सर्गः 60
युद्धकाण्ड · अध्याय 60
संस्कृत
1सप्रविश्यपुरींलङ्कांरामबाणभयार्धितः । भग्नदर्पस्तदाराजाबभूवव्यथितेन्द्रियः ।।6.60.1।।
2मातङ्गइवसिंहेनगरुडेनेवपन्नगः । अभिभूतोऽभवद्राजाराघवेणमहात्मना ।।6.60.2।।
3ब्रह्मदण्डप्रतीकानांविद्युत्सदृशवर्चसाम् । स्मरन्राघवबाणानांविव्यथेराक्षसेश्वरः ।।6.60.3।।
4नकाञ्चनमयंदिव्यमाश्रित्यपरमासनम् । विप्रेक्षमाणोरक्षांसिरावणोवाक्यमब्रवीत् ।।6.60.4।।
5सर्वंतत्खलुमेमोघंयत्तप्तंपरमंतपः । यत्समानोमहेन्द्रेणमानुषेणास्मिर्जितः ।।6.60.5।।
6इदंतद्ब्रह्मणोघोरंवाक्यंमामभ्युपस्थितम् । मानुषेभ्योविजानीहिभयंत्वमितितत्तथा ।।6.60.6।।
7देवदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसपन्नगैः । अवध्यत्वंमयाप्राप्तंमानुषेभ्योनयाचितम् ।।6.60.7।।
8विदितंमानुषंमन्येरामंदशरथात्मजम् । इक्ष्वाकुकुलजातेनअनरण्येनयत्पुरा ।।6.60.8।। उत्पत्स्यतेहिमद्वंशेपुरुषोराक्षसाधनु । यस्त्वांसपुत्रंसामात्यंसबलंसाश्वसारथिम् ।।6.60.9।। निहनिष्यतिसङ्ग्रामेत्वांकुलाधम दुर्मते ।
9विदितंमानुषंमन्येरामंदशरथात्मजम् । इक्ष्वाकुकुलजातेनअनरण्येनयत्पुरा ।।6.60.8।। उत्पत्स्यतेहिमद्वंशेपुरुषोराक्षसाधनु । यस्त्वांसपुत्रंसामात्यंसबलंसाश्वसारथिम् ।।6.60.9।। निहनिष्यतिसङ्ग्रामेत्वांकुलाधम दुर्मते ।
10शप्तोऽहंवेदवत्याचयदासाधर्षितापुरा ।।6.60.10।। सेयंसीतामहाभागाजाताजनकनन्दिनी ।
11उमानन्दीश्वरश्चापिरम्भावरुणकन्यका ।।6.60.11।। यथोक्तास्तन्मयाप्राप्तंनमिथ्याऋषिभाषितम्
12एतदेवाभ्युपागम्ययत्नंकर्तुमहार्हथ ।।6.60.12।। राक्षसाश्चापितिष्ठन्तुचर्यागोपुरमूर्थसु ।
13सचाप्रतिमगाम्भीर्योदेवदानवदर्पहा ।।6.60.13।। ब्रह्मशापाभिभूतस्तुकुम्भकर्णोविबोध्यताम् ।
14सपराजितमात्मानंप्रहस्तंचनिषूदितम् ।।6.60.14।। ज्ञात्वारक्षोबलंभीममादिदेशमहाबलः ।
15द्वारेषुयत्नःक्रियतांप्राकारश्चाधिरुह्यताम् ।।6.60.15।। निद्रावशसमाविष्टःकुम्भकर्णोविबोद्यताम् ।
16सुखंस्वपितिनिश्चिन्तःकालोपहतचेतनः ।।6.60.16।। नवषट् सप्तचाष्टौचमासान् स्वपितिराक्षसः ।
17मन्त्रयित्वाप्रसुप्तोऽयमितस्तुनवमेऽहनि ।।6.60.17।। तंतुबोधयतक्षिप्रंकुम्भकर्णंमहाबलम् ।
18सतुसङ् ख्येमहाबाहुःककुदस्सर्वरक्षसाम् ।।6.60.18।। वानरान् राजपुत्रौचक्षिप्रमेवहनिष्यति
19एषःकेतुःपरंसङ् ख्येमुख्योवैसर्वरक्षसाम् ।।6.60.19।। कुम्भकर्णःसदाशेतेमूढोग्राम्यसुखेरतः ।
20रामेणहिनिरस्तस्यसङ्ग्रामेऽस्मिन् सुदारुणे ।।6.60.20।। भविष्यतिनमेशोकःकुम्भकर्णेविबोधिते ।
21किंकरिष्याम्यहंतेनशक्रतुल्यबलेनहि ।।6.60.21।। ईदृशेव्यसनेघोरेयोनसाह्यायकल्पते ।
22तेतुतद्वचनंश्रुत्वाराक्षसेन्द्रस्यराक्षसाः ।।6.60.22।। जग्मुःपरमसम्भ्रान्ताःकुम्भकर्णनिवेशनम् ।
23तांप्रविश्यमहाद्वारंसर्वतोयोजनायताम् ।।6.60.23।। कुम्भकर्णगुहांरम्यांसर्वगन्धप्रवाहिनीम् । कुम्भकर्णस्यनिःश्वासादवधूतामहाबलाः ।।6.60.24।। प्रतिष्ठमानाःकृच्छ्रेणयत्नात्प्रविविशुर्गुहाम् ।
24तांप्रविश्यमहाद्वारंसर्वतोयोजनायताम् ।।6.60.23।। कुम्भकर्णगुहांरम्यांसर्वगन्धप्रवाहिनीम् । कुम्भकर्णस्यनिःश्वासादवधूतामहाबलाः ।।6.60.24।। प्रतिष्ठमानाःकृच्छ्रेणयत्नात्प्रविविशुर्गुहाम् ।
25तांप्रविश्यगुहांरम्यांशुभांकाञ्चनकुट्टिमाम् ।।6.60.25।। ददृशुर्नैरृतव्याघ्रंशयानंभीमविदर्शनम् ।
26तेतुतंविकृतंसुप्तंविकीर्णमिवपर्वतम् ।।6.60.26।। कुम्भकर्णंमहानिद्रंसहिताःप्रत्यबोधयन् ।
27ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुंश्वसन्तमिवपन्नगम् । भ्रामयन्तम् न्विश्श्वसैःशयानम् भीमविदर्शमम् ।।6.60.27।। भीमनासापुटंतंतुपातालोविपुलाननम् । शयनेन्यस्तसर्वाङ्गंमेदोरुधिरगन्धिनम् ।।6.60.28।। काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गंकिरीटिनमरिन्दमम् । ददृशुर्नैरृतव्याघ्रंकुम्भकर्णमरिन्दमम् ।।6.60.29।।
28ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुंश्वसन्तमिवपन्नगम् । भ्रामयन्तम् न्विश्श्वसैःशयानम् भीमविदर्शमम् ।।6.60.27।। भीमनासापुटंतंतुपातालोविपुलाननम् । शयनेन्यस्तसर्वाङ्गंमेदोरुधिरगन्धिनम् ।।6.60.28।। काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गंकिरीटिनमरिन्दमम् । ददृशुर्नैरृतव्याघ्रंकुम्भकर्णमरिन्दमम् ।।6.60.29।।
29ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुंश्वसन्तमिवपन्नगम् । भ्रामयन्तम् न्विश्श्वसैःशयानम् भीमविदर्शमम् ।।6.60.27।। भीमनासापुटंतंतुपातालोविपुलाननम् । शयनेन्यस्तसर्वाङ्गंमेदोरुधिरगन्धिनम् ।।6.60.28।। काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गंकिरीटिनमरिन्दमम् । ददृशुर्नैरृतव्याघ्रंकुम्भकर्णमरिन्दमम् ।।6.60.29।।
30ततश्चक्रुर्महात्मानंकुम्भकर्णाग्रतस्तदाचाग्रतः ।।6.60.30।। मांसानांमेरुसङ्काशंराशिंपरमतर्पणम् ।
31मृगाणांमहिषाणांचवराहाणांचसञ्चयान् ।।6.60.31।। चक्रुर्नैरृतशार्दूलाराशिमन्नस्यचाद्भुतम् ।
32ततश्शोणितकुम्भांश्चमद्यानिविविधानिच ।।6.60.32।। पुरस्तात्कुम्भकर्णस्यचक्रुस्त्रिदशशत्रवः ।
33लिलिपुश्चपरार्ध्येनचन्दनेनपरन्तपम् ।।6.60.33।। दिव्यैराश्वासयामामासुर्माल्यैर्गन्धैस्सुगन्धिभिः ।
34धूपंसुगन्धांश्चससृजुस्तुष्टवुश्चपरन्ततम् ।।6.60.34।। जलदाइवचानेदुर्यातुधानास्ततस्ततः ।
35शङ्खांनापूरयामासुश्शशाङ्कसदृशप्रभान् ।।6.60.35।। तुमुलंयुगपच्छापिविनेदुश्चाप्यमर्षिताः ।
36नेदुरास्फोटयामासुश्चिक्षिपुस्तेनिशाचराः ।।6.60.36।। कुम्भकर्णविबोधार्थंचक्रुस्तेविपुलंस्वनम् ।
37सशङ्खभेरीपणवप्रणादमास्फोटितक्षेवळितसिंहनादम् । दिशोद्रवन्तस्त्रिदिवंकीरन्तःश्रुत्वाविहंगाःसहसानिपेतुः ।।6.60.37।।
38यदाभृशंतैर्निनदैर्महात्मानकुम्बकर्णोबुबुधेप्रसुप्तः । ततोमुसुण्ठीर्मुसलानिसर्वेरक्षोगणास्तेजगृहुर्गदाश्च ।।6.60.38।।
39तंशैलशृङ्गैर्मुसलैर्गदाभिर्वृक्षैस्तरैर्मुद्गरमुष्टिभिश्च । सुखप्रसुप्तंभुविकुम्भकर्णंरक्षांस्युदग्राणितदानिजघ्नुः ।।6.60.39।।
40तस्यनिःश्वासवातेनकुम्भकर्णस्यरक्षसः । राक्षसाबलवन्तोऽपिस्थातुनाशक्नुवन्पुरः ।।6.60.40।।
41ततःपरिहितागाढंराक्षसाभीमविक्रमाः । मृदङ्गपणवान् भेरीश्शङ्खकुम्भगणांस्तथा ।।6.60.41।।
42दशराक्षससाहस्रंयुगपत्पर्यवारयन् । नीलाञ्जनचयाकारंतेतुतंप्रत्यबोधयन् ।।6.60.42।। अभिघ्नन्तोनदन्तश्चनैवसंविविदेतुसः ।
43यदाचैनंनशेकुस्तेप्रतिबोधयितुंतदा ।।6.60.43।। ततोगुरुतरंयत्नंदारुणंसमुपाक्रमन् ।
44आश्वानुष्ट्रान् खरन्नागान् जघ्नुर्दण्डकशाङ्कुशैः ।।6.60.44।। भेरीशङ्खमृदङ्गांश्चसर्वप्राणैरवादयन् ।
45निजघ्नुश्चास्यगात्राणिमहाकाष्ठकङ्करैः ।।6.60.45।। मुद्गरैर्मुसलैश्चापिसर्वप्राणसमुद्यतैः ।
46तेननादेवमहतालङ्कासमभिपूरिता ।।6.60.46।। सपर्वतवनासर्वासोऽपिनैवप्रबुध्यते ।
47ततस्सहस्रंभेरीणांयुगसत्समहन्यत ।।6.60.47।। मृष्टकाञ्चनकोणानामासक्तानांसमन्ततः ।
48एवमप्यन्तिद्रिस्तुयदानैवप्रबुध्यत ।।6.60.48।। शापस्यवशमापन्नस्ततःक्रुद्धानिशाचराः ।
49महाक्रोधसमाविष्टास्सर्वेभीमपराक्रमाः ।।6.60.49।। तद्रक्षोबोधयिष्यन्तश्चक्रुरन्येपराक्रमम् ।
50अन्येभेरीस्समाजघ्नुरन्येचक्रुर्महास्वनम् ।।6.60.50।। केशानन्येप्रलुलुपुःकर्णावन्येदशन्तिच ।
51उदकुम्बशतान्यन्येसमसिञ्चन्तकर्णयोः ।।6.60.51।। नकुम्भकर्णःपस्पन्देमहानिद्रावशंगतः ।
52अन्येचबलिनस्तस्यकूटमुद्गरपाणयः ।।6.60.52।। मूर्ध्निवक्षसिगात्रेषुपातन् कूटमुद्गरान् ।
53रज्जुबन्धनबद्धाभिश्शतघ्नीभिश्चसर्वशः ।।6.60.53।। वध्यमानोमहाकायोनप्राबुध्यतराक्षसः ।
54वारणानांसहस्रंचशरीरेऽस्यप्रधावितम् ।।6.60.54।। कुम्बकर्णस्तदाबुद् ध्वास्पर्शंपरमबुध्यत ।
55सपात्यमानैर्गिरिशृङ्गवृक्षैरचिन्तयंस्तान्विपुलान् प्रहारान् । निद्राक्ष्यात् क्षुद्भयपीडितश्चविजृम्भमाणस्सहसोत्पपाप ।।6.60.55।।
56सनागभोगाचलशृङ्गकल्पौविक्षिप्यबाहूगिरशृङ्गसारौ । निवृत्यवक्त्रंवडवामुखाभंनिशाचरोऽसौविकृतंजजृम्भे ।।6.60.56।।
57तस्यजाजृम्भमाणस्यवक्त्रंपातालसन्निभम् । ददृशेमेरुशृङ्गाग्रेदिवाकरइवोदितः ।।6.60.57।।
58सजृम्भमाणोऽतिबलःप्रद्धोनिशाचरः । निःश्वासश्चास्यसञ्जज्ञेपर्वतादिवमारुतः ।।6.60.58।।
59रूपमुत्तिष्ठतस्तस्यकुम्भकर्णस्यतद्बभौ । तपान्तेसबलाकस्यमेघस्येवविवर्षतः ।।6.60.59।।
60तस्यदीप्ताग्निसदृशेविद्युत्सदृशवर्चसी । ददृशातेमहानेत्रेदीप्ताविवमहाग्रहौ ।।6.60.60।।
61ततस्त्वदर्शयन् सर्वान्भक्ष्यांश्चविविधान् बहून् । वराहान्महिषांश्चैवबभक्षसमहाबलः ।।6.60.61।।
62आददुन्भुक्षितोमांसंशोणितंतृषितःपिबन् । मेदःकुम्भांश्चमद्यांश्चपपौशक्ररिपुस्तदा ।।6.60.62।।
63ततस्तृप्तइतिज्ञात्वासमुत्पेतुर्निशाचराः । शिरोभिश्चप्रणम्यैनंसर्वतःपर्यवारयन् ।।6.60.63।।
64निद्राविशदनेत्रस्तुकलुषीकृतलोचनः । चारयन् सर्वतोदृष्टिंतान् ददर्शनिशाचरान् ।।6.60.64।।
65ससर्वान् सान्त्वयामासनैरृतान् नैरृतर्षभः । बोधनाद्विस्मितश्चापिराक्षसानिदमब्रवीत् ।।6.60.65।।
66किमर्थमहमादृत्यभवद्भिःप्रतिबोधितः । कच्छित्सुकुशलंराज्ञोभयंवानेषनकिम् ।।6.60.66।।
67अथवाध्रुवमन्येभ्योभयंपरमुपस्थितम् । यदर्थमेवत्वरितैर्भवद्भिःप्रतिबोधितः ।।6.60.67।।
68अद्यराक्षसराजस्यभयमुत्पाटयाम्यहम् । दारयिष्येमहेन्द्रंवाशातयिष्येतथानलम् ।।6.60.68।।
69नह्यल्पकारणेसुप्तंबोधयिष्यतिमांगुरुः । तदाख्यातार्थतत्त्वेनमत्प्रबोधनकारणम् ।।6.60.69।।
70एवंब्रुवाणंसम्रब्धंकुम्भकर्णमरिन्दमम् । यूपाक्षःसचिवोराज्ञःकृताञ्जलिरभाषत ।।6.60.70।।
71ननोदेवकृतंकिञ्चिद्भयमस्तिकदाचन । मानुषान्नोभयंराजंस्तुमुलंसम्प्रबाधते ।।6.60.71।।
72नदैत्यदानवेभ्योवाभयमस्तिहितादृशम् । यादृशंमानुषंराजन् भयमस्मानुपस्थितम् ।।6.60.72।।
73वानरैःपर्वताकारैर्लङ्केयंपरिवारिता । सीताहरणसन्तप्ताद्रामान्नस्तुमुलंभयम् ।।6.60.73।।
74एकेनवानरेणेयंपूर्वंदग्धामहापुरी । कुमारोनिहतश्चाक्षस्सानुयात्रःसकुञ्जरः ।।6.60.74।।
75स्वयंरक्षोधिपश्चापिपौलस्त्योदेवकण्टकः । मृतेतिसंयुगेमुक्तोरामेणादित्यतेजसा ।।6.60.75।।
76यन्नदेवैःकृतोराजानापिदैत्यैर्नदानवैः । कृतःसइहरामेणविमुक्तःप्राणसंशयात् ।।6.60.76।।
77सयूपाक्ष्वचश्श्रुत्वाभ्रातुर्युधिपराभवम् । कुम्भकर्णोविवृत्ताक्षोयूपाक्षमिदमब्रवीत् ।।6.60.77।।
78सर्वमद्यैवयूपाक्षहरिसैन्यंसलक्ष्मणम् । राघवंचरणेजित्वाततोद्रक्ष्यामिरावणम् ।।6.60.78।।
79राक्षसांस्तर्पयिष्यामिहरीणांमांसशोणितैः । रामलक्ष्मणयोश्चापिस्वयंपास्यामिशोणितम् ।।6.60.79।।
80तत्तस्यवाक्यंब्रुवतोनिशम्यसगर्वितंरोषविवृद्धदोषम् । महोदरोनैरृतयोधमुख्यःकृताञ्जलिर्वाक्यमिदंबभाषे ।।6.60.80।।
81रावणस्यवचःश्रुत्वागुणदोषौविमृश्यच । पश्चादपिमहाबाहो शत्रून्युधिविजेष्यसि ।।6.60.81।।
82महोदरवचश्श्रुत्वाराक्षसैःपरिवारितः । कुम्भकर्णोमहातेजास्सम्प्रतस्थेमहाबलः ।।6.60.82।।
83सुप्तमुत्थाप्यभीमाक्षंभीमरूपपराक्रमम् । राक्षसास्त्वरिताजुग्मर्दशग्रीन्विवेशनम् ।।6.60.83।।
84ततोगत्वादशग्रीवमासीनंपरमासने । ऊचुर्बद्धाञ्जलिपुटास्सर्वएवनिशाचराः ।।6.60.84।।
85प्रबुद्धोऽयंकुम्भकर्णभ्रातातेराक्षसेश्वर । कथंतत्रैवनिर्यातुद्रक्ष्यसेतमिहागतम् ।।6.60.85।।
86रावणस्त्वब्रवीद्धृष्टोराक्षसांस्तानुपस्थितान् । द्रष्टुमेनमिहेच्छामियथान्यायंचपूज्यताम् ।।6.60.86।।
87तथेत्युक्त्वातुतेसर्वेपुनरागम्यराक्षसाः । कुम्भकर्णमिदंवाक्यमूचूरावणचोदिताः ।।6.60.87।।
88द्रष्टुंत्वांकांक्षतेराजासर्वराक्षसपुङ्गवः । गमनेक्रियतांबुद्धिर्भ्रातरंसम्प्रहर्षयः ।।6.60.88।।
89कुम्भकर्णस्तुदुर्धर्षोभ्रातुराज्ञायशासनम् । तथेत्युक्त्वामहावीर्यश्शयनादुत्पपातह ।।6.60.89।।
90प्रक्षाळ्यवदनंहृष्टस्स्नातःपरमभूषितः । पिपासुस्त्वरयामासपानंबलसमीरणम् ।।6.60.90।।
91ततस्तेत्वरितास्तत्रराक्षसारावणाज्ञया । मद्यकुम्भांश्चविविधान् क्षिप्रमेवोपहारयन् ।।6.60.91।।
92पीत्वाघटसहस्रेद्वेगमनायोपचक्रमे । ईषत्समुत्कटोमत्तस्तेजोबलसमन्वितः ।।6.60.92।।
93कुम्भकर्णोबभौहृष्टःकालान्तकयमोपमः । भ्रातुस्सभवनंगच्छन्रक्षोबलसमन्वितः ।।6.60.93।। कुम्भकर्णःपदन्यासैरकम्पयतमेन्दिीम् ।
94सराजमार्गंवपुषाप्रकाशयन् सहस्ररश्मिर्धरणीमिवांशुभिः । जगामतत्राञ्जलिमालयावृतश्शतक्रतुर्गेहमिवस्वयम्भुवः ।।6.60.94।।
95तंराजमार्गस्थममित्रघातिनंवनौकसस्तेसहसाबहिस्स्थिताः । दृष्टवाऽप्रमेयंगिरिशृङ्गकल्पंवितत्रसुस्तेहरियूथपालाः ।।6.60.95।।
96केचिच्छरण्यंशरणंस्मरामंव्रजन्तिकेचिद् व्यथिताःपतन्ति । केचिद्धशस्मव्यथिताःपतन्तिकेचिद्भयार्ताभुविशेरतेस्म ।।6.60.96।।
97तमद्रिशृङ्गप्रतिमंकिरीटिनंस्पृशन्तमादित्यमिवाऽत्मतेजसा । वनौकसःप्रेक्ष्यविवृद्धमद्भुतं 3 भयार्धितादुद्रुविरेततस्ततः ।।6.60.97।।
अंग्रेज़ी
1Then the king of Lanka after entering the city of Lanka, felt humiliated by Rama's arrow, vanity crushed and had lost control over his senses.
2Overcome by humiliation from the high souled Rama, Ravana remained like an elephant rejected by a lion and a serpent rejected by Garuda.
3The Lord of Rakshasas remained disquieted recalling the arrows of Rama which emitted light like lightning, resembling Brahmadanda.
4Ravana seated on the wonderful golden magnificent throne gazing at Rakshasas spoke these words.
5" All the penance which I have done, and the asceticism practised by me equal to Mahendra has become purposeless and defeated."
6The dreadful words of Brahma spoken to me" know that danger from humans is coming to be true.
7"I sought protection from Devas, Danavas, Gandharvas, Rakshasas and serpents but not asked for protection from humans."
8"I think that Dasaratha's son Rama, a human being is about whom king Anaranya born in Ikshvaku race, who cursed me earlier saying, 'In my race will be born a man who will kill you in war, with your sons, your horses, charioteers, all army, O evil minded lowest of Rakshasas, and the vilest of Rakshasas."
9"I think that Dasaratha's son Rama, a human being is about whom king Anaranya born in Ikshvaku race, who cursed me earlier saying, 'In my race will be born a man who will kill you in war, with your sons, your horses, charioteers, all army, O evil minded lowest of Rakshasas, and the vilest of Rakshasas."
10"In the past, I violated Vedavathi and got cursed by her. The same Woman born as Sita, the daughter of Janaka, is a highly blessed one."
11"Uma, Nandeeswara, Rambha and daughter of Varuna have cursed me like that and the prediction of those endowed with vision has been attained by me."
12"Knowing all this, make effort doing what ought to be done and let the Rakshasas strive to succeed positioned on top of the gates."
13"Let Kumbhakarna of unparalleled profundity, capable of crushing Devas and Danavas, who is in slumber owing to the curse of Brahma be awakened."
14"Let him be instructed that Prahastha endowed with mighty prowess has been defeated and killed."
15"Let the Rakshasas climb up the defensive walls and attempt to guard. Also let Kumbhakarna be aroused from sleep."
16"The Rakshasa, Kumbhakarna, lost consciousness is slumbering at ease and has been sleeping for six to nine months happily."
17"Deliberating like this with me, Kumbhakarna is sleeping for the ninth day from now. He may be quickly informed (aroused)."
18"Endowed with broad shoulders, he is the foremost of Rakshasas. He will crush many Vanaras immediately and the two princes (Rama and Lakshmana)."
19"He, (Kumbhakarna) is the foremost chief among all Rakshasas enumerated. In that way he is distinguished. But he is insensate, remains addicted always to indecent delight in the form of sleep."
20" After Kumbhakarna is fully aroused, my sorrow impelled in this terrible comb at with Rama will not be there."
21"What can I do if he does not assist me in such a dreadful comb at because of his weakness, even though he is equal to Indra in strength"
22On listening to the Rakshasa king's words, the Rakshasas went to the abode of Kumbhakarna highly puzzled.
23The Rakshasas entered the beautiful residence of Kumbhakarna which was one yojana on all sides with huge gates, taking fragrant garlands and foods (to wake up Kumbhakarna) from where they were pushed out by the breath of Kumbhakarna. The Rakshasas endowed with mighty strength pushed their way into the residence of Kumbhakarna and entered.
24The Rakshasas entered the beautiful residence of Kumbhakarna which was one yojana on all sides with huge gates, taking fragrant garlands and foods (to wake up Kumbhakarna) from where they were pushed out by the breath of Kumbhakarna. The Rakshasas endowed with mighty strength pushed their way into the residence of Kumbhakarna and entered.
25The tigers among Rakshasas entered the residence paved with gold and precious stones, a delightful one and saw sleeping Kumbhakarna of great prowess.
26Those Rakshasas collected together started to awaken Kumbhakarna, who was like a scattered mountain in dead sleep.
27The Rakshasas saw Kumbhakarna, destroyer of enemies, the tiger of the southwest, tamer of foes, with his body fully covered with bristling hair, breathing heavily like a serpent with horrible nostrils, turning back with facemouth as vast as underworld all limbs stretched out, emitting smell of fat and blood, arms adorned with gold bracelets, wearing a crown, and sleeping.
28The Rakshasas saw Kumbhakarna, destroyer of enemies, the tiger of the southwest, tamer of foes, with his body fully covered with bristling hair, breathing heavily like a serpent with horrible nostrils, turning back with facemouth as vast as underworld all limbs stretched out, emitting smell of fat and blood, arms adorned with gold bracelets, wearing a crown, and sleeping.
29The Rakshasas saw Kumbhakarna, destroyer of enemies, the tiger of the southwest, tamer of foes, with his body fully covered with bristling hair, breathing heavily like a serpent with horrible nostrils, turning back with facemouth as vast as underworld all limbs stretched out, emitting smell of fat and blood, arms adorned with gold bracelets, wearing a crown, and sleeping.
30Thereafter the Rakshasas placed a heap of me at the size of Meru Mountain to please him immensely.
31The tigers of the south west Rakshasas piled up a mass of marvellous food like the me at of buffaloes, swine, and antelopes.
32Then the Rakshasas placed thirty three kinds of meat, pails of blood, and a variety of wines in front of Kumbhakarna.
33Again, they daubed Kumbhakarna with highly fragrant sandal paste to take in fragrance, with wonderful garlands and perfumes.
34They also burnt incense, sandal to send forth fragrance to gratify Kumbhakarna and thundered like clouds here and there.
35They blew moon size conches shining brightly. Intolerant Rakshasas raised loud noise simultaneously.
36Those night rangers drawing the limbs of Kumbhakarna pushed his arms, clapping loudly to awaken him making a sound.
37On hearing the conchs, and of the clapping of arms, and thundering like a lion, the birds playing in the sky got scattered and fell.
38Kumbhakarna sleeping like that, could not be awakened. Angry Rakshasas roared and hit him with mallets and maces.
39Then the excited Rakshasas could not wake up Kumbhakarna happily sleeping on the ground in spite of hitting with rocks and trees and their fists.
40Unable to bear the force of the breathing out of Kumbhakarna, the Rakshasas could not stand.
41The Rakshasas of terrible valour resorted to abandoned drums and tom toms that way and pails of clay.
42Ten thousand Rakshasas surrounded him all at once like a mass of antimony striking him and even made a loud noise. But he never responded.
43They called him again and again, but he never got up. Then they made a difficult and dreadful effort approaching him.
44They urged horses, elephants, camels, and donkeys to pounce on him, whipping with staff, whips, and goads.
45The city of Lanka including the woods was filled with that noise. They pushed him with mallets with all their strength, but he did not wake up.
46All Lanka and mountains were filled by the great noise made by the Rakshasas. Even then Kumbhakarna did not wake up.
47Then was collected a thousand drums and beaten with polished gold sticks on all sides continuously.
48Wrapped in sleep like that because of the spell of the curse, he had not wakened. The Rakshasas got enraged.
49All the Rakshasas endowed with mighty prowess became enraged and others started to arouse with all their strength.
50While some were beating the drums, some shouted at the pitch of their voice, some started pulling his hair and some bit his ears.
51Some poured hundreds of pails of water into ears, distressed that he did not wake up under the spell of deep sleep.
52Some had their nails fixed with mallets, letting their mallets fall on the forehead, on the chest and throw at of Kumbhakarna.
53Some struck with sataghni (mace) all over his huge body fastened with cords.
54A thousand elephants were made to walk over his body. Then Kumbhakarna felt the touch but did not understand.
55Tormented by hunger and hit by mountain peaks and huge trees he sprang up suddenly descended and awakened.
56Kumbhakarna, devoid of any beauty threw out his limbs which were like the coils of cobra and as hard as mountain tops, his mouth was unnatural like a submarine fire as he yawned.
57As he yawned his mouth resembling the underworld, it was like the Sun rose over the top of Mount Meru.
58As the mighty night ranger awakened and yawned continuously his breath was like wind blowing from the mountain.
59As Kumbhakarna woke up he appeared like the time spirit at the time of dissolution of the universe like a rainy cloud at twilight as if seeking to consume all beings.
60His huge eyes were like blazing fire dazzling like lightning glowing like two huge planets.
61Thereafter having seen several kinds of food items of hogs, buffaloes he ate them.
62After eating the meat and feeling thirsty, the enemy of Indra drank blood, pails of fat and wine.
63There upon the night rangers realizing that he got up, came before him, and greeted him with heads bent down.
64With sleepy eyes casting his glance at the night rangers looked at all of them.
65He, the bull among the south west region, astonished at his awakening, soothed, and spoke to all the Rakshasas in this way.
66"What have you done to wake me Hope King is fine and has no fear of danger"
67"Is there any fear of some enemies Is it because of that you have woken me up Let me know."
68"I will devour Rakshasa king's fear. I will eradicate even Mahendra (mountain) or alleviate fire."
69"For a small reason he will not awaken me. Tell me the reason truly for waking me."
70Kumbhakarna, tamer of enemies having spoken in that way in anger, Yupaksha, a minister joined palms and replied to him.
71"O King! there is no danger from Devas. Only a small destruction done by a human is pressing and causing pain."
72"O King! This kind of fear from humans has not arisen for us either from Daityas or Danavas."
73This Lanka is seized by a mountain like army of Vanaras. By the abduction of Sita, there is little fear from Rama.
74"Earlier this great city was burnt by a single Vanara who killed Prince Aksha, and his elephants and followers."
75"Rakshasa king, scion of sage Paulastya, an enemy of Devatas, was let off from death by Rama who has the splendour of Sun."
76"The king could escape from the verge of death and such an act was never done by Daityas or Danavas earlier in the encounter."
77On hearing the words of Yupaksha, regarding the insult of his brother Kumbhakarna said this rolling his eyes.
78"I will conquer now the Vanara army along with Lakshmana and Raghava in war and see Ravana."
79"I will satisfy the Rakshasas with the flesh and blood of Rama and Lakshmana. You will see."
80Hearing the words of the reply of Kumbhakarna, filled with arrogance and pride, Mahodara, chief of the army, submitted with folded hands and said.
81"O Mighty Armed One! You hear from Ravana the advantages and disadvantages and thereafter assess the enemy to conquer."
82Kumbhakarna of extraordinary energy, mighty strong, on hearing Mahodara went in surrounded by Rakshasas.
83After rousing up Kumbhakarna of frightful eyes and fierce strength from sleep the Rakshasas quickly went to the abode of the ten headed king.
84All those night rangers, approaching the tenheaded king seated on an excellent se at greeted with folded hands and said.
85"O Rakshasa Lord! Your brother Kumbhakarna has come here. Greetings to you. Tell us what to do."
86Ravana on his part said this to the Rakshasas feeling cheerful. "Honour him as propriety demands. I wish to see him."
87All the Rakshasas taking leave from Ravana said this again approaching Kumbhakarna.
88All the Rakshasa leaders said to Kumbhakarna," the king desires to see you. Start. Make up your mind. Be pleased to depart to your brother."
89Formidable and courageous Kumbhakarna also got up from sleep saying 'yes' and rose up.
90Joyful Kumbhakarna, washed his face, had a bath and being thirsty ordered a drink that can increase his strength.
91By the order of Ravana hurriedly they got several kinds of wine in pots.
92(Kumbhakarna) Having drunk two thousand pots of wine, slightly excited and inebriated and replenished with strength and energy was ready to depart.
93Kumbhakarna surrounded by Rakshasas going to his brother's abode happily looked like the Lord of death bent on destroying the creation. He took strides which shook the earth.
94Kumbhakarna went like the thousand rayed Sun illuminating the earth by his splendour brightening the royal path, greeted by a circle of Rakshasas joining palms like Indra who has done a hundred sacrifices went to the abode of selfborn Brahma.
95And then the Vanaras and the leaders of the Vanara army who were present looked at the immeasurably tall form of Kumbhakarna walking through the royal path and got alarmed.
96Indeed, some took refuge from Rama who could give shelter, some fell down in panic, some went in all directions in panic, and some out of fear lay down on the ground.
97Oppressed with fear the Vanaras ran here and there seeing the form of Kumbhakarna that was like the peak of a mountain as if touching the selfluminous Sun, crowned and wonderful, grown in size. ।। इत्यार्षेवाल्मीकीयेश्रीमद्रामायणेआदिकाव्येयुद्धकाण्डेषष्टितमस्सर्गः ।। This is the end of the sixtieth sarga of Yuddha Kanda of the first epic the holy Ramayana composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1तब लङ्का नगरी में प्रवेश कर लङ्केश्वर राम के बाण से लज्जित, दर्प चूर हुआ और अपनी इन्द्रियों पर नियन्त्रण खो बैठा।
2महात्मा राम से अपमानित होकर रावण सिंह द्वारा तिरस्कृत हाथी और गरुड़ द्वारा तिरस्कृत सर्प के समान रह गया।
3राक्षसराज विद्युत् के समान प्रकाश छोड़ते, ब्रह्मदण्ड के समान राम के बाणों का स्मरण कर व्याकुल बना रहा।
4अद्भुत स्वर्णमय भव्य सिंहासन पर बैठे रावण ने राक्षसों की ओर देखकर ये वचन कहे —
5'मैंने जो सब तप किया और महेन्द्र के समान जो तपस्या साधी, वह सब निष्प्रयोजन और परास्त हो गई।
6'ब्रह्मा के वे भयङ्कर वचन जो मुझसे कहे गए — 'जान लो कि तुझे मनुष्यों से संकट होगा' — सत्य सिद्ध हो रहे हैं।
7'मैंने देवों, दानवों, गन्धर्वों, राक्षसों और सर्पों से रक्षा माँगी, किन्तु मनुष्यों से रक्षा नहीं माँगी।
8'मैं सोचता हूँ कि दशरथ का पुत्र राम वही मनुष्य है जिसके विषय में इक्ष्वाकुवंश में उत्पन्न राजा अनरण्य ने मुझे पहले शाप देते हुए कहा था — 'मेरे वंश में एक ऐसा पुरुष उत्पन्न होगा जो तुझे युद्ध में तेरे पुत्रों, अश्वों, सारथियों और समूची सेना सहित मार डालेगा, हे दुष्टबुद्धि राक्षसाधम और राक्षसों में नीचतम!'
9'मैं सोचता हूँ कि दशरथ का पुत्र राम वही मनुष्य है जिसके विषय में इक्ष्वाकुवंश में उत्पन्न राजा अनरण्य ने मुझे पहले शाप देते हुए कहा था — 'मेरे वंश में एक ऐसा पुरुष उत्पन्न होगा जो तुझे युद्ध में तेरे पुत्रों, अश्वों, सारथियों और समूची सेना सहित मार डालेगा, हे दुष्टबुद्धि राक्षसाधम और राक्षसों में नीचतम!'
10'पूर्वकाल में मैंने वेदवती का शील भङ्ग किया और उसका शाप पाया। वही स्त्री जनक की पुत्री सीता के रूप में जन्मी है, जो परम भाग्यशालिनी हैं।
11'उमा, नन्दीश्वर, रम्भा और वरुण की पुत्री ने भी मुझे इसी प्रकार शाप दिया और दिव्यदृष्टि सम्पन्न जनों की वह भविष्यवाणी मुझे प्राप्त हो गई।
12'यह सब जानकर जो करना चाहिए वह करने का प्रयत्न करो और राक्षस द्वारों की चोटियों पर स्थित होकर सफलता के लिए प्रयत्न करें।
13'अनुपम गम्भीरता वाले, देवों और दानवों को चूर करने में समर्थ कुम्भकर्ण को, जो ब्रह्मा के शाप से निद्रा में है, जगाया जाए।
14'उसे बताया जाए कि बलशाली पराक्रम से सम्पन्न प्रहस्त परास्त होकर मारा गया।
15'राक्षस प्राचीरों पर चढ़कर रक्षा का प्रयत्न करें। साथ ही कुम्भकर्ण को निद्रा से जगाया जाए।
16'राक्षस कुम्भकर्ण सुध खोकर आराम से सो रहा है और छह से नौ मास तक सुखपूर्वक सोता रहा है।
17'मुझसे इस प्रकार विचार-विमर्श कर कुम्भकर्ण को आज से नौवाँ दिन सोते हुए हो गया। उसे शीघ्र सूचित किया जाए (जगाया जाए)।
18'विशाल कन्धों से सम्पन्न वह राक्षसों में श्रेष्ठ है। वह तत्काल अनेक वानरों को तथा दोनों राजकुमारों (राम और लक्ष्मण) को चूर कर देगा।
19'वह (कुम्भकर्ण) गिने गए सब राक्षसों में प्रमुख है। इस प्रकार वह विशिष्ट है। किन्तु वह जड़ है और सदा निद्रा के रूप में अशोभन सुख में आसक्त रहता है।
20'कुम्भकर्ण के पूर्णतया जाग जाने पर राम के साथ इस भयङ्कर युद्ध में प्रेरित मेरा शोक न रहेगा।
21'यदि वह अपनी दुर्बलता के कारण ऐसे भयङ्कर युद्ध में मेरी सहायता न करे, यद्यपि वह बल में इन्द्र के समान है, तो मैं क्या कर सकता हूँ?'
22राक्षसराज के वचन सुनकर राक्षस अत्यन्त व्याकुल होकर कुम्भकर्ण के भवन को गए।
23वे राक्षस कुम्भकर्ण के उस सुन्दर भवन में प्रविष्ट हुए जो चारों ओर एक योजन विस्तार वाला था और जिसके द्वार विशाल थे; वे सुगन्धित मालाएँ और आहार (कुम्भकर्ण को जगाने के लिए) लिए थे, जहाँ से वे कुम्भकर्ण के श्वास से बाहर धकेल दिए जाते थे। महाबली उन राक्षसों ने बलपूर्वक अपना मार्ग बनाकर कुम्भकर्ण के भवन में प्रवेश किया।
24वे राक्षस कुम्भकर्ण के उस सुन्दर भवन में प्रविष्ट हुए जो चारों ओर एक योजन विस्तार वाला था और जिसके द्वार विशाल थे; वे सुगन्धित मालाएँ और आहार (कुम्भकर्ण को जगाने के लिए) लिए थे, जहाँ से वे कुम्भकर्ण के श्वास से बाहर धकेल दिए जाते थे। महाबली उन राक्षसों ने बलपूर्वक अपना मार्ग बनाकर कुम्भकर्ण के भवन में प्रवेश किया।
25राक्षसों में व्याघ्र वे स्वर्ण और बहुमूल्य रत्नों से जड़े उस रमणीय भवन में प्रविष्ट हुए और उन्होंने महान् पराक्रमी कुम्भकर्ण को सोया देखा।
26एकत्र हुए उन राक्षसों ने कुम्भकर्ण को जगाना आरम्भ किया, जो गहरी निद्रा में बिखरे पर्वत के समान था।
27राक्षसों ने कुम्भकर्ण को देखा — शत्रुनाशक, नैर्ऋत्य दिशा के व्याघ्र, शत्रुदमन, जिसका शरीर खड़े रोमों से पूर्णतया ढका था, जो भयङ्कर नासिकाओं सहित सर्प के समान जोर-जोर से साँस ले रहा था, जिसका मुख पाताल के समान विस्तीर्ण था, जिसके सब अङ्ग फैले थे, जिससे वसा और रक्त की गन्ध आ रही थी, जिसकी भुजाएँ स्वर्ण के बाजूबन्दों से सुसज्जित थीं, जो मुकुट धारण किए सो रहा था।
28राक्षसों ने कुम्भकर्ण को देखा — शत्रुनाशक, नैर्ऋत्य दिशा के व्याघ्र, शत्रुदमन, जिसका शरीर खड़े रोमों से पूर्णतया ढका था, जो भयङ्कर नासिकाओं सहित सर्प के समान जोर-जोर से साँस ले रहा था, जिसका मुख पाताल के समान विस्तीर्ण था, जिसके सब अङ्ग फैले थे, जिससे वसा और रक्त की गन्ध आ रही थी, जिसकी भुजाएँ स्वर्ण के बाजूबन्दों से सुसज्जित थीं, जो मुकुट धारण किए सो रहा था।
29राक्षसों ने कुम्भकर्ण को देखा — शत्रुनाशक, नैर्ऋत्य दिशा के व्याघ्र, शत्रुदमन, जिसका शरीर खड़े रोमों से पूर्णतया ढका था, जो भयङ्कर नासिकाओं सहित सर्प के समान जोर-जोर से साँस ले रहा था, जिसका मुख पाताल के समान विस्तीर्ण था, जिसके सब अङ्ग फैले थे, जिससे वसा और रक्त की गन्ध आ रही थी, जिसकी भुजाएँ स्वर्ण के बाजूबन्दों से सुसज्जित थीं, जो मुकुट धारण किए सो रहा था।
30तत्पश्चात् राक्षसों ने उसे अत्यन्त प्रसन्न करने के लिए मेरु पर्वत के आकार का माँस का ढेर रखा।
31नैर्ऋत्य के व्याघ्र उन राक्षसों ने महिष, सूअर और मृगों के माँस जैसे अद्भुत आहार का ढेर लगाया।
32तब राक्षसों ने कुम्भकर्ण के समक्ष तैंतीस प्रकार के माँस, रक्त के पात्र और भाँति-भाँति की मदिराएँ रखीं।
33फिर उन्होंने कुम्भकर्ण को अत्यन्त सुगन्धित चन्दन के लेप से लेपा जिससे वह सुगन्ध ग्रहण करे, तथा अद्भुत मालाएँ और सुगन्धित द्रव्य लगाए।
34उन्होंने कुम्भकर्ण को तृप्त करने के लिए धूप और चन्दन भी जलाए जिससे सुगन्ध फैले, और यहाँ-वहाँ मेघों के समान गरजे।
35उन्होंने चन्द्रमा के आकार के देदीप्यमान शङ्ख फूँके। असहिष्णु राक्षसों ने एक ही साथ ऊँचा कोलाहल किया।
36उन निशाचरों ने कुम्भकर्ण के अङ्ग खींचे, उसकी भुजाएँ धकेलीं और उसे जगाने के लिए ऊँची ताली बजाकर शब्द किया।
37शङ्खों, भुजास्फोट और सिंह के समान गर्जन सुनकर आकाश में क्रीड़ा करते पक्षी बिखरकर गिर पड़े।
38इस प्रकार सोते कुम्भकर्ण को जगाया न जा सका। क्रुद्ध राक्षस गरजे और मुद्गरों तथा गदाओं से उस पर प्रहार किया।
39तब उत्तेजित राक्षस शिलाओं, वृक्षों और अपनी मुट्ठियों से प्रहार करने पर भी भूमि पर सुखपूर्वक सोते कुम्भकर्ण को जगा न सके।
40कुम्भकर्ण के श्वास के वेग को सह न पाने से वे राक्षस खड़े न रह सके।
41भयङ्कर पराक्रम वाले उन राक्षसों ने इस प्रकार छोड़े हुए नगाड़ों, दुन्दुभियों और मिट्टी के पात्रों का आश्रय लिया।
42दस सहस्र राक्षसों ने एक ही साथ उसे अञ्जनराशि के समान घेरकर उस पर प्रहार किया और ऊँचा कोलाहल भी किया। किन्तु उसने कोई प्रतिक्रिया न दी।
43उन्होंने बार-बार उसे पुकारा, किन्तु वह न उठा। तब उन्होंने उसके समीप जाकर कठिन और भयङ्कर प्रयत्न किया।
44उन्होंने अश्वों, हाथियों, ऊँटों और गर्दभों को दण्डों, चाबुकों और अङ्कुशों से पीटकर उस पर टूट पड़ने को प्रेरित किया।
45वनों सहित लङ्का नगरी उस कोलाहल से भर गई। उन्होंने पूरे बल से मुद्गरों से उसे धकेला, किन्तु वह न जागा।
46राक्षसों द्वारा किए गए उस महान् कोलाहल से समूची लङ्का और पर्वत भर गए। फिर भी कुम्भकर्ण न जागा।
47तब सहस्र नगाड़े एकत्र किए गए और मँजे हुए स्वर्ण के डंडों से चारों ओर निरन्तर बजाए गए।
48शाप के प्रभाव से इस प्रकार निद्रा में लिपटा वह न जागा। राक्षस क्रुद्ध हो गए।
49बलशाली पराक्रम से सम्पन्न सब राक्षस क्रुद्ध हो गए और अन्य पूरे बल से उसे जगाने लगे।
50कुछ नगाड़े बजा रहे थे, कुछ अपने स्वर की पूरी शक्ति से चिल्ला रहे थे, कुछ उसके केश खींचने लगे और कुछ उसके कान काटने लगे।
51कुछ ने उसके कानों में सैकड़ों घड़े जल उड़ेला; वे व्यथित थे कि वह गहरी निद्रा के प्रभाव में जाग नहीं रहा।
52कुछ ने कीलों से जड़े मुद्गर लिए और अपने मुद्गर कुम्भकर्ण के ललाट, वक्ष और कण्ठ पर गिराए।
53कुछ ने रस्सियों से बँधी शतघ्नी (गदा) से उसके समूचे विशाल शरीर पर प्रहार किया।
54सहस्र हाथी उसके शरीर पर चलाए गए। तब कुम्भकर्ण ने स्पर्श तो अनुभव किया, किन्तु समझा नहीं।
55क्षुधा से सन्तप्त तथा पर्वतशिखरों और विशाल वृक्षों से आहत होकर वह अकस्मात् उछला, नीचे उतरा और जाग गया।
56सौन्दर्य से रहित कुम्भकर्ण ने अपने अङ्ग फैलाए, जो नाग के कुण्डलों के समान और पर्वतशिखरों के समान कठोर थे; जँभाई लेते समय उसका मुख वडवानल के समान अस्वाभाविक था।
57जब उसने जँभाई ली, तब उसका पाताल के समान मुख ऐसा लगा मानो मेरु पर्वत की चोटी पर सूर्य उदित हुआ हो।
58जब वह बलशाली निशाचर जागा और निरन्तर जँभाई लेने लगा, तब उसका श्वास पर्वत से बहती वायु के समान था।
59जागते समय कुम्भकर्ण जगत् के प्रलयकाल के काल के समान लगा, सन्ध्या के वर्षामेघ के समान, मानो सब प्राणियों को निगलना चाहता हो।
60उसके विशाल नेत्र जलती अग्नि के समान थे, विद्युत् के समान चकाचौंध करते और दो विशाल ग्रहों के समान देदीप्यमान थे।
61तत्पश्चात् सूअरों और महिषों के भाँति-भाँति के आहार देखकर उसने उन्हें खाया।
62माँस खाकर और प्यास अनुभव कर इन्द्र के उस शत्रु ने रक्त, वसा के पात्र और मदिरा पी।
63तत्पश्चात् वह जाग गया — यह जानकर निशाचर उसके समक्ष आए और सिर झुकाकर उसका अभिवादन किया।
64निद्रालु नेत्रों से निशाचरों पर दृष्टि डालते हुए उसने उन सबको देखा।
65नैर्ऋत्य प्रदेश का वह वृषभ अपने जागने पर आश्चर्यचकित हुआ, शान्त हुआ और सब राक्षसों से इस प्रकार बोला —
66'तुमने मुझे जगाने के लिए क्या किया? आशा है राजा कुशल हैं और उन्हें संकट का कोई भय नहीं?
67'क्या किसी शत्रु का भय है? क्या इसी कारण तुमने मुझे जगाया है? मुझे बताओ।
68'मैं राक्षसराज का भय निगल जाऊँगा। मैं महेन्द्र (पर्वत) तक को उखाड़ फेंकूँगा अथवा अग्नि को शान्त कर दूँगा।
69'वे किसी छोटे कारण से मुझे नहीं जगाएँगे। मुझे जगाने का कारण सच-सच बताओ।'
70शत्रुदमन कुम्भकर्ण के इस प्रकार क्रोध में कहने पर यूपाक्ष नामक मन्त्री ने हाथ जोड़कर उसे उत्तर दिया —
71'हे राजन्! देवताओं से कोई भय नहीं। केवल एक मनुष्य द्वारा किया गया थोड़ा-सा विनाश दबाव डाल रहा है और पीड़ा दे रहा है।
72'हे राजन्! मनुष्यों से ऐसा भय हमें न दैत्यों से हुआ, न दानवों से।
73'यह लङ्का पर्वत के समान वानरसेना से घिर गई है। सीता के अपहरण से राम से थोड़ा भय है।
74'पहले यह महान् नगरी एक ही वानर द्वारा जला दी गई थी, जिसने राजकुमार अक्ष तथा उसके हाथियों और अनुचरों का वध किया।
75'सूर्य के तेज वाले राम ने पौलस्त्य ऋषि के वंशज, देवताओं के शत्रु राक्षसराज को मृत्यु से छोड़ दिया।
76'राजा मृत्यु के मुख से बच सके — ऐसा कार्य पूर्वकाल में किसी मुठभेड़ में न दैत्यों ने किया, न दानवों ने।'
77अपने भाई के अपमान के विषय में यूपाक्ष के वचन सुनकर कुम्भकर्ण ने नेत्र घुमाते हुए यह कहा —
78'मैं अब युद्ध में लक्ष्मण और राघव सहित वानरसेना को जीतकर रावण से मिलूँगा।
79'मैं राम और लक्ष्मण के माँस और रक्त से राक्षसों को तृप्त करूँगा। तुम देखोगे।'
80अभिमान और गर्व से भरे कुम्भकर्ण के उत्तर के वचन सुनकर सेनापति महोदर ने हाथ जोड़कर निवेदन किया और कहा —
81'हे महाबाहु! आप रावण से लाभ और हानि सुन लीजिए और तत्पश्चात् शत्रु को जीतने का आकलन कीजिए।'
82असाधारण तेज से सम्पन्न महाबली कुम्भकर्ण महोदर की बात सुनकर राक्षसों से घिरा हुआ चला।
83भयङ्कर नेत्रों और उग्र बल वाले कुम्भकर्ण को निद्रा से जगाकर वे राक्षस शीघ्र दशमुख राजा के भवन को गए।
84वे सब निशाचर उत्तम आसन पर विराजमान दशमुख राजा के पास पहुँचकर हाथ जोड़कर अभिवादन कर बोले —
85'हे राक्षसेश्वर! आपके भ्राता कुम्भकर्ण यहाँ आए हैं। आपको प्रणाम। हमें बताइए कि क्या करना है।'
86रावण ने अपनी ओर से प्रसन्न होकर राक्षसों से यह कहा — 'औचित्य के अनुसार उसका सम्मान करो। मैं उससे मिलना चाहता हूँ।'
87सब राक्षसों ने रावण से विदा लेकर कुम्भकर्ण के पास जाकर पुनः यह कहा।
88सब राक्षसनायकों ने कुम्भकर्ण से कहा — 'राजा आपसे मिलना चाहते हैं। चलिए। मन बनाइए। कृपया अपने भाई के पास प्रस्थान कीजिए।'
89भयङ्कर और साहसी कुम्भकर्ण भी 'ठीक है' कहकर निद्रा से उठा और खड़ा हो गया।
90हर्षित कुम्भकर्ण ने अपना मुख धोया, स्नान किया और प्यास अनुभव कर ऐसा पेय मँगाया जो उसका बल बढ़ा सके।
91रावण की आज्ञा से उन्होंने शीघ्रता से घड़ों में भाँति-भाँति की मदिरा मँगाई।
92दो सहस्र घड़े मदिरा पीकर (कुम्भकर्ण) कुछ उत्तेजित और मत्त होकर तथा बल और तेज से पुनः भरकर प्रस्थान को उद्यत हुआ।
93राक्षसों से घिरा कुम्भकर्ण प्रसन्नतापूर्वक अपने भाई के भवन को जाते हुए सृष्टि के विनाश पर तुले मृत्युदेव के समान लगता था। वह ऐसे डग भरता था जिनसे पृथ्वी काँप उठती थी।
94कुम्भकर्ण सहस्ररश्मि सूर्य के समान अपने तेज से पृथ्वी को प्रकाशित करता, राजमार्ग को उज्ज्वल करता, हाथ जोड़े राक्षसों के मण्डल से अभिवादित होकर वैसे ही चला जैसे शतयज्ञ करने वाले इन्द्र स्वयम्भू ब्रह्मा के धाम को जाते हैं।
95और तब उपस्थित वानरों तथा वानरसेना के नायकों ने राजमार्ग से चलते कुम्भकर्ण का अपरिमेय ऊँचा रूप देखा और भयभीत हो गए।
96सचमुच कुछ ने आश्रय देने में समर्थ राम की शरण ली, कुछ भय से गिर पड़े, कुछ घबराहट में सब दिशाओं में भागे और कुछ भय से भूमि पर लेट गए।
97भय से पीड़ित वानर कुम्भकर्ण का वह रूप देखकर इधर-उधर भागे, जो पर्वतशिखर के समान था, मानो स्वयंप्रकाशित सूर्य को छू रहा हो, मुकुटधारी, अद्भुत और आकार में बढ़ा हुआ। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के युद्धकाण्ड का षष्टितम सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1तब लङ्का नगरीमा प्रवेश गरी लङ्केश्वर रामको बाणले लज्जित, दर्प चूर भई आफ्ना इन्द्रियमाथिको नियन्त्रण गुमायो।
2महात्मा रामबाट अपमानित भई रावण सिंहद्वारा तिरस्कृत हात्ती र गरुडद्वारा तिरस्कृत सर्पझैँ रह्यो।
3राक्षसराज विद्युत्झैँ प्रकाश छाड्ने, ब्रह्मदण्डझैँ रामका बाणको सम्झना गरी व्याकुल रह्यो।
4अद्भुत सुनौलो भव्य सिंहासनमा बसेको रावणले राक्षसहरूतर्फ हेरेर यी वचन भन्यो —
5'मैले गरेको सबै तप र महेन्द्रसमान साधेको तपस्या सबै निष्प्रयोजन र परास्त भयो।
6'ब्रह्माका ती भयङ्कर वचन जो मलाई भनिएका थिए — 'जान कि तँलाई मानिसबाट सङ्कट हुनेछ' — सत्य सिद्ध हुँदै छन्।
7'मैले देव, दानव, गन्धर्व, राक्षस र सर्पबाट रक्षा मागेँ, तर मानिसबाट रक्षा मागिनँ।
8'म सोच्छु कि दशरथको पुत्र राम त्यही मानिस हो जसको विषयमा इक्ष्वाकुवंशमा जन्मेका राजा अनरण्यले मलाई पहिले सराप दिँदै भनेका थिए — 'मेरो वंशमा एउटा यस्तो पुरुष जन्मनेछ जसले तँलाई युद्धमा तेरा पुत्र, घोडा, सारथि र सम्पूर्ण सेनासहित मारिदिनेछ, हे दुष्टबुद्धि राक्षसाधम र राक्षसहरूमा नीचतम!'
9'म सोच्छु कि दशरथको पुत्र राम त्यही मानिस हो जसको विषयमा इक्ष्वाकुवंशमा जन्मेका राजा अनरण्यले मलाई पहिले सराप दिँदै भनेका थिए — 'मेरो वंशमा एउटा यस्तो पुरुष जन्मनेछ जसले तँलाई युद्धमा तेरा पुत्र, घोडा, सारथि र सम्पूर्ण सेनासहित मारिदिनेछ, हे दुष्टबुद्धि राक्षसाधम र राक्षसहरूमा नीचतम!'
10'पूर्वकालमा मैले वेदवतीको शीलभङ्ग गरेँ र उनको सराप पाएँ। त्यही स्त्री जनककी पुत्री सीताका रूपमा जन्मेकी छिन्, जो परम भाग्यशालिनी हुनुहुन्छ।
11'उमा, नन्दीश्वर, रम्भा र वरुणकी पुत्रीले पनि मलाई यसै गरी सराप दिए र दिव्यदृष्टि सम्पन्न जनहरूको त्यो भविष्यवाणी मलाई प्राप्त भयो।
12'यो सबै जानेर जे गर्नुपर्छ त्यो गर्ने प्रयत्न गर र राक्षसहरू ढोकाका टुप्पामा रहेर सफलताका लागि प्रयत्न गरून्।
13'अनुपम गम्भीरता भएको, देव र दानवहरूलाई चूर पार्न समर्थ कुम्भकर्णलाई, जो ब्रह्माको सरापले निद्रामा छ, ब्युँझाइयोस्।
14'उसलाई बताइयोस् कि बलशाली पराक्रमले सम्पन्न प्रहस्त परास्त भई मारियो।
15'राक्षसहरू पर्खालमा चढेर रक्षाको प्रयत्न गरून्। साथै कुम्भकर्णलाई निद्राबाट ब्युँझाइयोस्।
16'राक्षस कुम्भकर्ण सुध गुमाएर आरामले सुतिरहेको छ र छदेखि नौ महिनासम्म सुखपूर्वक सुत्दै आएको छ।
17'मसँग यसरी विचारविमर्श गरी कुम्भकर्णलाई आजदेखि नवौँ दिन सुतेको भयो। उसलाई चाँडै सूचित गरियोस् (ब्युँझाइयोस्)।
18'विशाल काँधले सम्पन्न ऊ राक्षसहरूमा श्रेष्ठ छ। उसले तत्कालै अनेक वानर तथा दुवै राजकुमार (राम र लक्ष्मण) लाई चूर पारिदिनेछ।
19'ऊ (कुम्भकर्ण) गनिएका सबै राक्षसमा प्रमुख छ। यसरी ऊ विशिष्ट छ। तर ऊ जड छ र सधैँ निद्राको रूपमा अशोभन सुखमा आसक्त रहन्छ।
20'कुम्भकर्ण पूर्णतया जागिसकेपछि रामसँगको यो भयङ्कर युद्धमा प्रेरित मेरो शोक रहनेछैन।
21'यदि उसले आफ्नो दुर्बलताका कारण यस्तो भयङ्कर युद्धमा मेरो सहायता गरेन भने, यद्यपि ऊ बलमा इन्द्रसमान छ, म के गर्न सक्छु?'
22राक्षसराजका वचन सुनेर राक्षसहरू अत्यन्त व्याकुल भई कुम्भकर्णको भवनमा गए।
23ती राक्षस कुम्भकर्णको त्यो सुन्दर भवनमा प्रवेश गरे जुन चारैतिर एक योजन विस्तारको थियो र जसका ढोका विशाल थिए; तिनीहरू सुगन्धित माला र आहार (कुम्भकर्णलाई ब्युँझाउन) लिएका थिए, जहाँबाट तिनीहरू कुम्भकर्णको श्वासले बाहिर धकेलिन्थे। महाबली ती राक्षसले बलपूर्वक आफ्नो बाटो बनाएर कुम्भकर्णको भवनमा प्रवेश गरे।
24ती राक्षस कुम्भकर्णको त्यो सुन्दर भवनमा प्रवेश गरे जुन चारैतिर एक योजन विस्तारको थियो र जसका ढोका विशाल थिए; तिनीहरू सुगन्धित माला र आहार (कुम्भकर्णलाई ब्युँझाउन) लिएका थिए, जहाँबाट तिनीहरू कुम्भकर्णको श्वासले बाहिर धकेलिन्थे। महाबली ती राक्षसले बलपूर्वक आफ्नो बाटो बनाएर कुम्भकर्णको भवनमा प्रवेश गरे।
25राक्षसहरूमा व्याघ्र तिनीहरू सुन र बहुमूल्य रत्नले जडिएको त्यो रमणीय भवनमा प्रवेश गरे र तिनले महान् पराक्रमी कुम्भकर्णलाई सुतिरहेको देखे।
26जम्मा भएका ती राक्षसले कुम्भकर्णलाई ब्युँझाउन थाले, जो गहिरो निद्रामा छरिएको पर्वतझैँ थियो।
27राक्षसहरूले कुम्भकर्णलाई देखे — शत्रुनाशक, नैर्ऋत्य दिशाको व्याघ्र, शत्रुदमन, जसको शरीर ठाडा रौँले पूर्णतया ढाकिएको थियो, जो भयङ्कर नाकसहित सर्पझैँ चर्को सास फेरिरहेको थियो, जसको मुख पातालझैँ विस्तीर्ण थियो, जसका सबै अङ्ग फैलिएका थिए, जसबाट बोसो र रगतको गन्ध आइरहेको थियो, जसका पाखुरा सुनका बाजुबन्दले सजिएका थिए, जो मुकुट धारण गरी सुतिरहेको थियो।
28राक्षसहरूले कुम्भकर्णलाई देखे — शत्रुनाशक, नैर्ऋत्य दिशाको व्याघ्र, शत्रुदमन, जसको शरीर ठाडा रौँले पूर्णतया ढाकिएको थियो, जो भयङ्कर नाकसहित सर्पझैँ चर्को सास फेरिरहेको थियो, जसको मुख पातालझैँ विस्तीर्ण थियो, जसका सबै अङ्ग फैलिएका थिए, जसबाट बोसो र रगतको गन्ध आइरहेको थियो, जसका पाखुरा सुनका बाजुबन्दले सजिएका थिए, जो मुकुट धारण गरी सुतिरहेको थियो।
29राक्षसहरूले कुम्भकर्णलाई देखे — शत्रुनाशक, नैर्ऋत्य दिशाको व्याघ्र, शत्रुदमन, जसको शरीर ठाडा रौँले पूर्णतया ढाकिएको थियो, जो भयङ्कर नाकसहित सर्पझैँ चर्को सास फेरिरहेको थियो, जसको मुख पातालझैँ विस्तीर्ण थियो, जसका सबै अङ्ग फैलिएका थिए, जसबाट बोसो र रगतको गन्ध आइरहेको थियो, जसका पाखुरा सुनका बाजुबन्दले सजिएका थिए, जो मुकुट धारण गरी सुतिरहेको थियो।
30त्यसपछि राक्षसहरूले उसलाई अत्यन्त प्रसन्न पार्न मेरु पर्वतको आकारको मासुको थुप्रो राखे।
31नैर्ऋत्यका व्याघ्र ती राक्षसले भैँसी, बँदेल र मृगको मासुजस्ता अद्भुत आहारको थुप्रो लगाए।
32तब राक्षसहरूले कुम्भकर्णको अगाडि तेत्तीस प्रकारका मासु, रगतका भाँडा र भाँतिभाँतिका मदिरा राखे।
33फेरि तिनले कुम्भकर्णलाई अत्यन्त सुगन्धित चन्दनको लेप लगाए जसबाट उसले सुगन्ध ग्रहण गरोस्, तथा अद्भुत माला र सुगन्धित द्रव्य लगाए।
34तिनले कुम्भकर्णलाई तृप्त पार्न धूप र चन्दन पनि बाले जसबाट सुगन्ध फैलियोस्, र यताउता मेघझैँ गर्जे।
35तिनले चन्द्रमाको आकारका देदीप्यमान शङ्ख फुके। असहिष्णु राक्षसहरूले एकैचोटि उच्च कोलाहल गरे।
36ती निशाचरले कुम्भकर्णका अङ्ग ताने, उसका पाखुरा धकेले र उसलाई ब्युँझाउन उच्च ताली बजाएर शब्द गरे।
37शङ्ख, भुजास्फोट र सिंहझैँ गर्जन सुनेर आकाशमा क्रीडा गर्ने पक्षीहरू छरिएर खसे।
38यसरी सुतिरहेको कुम्भकर्णलाई ब्युँझाउन सकिएन। क्रुद्ध राक्षसहरू गर्जे र मुँग्रो तथा गदाले उसमाथि प्रहार गरे।
39तब उत्तेजित राक्षसहरूले ढुङ्गा, रूख र आफ्ना मुड्कीले प्रहार गर्दा पनि भुइँमा सुखपूर्वक सुतिरहेको कुम्भकर्णलाई ब्युँझाउन सकेनन्।
40कुम्भकर्णको श्वासको वेग सहन नसकेर ती राक्षस उभिन सकेनन्।
41भयङ्कर पराक्रम भएका ती राक्षसले यसरी छाडिएका नगरा, दुन्दुभि र माटाका भाँडाको आश्रय लिए।
42दस हजार राक्षसले एकैचोटि उसलाई अञ्जनराशिझैँ घेरेर उसमाथि प्रहार गरे र उच्च कोलाहल पनि गरे। तर उसले कुनै प्रतिक्रिया दिएन।
43तिनले बारम्बार उसलाई बोलाए, तर ऊ उठेन। तब तिनले उसको नजिक गएर कठिन र भयङ्कर प्रयत्न गरे।
44तिनले घोडा, हात्ती, ऊँट र गधालाई डन्डा, कोर्रा र अङ्कुशले पिटेर उसमाथि जाइलाग्न प्रेरित गरे।
45वनसहित लङ्का नगरी त्यो कोलाहलले भरियो। तिनले पूरा बलले मुँग्रोले उसलाई धकेले, तर ऊ जागेन।
46राक्षसहरूले गरेको त्यो महान् कोलाहलले सम्पूर्ण लङ्का र पर्वत भरिए। तै पनि कुम्भकर्ण जागेन।
47तब हजार नगरा जम्मा गरिए र टल्काइएका सुनका डन्डाले चारैतिर निरन्तर बजाइए।
48सरापको प्रभावले यसरी निद्रामा बेरिएको ऊ जागेन। राक्षसहरू क्रुद्ध भए।
49बलशाली पराक्रमले सम्पन्न सबै राक्षस क्रुद्ध भए र अरूले पूरा बलले उसलाई ब्युँझाउन थाले।
50कोही नगरा बजाइरहेका थिए, कोही आफ्नो स्वरको पूरा शक्तिले चिच्याइरहेका थिए, कोही उसका केश तान्न थाले र कोही उसका कान टोक्न थाले।
51कसैले उसका कानमा सयौँ गाग्री पानी खन्याए; तिनीहरू व्यथित थिए कि ऊ गहिरो निद्राको प्रभावमा जागिरहेको छैन।
52कसैले काँटीले जडिएका मुँग्रा लिए र आफ्ना मुँग्रा कुम्भकर्णको निधार, छाती र घाँटीमा खसाले।
53कसैले डोरीले बाँधिएको शतघ्नी (गदा) ले उसको सम्पूर्ण विशाल शरीरमा प्रहार गरे।
54हजार हात्ती उसको शरीरमाथि हिँडाइए। तब कुम्भकर्णले स्पर्श त अनुभव गर्यो, तर बुझेन।
55भोकले सन्तप्त तथा पर्वतशिखर र विशाल रूखले आहत भई ऊ अचानक उफ्र्यो, तल ओर्ल्यो र जाग्यो।
56सौन्दर्यरहित कुम्भकर्णले आफ्ना अङ्ग फैलायो, जुन नागका कुण्डलझैँ र पर्वतशिखरझैँ कठोर थिए; हाई गर्दा उसको मुख वडवानलझैँ अस्वाभाविक थियो।
57उसले हाई गर्दा उसको पातालझैँ मुख यस्तो देखियो मानौँ मेरु पर्वतको टुप्पोमा सूर्य उदाएको छ।
58त्यो बलशाली निशाचर जागेर निरन्तर हाई गर्दा उसको श्वास पर्वतबाट बग्ने हावाझैँ थियो।
59जाग्दा कुम्भकर्ण जगत्को प्रलयकालको कालझैँ देखियो, साँझको वर्षामेघझैँ, मानौँ सबै प्राणीलाई निल्न चाहन्छ।
60उसका विशाल आँखा बल्दो आगोझैँ थिए, विद्युत्झैँ चकाचौंध पार्ने र दुई विशाल ग्रहझैँ देदीप्यमान थिए।
61त्यसपछि बँदेल र भैँसीका भाँतिभाँतिका आहार देखेर उसले तिनलाई खायो।
62मासु खाएर र तिर्खा अनुभव गरी इन्द्रको त्यो शत्रुले रगत, बोसोका भाँडा र मदिरा पियो।
63त्यसपछि ऊ जाग्यो — यो थाहा पाएर निशाचरहरू उसको अगाडि आए र शिर निहुराएर उसको अभिवादन गरे।
64निद्रालु आँखाले निशाचरहरूमाथि दृष्टि लगाउँदै उसले ती सबैलाई हेर्यो।
65नैर्ऋत्य प्रदेशको त्यो वृषभ आफ्नो ब्युँझाइमा आश्चर्यचकित भयो, शान्त भयो र सबै राक्षसलाई यसरी भन्यो —
66'तिमीहरूले मलाई ब्युँझाउन के गर्यौ? आशा छ राजा कुशल हुनुहुन्छ र उहाँलाई सङ्कटको कुनै भय छैन?
67'के कुनै शत्रुको भय छ? के यसैकारण तिमीहरूले मलाई ब्युँझायौ? मलाई थाहा देऊ।
68'म राक्षसराजको भय निलिदिनेछु। म महेन्द्र (पर्वत) लाई पनि उखेलिदिनेछु अथवा आगो शान्त पारिदिनेछु।
69'उहाँले कुनै सानो कारणले मलाई ब्युँझाउनुहुन्न। मलाई ब्युँझाउनुको कारण साँचो-साँचो बताऊ।'
70शत्रुदमन कुम्भकर्णले यसरी क्रोधमा भनेपछि यूपाक्ष नामक मन्त्रीले हात जोडेर उसलाई उत्तर दियो —
71'हे राजन्! देवताहरूबाट कुनै भय छैन। केवल एउटा मानिसले गरेको थोरै विनाशले दबाब दिइरहेको छ र पीडा दिइरहेको छ।
72'हे राजन्! मानिसबाट यस्तो भय हामीलाई न दैत्यबाट भयो, न दानवबाट।
73'यो लङ्का पर्वतझैँ वानरसेनाले घेरिएको छ। सीताको अपहरणले रामबाट थोरै भय छ।
74'पहिले यो महान् नगरी एउटै वानरले जलाइदिएको थियो, जसले राजकुमार अक्ष तथा उसका हात्ती र अनुचरहरूको वध गर्यो।
75'सूर्यको तेज भएका रामले पौलस्त्य ऋषिका वंशज, देवताहरूका शत्रु राक्षसराजलाई मृत्युबाट छाडिदिए।
76'राजा मृत्युको मुखबाट बच्न सके — यस्तो कार्य पूर्वकालमा कुनै भिडन्तमा न दैत्यहरूले गरे, न दानवहरूले।'
77आफ्ना दाजुको अपमानको विषयमा यूपाक्षका वचन सुनेर कुम्भकर्णले आँखा घुमाउँदै यो भन्यो —
78'म अब युद्धमा लक्ष्मण र राघवसहित वानरसेनालाई जितेर रावणलाई भेट्नेछु।
79'म राम र लक्ष्मणको मासु र रगतले राक्षसहरूलाई तृप्त पार्नेछु। तिमीहरूले देख्नेछौ।'
80अभिमान र गर्वले भरिएका कुम्भकर्णका उत्तरका वचन सुनेर सेनापति महोदरले हात जोडेर निवेदन गर्यो र भन्यो —
81'हे महाबाहु! तपाईं रावणबाट लाभ र हानि सुन्नुहोस् र त्यसपछि शत्रुलाई जित्ने आकलन गर्नुहोस्।'
82असाधारण तेजले सम्पन्न महाबली कुम्भकर्णले महोदरको कुरा सुनेर राक्षसहरूले घेरिएर हिँड्यो।
83भयङ्कर आँखा र उग्र बल भएको कुम्भकर्णलाई निद्राबाट ब्युँझाएर ती राक्षस चाँडै दशमुख राजाको भवनमा गए।
84ती सबै निशाचर उत्तम आसनमा विराजमान दशमुख राजाकहाँ पुगेर हात जोडेर अभिवादन गरी भने —
85'हे राक्षसेश्वर! तपाईंका भाइ कुम्भकर्ण यहाँ आएका छन्। तपाईंलाई प्रणाम। हामीलाई भन्नुहोस् के गर्ने।'
86रावणले आफ्नोतर्फबाट प्रसन्न भई राक्षसहरूलाई यो भन्यो — 'औचित्यअनुसार उसको सम्मान गर। म उसलाई भेट्न चाहन्छु।'
87सबै राक्षसले रावणबाट बिदा लिएर कुम्भकर्णकहाँ गएर फेरि यो भने।
88सबै राक्षसनायकले कुम्भकर्णलाई भने — 'राजाले तपाईंलाई भेट्न चाहनुहुन्छ। हिँड्नुहोस्। मन बनाउनुहोस्। कृपया आफ्ना दाजुकहाँ प्रस्थान गर्नुहोस्।'
89भयङ्कर र साहसी कुम्भकर्ण पनि 'हुन्छ' भन्दै निद्राबाट उठ्यो र उभियो।
90हर्षित कुम्भकर्णले आफ्नो मुख धोयो, नुहायो र तिर्खा अनुभव गरी यस्तो पेय मगायो जसले उसको बल बढाओस्।
91रावणको आज्ञाले तिनले शीघ्रताका साथ गाग्रीमा भाँतिभाँतिका मदिरा मगाए।
92दुई हजार गाग्री मदिरा पिएर (कुम्भकर्ण) केही उत्तेजित र मात्तिएर तथा बल र तेजले फेरि भरिएर प्रस्थान गर्न उद्यत भयो।
93राक्षसहरूले घेरिएको कुम्भकर्ण प्रसन्नतापूर्वक आफ्नो दाजुको भवनमा जाँदै गर्दा सृष्टिको विनाशमा तुलेको मृत्युदेवझैँ देखिन्थ्यो। ऊ यस्ता पाइला चाल्थ्यो जसले पृथ्वी काँप्थ्यो।
94कुम्भकर्ण सहस्ररश्मि सूर्यझैँ आफ्नो तेजले पृथ्वी प्रकाशित पार्दै, राजमार्ग उज्ज्वल पार्दै, हात जोडेका राक्षसहरूको मण्डलले अभिवादित भई त्यसै गरी हिँड्यो जसरी सययज्ञ गर्ने इन्द्र स्वयम्भू ब्रह्माको धाममा जान्छन्।
95र तब उपस्थित वानरहरू तथा वानरसेनाका नायकहरूले राजमार्गबाट हिँड्दै गरेको कुम्भकर्णको अपरिमेय अग्लो रूप देखे र त्रसित भए।
96साँच्चै कसैले आश्रय दिन समर्थ रामको शरण लिए, कोही भयले खसे, कोही आत्तिएर सबै दिशामा भागे र कोही भयले भुइँमा पल्टिए।
97भयले पीडित वानरहरू कुम्भकर्णको त्यो रूप देखेर यताउता भागे, जुन पर्वतशिखरझैँ थियो, मानौँ स्वयंप्रकाशित सूर्य छोइरहेको छ, मुकुटधारी, अद्भुत र आकारमा बढेको। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको युद्धकाण्डको साठीऔँ सर्ग समाप्त भयो।