सर्गः 58
युद्धकाण्ड · अध्याय 58
संस्कृत
1ततःप्रहस्तंनिर्यान्तंदृष्टवाभीमपराक्रमम् । उवाचसस्मितंरामोविभीषणमरिन्दमः ।।6.58.1।।
2कएषस्सुमहाकायोबलेनमहतावृतः । आचक्ष्वमेमहाबाहो वीर्यवन्तंनिशाचरम् ।।6.58.2।।
3राघवस्यवचश्श्रुत्वाप्रत्युवाचविभीषणः ।।6.58.3।। एषसेनापतिस्तस्यप्रहस्तोनामराक्षसः । लङ्कायांराक्षसेन्द्रस्यत्रिभागबलसम्वृतः ।।6.58.4।। वीर्यवानस्त्रविच्छूरःसुप्रख्याश्चपराक्रमे ।
4राघवस्यवचश्श्रुत्वाप्रत्युवाचविभीषणः ।।6.58.3।। एषसेनापतिस्तस्यप्रहस्तोनामराक्षसः । लङ्कायांराक्षसेन्द्रस्यत्रिभागबलसम्वृतः ।।6.58.4।। वीर्यवानस्त्रविच्छूरःसुप्रख्याश्चपराक्रमे ।
5ततःप्रहस्तंनिर्यान्तंभीमंभीमपराक्रमम् ।।6.58.5।। गर्जन्तंसुमहाकायंराक्षसैरभिसम्वृतम् । ददर्शमहतीसेनावानराणांबलीयसाम् ।।6.58.6।। अभिसञ्जातरोषाणांप्रहस्तमभिगर्जताम् ।
6ततःप्रहस्तंनिर्यान्तंभीमंभीमपराक्रमम् ।।6.58.5।। गर्जन्तंसुमहाकायंराक्षसैरभिसम्वृतम् । ददर्शमहतीसेनावानराणांबलीयसाम् ।।6.58.6।। अभिसञ्जातरोषाणांप्रहस्तमभिगर्जताम् ।
7खडगशक्त्यृष्णिबाणाश्चशूलानिमुसलानिच ।।6.58.7।। गदाश्चपरिघाःप्रासाविविधाश्चपरिश्वधाः । नूंषिचविचित्राणिराक्षसानांजयैषिणाम् ।।6.58.8।। प्रगृहीतान्यशोभन्तवानरानभिधावताम् ।
8खडगशक्त्यृष्णिबाणाश्चशूलानिमुसलानिच ।।6.58.7।। गदाश्चपरिघाःप्रासाविविधाश्चपरिश्वधाः । नूंषिचविचित्राणिराक्षसानांजयैषिणाम् ।।6.58.8।। प्रगृहीतान्यशोभन्तवानरानभिधावताम् ।
9जगृहुःपादपांश्चापिपुष्पितान्वानरर्षभाः ।।6.58.9।। शिलाश्चविपुलादीर्घायोद्धुकामाःप्लवङ्गमाः ।
10तेषामन्योन्यमासाद्यसङ्ग्रामःसुमहानभूत् ।।6.58.10।। बहूनामश्मवृष्टिंचशरवर्षंचवर्षताम् ।
11बहवोराक्षसायुद्धेबहून्वानरयूधपान् ।।6.58.11।। वानराराक्षसांश्चापिनिजघ्नुर्बहवोबहून् ।
12शूलैःप्रमथिताःकेचित्केचिच्चपरमायुधैः ।।6.58.12।। परिघैराहताःकेचित्केचिच्छिन्नाःपरश्वधैः ।
13निरुच्छवासाःकृता: केचित्पतिताधरणीतले ।।6.58.13।। विभिन्नहृदयाःकेचिदिषुसन्धानसन्दिताः ।
14केचिव्दिधाकृताःखडगैःस्फुरन्तःपतिताभुवि ।।6.58.14।। वानराराक्षसैश्शूलैपार्श्वतश्चावदारिताः ।
15वानरैश्चापिसङ्क्रुद्धैराक्षसौघाःसमन्ततः ।।6.58.15।। पादपैर्गिरिशृङ्गैश्चसम्पिष्टावसुधातले ।
16वज्रस्पर्शतलैर्हस्स्सैर्मुष्टिभिश्चहताभृशम् ।।6.58.16।। वेमुश्शोणितमास्येभ्योविशीर्णदशनेक्षणाः ।
17आर्तस्वनंचस्वनतांसिंहनादंचनर्दताम् ।।6.58.17।। बभूवतुमुलश्शब्दोहरीणांरक्षसांयुधि ।
18वानराराक्षसाःक्रुद्धावीरमार्गमनुव्रताः ।।6.58.18।। विवृत्तनयनाःक्रूराश्चक्रुःकर्माण्यभीतवत् ।
19नरान्तकःकुम्भहनुर्महानादस्समुन्नतः ।।6.58.19।। एतेप्रहस्तसचिवास्सर्वेजघ्नुर्वनौकसः ।
20तेषामापततांशीघ्रंनिघ्नतांचापिवानरान् ।।6.58.20।। द्विविदोगिरिशृङ्गेणजघानैकंनरान्तकम् ।
21दुर्मुखःपुनरुत्थायकपिस्सविपुलद्रुमम् ।।6.58.21।। राक्षसंक्षिप्रहस्तस्तुसमुन्नतमपोथयत् ।
22जाम्बवांस्तुसुसङ्क्रुद्धःप्रगृह्यमहतींशिलाम् ।।6.58.22।। पातयामासतेजस्वीमहानादस्यवक्षसि ।
23अथकुम्भहनुस्तत्रतारेणासाद्यवीर्यवान् ।।6.58.23।। वृक्षेणाभिहतोमूर्ध्निप्राणान्सन्त्याजयद्रणे ।
24अमृष्यमाणस्तत्कर्मप्रहस्तोरथमाश्रितः ।।6.58.24।। चकारकदनंघोरंधनुष्पाणिर्वनौकसाम् ।
25आवर्तइवसञ्जज्ञेसेनयोरुभयोस्तदा ।।6.58.25।। क्षुभितस्याप्रमेयस्यसागरस्येवनिस्स्वनः ।
26महताहिशरौघेणप्रहस्तोयुद्धकोविदः ।।6.58.26।। अर्दयामाससङ्क्रुद्धोवानरान् परमाहवे ।
27वानराणांशरीरैश्चराक्षसानांचमेदिनी ।।6.58.27।। बभून्विचिताघोराःपतितैरिवपर्वतै ।
28सामहीरुधिरौघेणप्रच्छन्नासम्प्रकाशते ।।6.58.28।। सञ्छन्नामाधवेमासिपलाशैरिवपुष्पितैः ।
29हतवीरौघवस्रांतुभग्नायुधमहाद्रुमाम् ।।6.58.29।। शोणितौघमहातोयांयमसागरगामिनीम् । यकृत् प्लीहमहापङ्कान्वििकीर्णान्त्रशैवलाम् ।।6.58.30।। भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् । गृध्रहंसगणाकीर्णांकङ्कसारससेविताम् ।।6.58.31।। मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्न्तितस्वनाम् । तांकापुरषुदुस्तारांयुद्धभूमिमयींनदीम् ।।6.58.32।। नदीमिवघनापायेहंससारससेविताम् । राक्षसाःकपिमुख्याश्चतेरुस्तांदुस्तरांनदीम् ।।6.58.33।। यथापद्मरजोध्वस्तांनळिनींगजयूथपाः ।
30हतवीरौघवस्रांतुभग्नायुधमहाद्रुमाम् ।।6.58.29।। शोणितौघमहातोयांयमसागरगामिनीम् । यकृत् प्लीहमहापङ्कान्वििकीर्णान्त्रशैवलाम् ।।6.58.30।। भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् । गृध्रहंसगणाकीर्णांकङ्कसारससेविताम् ।।6.58.31।। मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्न्तितस्वनाम् । तांकापुरषुदुस्तारांयुद्धभूमिमयींनदीम् ।।6.58.32।। नदीमिवघनापायेहंससारससेविताम् । राक्षसाःकपिमुख्याश्चतेरुस्तांदुस्तरांनदीम् ।।6.58.33।। यथापद्मरजोध्वस्तांनळिनींगजयूथपाः ।
31हतवीरौघवस्रांतुभग्नायुधमहाद्रुमाम् ।।6.58.29।। शोणितौघमहातोयांयमसागरगामिनीम् । यकृत् प्लीहमहापङ्कान्वििकीर्णान्त्रशैवलाम् ।।6.58.30।। भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् । गृध्रहंसगणाकीर्णांकङ्कसारससेविताम् ।।6.58.31।। मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्न्तितस्वनाम् । तांकापुरषुदुस्तारांयुद्धभूमिमयींनदीम् ।।6.58.32।। नदीमिवघनापायेहंससारससेविताम् । राक्षसाःकपिमुख्याश्चतेरुस्तांदुस्तरांनदीम् ।।6.58.33।। यथापद्मरजोध्वस्तांनळिनींगजयूथपाः ।
32हतवीरौघवस्रांतुभग्नायुधमहाद्रुमाम् ।।6.58.29।। शोणितौघमहातोयांयमसागरगामिनीम् । यकृत् प्लीहमहापङ्कान्वििकीर्णान्त्रशैवलाम् ।।6.58.30।। भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् । गृध्रहंसगणाकीर्णांकङ्कसारससेविताम् ।।6.58.31।। मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्न्तितस्वनाम् । तांकापुरषुदुस्तारांयुद्धभूमिमयींनदीम् ।।6.58.32।। नदीमिवघनापायेहंससारससेविताम् । राक्षसाःकपिमुख्याश्चतेरुस्तांदुस्तरांनदीम् ।।6.58.33।। यथापद्मरजोध्वस्तांनळिनींगजयूथपाः ।
33हतवीरौघवस्रांतुभग्नायुधमहाद्रुमाम् ।।6.58.29।। शोणितौघमहातोयांयमसागरगामिनीम् । यकृत् प्लीहमहापङ्कान्वििकीर्णान्त्रशैवलाम् ।।6.58.30।। भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् । गृध्रहंसगणाकीर्णांकङ्कसारससेविताम् ।।6.58.31।। मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्न्तितस्वनाम् । तांकापुरषुदुस्तारांयुद्धभूमिमयींनदीम् ।।6.58.32।। नदीमिवघनापायेहंससारससेविताम् । राक्षसाःकपिमुख्याश्चतेरुस्तांदुस्तरांनदीम् ।।6.58.33।। यथापद्मरजोध्वस्तांनळिनींगजयूथपाः ।
34ततःसृजन्तंबाणौघान्प्रहस्तंस्यन्दनेस्थितम् ।।6.58.34।। ददर्शतरसानीलोनिघ्नन्तंप्लवङ्गमान् ।
35उद्धूतइववायुःखेमहदभ्रबलंबलात् ।।6.58.35।। समीक्ष्याभिद्रुतंयुद्धेप्रहस्तोवाहिनीपतिः । रथेनादित्यवर्णेननीलमेवाभिदुद्रुवे ।।6.58.36।।
36उद्धूतइववायुःखेमहदभ्रबलंबलात् ।।6.58.35।। समीक्ष्याभिद्रुतंयुद्धेप्रहस्तोवाहिनीपतिः । रथेनादित्यवर्णेननीलमेवाभिदुद्रुवे ।।6.58.36।।
37सधनुर्धन्विनांश्रेष्ठोविकृष्यपरमाहवे ।।6.58.37।। नीलायव्यसृजद्बाणान्प्रहस्तोवाहिनीपतिः ।
38तेप्राप्यविशिखानीलंविनिर्भिद्यसमाहिताः ।।6.58.38।। महींजग्मुर्महावेगारुषिताइवपन्नगाः ।
39नीलःशरैरभिहतोनिशितैर्ज्वलनोपमैः ।।6.58.39।। सतंपरमदुर्धर्षमापतन्तंमहाकपिः । प्रहस्तंताडयामासवृक्षमुत्पाट्यवीर्यवान् ।।6.58.40।।
40नीलःशरैरभिहतोनिशितैर्ज्वलनोपमैः ।।6.58.39।। सतंपरमदुर्धर्षमापतन्तंमहाकपिः । प्रहस्तंताडयामासवृक्षमुत्पाट्यवीर्यवान् ।।6.58.40।।
41सतेनाभिहतःक्रुद्धोनदन्राक्षसपुङ्गवः । ववर्षशरवर्षाणिप्लवङ्गानांचमूपतौ ।।6.58.41।।
42तस्यबाणगणान्घारान्राक्षसस्यमहाबलः । अपारयन्वारयितुंप्रत्यगृह्णान्निमीलितः ।।6.58.42।।
43यथैवगोवृषोवर्षंशारदंशीघ्रमागतम् । एवमेवप्रहस्तस्यशरवर्षंदुरासदम् ।।6.58.43।। निमीलिताक्षस्सहसानीलस्सेहेदुरासदान् ।
44रोषितश्शरवर्षेणसालेनमहतामहान् । प्रजघानहयाननीलःप्रहस्तस्यमहाबलः ।।6.58.44।।
45ततन्सचापमुद्गृह्यप्रहस्तस्यमहाबलः । बभञ्जतरसानीलोननादचपुनःपुनः ।।6.58.45।।
46विधनुस्तुकृतस्तेनप्रहस्तोवाहिनीपतिः । प्रगृह्यमुसलंघोरंस्यन्दनादवपुप्लुवे ।।6.58.46।।
47तावुभौवाहिनीमुख्यौजातवैरौतरस्विनौ । स्थितौक्षतजगदिग्धाङ्गौप्रभिन्नाविवकुञ्जरौ ।।6.58.47।।
48उल्लिखन्तौसुतीक्ष्णाभिर्दंष्ट्राभिरितरेतरम् । सिंहशार्दूलसदृशौसिंहशार्दूलचेष्टितौ ।।6.58.48।। विक्रान्तविजयौवीरौसमरेष्न्विवर्तिनौ । काङ्क्षमाणौयशःप्राप्तुंवृत्रवासवयोस्सह ।।6.58.49।।
49उल्लिखन्तौसुतीक्ष्णाभिर्दंष्ट्राभिरितरेतरम् । सिंहशार्दूलसदृशौसिंहशार्दूलचेष्टितौ ।।6.58.48।। विक्रान्तविजयौवीरौसमरेष्न्विवर्तिनौ । काङ्क्षमाणौयशःप्राप्तुंवृत्रवासवयोस्सह ।।6.58.49।।
50आजघानतदानीलंललाटेमुसलेनसः । प्रहस्तःपरमायत्तस्ततस्सुस्रावशोणितम् ।।6.58.50।।
51ततःशोणितदिग्धाङ्गःप्रगृह्यसुमहातरुम् । प्रहस्तस्योरसिक्रुद्धोविससर्जमहाकपिः ।।6.58.51।।
52तमचिन्त्यप्रहारंसप्रगृह्यमुसलंमहत् । अभिदुद्रावबलिनंबलाननीलंप्लवङ्गमम् ।।6.58.52।।
53तमुग्रवेगंसंरब्धमापतन्तंमहाकपिः । ततस्सम्प्रेक्ष्यजग्राहमहावेगोमहाशिलाम् ।।6.58.53।।
54तस्ययुद्धाभिकामस्यमृथेमुसलयोधिन । प्रहस्तस्यशिलांनीलोमूर्ध्नितूर्णमपातयत् ।।6.58.54।।
55सातेनकपिमुख्येनविमुक्तामहतीशिला । बिभेदबहुधाघोराप्रहस्तस्यशिरस्तदा ।।6.58.55।।
56सगतासुर्गतश्रीकोगतसत्त्वोगतेन्द्रियः । पपातसहसाभूमौछिन्नमूलइवद्रुमः ।।6.58.56।।
57विभिन्नशिरसस्तस्यबहुसुस्रावशोणितम् । शरीरादपिसुस्रावगिरेःप्रस्रवणंयथा ।।6.58.57।।
58हतेप्रहस्तेनीलेनतदकम्प्यंमहाबलम् । राक्षसानामहृष्टानांलङ्कामभिजगामह ।।6.58.58।।
59नशेकुस्समवस्थातुंनिहतेवाहिनीपतौ । सेतुबन्धंसमासाद्यविशीर्णंसलिलंयथा ।।6.58.59।।
60हतेतस्मिंश्चमूमुख्येराक्षसास्तेनिरुद्यमाः । रक्षःपतिगृहंगत्वाध्यानमूकत्वमास्थिताः ।।6.58.60।। प्राप्ताश्शोकार्णवंतीव्रंनिस्सज्ञौइवतेऽभवन् ।
अंग्रेज़ी
1Then Rama seeing Prahastha, the tamer of enemies of terrific valour coming towards him, said to Vibheeshana, having a gentle smile.
2"Oh, Broad shouldered Vibheeshana! Who is this Rakshasa of gigantic form coming surrounded by a great army He seems to be a valiant one. Tell me."
3On hearing Raghava's words Vibheeshana replied." He is a Rakshasa, by name Prahastha, commander in chief of the army of Rakshasa king. He is widely known for his prowess, conversant with weapons and courageous. He is heroic and a third of the army of Ravana is under his command."
4On hearing Raghava's words Vibheeshana replied." He is a Rakshasa, by name Prahastha, commander in chief of the army of Rakshasa king. He is widely known for his prowess, conversant with weapons and courageous. He is heroic and a third of the army of Ravana is under his command."
5The huge army of powerful Vanaras saw Prahastha of terrific prowess, fierce, surrounded by Rakshasas coming towards them roaring.
6The huge army of powerful Vanaras saw Prahastha of terrific prowess, fierce, surrounded by Rakshasas coming towards them roaring.
7The Rakshasas rushing towards Vanaras seeking victory, seizing swords, javelins, double edged swords, pikes, mallets, maces, iron bars, spears and bows of different kinds shone brightly.
8The Rakshasas rushing towards Vanaras seeking victory, seizing swords, javelins, double edged swords, pikes, mallets, maces, iron bars, spears and bows of different kinds shone brightly.
9The Vanaras burning with desire to fight, for their part went with huge trees in bloom, huge and long rocks.
10Each of them approached one another with showers of rocks and many arrows and by that a great war happened.
11In the course of war many Rakshasas killed many Vanara leaders and many Vanaras killed many Rakshasas also.
12Indeed, some were killed by Rakshasas with pikes, some by javelins, a few with iron bars, and a few were hacked with axes.
13Few got cut and deprived of life and fell on the ground. Some struck by arrows had their hearts broken into pieces.
14Few Vanaras cut into two by Rakshasas fell down and few Vanaras fell on the ground sides of the body cleft ceased life.
15Then the highly enraged Vanaras completely crushed Rakshasas in groups by crushing them on the earth's surface with trees and mountain peaks.
16Hit by fists and hands that had the impact of thunderbolt, teeth and eyes smashed and fallen out, the Rakshasas vomited blood from their mouth excessively.
17Tumultuous noise like the roar of lions arose in the battlefield with Vanaras and Rakshasas cries of pain.
18Following the path of heroes and infuriated, their eyes reeling, the vanaras and rakshasas carried out their deeds without fear.
19Naranthaka, Kumbhahanu, Mahanada, Samunnata, all these associates of Prahastha made short work of the monkeys.
20Rushing at great speed, the Rakshasas and also killing the Vanaras in that way, Dwivida alone struck down Naranthaka with a mountain peak.
21Dhurmukha monkey uprooting a huge tree holding it in hand killed the Rakshasa Samunnata.
22Energetic Jambavantha, enraged, took a huge rock, and hurled at the chest of Mahanada who fell down.
23And thereafter, valiant Tara closed with Kumbhahanu and attacked him with a tree on the head and he lost his life.
24Then intolerant of the exploit, Prahastha got on to the chariot with bow in hand and caused dreadful havoc among the monkeys.
25Then the sound of both armies was like an agitated, boundless ocean, whirling round and frightening.
26In that major conflict, highly furious Prahastha, an expert in war tormented the Vanaras with a stream of arrows.
27The bodies of Vanaras and Rakshasas strewn on the ground, seemed like mountains had fallen.
28That battlefield drenched with blood shone bright as though veiled with blossoms of Palasa in the month of Magha.
29Heaps of slain leaders as banks, broken weapons like large trees, torrents of blood as vast stretch of water, liver and spleens as its mire, scattered entrails as duckweeds, severed trunks and heads as fish, fingers and parts of limbs as grass, crowded with swans in the form of vultures, frequented with cranes in the shape of buzzards, overspread with f at in the form of foam, groans of the wounded for its murmur, difficult to cross for cowards, frequented by swans and cranes, that battlefield of river flowed. The Rakshasas and Vanaras swam across the river even though it were difficult to cross as leaders of elephant herds would cross a lotus pond covered with pollen of lotuses.
30Heaps of slain leaders as banks, broken weapons like large trees, torrents of blood as vast stretch of water, liver and spleens as its mire, scattered entrails as duckweeds, severed trunks and heads as fish, fingers and parts of limbs as grass, crowded with swans in the form of vultures, frequented with cranes in the shape of buzzards, overspread with f at in the form of foam, groans of the wounded for its murmur, difficult to cross for cowards, frequented by swans and cranes, that battlefield of river flowed. The Rakshasas and Vanaras swam across the river even though it were difficult to cross as leaders of elephant herds would cross a lotus pond covered with pollen of lotuses.
31Heaps of slain leaders as banks, broken weapons like large trees, torrents of blood as vast stretch of water, liver and spleens as its mire, scattered entrails as duckweeds, severed trunks and heads as fish, fingers and parts of limbs as grass, crowded with swans in the form of vultures, frequented with cranes in the shape of buzzards, overspread with f at in the form of foam, groans of the wounded for its murmur, difficult to cross for cowards, frequented by swans and cranes, that battlefield of river flowed. The Rakshasas and Vanaras swam across the river even though it were difficult to cross as leaders of elephant herds would cross a lotus pond covered with pollen of lotuses.
32Heaps of slain leaders as banks, broken weapons like large trees, torrents of blood as vast stretch of water, liver and spleens as its mire, scattered entrails as duckweeds, severed trunks and heads as fish, fingers and parts of limbs as grass, crowded with swans in the form of vultures, frequented with cranes in the shape of buzzards, overspread with f at in the form of foam, groans of the wounded for its murmur, difficult to cross for cowards, frequented by swans and cranes, that battlefield of river flowed. The Rakshasas and Vanaras swam across the river even though it were difficult to cross as leaders of elephant herds would cross a lotus pond covered with pollen of lotuses.
33Heaps of slain leaders as banks, broken weapons like large trees, torrents of blood as vast stretch of water, liver and spleens as its mire, scattered entrails as duckweeds, severed trunks and heads as fish, fingers and parts of limbs as grass, crowded with swans in the form of vultures, frequented with cranes in the shape of buzzards, overspread with f at in the form of foam, groans of the wounded for its murmur, difficult to cross for cowards, frequented by swans and cranes, that battlefield of river flowed. The Rakshasas and Vanaras swam across the river even though it were difficult to cross as leaders of elephant herds would cross a lotus pond covered with pollen of lotuses.
34Further Nila saw Prahastha seated and trembling and discharging a volley of arrows with vehemence exterminating monkeys.
35Prahastha, the commander of the army darted, just as the violent wind blows away mass of clouds, observing Nila coming towards him, in his chariot which was bright as the sun.
36Prahastha, the commander of the army darted, just as the violent wind blows away mass of clouds, observing Nila coming towards him, in his chariot which was bright as the sun.
37Prahastha, the CommanderinChief of the army, supreme among wielders of bow, stretched his best bow and drew it and began to discharge arrows at Neela.
38The arrows discharged by Prahastha, penetrated piercing into Nila's body at great speed like infuriated serpents and went straight into the earth.
39Great Vanara, a valiant one, Nila having been hit with arrows sharp as tongues of fire, struck Prahastha, who is most difficult to encounter and rushing towards him by uprooting a tree.
40Great Vanara, a valiant one, Nila having been hit with arrows sharp as tongues of fire, struck Prahastha, who is most difficult to encounter and rushing towards him by uprooting a tree.
41Having been struck by Nila, the Rakshasa leader became furious, and began to roar and showered rain arrows on the monkeys.
42Not able to check the volley of arrows released by the Rakshasa, Nila received them with closed eyes.
43Just as a mighty bull faces sudden downpour of autumnal rain, in the same way Nila precisely tolerated the rain of arrows of Prahastha, which are difficult to face, with eyes closed.
44Neela endowed with great prowess, became angry (by the rain of arrows showered on him) and hurled a huge Sala tree at Prahastha.
45Thereupon, Neela firmly holding the bow of mighty Prahastha broke it again and again and roared
46Deprived of bow and chariot, Prahastha, the CommanderinChief seizing a terrific mallet jumped down from the chariot.
47Both Nila and Prahastha, deadly enemies, CommanderinChief of the armies, their limbs disfigured, wetted with blood, stood like elephants.
48Tearing up each other with exceedingly sharp teeth they were behaving like a lion and tiger. They had won many wars and never turned back in war. They were heroes like Vrta and Indra desiring to conquer and attain fame.
49Tearing up each other with exceedingly sharp teeth they were behaving like a lion and tiger. They had won many wars and never turned back in war. They were heroes like Vrta and Indra desiring to conquer and attain fame.
50Then Prahastha struck speedily with a mallet and hit Neela on the forehead and blood flowed from there.
51Then drenched with blood, Neela was enraged and took hold of a huge tree and hurled at the chest of Prahastha.
52He (Prahastha), not caring for the wound, taking a huge mallet went towards that courageous monkey (Neela).
53Then, seeing Prahastha waging and coming towards him, the great monkey, Neela, endowed with high speed threw a huge rock.
54Fighting with the mallet, Neela quickly dropped the rock on that Prahastha's forehead
55Hurled by Neela, the foremost of monkeys, the huge rock broke the head of Prahastha into pieces.
56Life, splendour, strength, and senses departed Prahastha fell instantly on the ground like a tree cut at the bottom.
57From his shattered head much blood flowed from all over the body just as a spring from a mountain.
58Prahastha having been killed by Neela, the cheerless Rakshasas and unshakeable troops could not stay there any more.
59The CommanderinChief having been killed the troops could not remain there just as water reached a breached dam.
60CommanderinChief killed, those Rakshasas reduced to speechlessness went to the abode of their Lord and remained without consciousness.
हिन्दी
1तब भयङ्कर पराक्रम वाले शत्रुदमन प्रहस्त को अपनी ओर आते देखकर राम ने मृदु मुस्कान के साथ विभीषण से कहा —
2'हे विशाल कन्धों वाले विभीषण! विशाल सेना से घिरा विशालकाय रूप वाला यह राक्षस कौन आ रहा है? वह पराक्रमी लगता है। मुझे बताओ।'
3राघव के वचन सुनकर विभीषण ने उत्तर दिया — 'यह प्रहस्त नामक राक्षस है, राक्षसराज की सेना का सेनापति। वह अपने पराक्रम के लिए विख्यात है, अस्त्रों का ज्ञाता और साहसी है। वह वीर है और रावण की सेना का तीसरा भाग उसके अधीन है।'
4राघव के वचन सुनकर विभीषण ने उत्तर दिया — 'यह प्रहस्त नामक राक्षस है, राक्षसराज की सेना का सेनापति। वह अपने पराक्रम के लिए विख्यात है, अस्त्रों का ज्ञाता और साहसी है। वह वीर है और रावण की सेना का तीसरा भाग उसके अधीन है।'
5बलशाली वानरों की विशाल सेना ने भयङ्कर पराक्रम वाले, उग्र प्रहस्त को राक्षसों से घिरा हुआ गरजते हुए अपनी ओर आते देखा।
6बलशाली वानरों की विशाल सेना ने भयङ्कर पराक्रम वाले, उग्र प्रहस्त को राक्षसों से घिरा हुआ गरजते हुए अपनी ओर आते देखा।
7विजय की कामना से वानरों की ओर दौड़ते राक्षस तलवारें, शक्तियाँ, दुधारी तलवारें, बरछे, मुद्गर, गदाएँ, लौहदण्ड, भाले और भाँति-भाँति के धनुष धारण किए देदीप्यमान लगते थे।
8विजय की कामना से वानरों की ओर दौड़ते राक्षस तलवारें, शक्तियाँ, दुधारी तलवारें, बरछे, मुद्गर, गदाएँ, लौहदण्ड, भाले और भाँति-भाँति के धनुष धारण किए देदीप्यमान लगते थे।
9युद्ध की इच्छा से जलते वानर अपनी ओर से खिले हुए विशाल वृक्ष तथा विशाल और लम्बी शिलाएँ लिए आगे बढ़े।
10वे एक-दूसरे के समीप शिलाओं की वर्षा और अनेक बाणों के साथ पहुँचे और उससे महान् युद्ध छिड़ गया।
11युद्ध के क्रम में अनेक राक्षसों ने अनेक वानरनायकों का वध किया और अनेक वानरों ने भी अनेक राक्षसों का वध किया।
12सचमुच कुछ राक्षसों द्वारा बरछों से मारे गए, कुछ शक्तियों से, कुछ लौहदण्डों से और कुछ परशुओं से काटे गए।
13कुछ कट जाने से प्राणरहित होकर भूमि पर गिर पड़े। कुछ बाणों से आहत होकर हृदय टुकड़े-टुकड़े होकर गिरे।
14कुछ वानर राक्षसों द्वारा दो टुकड़ों में काटे जाकर गिर पड़े और कुछ वानर पार्श्वों से चिरकर प्राणरहित होकर भूमि पर गिरे।
15तब अत्यन्त क्रुद्ध वानरों ने वृक्षों और पर्वतशिखरों से पृथ्वी की सतह पर कुचलकर राक्षसों के समूहों को पूर्णतया चूर कर दिया।
16वज्र के प्रभाव वाले मुक्कों और हाथों से आहत होकर, दाँत और नेत्र चूर होकर बाहर निकल जाने से राक्षसों ने अपने मुखों से अत्यधिक रक्त उगला।
17वानरों और राक्षसों की पीड़ा की चीख़ों सहित युद्धभूमि में सिंहों की गर्जना के समान कोलाहलपूर्ण शब्द उठा।
18वीरों के मार्ग का अनुसरण करते और क्रुद्ध होकर, नेत्र घूमते हुए, वानर और राक्षस निर्भय होकर अपने कर्म करते रहे।
19नरान्तक, कुम्भहनु, महानाद, समुन्नत — प्रहस्त के इन सब सहायकों ने वानरों का शीघ्र संहार किया।
20महान् वेग से दौड़ते राक्षस इस प्रकार वानरों का भी वध कर रहे थे; तब द्विविद ने अकेले ही एक पर्वतशिखर से नरान्तक को गिरा दिया।
21दुर्मुख वानर ने एक विशाल वृक्ष उखाड़कर हाथ में लिए राक्षस समुन्नत का वध किया।
22उत्साही जाम्बवान् ने क्रुद्ध होकर एक विशाल शिला उठाई और महानाद के वक्ष पर फेंकी, जिससे वह गिर पड़ा।
23तत्पश्चात् पराक्रमी तार कुम्भहनु से भिड़े और उसके सिर पर वृक्ष से प्रहार किया, जिससे उसके प्राण निकल गए।
24तब इस पराक्रम को सहन न कर प्रहस्त हाथ में धनुष लिए रथ पर चढ़ा और वानरों में भयङ्कर हाहाकार मचाने लगा।
25तब दोनों सेनाओं का शब्द क्षुब्ध, अपार समुद्र के समान घूमता और भयङ्कर था।
26उस महान् संघर्ष में अत्यन्त क्रुद्ध युद्धनिपुण प्रहस्त ने बाणों की धारा से वानरों को सन्तप्त किया।
27भूमि पर बिखरे वानरों और राक्षसों के शरीर ऐसे लगते थे मानो पर्वत गिर पड़े हों।
28रक्त से भीगी वह युद्धभूमि ऐसी देदीप्यमान लगती थी मानो माघ मास में पलाश के फूलों से ढकी हो।
29मारे गए नायकों के ढेर तट के समान, टूटे अस्त्र विशाल वृक्षों के समान, रक्त की धाराएँ विस्तीर्ण जलराशि के समान, यकृत् और प्लीहा उसका कीचड़, बिखरी आँतें शैवाल, कटे धड़ और सिर मत्स्य, अङ्गुलियाँ और अङ्गों के भाग घास, गृध्रों के रूप में हंसों से भरी, चीलों के रूप में सारसों से सेवित, वसा के रूप में फेन से ढकी, घायलों की कराह उसकी मर्मर, कायरों के लिए दुर्लङ्घ्य, हंसों और सारसों से सेवित — वह युद्धभूमि की नदी बह रही थी। राक्षस और वानर उस नदी को, यद्यपि उसे पार करना कठिन था, वैसे ही तैरकर पार करते रहे जैसे गजयूथपति कमलपराग से ढके कमलसरोवर को पार करते हैं।
30मारे गए नायकों के ढेर तट के समान, टूटे अस्त्र विशाल वृक्षों के समान, रक्त की धाराएँ विस्तीर्ण जलराशि के समान, यकृत् और प्लीहा उसका कीचड़, बिखरी आँतें शैवाल, कटे धड़ और सिर मत्स्य, अङ्गुलियाँ और अङ्गों के भाग घास, गृध्रों के रूप में हंसों से भरी, चीलों के रूप में सारसों से सेवित, वसा के रूप में फेन से ढकी, घायलों की कराह उसकी मर्मर, कायरों के लिए दुर्लङ्घ्य, हंसों और सारसों से सेवित — वह युद्धभूमि की नदी बह रही थी। राक्षस और वानर उस नदी को, यद्यपि उसे पार करना कठिन था, वैसे ही तैरकर पार करते रहे जैसे गजयूथपति कमलपराग से ढके कमलसरोवर को पार करते हैं।
31मारे गए नायकों के ढेर तट के समान, टूटे अस्त्र विशाल वृक्षों के समान, रक्त की धाराएँ विस्तीर्ण जलराशि के समान, यकृत् और प्लीहा उसका कीचड़, बिखरी आँतें शैवाल, कटे धड़ और सिर मत्स्य, अङ्गुलियाँ और अङ्गों के भाग घास, गृध्रों के रूप में हंसों से भरी, चीलों के रूप में सारसों से सेवित, वसा के रूप में फेन से ढकी, घायलों की कराह उसकी मर्मर, कायरों के लिए दुर्लङ्घ्य, हंसों और सारसों से सेवित — वह युद्धभूमि की नदी बह रही थी। राक्षस और वानर उस नदी को, यद्यपि उसे पार करना कठिन था, वैसे ही तैरकर पार करते रहे जैसे गजयूथपति कमलपराग से ढके कमलसरोवर को पार करते हैं।
32मारे गए नायकों के ढेर तट के समान, टूटे अस्त्र विशाल वृक्षों के समान, रक्त की धाराएँ विस्तीर्ण जलराशि के समान, यकृत् और प्लीहा उसका कीचड़, बिखरी आँतें शैवाल, कटे धड़ और सिर मत्स्य, अङ्गुलियाँ और अङ्गों के भाग घास, गृध्रों के रूप में हंसों से भरी, चीलों के रूप में सारसों से सेवित, वसा के रूप में फेन से ढकी, घायलों की कराह उसकी मर्मर, कायरों के लिए दुर्लङ्घ्य, हंसों और सारसों से सेवित — वह युद्धभूमि की नदी बह रही थी। राक्षस और वानर उस नदी को, यद्यपि उसे पार करना कठिन था, वैसे ही तैरकर पार करते रहे जैसे गजयूथपति कमलपराग से ढके कमलसरोवर को पार करते हैं।
33मारे गए नायकों के ढेर तट के समान, टूटे अस्त्र विशाल वृक्षों के समान, रक्त की धाराएँ विस्तीर्ण जलराशि के समान, यकृत् और प्लीहा उसका कीचड़, बिखरी आँतें शैवाल, कटे धड़ और सिर मत्स्य, अङ्गुलियाँ और अङ्गों के भाग घास, गृध्रों के रूप में हंसों से भरी, चीलों के रूप में सारसों से सेवित, वसा के रूप में फेन से ढकी, घायलों की कराह उसकी मर्मर, कायरों के लिए दुर्लङ्घ्य, हंसों और सारसों से सेवित — वह युद्धभूमि की नदी बह रही थी। राक्षस और वानर उस नदी को, यद्यपि उसे पार करना कठिन था, वैसे ही तैरकर पार करते रहे जैसे गजयूथपति कमलपराग से ढके कमलसरोवर को पार करते हैं।
34तत्पश्चात् नील ने प्रहस्त को रथ पर बैठे, काँपते हुए और वेग से बाणों की झड़ी छोड़ते हुए वानरों का संहार करते देखा।
35सेनापति प्रहस्त, जो सूर्य के समान देदीप्यमान अपने रथ में था, नील को अपनी ओर आते देखकर वैसे ही झपटा जैसे प्रचण्ड वायु मेघपुञ्ज को उड़ा ले जाती है।
36सेनापति प्रहस्त, जो सूर्य के समान देदीप्यमान अपने रथ में था, नील को अपनी ओर आते देखकर वैसे ही झपटा जैसे प्रचण्ड वायु मेघपुञ्ज को उड़ा ले जाती है।
37धनुर्धरों में श्रेष्ठ सेनापति प्रहस्त ने अपना श्रेष्ठ धनुष तानकर खींचा और नील पर बाण छोड़ना आरम्भ किया।
38प्रहस्त द्वारा छोड़े गए बाण नील के शरीर में महान् वेग से क्रुद्ध सर्पों के समान बेधते हुए घुसे और सीधे पृथ्वी में जा घुसे।
39अग्नि की जिह्वाओं के समान तीखे बाणों से आहत होकर महान् वानर, पराक्रमी नील ने एक वृक्ष उखाड़कर अपनी ओर दौड़ते परम दुर्जेय प्रहस्त पर प्रहार किया।
40अग्नि की जिह्वाओं के समान तीखे बाणों से आहत होकर महान् वानर, पराक्रमी नील ने एक वृक्ष उखाड़कर अपनी ओर दौड़ते परम दुर्जेय प्रहस्त पर प्रहार किया।
41नील के प्रहार से आहत होकर वह राक्षसनायक क्रुद्ध हुआ और गरजने लगा तथा वानरों पर बाणों की वर्षा करने लगा।
42उस राक्षस द्वारा छोड़ी गई बाणों की झड़ी रोक न पाकर नील ने नेत्र बन्द कर उन्हें सहा।
43जैसे बलशाली वृषभ शरत् की अकस्मात् वर्षा का सामना करता है, वैसे ही नील ने प्रहस्त की उन बाणवर्षाओं को, जिनका सामना करना कठिन था, नेत्र बन्द कर ठीक-ठीक सहन किया।
44महान् पराक्रम से सम्पन्न नील (अपने ऊपर बरसाई गई बाणवर्षा से) क्रुद्ध हुए और उन्होंने एक विशाल साल वृक्ष प्रहस्त पर फेंका।
45तत्पश्चात् नील ने बलशाली प्रहस्त का धनुष दृढ़ता से पकड़कर बार-बार तोड़ा और गरजे।
46धनुष और रथ से वञ्चित सेनापति प्रहस्त एक भयङ्कर मुद्गर लेकर रथ से कूद पड़ा।
47नील और प्रहस्त — दोनों प्राणघातक शत्रु, दोनों सेनाओं के सेनापति, अङ्ग विकृत और रक्त से भीगे हुए हाथियों के समान खड़े थे।
48अत्यन्त तीखे दाँतों से एक-दूसरे को चीरते हुए वे सिंह और व्याघ्र के समान आचरण कर रहे थे। उन्होंने अनेक युद्ध जीते थे और युद्ध में कभी पीछे नहीं मुड़े थे। वे विजय और यश की कामना करते वृत्र और इन्द्र के समान वीर थे।
49अत्यन्त तीखे दाँतों से एक-दूसरे को चीरते हुए वे सिंह और व्याघ्र के समान आचरण कर रहे थे। उन्होंने अनेक युद्ध जीते थे और युद्ध में कभी पीछे नहीं मुड़े थे। वे विजय और यश की कामना करते वृत्र और इन्द्र के समान वीर थे।
50तब प्रहस्त ने वेग से मुद्गर से प्रहार कर नील के ललाट पर मारा और वहाँ से रक्त बह निकला।
51तब रक्त से भीगकर नील क्रुद्ध हुए और उन्होंने एक विशाल वृक्ष उठाकर प्रहस्त के वक्ष पर फेंका।
52उसने (प्रहस्त ने) घाव की चिन्ता न कर एक विशाल मुद्गर लेकर उस साहसी वानर (नील) की ओर बढ़ा।
53तब प्रहस्त को युद्ध करते और अपनी ओर आते देखकर महान् वेग से सम्पन्न महान् वानर नील ने एक विशाल शिला फेंकी।
54मुद्गर से लड़ते हुए नील ने शीघ्रता से वह शिला उस प्रहस्त के ललाट पर गिरा दी।
55वानरश्रेष्ठ नील द्वारा फेंकी गई उस विशाल शिला ने प्रहस्त का सिर टुकड़े-टुकड़े कर दिया।
56प्राण, तेज, बल और इन्द्रियाँ छोड़कर प्रहस्त तत्काल भूमि पर वैसे ही गिर पड़ा जैसे जड़ से कटा वृक्ष।
57उसके चूर हुए सिर से समूचे शरीर पर वैसे ही प्रचुर रक्त बहा जैसे पर्वत से झरना।
58नील द्वारा प्रहस्त के मारे जाने पर निरुत्साह राक्षस और अविचल सेनाएँ वहाँ और अधिक न ठहर सकीं।
59सेनापति के मारे जाने पर सेनाएँ वहाँ वैसे ही न ठहर सकीं जैसे टूटे बाँध तक पहुँचा जल।
60सेनापति के मारे जाने पर वे राक्षस मूक होकर अपने स्वामी के भवन में गए और अचेत से रहे।
नेपाली
1तब भयङ्कर पराक्रम भएको शत्रुदमन प्रहस्तलाई आफूतर्फ आउँदै गरेको देखेर रामले मृदु मुस्कानका साथ विभीषणलाई भन्नुभयो —
2'हे विशाल काँध भएका विभीषण! विशाल सेनाले घेरिएको विशालकाय रूप भएको यो राक्षस को आउँदै छ? ऊ पराक्रमी देखिन्छ। मलाई भन।'
3राघवका वचन सुनेर विभीषणले उत्तर दिए — 'यो प्रहस्त नामक राक्षस हो, राक्षसराजको सेनाको सेनापति। ऊ आफ्नो पराक्रमका लागि विख्यात छ, अस्त्रको ज्ञाता र साहसी छ। ऊ वीर छ र रावणको सेनाको तेस्रो भाग उसको अधीनमा छ।'
4राघवका वचन सुनेर विभीषणले उत्तर दिए — 'यो प्रहस्त नामक राक्षस हो, राक्षसराजको सेनाको सेनापति। ऊ आफ्नो पराक्रमका लागि विख्यात छ, अस्त्रको ज्ञाता र साहसी छ। ऊ वीर छ र रावणको सेनाको तेस्रो भाग उसको अधीनमा छ।'
5बलशाली वानरहरूको विशाल सेनाले भयङ्कर पराक्रम भएको, उग्र प्रहस्तलाई राक्षसहरूले घेरिएर गर्जँदै आफूतर्फ आउँदै गरेको देख्यो।
6बलशाली वानरहरूको विशाल सेनाले भयङ्कर पराक्रम भएको, उग्र प्रहस्तलाई राक्षसहरूले घेरिएर गर्जँदै आफूतर्फ आउँदै गरेको देख्यो।
7विजयको कामनाले वानरहरूतर्फ दौडने राक्षसहरू तरबार, शक्ति, दुईधारे तरबार, बर्छी, मुँग्रो, गदा, फलामका डन्डा, भाला र भाँतिभाँतिका धनु धारण गरी देदीप्यमान देखिन्थे।
8विजयको कामनाले वानरहरूतर्फ दौडने राक्षसहरू तरबार, शक्ति, दुईधारे तरबार, बर्छी, मुँग्रो, गदा, फलामका डन्डा, भाला र भाँतिभाँतिका धनु धारण गरी देदीप्यमान देखिन्थे।
9युद्धको इच्छाले बल्दै गरेका वानरहरू आफ्नोतर्फबाट फुलेका विशाल रूख तथा विशाल र लामा ढुङ्गा लिएर अगाडि बढे।
10तिनीहरू एकअर्काको नजिक ढुङ्गाको वर्षा र अनेक बाणसहित पुगे र त्यसबाट महान् युद्ध सुरु भयो।
11युद्धको क्रममा अनेक राक्षसले अनेक वानरनायकको वध गरे र अनेक वानरले पनि अनेक राक्षसको वध गरे।
12साँच्चै कोही राक्षसहरूद्वारा बर्छीले मारिए, कोही शक्तिले, कोही फलामका डन्डाले र कोही बन्चरोले काटिए।
13कोही कटेर प्राणरहित भई भुइँमा खसे। कोही बाणले आहत भई हृदय टुक्राटुक्रा भई खसे।
14केही वानर राक्षसहरूद्वारा दुई टुक्रामा काटिएर खसे र केही वानर छेउबाट चिरिएर प्राणरहित भई भुइँमा खसे।
15तब अत्यन्त क्रुद्ध वानरहरूले रूख र पर्वतशिखरले पृथ्वीको सतहमा किचेर राक्षसहरूका समूह पूर्णतया चूर पारे।
16वज्रको प्रभाव भएका मुड्की र हातले आहत भई, दाँत र आँखा चूर भई बाहिर निस्केर राक्षसहरूले आफ्ना मुखबाट अत्यधिक रगत ओकले।
17वानर र राक्षसहरूको पीडाको चिच्याहटसहित युद्धभूमिमा सिंहको गर्जनझैँ कोलाहलपूर्ण शब्द उठ्यो।
18वीरहरूको मार्गको अनुसरण गर्दै र क्रुद्ध भई, आँखा घुम्दै, वानर र राक्षसहरूले निर्भय भई आफ्ना कर्म गरिरहे।
19नरान्तक, कुम्भहनु, महानाद, समुन्नत — प्रहस्तका यी सबै सहायकले वानरहरूको चाँडै संहार गरे।
20महान् वेगले दौडने राक्षसहरू यसरी वानरहरूको पनि वध गर्दै थिए; तब द्विविदले एक्लै एउटा पर्वतशिखरले नरान्तकलाई ढालिदिए।
21दुर्मुख वानरले एउटा विशाल रूख उखेलेर हातमा लिई राक्षस समुन्नतको वध गरे।
22उत्साही जाम्बवान्ले क्रुद्ध भई एउटा विशाल ढुङ्गा उठाए र महानादको छातीमा फ्याँके, जसबाट ऊ खस्यो।
23त्यसपछि पराक्रमी तार कुम्भहनुसँग भिडे र उसको शिरमा रूखले प्रहार गरे, जसबाट उसको प्राण गयो।
24तब यो पराक्रम सहन नसकी प्रहस्त हातमा धनु लिएर रथमा चढ्यो र वानरहरूमा भयङ्कर हाहाकार मच्चाउन थाल्यो।
25तब दुवै सेनाको शब्द क्षुब्ध, अपार समुद्रझैँ घुम्दो र भयङ्कर थियो।
26त्यो महान् सङ्घर्षमा अत्यन्त क्रुद्ध युद्धनिपुण प्रहस्तले बाणको धाराले वानरहरूलाई सन्तप्त पार्यो।
27भुइँमा छरिएका वानर र राक्षसहरूका शरीर यस्ता देखिन्थे मानौँ पर्वत खसेका छन्।
28रगतले भिजेको त्यो युद्धभूमि यस्तो देदीप्यमान देखिन्थ्यो मानौँ माघ महिनामा पलाशका फूलले ढाकिएको छ।
29मारिएका नायकहरूका थुप्रा किनाराझैँ, भाँचिएका अस्त्र विशाल रूखझैँ, रगतका धारा विस्तीर्ण जलराशिझैँ, कलेजो र फियो त्यसको हिलो, छरिएका आन्द्रा शैवाल, काटिएका धड र शिर माछा, औँला र अङ्गका भाग घाँस, गिद्धका रूपमा हंसले भरिएको, चीलका रूपमा सारसले सेवित, बोसोका रूपमा फिँजले ढाकिएको, घाइतेहरूको कन्रह त्यसको मर्मर, कायरहरूका लागि दुर्लङ्घ्य, हंस र सारसले सेवित — त्यो युद्धभूमिको नदी बगिरहेको थियो। राक्षस र वानरहरूले त्यो नदीलाई, यद्यपि त्यो पार गर्न कठिन थियो, त्यसै गरी पौडेर पार गरे जसरी गजयूथपतिहरूले कमलपरागले ढाकिएको कमलपोखरी पार गर्छन्।
30मारिएका नायकहरूका थुप्रा किनाराझैँ, भाँचिएका अस्त्र विशाल रूखझैँ, रगतका धारा विस्तीर्ण जलराशिझैँ, कलेजो र फियो त्यसको हिलो, छरिएका आन्द्रा शैवाल, काटिएका धड र शिर माछा, औँला र अङ्गका भाग घाँस, गिद्धका रूपमा हंसले भरिएको, चीलका रूपमा सारसले सेवित, बोसोका रूपमा फिँजले ढाकिएको, घाइतेहरूको कन्रह त्यसको मर्मर, कायरहरूका लागि दुर्लङ्घ्य, हंस र सारसले सेवित — त्यो युद्धभूमिको नदी बगिरहेको थियो। राक्षस र वानरहरूले त्यो नदीलाई, यद्यपि त्यो पार गर्न कठिन थियो, त्यसै गरी पौडेर पार गरे जसरी गजयूथपतिहरूले कमलपरागले ढाकिएको कमलपोखरी पार गर्छन्।
31मारिएका नायकहरूका थुप्रा किनाराझैँ, भाँचिएका अस्त्र विशाल रूखझैँ, रगतका धारा विस्तीर्ण जलराशिझैँ, कलेजो र फियो त्यसको हिलो, छरिएका आन्द्रा शैवाल, काटिएका धड र शिर माछा, औँला र अङ्गका भाग घाँस, गिद्धका रूपमा हंसले भरिएको, चीलका रूपमा सारसले सेवित, बोसोका रूपमा फिँजले ढाकिएको, घाइतेहरूको कन्रह त्यसको मर्मर, कायरहरूका लागि दुर्लङ्घ्य, हंस र सारसले सेवित — त्यो युद्धभूमिको नदी बगिरहेको थियो। राक्षस र वानरहरूले त्यो नदीलाई, यद्यपि त्यो पार गर्न कठिन थियो, त्यसै गरी पौडेर पार गरे जसरी गजयूथपतिहरूले कमलपरागले ढाकिएको कमलपोखरी पार गर्छन्।
32मारिएका नायकहरूका थुप्रा किनाराझैँ, भाँचिएका अस्त्र विशाल रूखझैँ, रगतका धारा विस्तीर्ण जलराशिझैँ, कलेजो र फियो त्यसको हिलो, छरिएका आन्द्रा शैवाल, काटिएका धड र शिर माछा, औँला र अङ्गका भाग घाँस, गिद्धका रूपमा हंसले भरिएको, चीलका रूपमा सारसले सेवित, बोसोका रूपमा फिँजले ढाकिएको, घाइतेहरूको कन्रह त्यसको मर्मर, कायरहरूका लागि दुर्लङ्घ्य, हंस र सारसले सेवित — त्यो युद्धभूमिको नदी बगिरहेको थियो। राक्षस र वानरहरूले त्यो नदीलाई, यद्यपि त्यो पार गर्न कठिन थियो, त्यसै गरी पौडेर पार गरे जसरी गजयूथपतिहरूले कमलपरागले ढाकिएको कमलपोखरी पार गर्छन्।
33मारिएका नायकहरूका थुप्रा किनाराझैँ, भाँचिएका अस्त्र विशाल रूखझैँ, रगतका धारा विस्तीर्ण जलराशिझैँ, कलेजो र फियो त्यसको हिलो, छरिएका आन्द्रा शैवाल, काटिएका धड र शिर माछा, औँला र अङ्गका भाग घाँस, गिद्धका रूपमा हंसले भरिएको, चीलका रूपमा सारसले सेवित, बोसोका रूपमा फिँजले ढाकिएको, घाइतेहरूको कन्रह त्यसको मर्मर, कायरहरूका लागि दुर्लङ्घ्य, हंस र सारसले सेवित — त्यो युद्धभूमिको नदी बगिरहेको थियो। राक्षस र वानरहरूले त्यो नदीलाई, यद्यपि त्यो पार गर्न कठिन थियो, त्यसै गरी पौडेर पार गरे जसरी गजयूथपतिहरूले कमलपरागले ढाकिएको कमलपोखरी पार गर्छन्।
34त्यसपछि नीलले प्रहस्तलाई रथमा बसेको, काँप्दै र वेगले बाणको झरी छाड्दै वानरहरूको संहार गरिरहेको देखे।
35सेनापति प्रहस्त, जो सूर्यझैँ देदीप्यमान आफ्नो रथमा थियो, नीललाई आफूतर्फ आउँदै गरेको देखेर त्यसै गरी झम्ट्यो जसरी प्रचण्ड हावाले मेघपुञ्ज उडाइदिन्छ।
36सेनापति प्रहस्त, जो सूर्यझैँ देदीप्यमान आफ्नो रथमा थियो, नीललाई आफूतर्फ आउँदै गरेको देखेर त्यसै गरी झम्ट्यो जसरी प्रचण्ड हावाले मेघपुञ्ज उडाइदिन्छ।
37धनुर्धरहरूमा श्रेष्ठ सेनापति प्रहस्तले आफ्नो श्रेष्ठ धनु ताँदेर तान्यो र नीलमाथि बाण छाड्न थाल्यो।
38प्रहस्तले छाडेका बाण नीलको शरीरमा महान् वेगले क्रुद्ध सर्पझैँ छेड्दै पसे र सीधै पृथ्वीमा गएर पसे।
39आगोका जिब्राझैँ तीखा बाणले आहत भई महान् वानर, पराक्रमी नीलले एउटा रूख उखेलेर आफूतर्फ दौडिरहेको परम दुर्जेय प्रहस्तमाथि प्रहार गरे।
40आगोका जिब्राझैँ तीखा बाणले आहत भई महान् वानर, पराक्रमी नीलले एउटा रूख उखेलेर आफूतर्फ दौडिरहेको परम दुर्जेय प्रहस्तमाथि प्रहार गरे।
41नीलको प्रहारले आहत भई त्यो राक्षसनायक क्रुद्ध भयो र गर्जन थाल्यो तथा वानरहरूमाथि बाणको वर्षा गर्न थाल्यो।
42त्यो राक्षसले छाडेको बाणको झरी रोक्न नसकेर नीलले आँखा बन्द गरेर तिनलाई सहे।
43जसरी बलशाली गोरुले शरद्को अचानक वर्षाको सामना गर्छ, त्यसै गरी नीलले प्रहस्तका ती बाणवर्षा, जसको सामना गर्न कठिन थियो, आँखा बन्द गरेर ठीक-ठीक सहे।
44महान् पराक्रमले सम्पन्न नील (आफूमाथि बर्साइएको बाणवर्षाले) क्रुद्ध भए र उनले एउटा विशाल साल रूख प्रहस्तमाथि फ्याँके।
45त्यसपछि नीलले बलशाली प्रहस्तको धनु दृढतापूर्वक समातेर बारम्बार भाँचे र गर्जे।
46धनु र रथबाट वञ्चित सेनापति प्रहस्त एउटा भयङ्कर मुँग्रो लिएर रथबाट हाम फाल्यो।
47नील र प्रहस्त — दुवै प्राणघातक शत्रु, दुवै सेनाका सेनापति, अङ्ग विकृत र रगतले भिजेका हात्तीझैँ उभिएका थिए।
48अत्यन्त तीखा दाँतले एकअर्कालाई चिर्दै तिनीहरू सिंह र व्याघ्रझैँ आचरण गरिरहेका थिए। तिनीहरूले अनेक युद्ध जितेका थिए र युद्धमा कहिल्यै पछि फर्केका थिएनन्। तिनीहरू विजय र यशको कामना गर्ने वृत्र र इन्द्रझैँ वीर थिए।
49अत्यन्त तीखा दाँतले एकअर्कालाई चिर्दै तिनीहरू सिंह र व्याघ्रझैँ आचरण गरिरहेका थिए। तिनीहरूले अनेक युद्ध जितेका थिए र युद्धमा कहिल्यै पछि फर्केका थिएनन्। तिनीहरू विजय र यशको कामना गर्ने वृत्र र इन्द्रझैँ वीर थिए।
50तब प्रहस्तले वेगले मुँग्रोले प्रहार गरी नीलको निधारमा हान्यो र त्यहाँबाट रगत बग्यो।
51तब रगतले भिजेर नील क्रुद्ध भए र उनले एउटा विशाल रूख उठाएर प्रहस्तको छातीमा फ्याँके।
52उसले (प्रहस्तले) घाउको चिन्ता नगरी एउटा विशाल मुँग्रो लिएर त्यो साहसी वानर (नील) तर्फ बढ्यो।
53तब प्रहस्तलाई युद्ध गर्दै र आफूतर्फ आउँदै गरेको देखेर महान् वेगले सम्पन्न महान् वानर नीलले एउटा विशाल ढुङ्गा फ्याँके।
54मुँग्रोसँग लड्दै नीलले शीघ्रताका साथ त्यो ढुङ्गा त्यो प्रहस्तको निधारमा खसालिदिए।
55वानरश्रेष्ठ नीलले फ्याँकेको त्यो विशाल ढुङ्गाले प्रहस्तको शिर टुक्राटुक्रा पारिदियो।
56प्राण, तेज, बल र इन्द्रिय छाडेर प्रहस्त तत्कालै भुइँमा त्यसै गरी खस्यो जसरी जराबाट काटिएको रूख।
57उसको चूर भएको शिरबाट सम्पूर्ण शरीरमा त्यसै गरी प्रचुर रगत बग्यो जसरी पर्वतबाट झरना।
58नीलद्वारा प्रहस्त मारिएपछि निरुत्साह राक्षस र अविचल सेनाहरू त्यहाँ अझ रहन सकेनन्।
59सेनापति मारिएपछि सेनाहरू त्यहाँ त्यसै गरी रहन सकेनन् जसरी भाँचिएको बाँधसम्म पुगेको पानी।
60सेनापति मारिएपछि ती राक्षस मूक भई आफ्ना स्वामीको भवनमा गए र अचेतझैँ रहे।