्यो र त्यो टुक्राटुक्रा भई खस्यो।
76चूर भएको शिखर देखेर विशाल शत्रुहरूका संहारक नील क्रोधमा प्रलयकालको आगोझैँ देदीप्यमान भए।
77युद्धमा नीलले राम्ररी फुलेका अश्वकर्ण, साल र आँपका रूख तथा अनेक अन्य रूख रावणमाथि फ्याँके।
78रावणले ती रूख बदलामा भाँचिदियो र नीलमाथि भयङ्कर बाणको वर्षा गर्यो।
79नील रावणका बाणले ढाकिँदा त्यो यस्तै थियो मानौँ मेघले पर्वतशिखर ढाक्छन्। नीलले आफ्नो आकार सानो पारे र रावणको धनुको टुप्पोमा गएर बसे।
80नील रावणको धनुको टुप्पोमा उभिए। यो देखेर रावण क्रोधले बल्न थाल्यो र नील गर्जे।
81तब जब रावणले नीलमाथि, जो धनुको टुप्पोदेखि मुकुटसम्म ठाउँ बदलिरहेका थिए, धनुबाट बाण छाड्न सकेन — यो देखेर लक्ष्मण, राम र हनुमान् आश्चर्यचकित भए।
82असाधारण तेजले सम्पन्न रावण पनि नीलको चपलतामा आश्चर्यचकित भयो। तब उसले अग्निदेवद्वारा अधिष्ठित देदीप्यमान बाण उठायो।
83त्यसपछि युद्धमा नीलको पराक्रम देखेर रावण व्याकुल भयो र वानरहरू आफ्नो कामना पूरा भएकाले हर्षित भई आनन्दले चिच्याए।
84वानरहरूको कोलाहलले उक्साएर रावणको हृदय क्रोधले भरियो र उसलाई के गर्ने भन्ने सुझेन।
85र तब त्यो निशाचर रावणले आगोले अभिमन्त्रित बाण उठाएर सज्जित गर्यो र धनुको टुप्पोमा बसेका नीलतर्फ हेर्यो।
86असाधारण तेजले सम्पन्न रावणले भन्यो — 'हे वानर! तँ अन्यायी, अत्यन्त छली र यसबाहेक कपटी छस्।
87'हे वानर! तँ भिन्नभिन्न रूप धारण गरी भिन्नभिन्न कर्म गरिरहेको छस्। यदि तँमा सामर्थ्य छ भने आफ्नो प्राण बचा।
88'अब मैले छाडेको बाण अस्त्रले अभिमन्त्रित छ र तेरो जीवन नष्ट पारिदिनेछ। तैँले (रूप बदल्दै) आफ्नो प्राण बचाउँदै आएको छस्।'
89यसो भनेर राक्षसराज रावणले मन्त्रोच्चारण गरी बाण सज्जित गर्यो र वानरसेनाका सेनापति (नील) माथि प्रहार गर्यो।
90(रावणको) अस्त्रले प्रेरित त्यो बाणले छातीमा आहत भई नील भुइँमा खसे।
91आफ्ना पिताको महिमा र आफ्नै बलका कारण उनको प्राण गएन, तर उनी भुइँमा खसे।
92त्यो वानरलाई अचेत पाएर युद्धका लागि उत्सुक दशमुख रावण मेघको गडगडाहटझैँ शब्द गर्ने रथमा सौमित्रितर्फ बढ्यो।
93युद्धभूमिको बीचमा रावण आफ्नो देदीप्यमान धनुले बाटो रोक्दै यस्तो उच्च शब्द गर्दै उभियो मानौँ पृथ्वी हल्लाइरहेको छ।
94(रावणको आक्रमणले) जसको तेज मन्द भएको थिएन, ती सौमित्रिले धनु ताँदै गरेको रावणलाई सम्बोधन गरी भने — 'हे निशाचरेश्वर! सावधान होऊ। तिमीले वानरहरूसँग युद्ध गर्नुहुँदैन।'
95राक्षसराजको ललकारपूर्ण कथन सुनेर र ताँदोको टङ्कार सुनेर नजिकै उभिएका सौमित्रिले यी क्रोधपूर्ण वचन भने।
96'हे राघव! तँ मेरो दृष्टिको बाटोमा आइस्। तँ आफ्नो अन्त्यमा पुग्न लागेको छस्। तँ, जसको बुद्धि विकृत छ, मेरा बाणको धाराले आहत भई यसै क्षण मृत्युको धाम पुग्नेछस्।'
97बाहिर निस्केका दाँत भएको रावणको चिच्याहटमा आश्चर्यचकित नभई सौमित्रिले भने — 'तँ पापकर्ममा महान् छस्। महान् पराक्रमी जनहरूले यस्तो डिङ हाँक्दैनन्। यसरी नचिच्या।
98'तेरो पराक्रम, वीरता, बल र सामर्थ्य मलाई ज्ञात छ। म धनुबाण लिएर दृढतापूर्वक उभिएको छु; आइज। डिङ हाँकेर के लाभ?'
99लक्ष्मणले यसरी भनेपछि राक्षसराजले सुन्दर प्वाँख भएका सात बाण छाड्यो। लक्ष्मणले सुनका शल्य भएका तीखा टुप्पा र तीखा फला भएका बाणले तिनलाई टुक्राटुक्रा पारिदिए।
100आफ्ना बाण बलपूर्वक काटिएर सर्पका कुण्डलझैँ टुक्रामा देखेर लङ्केश्वर क्रोधले अभिभूत भई अर्को तीखो बाण छाड्यो।
101रामका भाइले आफ्नो धनु वृत्ताकार ताँदे र छेड्ने बाणको वर्षा गरे। उनले कुनै व्याकुलताविना आफ्ना क्षुर, अर्धचन्द्र, कर्णी र बाल नामक बाणले शत्रुका बाण चिरिदिए।
102देवताहरूको शत्रु रावणले आफ्ना सबै बाणधारा निष्फल देखेर लक्ष्मणको कौशलमा आश्चर्य मान्यो र बारम्बार तीखा बाण छाड्न थाल्यो।
103महेन्द्रतुल्य लक्ष्मणले पनि आफ्नो धनुमा आगोझैँ देदीप्यमान बाण चढाएर राक्षसराजको अन्त्य गर्न तीखा र नुकिला बाण छाडे।
104राक्षसराजले लक्ष्मणका ती बाण टुक्राटुक्रा पारिदियो र ब्रह्माद्वारा दिइएको त्यो बाणले, जुन प्रलयकालको आगोझैँ देदीप्यमान थियो, उनको निधारमा प्रहार गर्यो।
105रावणको शक्तिले आहत लक्ष्मण विचलित भए, ठूलो कठिनाइले दुर्बल हातले धनु समातेर चेतना पाएर बदलामा इन्द्रको शत्रुको धनु टुक्राटुक्रा पारिदिए।
106तब दशरथनन्दन लक्ष्मणले तीन तीखा र नुकिला बाणले त्यो राजाको धनु टुक्राटुक्रा पारिदिए। त्यो राजा मूर्च्छित भयो र ठूलो कठिनाइले सम्हालियो।
107बाणले आहत, धनु काटिएको, रगतले नुहाएको, अङ्ग बोसोले लत्पतिएको — देवताहरूको शत्रु रावणले, जो आफैँ स्वयम्भू सृष्टिकर्ताद्वारा दिइएको भयङ्कर तेजले सम्पन्न थियो, युद्धभूमिमा शक्ति उठायो।
108राक्षसलोकको त्यो स्वामीले तत्कालै त्यो शक्ति सौमित्रिमाथि फ्याँक्यो, जसले धूवाँरहित आगो ओकल्थ्यो र जसले वानरहरूमा भय उत्पन्न गर्यो।
109भरतका भाइ लक्ष्मणले घिउले पोषित अग्निज्वालाझैँ आफूतर्फ आउँदै गरेको त्यो उग्र अस्त्रमाथि प्रहार गरे; तै पनि त्यो उनको विस्तीर्ण छातीमा लाग्यो।
110रघुश्रेष्ठ वीर लक्ष्मण त्यो शक्तिले नराम्ररी घाइते भए र पीडाले बल्न थाले। राजा रावणले चेतना गुमाउँदै गरेका उनलाई प्रचण्ड रूपमा समात्यो र उनका काँधबाट थाम्यो।
111हिमालय, मन्दर, मेरु पर्वत अथवा तीनै लोकका देवतालाई पनि उठाउन सम्भव हुन सक्छ, तर लक्ष्मणलाई काँधबाट उठाउन सम्भव थिएन।
112यद्यपि सौमित्रि छातीमा घाइते थिए र (उनको छातीमा) ब्रह्मशक्ति प्रविष्ट थियो, तै पनि उनले आफूलाई विष्णुको अकल्पनीय रूपको रूपमा सम्झे।
113त्यसपछि देवताहरूको शत्रु रावण लक्ष्मणका काँध उठाउन समर्थ भएन। लक्ष्मणले राक्षसहरूको अभिमान चूर पार्न सक्थे।
114तब वायुपुत्र क्रुद्ध भई रावणतर्फ आए। क्रोधले भरिएर उनले रावणको छातीमा आफ्नो वज्रझैँ मुड्कीले प्रहार गरे।
115हनुमान्को मुड्कीको प्रहारले राक्षसेश्वर रावण विचलित भयो र घुँडाका बलमा भुइँमा खस्यो।
116उसका (रावणका) मुख, कान र आँखाबाट धेरै रगत बग्यो। रथको पछिल्लो भागमा लडिबुडी गर्दै ऊ निश्चल भई धस्यो।
117उग्र पराक्रमी रावण सुध गुमाएर र मूर्च्छाबाट ब्युँझेर व्याकुल भई ऊ कहाँ छ भन्ने जान्न सकेन। यो देखेर ऋषि, वानर, दानव तथा देवताहरूले पनि आनन्दले जयघोष गरे।
118तेजस्वी हनुमान्ले रावणद्वारा घाइते लक्ष्मणलाई दुवै काँधबाट समातेर रामकहाँ ल्याए।
119यद्यपि लक्ष्मण शत्रुहरूका लागि अचल थिए, तै पनि आफ्नो मित्रता र परम भक्तिका कारण उनी वायुपुत्रका लागि हलुका भए।
120दुर्जेय लक्ष्मणलाई छाडेर त्यो शक्ति फेरि रावणको रथमा आफ्नो स्थानमा फर्कियो।
121शत्रुहरूको विनाश गर्न समर्थ लक्ष्मण मूर्च्छाबाट उठेर, घाउबाट मुक्त भई फेरि आफूलाई अपरिमेय शक्ति भएका विष्णुको अंश सम्झन थाले।
122बलशाली पराक्रमी रावण मूर्च्छाबाट ब्युँझेर आफ्ना तीखा बाण र महान् धनु पनि उठायो।
123युद्धमा आहत भई खसेका वानरवीरहरूलाई देखेर राघवले पनि रावणमाथि आक्रमण गर्नुभयो।
124र तब हनुमान्ले रामलाई निवेदन गरे — 'जसरी भगवान् विष्णु बलशाली गरुडमा आरूढ हुनुहुन्छ, त्यसै गरी तपाईं पनि मेरो पिठ्युँमा आरूढ भई रावणलाई परास्त पार्नुहोस्।'
125र तब हनुमान्ले रामलाई निवेदन गरे — 'जसरी भगवान् विष्णु बलशाली गरुडमा आरूढ हुनुहुन्छ, त्यसै गरी तपाईं पनि मेरो पिठ्युँमा आरूढ भई रावणलाई परास्त पार्नुहोस्।'
126हनुमान्को निवेदन सुनेर मानिसका स्वामी श्रीराम त्यो महान् वानरमा आरूढ हुनुभयो र उहाँले रथमा रावणलाई देख्नुभयो।
127रावणलाई देखेर अत्यन्त उत्साही राम आफ्नो धनु धारण गरी उसतर्फ त्यसै गरी क्रोधपूर्वक बढ्नुभयो जसरी भगवान् विष्णु आफ्नो चक्रसहित विरोचनतर्फ बढ्नुभएको थियो।
128रामले वज्रपातझैँ तीव्र गुञ्जने, भव्य शब्द गर्नुभयो र गम्भीर स्वरमा त्यो राजालाई भन्नुभयो —
129'हे राक्षसहरूमा व्याघ्र! रोकिइज, रोकिइज। मेरो यस्तो अपराध गरेर तँ कहाँ शरणका लागि जाँदै छस्?
130'यदि तँ इन्द्रकहाँ जाइस्, वा यमकहाँ, वा सूर्यदेवकहाँ, वा स्वयम्भू ब्रह्माकहाँ, वा अग्निदेवकहाँ, वा शङ्करकहाँ अथवा दसै दिशामा गइस्, र यदि तँ मेरो अगाडि दौडिस् भने पनि तँ बच्न सक्दैनस्।
131'हे राक्षससेनाका राजा! जसमाथि सहाराविना प्रहार गरियो, ऊ पनि यदि अब अगाडि आयो भने तँ आफ्ना पुत्र र नातिसहित उसद्वारा मृत्युसम्म आहत हुनेछस्।
132'म तेरो विरोधीले जनस्थानमा बसोबास गर्ने र श्रेष्ठ अस्त्र प्रयोग गर्ने उग्र रूप भएका चौध हजार राक्षसको संहार गरेँ।'
133राघवका वचन सुनेर महाबली राक्षसराज प्रचण्ड क्रोधले अभिभूत भई, पुरानो वैर सम्झेर, हनुमान्ले राम बोकिरहेका बेला प्रलयकालका अग्निजिब्राझैँ बल्ने बाणले प्रहार गर्न थाल्यो।
134राघवका वचन सुनेर महाबली राक्षसराज प्रचण्ड क्रोधले अभिभूत भई, पुरानो वैर सम्झेर, हनुमान्ले राम बोकिरहेका बेला प्रलयकालका अग्निजिब्राझैँ बल्ने बाणले प्रहार गर्न थाल्यो।
135यद्यपि राक्षसराजले छाडेका बाणले हनुमान् घाइते भए, तै पनि स्वभावले तेजले सम्पन्न भएकाले उनको तेज बढ्दै गयो।
136वानरहरूमा व्याघ्र हनुमान्लाई रावणले पुर्याएका घाउ देखेर राम सम्भवतः क्रोधले अभिभूत हुनुभयो।
137उसतर्फ (रावणतर्फ) बढ्दै रामले उसको रथ, पाङ्ग्रा, घोडा, झन्डा र छत्रलाई सारथि तथा शक्ति र तरबारसहित टुक्राटुक्रा पारिदिनुभयो।
138तब देदीप्यमान वज्रझैँ बाणले रामले ऐन्द्रास्त्रद्वारा उसका काँधबीचको सुन्दर छातीमा त्यसै गरी प्रहार गर्नुभयो जसरी इन्द्रले आफ्नो वज्रले मेरु पर्वतमाथि प्रहार गर्थे।
139त्यो वीर राजा, जो विद्युत्को वज्रले आहत भएर पनि विचलित भएको थिएन, रामको बाणले आहत भई व्यथित भयो र उसको धनु खस्यो।
140रावणलाई मूर्च्छित देखेर महात्मा रामले अर्धचन्द्राकार बाण उठाउनुभयो र शीघ्रताका साथ उसको मुकुट, जुन सूर्यझैँ चम्किलो रातो रङले देदीप्यमान थियो, टुक्राटुक्रा पारिदिनुभयो।
141रामले त्यो राक्षसराजलाई भन्नुभयो, जो विषरहित सर्पझैँ मुकुट (शिर) रहित, कान्तिविनाको सूर्यझैँ तेजरहित तथा युद्धमा मुकुट भाँचिएकाले यश गुमाइसकेको थियो —
142'बलशाली वीरहरूको वध गर्ने महान् कार्य तैँले पूरा गरेको छस्। त्यसैले तँ थाकेको छस्। म घोषणा गर्छु कि म तँलाई अहिले मृत्युकहाँ पठाउनेछैनँ।
143'हे निशाचरहरूका राजा! म जान्दछु कि तँ युद्धपछि व्यथित छस्। लङ्का जा र विश्राम गर् तथा रथमा धनु लिएर फेरि प्रवेश गर्। तैँले मेरो बल देख्नेछस्।'
144रामले यसरी (सान्त्वना दिँदै) भन्नुभएपछि त्यो राजा, जसको दर्प र अभिमान चूर भइसकेको थियो, जसको धनु टुक्राटुक्रा भएको थियो, जसका घोडा र सारथि मारिएका थिए, जो बाणले घाइते थियो र जसको मुकुट भाँचिएको थियो, शीघ्रताका साथ लङ्कामा प्रवेश गर्यो।
145दानव र देवताहरूको शत्रु त्यो निशाचरराज लङ्कामा प्रवेश गरेपछि राम र लक्ष्मणले पनि युद्धभूमिको अग्रभागमा वानरहरूबाट बाण निकाल्नुभयो र हिँड्नुभयो।
146इन्द्रको शत्रु परास्त भएपछि सुर र असुर, चारै दिशाका लोकपाल, समुद्रसहित, विशाल सर्प र ऋषि तथा स्थल एवं जलका प्राणी पनि आनन्दित भए। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको युद्धकाण्डको उनसट्ठीऔँ सर्ग समाप्त भयो।