सर्गः 24
युद्धकाण्ड · अध्याय 24
संस्कृत
1सावीरसमितीराज्ञाविरराजव्यवस्थिता । शशिनाशुभनक्षत्रापौर्णमासीवशारदी ।।6.24.1।।
2प्रचचालचवेगेनत्रस्ताचैववसुन्धरा । पीड्यमानाबलौघेनतेनसागरवर्चसा ।।6.24.2।।
3ततश्शुश्रुवुराक्रुष्टंलङ्कायांकाननौकसः । भेरीमृदङ्गसङ्घुष्टंतुमुलंरोमहर्षणम् ।।6.24.3।।
4बभूवुस्तेनघोषेणसंहृष्टाहरियूथपाः । अमृष्यमाणास्तंघोषंविनेदुर्घोषवत्तरम् ।।6.24.4।।
5राक्षसास्तुप्लवङ्गानांशुश्रुवुश्चाऽपिगर्जितम् । नर्दतामिवदृप्तानांमेघानामम्बरेस्वनम् ।।6.24.5।।
6दृष्टवादाशरथिर्लङ्कांचित्रध्वजपताकिनीम् । जगाममनसासीतंदूयमानेनचेतसा ।।6.24.6।।
7अत्रसामृगशाबाक्षीरावणेनोपरुध्यते । अभिभूताग्रहेणेवलोहिताङ्गेनरोहिणी ।।6.24.7।।
8दीर्घमुष्णंचनिश्वस्यसमुद्वीक्ष्यचलक्ष्मणम् । उवाचवचनंवीरस्तत्कालहितमात्मनः ।।6.24.8।।
9आलिखन्तीमिवाकाशमुत्थितांपश्यलक्ष्मण । मनसेवकृतांलङ्कांनगाग्रेविश्वकर्मणा ।।6.24.9।।
10विमानैर्बहुभिर्लङ्कासङ्कीर्णाभुविराजते । विष्णोःपदमिवाकाशंछादितंपाण्डुभिर्घनैः ।।6.24.10।।
11पुष्पितैश्शोभितालङ्कावनैश्चत्ररथोपमैः । नानापतगसङ्घुष्टै: फलपुष्पोपगैश्शुभैः ।।6.24.11।।
12पश्यमत्तविहाङ्गानिप्रलीनभ्रमराणिच । कोकिलाकुलषण्डानिदोधवीतिशिवोऽनिलः ।।6.24.12।।
13इतिदाशरथीरामोलक्ष्मणंसमभाषत । बलंचतद्वैविभजन् शास्त्रदृष्टेनकर्मणा ।।6.24.13।।
14शशासकपिसेनायांबलमादायवीर्यवान् । अङ्गदस्सहनीलेनतिष्ठेदुरसिदुर्जयः ।।6.24.14।।
15तिष्ठेद्वानरवाहिन्यावानरौघसमावृतः । आश्रित्यदक्षिणंपार्श्वमृषभोवानरर्षभ:।। 6.24.15।।
16गन्धहस्तीवदुर्धर्षस्तरस्वीगन्धमादनः । तिष्ठेद्वानरवाहिन्यास्सव्यंपार्श्वंसमाश्रित:।। 6.24.16।।
17मूर्ध्निस्थास्याम्यहंयुक्तोलक्ष्मणेनसमन्वितः । जाम्बवांश्चसुषेणश्चवेगदर्शीचवानरः ।।6.24.17।। ऋक्षमुख्यामहात्मानःकुक्षिंरक्षन्तुतेत्रयः ।
18जघनंकपिसेनायाःकपिराजोऽभिरक्षतु । पश्चार्धमिवलोकस्यप्रचेतास्तेजसावृतः ।।6.24.18।।
19सुविभक्तमहाव्यूहामहावानररक्षिता । अनीकिनीसाविबभौयथाद्यौस्साभ्रसम्प्लवा ।।6.24.19।।
20प्रगृह्यगिरिशृङ्गाणिमहातश्चमहीरुहन् । लङ्कांविमर्दयिषवोरणे ।।6.24.20।।
21शिखरैर्विकिरामैनांलङ्कांमुष्टभिरेववा । इतिस्मदधिरेसर्वेमनांसिहरिपुङ्गवाः ।।6.24.21।।
22ततोरामोमहातेजास्सुग्रीवमिदमब्रवीत् । सुविभक्तानिसैन्यानिशुकएषविमुच्यताम् ।।6.24.22।।
23रामस्यतुवचश्श्रुत्वावानरेन्द्रोमहाबलः । मोचयामासतंदूतंशुकंरामस्यशासनात् ।।6.24.23।।
24मोचितोरामवाक्येनवानरैश्चनिपीडितः । शुकःपरमसन्त्रस्तोरक्षोधिपमुपागमत् ।।6.24.24।।
25रावणःप्रहसन्नेवशुकंवाक्यमुवाचह ।।6.24.25।। किमिमौतेसितौपक्षौलूनपक्षश्चदृश्यसे । कच्चिन्नानेकचित्तानांतेषांत्वंवशमागतः ।।6.24.26।।
26रावणःप्रहसन्नेवशुकंवाक्यमुवाचह ।।6.24.25।। किमिमौतेसितौपक्षौलूनपक्षश्चदृश्यसे । कच्चिन्नानेकचित्तानांतेषांत्वंवशमागतः ।।6.24.26।।
27ततस्सभयसंविग्नस्तदाराज्ञाभिचोदितः । वचनंप्रत्युवाचेदंराक्षसाधिपमुत्तमम् ।।6.24.27।। सागरस्योत्तरेतीरेऽब्रवंतेवचनंतथा । यथासन्धेशमक्लिष्टंसान्त्वयन् श्लक्ष्णयागिरा ।।6.24.28।।
28ततस्सभयसंविग्नस्तदाराज्ञाभिचोदितः । वचनंप्रत्युवाचेदंराक्षसाधिपमुत्तमम् ।।6.24.27।। सागरस्योत्तरेतीरेऽब्रवंतेवचनंतथा । यथासन्धेशमक्लिष्टंसान्त्वयन् श्लक्ष्णयागिरा ।।6.24.28।।
29क्रुद्धैस्सैरहमुत्प्लुतदृष्टमात्रःप्लवङ्गमैः । गृहीतोऽस्म्यपिचारब्दोहन्तुंलोप्तुंचमुष्टिभि ।।6.24.29।।
30नैवसम्भाषितुंशक्यास्सम्प्रश्नोऽत्रनलभ्यते । प्रकृत्याकोपनास्तीक्ष्णानानराराक्षसाधिप ।।6.24.30।।
31सचहन्ताविराधस्यकबन्धस्यखरस्यच । सुग्रीवसहितोरामस्सीताया: पदमागतः ।।6.24.31।।
32सकृत्वासागरेसेतुंतीर्त्वाचलवणोदधिम् । एषरक्षांसिनिर्दूयधन्वीतिष्ठतिराघवः ।।6.24.32।।
33ऋक्षवानरसङ्घानामनीकानिसहस्रशः । गिरिमेघनिकाशानांछादयन्तिवसुन्धराम् ।।6.24.33।।
34राक्षसानांबलौघस्यवानरेन्द्रबलस्यच । नैतयोर्विद्यतेसन्धिर्देवदानवयोरिव ।।6.24.34।।
35पुराप्राकारमायान्तिक्षिप्रमेकतरंकुरु । सीतांवास्मैप्रयच्छाशुसुयुद्धंवापिप्रदीयताम् ।।6.24.35।।
36शुकस्यवचनंश्रुत्वारावणोवाक्यमब्रवीत् । रोषसंरक्तनयनोनिर्दहन्निनचक्षुषा ।।6.24.36।।
37यदिमांप्रतियुध्येरन् देवगन्धर्वदानवाः । नैवसीतांप्रदास्यामिसर्वलोकभयादपि ।।6.24.37।।
38कदासमभिधावन्तिराघवंमामकाश्शराः । वसन्तेपुष्पितंमत्ताभ्रमराइवपादपम् ।।6.24.38।।
39कदातूणीयशैर्दीप्तैर्गणश: कार्मुकच्युतैः । शरैरादीपयाम्येनमुल्काभिरिवकुञ्जरम् ।।6.24.39।।
40तच्चास्यबलमादास्येबलेनमहतावृतः । ज्योतिषामिवसर्वेषांप्रभामुद्यन्दिवाकरः ।।6.24.40।।
41सागरस्येवमेवेगोमारुतस्येवमेगति: । नहिदाशरथिर्वेदतेनमांयोद्धुमिच्छति ।।6.24.41।।
42नमेतूणीशयान्बाणान् सविषानिवपन्नगान् । रामःपश्यतिसङ्ग्रामेतेनमांयोध्दुमिच्छति ।।6.24.42।।
43नजानातिपुरावीर्यममयुद्धेसराघवः । ममचापमयींवीणांशरकोणैःप्रवादिताम् ।।6.24.43।। ज्याशब्दतुमुलांघोरामार्तभीतमहास्वनाम् । नाराचतलसन्नादांतांममाहितवाहिनीम् ।।6.24.44।। अवगाह्यमहारङ्गंवादयिष्याम्यहंरणे ।
44नजानातिपुरावीर्यममयुद्धेसराघवः । ममचापमयींवीणांशरकोणैःप्रवादिताम् ।।6.24.43।। ज्याशब्दतुमुलांघोरामार्तभीतमहास्वनाम् । नाराचतलसन्नादांतांममाहितवाहिनीम् ।।6.24.44।। अवगाह्यमहारङ्गंवादयिष्याम्यहंरणे ।
45नवासवेनापिसहस्रचक्षुषायथास्मिशक्योवरुणेनवास्वयम् । यमेनवाधर्षयितुंशराग्निनामहाहवेवैश्रवणेनवापुन: ।। 6.24.45।।
अंग्रेज़ी
1The army of Vanaras settled that way by Rama's command shone like the autumnal full moon with auspicious stars.
2The frightened army (of Vanaras) that was like a tormented ocean started moving swiftly, shaking like the earth.
3There upon having settled down, the army hordes heard from Lanka terrific and tumultuous noise of drums and percussion instruments that caused horripilation.
4The leaders of Vanara troops felt very happy at the noise from (Lanka) which they were unable to tolerate and roared louder (than that in joy).
5Even the Rakshasas heard the roaring of Vanaras in their pride that was bellowing like that of clouds in the sky.
6Afflicted by sorrow upon seeing the colourful flags and posts of Lanka even Rama's thoughts went about thinking of Sita.
7The doveeyed Sita is obstructed by Ravana there (at Lanka) like the planet Rohini is caught by the red coloured planet (Mars).
8Heroic Rama heaving hot and long breath looking at Lakshmana spoke these words that were good for him at that time.
9"Lakshmana, you may see the city of Lanka elevated on top of the mountain as though clasping the sky, like the one created in the mind of Vishwakarma."
10"This Lanka appears splendid with a mass of skyscrapers like white clouds covering the path of Vishnu in the sky."
11"Lanka is filled with flocks of birds of several kinds singing sweetly, the gardens with charming flowers and fruits are delighting like auspicious gardens of Chaitrara, the garden of Kubera, the god of wealth."
12"You may see the trees shaking violently by the pleasant breeze, inhabited by proud birds, drunken honeybees and crowded with cuckoos and other birds (Rama said to Lakshmana)."
13Dasaratha's son Rama thus talked to Lakshmana in that manner and asked to divide the task of the army in accordance with what is said in sastras.
14Let the valiant Angada who is difficult to win over, who is a terror to the enemies, take the army along with Nila and remain at the centre (of the army structure).
15Let Rshaba the bull among Vanaras approach the south side of the army accompanied by his troop of Vanara contingent and remain there.
16"Let the mighty Gandhamadana, a difficult one to conquer like a proud elephant, take the battalion of army and stay on the right side"
17"I and Lakshmana will be alert at the head side. Let Jambavan Sushena and the three chiefs of Bears who are strong and quick at sighting remain protecting the belly of the army."
18"Just as Pracheta who is covered by brilliance, rules the western side of the world, let the king of Vanaras protect the hips and loin portion of the Vanara army."
19The Vanara army force organized that way to protect the Vanaras, shone like the mass of clouds in heaven.
20Vanaras resolved to go taking peaks of mountains and huge trees to smash Lanka in war.
21Thus resolved the Vanara leaders in their mind to crush Lanka with its mountain peaks into powder with their bare fists, indeed.
22Having heard Sugriva, there after splendid Rama spoke thus. "The army is divided (placed in position). Suka may be relieved."
23Having heard Rama's words Sugriva, the mighty king of Vanaras was happy and relieved the envoy on the instruction of Rama.
24Relieved by the word of Rama, tormented Suka who was highly terrified returned to the king of Rakshasas.
25Laughing at Suka, Ravana spoke these words. "Why are your wings fastened? Your wings have been clipped, it appears!. I suppose you have not fallen under the clutches of the fickle minded Vanaras!"
26Laughing at Suka, Ravana spoke these words. "Why are your wings fastened? Your wings have been clipped, it appears!. I suppose you have not fallen under the clutches of the fickle minded Vanaras!"
27Then Suka who was caught by fear, having been asked by the king, trembling away thus replied to the Rakshasa king. "I went to the northern shore of the ocean and delivered gently the speech just as it was conveyed by you."
28Then Suka who was caught by fear, having been asked by the king, trembling away thus replied to the Rakshasa king. "I went to the northern shore of the ocean and delivered gently the speech just as it was conveyed by you."
29As soon as they saw me, the enraged Vanaras rising up (into the sky) took hold of me and started injuring me and slaying me.
30"O king of Rakshasas! It was not possible to negotiate there with the Vanaras). I had no opportunity to interrogate with them. By nature, Vanaras are violent and are highly furious."
31"The life of Viradha, Kabhanda and Khara has been taken away by Rama. Accompanied by Sugriva they have set their foot into Lanka for Sita's sake."
32"Mighty Raghava having crossed the salt sea and reached the shore of Rakshasas, organized them (Vanaras) and stood wielding a bow."
33"Thousands of army forces of monkeys and Bears resembling mountains and clouds have settled on the ground."
34Alliance is not possible between Rakshasas and army of Bears and Vanaras, just as alliance is not possible between gods and demons.
35"They will reach the boundary wall. At once you may do one of the two that I suggest you do. I implore you either to give away Sita or give good battle."
36Angry, redeyed Ravana, having heard Suka's words spoke as though he would burn him with his glance.
37"Even if gods, Gandharvas and demons come to wage war with me, even if all the worlds threaten me, I shall not give away Sita."
38"Just as drunken bees reach the trees with blossoms in spring when will my arrows attack Rama?"
39"When will the glowing arrows from my quiver, that are fit to pierce in thousands, be able to goad Rama like the burning fire sticks goad the elephants?"
40"Just as the rising Sun light obscures the radiance of all (other stars) when will I obscure him surrounded by his army?"
41"I have the speed of the ocean and swiftness like the WindGod. Rama does not know this and desires to wage war with me."
42"Rama has not seen the poisonous arrows in my quiver in battle. Therefore, he is desiring comb at with me."
43"He has not known my valour in war. Entering the enemy's army holding my formidable Veena, making challenging sounds with the sharp heads of arrows, causing tumultuous noise like the sound of cry of destitute and frightened ones with iron arrows, I will play the Veena of my bow in hand."
44"He has not known my valour in war. Entering the enemy's army holding my formidable Veena, making challenging sounds with the sharp heads of arrows, causing tumultuous noise like the sound of cry of destitute and frightened ones with iron arrows, I will play the Veena of my bow in hand."
45"It is not possible (to win over) for the thousand eyed Indra, or even Varuna, the god presiding over water, or even for Yama, the god of death and again even for Kubera the god of wealth to face the fire of my arrows (said Ravana to Suka)." ।। इत्यार्षेवाल्मीकीयेश्रीमद्रामायणेआदिकावेयुध्दकाण्डेचतुर्विंशस्सर्गः ।। This is the end of the twenty fourth sarga of Yuddha Kanda of the first epic, the holy Ramayana composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1राम की आज्ञा से इस प्रकार व्यवस्थित वानरसेना शुभ नक्षत्रों सहित शरत्कालीन पूर्ण चन्द्रमा के समान शोभा पा रही थी।
2क्षुब्ध समुद्र के समान वह भयङ्कर सेना पृथ्वी के समान काँपती हुई वेग से चलने लगी।
3तत्पश्चात् पड़ाव डालने पर सेनासमूहों ने लङ्का से मृदङ्गों और वाद्यों की भयङ्कर तथा कोलाहलपूर्ण ध्वनि सुनी, जो रोमाञ्च उत्पन्न करने वाली थी।
4(लङ्का से आती) उस ध्वनि पर, जिसे वे सह न सके, वानरसेना के नायक अत्यन्त प्रसन्न हुए और (आनन्द से उससे भी) ऊँचे स्वर में गरजे।
5राक्षसों ने भी वानरों की उस गर्जना को सुना जो उनके गर्व में आकाश के मेघों के समान गूँज रही थी।
6लङ्का की रङ्गीन ध्वजाओं और स्तम्भों को देखकर शोक से पीड़ित राम के विचार भी सीता की ओर चले गए।
7'कपोत के समान नेत्रों वाली सीता वहाँ (लङ्का में) रावण द्वारा उसी प्रकार रोकी गई हैं जैसे रोहिणी नक्षत्र रक्तवर्ण ग्रह (मङ्गल) द्वारा ग्रस लिया जाता है।'
8वीर राम गरम और लम्बी साँसें लेते हुए लक्ष्मण की ओर देखकर उस समय उनके लिए हितकर ये वचन बोले —
9'हे लक्ष्मण! तुम पर्वतशिखर पर स्थित लङ्का नगरी को देख सकते हो, जो मानो आकाश को छू रही है, मानो विश्वकर्मा के मन में रची गई हो।
10'यह लङ्का गगनचुम्बी भवनों की श्रेणियों से देदीप्यमान लगती है, मानो श्वेत मेघ आकाश में विष्णु के मार्ग को ढक रहे हों।
11'लङ्का भाँति-भाँति के मधुर स्वर में गाते पक्षियों के झुंडों से भरी है; मनोहर फूलों और फलों वाले उसके उद्यान धनपति कुबेर के मङ्गलमय चैत्ररथ उद्यान के समान आनन्दित करते हैं।
12'तुम सुखद वायु से प्रचण्ड रूप से हिलते उन वृक्षों को देख सकते हो, जिन पर मदमत्त पक्षी बसे हैं, मदमत्त भ्रमर हैं और कोकिल तथा अन्य पक्षियों की भीड़ है' (राम ने लक्ष्मण से कहा)।
13दशरथनन्दन राम ने लक्ष्मण से इस प्रकार बात की और शास्त्रों में कहे अनुसार सेना का कार्य विभाजित करने को कहा।
14'पराक्रमी अङ्गद, जिन्हें जीतना कठिन है और जो शत्रुओं के लिए भय हैं, नील सहित सेना लेकर (सेनाव्यूह के) मध्य में रहें।
15'वानरों में वृषभ ऋषभ अपनी वानरटुकड़ी सहित सेना की दक्षिण दिशा में जाकर वहीं रहें।
16'मदमत्त हाथी के समान दुर्जेय बलशाली गन्धमादन सेना की टुकड़ी लेकर दाहिनी ओर रहें।
17'मैं और लक्ष्मण अग्रभाग में सतर्क रहेंगे। जाम्बवान्, सुषेण तथा भालुओं के तीनों प्रमुख, जो बलशाली और शीघ्र दृष्टि वाले हैं, सेना के मध्यभाग की रक्षा करते हुए रहें।
18'जैसे तेज से आवृत प्रचेता (वरुण) संसार की पश्चिम दिशा पर शासन करते हैं, वैसे ही वानरराज वानरसेना के पृष्ठभाग और कटिभाग की रक्षा करें।'
19वानरों की रक्षा के लिए इस प्रकार व्यवस्थित वह वानरसेना स्वर्ग में मेघसमूह के समान शोभा पा रही थी।
20वानरों ने युद्ध में लङ्का को चूर करने के लिए पर्वतशिखर और विशाल वृक्ष लेकर जाने का निश्चय किया।
21इस प्रकार वानरनायकों ने मन में निश्चय किया कि वे पर्वतशिखरों सहित लङ्का को अपनी मुट्ठियों से ही चूर्ण कर देंगे — सचमुच।
22सुग्रीव की बात सुनकर तत्पश्चात् तेजस्वी राम ने इस प्रकार कहा — 'सेना विभाजित (यथास्थान नियुक्त) हो चुकी है। शुक को मुक्त कर दिया जाए।'
23राम के वचन सुनकर वानरों के बलशाली राजा सुग्रीव प्रसन्न हुए और राम की आज्ञा से उस दूत को मुक्त कर दिया।
24राम के वचन से मुक्त होकर सन्तप्त और अत्यन्त भयभीत शुक राक्षसराज के पास लौट गया।
25शुक पर हँसते हुए रावण ने ये वचन कहे — 'तुम्हारे पंख क्यों बँधे हैं? लगता है तुम्हारे पंख कतर दिए गए हैं! मुझे लगता है तुम चञ्चलचित्त वानरों के पंजों में नहीं फँसे?'
26शुक पर हँसते हुए रावण ने ये वचन कहे — 'तुम्हारे पंख क्यों बँधे हैं? लगता है तुम्हारे पंख कतर दिए गए हैं! मुझे लगता है तुम चञ्चलचित्त वानरों के पंजों में नहीं फँसे?'
27तब भय से ग्रस्त शुक ने राजा द्वारा पूछे जाने पर काँपते हुए राक्षसराज को इस प्रकार उत्तर दिया — 'मैं समुद्र के उत्तर तट पर गया और आपके कहे अनुसार ही सौम्यता से सन्देश दिया।
28तब भय से ग्रस्त शुक ने राजा द्वारा पूछे जाने पर काँपते हुए राक्षसराज को इस प्रकार उत्तर दिया — 'मैं समुद्र के उत्तर तट पर गया और आपके कहे अनुसार ही सौम्यता से सन्देश दिया।
29'ज्यों ही उन्होंने मुझे देखा, क्रुद्ध वानर (आकाश में) उठकर मुझे पकड़ने लगे और मुझे घायल करने तथा मारने लगे।
30'हे राक्षसराज! वहाँ (वानरों से) वार्ता करना सम्भव न था। मुझे उनसे प्रश्न करने का अवसर न मिला। स्वभाव से वानर हिंसक और अत्यन्त क्रोधी होते हैं।
31'विराध, कबन्ध और खर के प्राण राम ने हर लिए हैं। सुग्रीव सहित उन्होंने सीता के लिए लङ्का में पैर रख दिया है।
32'बलशाली राघव खारे समुद्र को लाँघकर राक्षसों के तट पर पहुँचे, उन्हें (वानरों को) व्यवस्थित किया और धनुष धारण किए खड़े हैं।
33'पर्वतों और मेघों के समान वानरों और भालुओं की सहस्रों सेनाएँ भूमि पर बस गई हैं।
34'राक्षसों और भालुओं तथा वानरों की सेना के बीच सन्धि सम्भव नहीं, जैसे देवताओं और दानवों के बीच सन्धि सम्भव नहीं।
35'वे प्राचीर तक पहुँचेंगे। मैं जो दो उपाय सुझाता हूँ, उनमें से एक आप तत्काल कीजिए। मैं आपसे विनती करता हूँ — या तो सीता को लौटा दीजिए या उत्तम युद्ध कीजिए।'
36शुक के वचन सुनकर क्रुद्ध, लाल नेत्रों वाले रावण ने इस प्रकार कहा मानो अपनी दृष्टि से ही उसे जला देगा —
37'यदि देवता, गन्धर्व और दानव मुझसे युद्ध करने आ जाएँ, यदि समस्त लोक मुझे धमकाएँ, तो भी मैं सीता को नहीं लौटाऊँगा।
38'जैसे मदमत्त भ्रमर वसन्त में फूलों से लदे वृक्षों तक पहुँचते हैं, वैसे ही मेरे बाण राम पर कब आक्रमण करेंगे?
39'मेरे तरकश के वे देदीप्यमान बाण, जो सहस्रों की संख्या में भेदने योग्य हैं, राम को कब वैसे ही खदेड़ेंगे जैसे जलती लकड़ियाँ हाथियों को खदेड़ती हैं?
40'जैसे उदीयमान सूर्य का प्रकाश सब (अन्य नक्षत्रों) की प्रभा को ढक लेता है, वैसे ही मैं अपनी सेना से घिरे उसे कब ढक दूँगा?
41'मेरा वेग समुद्र के समान और शीघ्रता वायुदेव के समान है। राम यह नहीं जानते और मुझसे युद्ध करना चाहते हैं।
42'राम ने युद्ध में मेरे तरकश के विषैले बाण नहीं देखे। इसीलिए वे मुझसे युद्ध की कामना करते हैं।
43'उसने युद्ध में मेरा पराक्रम नहीं जाना। अपनी भयङ्कर वीणा धारण किए शत्रुसेना में प्रवेश कर, बाणों के तीखे फलों से ललकार भरी ध्वनियाँ करते हुए, लौहबाणों से दीन और भयभीत जनों के क्रन्दन के समान कोलाहल उत्पन्न करते हुए मैं हाथ में अपने धनुष की वीणा बजाऊँगा।
44'उसने युद्ध में मेरा पराक्रम नहीं जाना। अपनी भयङ्कर वीणा धारण किए शत्रुसेना में प्रवेश कर, बाणों के तीखे फलों से ललकार भरी ध्वनियाँ करते हुए, लौहबाणों से दीन और भयभीत जनों के क्रन्दन के समान कोलाहल उत्पन्न करते हुए मैं हाथ में अपने धनुष की वीणा बजाऊँगा।
45'सहस्रनेत्र इन्द्र के लिए, अथवा जल के अधिष्ठाता देव वरुण के लिए, अथवा मृत्यु के देवता यम के लिए, और पुनः धनपति कुबेर के लिए भी मेरे बाणों की अग्नि का सामना करना (जीतना) सम्भव नहीं' (रावण ने शुक से कहा)। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के युद्धकाण्ड का चतुर्विंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1रामको आज्ञाले यसरी व्यवस्थित वानरसेना शुभ नक्षत्रसहित शरत्कालीन पूर्ण चन्द्रमाझैँ शोभा पाइरहेको थियो।
2क्षुब्ध समुद्रझैँ त्यो भयङ्कर सेना पृथ्वीझैँ काँप्दै वेगले हिँड्न थाल्यो।
3त्यसपछि पडाव हालेपछि सेनासमूहहरूले लङ्काबाट मृदङ्ग र बाजाहरूको भयङ्कर तथा कोलाहलपूर्ण ध्वनि सुने, जुन रोमाञ्च उत्पन्न गर्ने थियो।
4(लङ्काबाट आउने) त्यो ध्वनिमा, जुन तिनीहरूले सहन सकेनन्, वानरसेनाका नायकहरू अत्यन्त प्रसन्न भए र (आनन्दले त्योभन्दा पनि) उच्च स्वरमा गर्जे।
5राक्षसहरूले पनि वानरहरूको त्यो गर्जन सुने जुन तिनको गर्वमा आकाशका मेघझैँ गुञ्जिरहेको थियो।
6लङ्काका रङ्गीन झन्डा र खम्बा देखेर शोकले पीडित रामका विचार पनि सीतातर्फ गए।
7'ढुकुरझैँ नेत्र भएकी सीता त्यहाँ (लङ्कामा) रावणद्वारा त्यसै गरी रोकिनुभएको छ जसरी रोहिणी नक्षत्र रातो वर्णको ग्रह (मङ्गल) द्वारा ग्रसिन्छ।'
8वीर राम तातो र लामो सास फेर्दै लक्ष्मणतर्फ हेरेर त्यस बेला उनका लागि हितकर यी वचन बोल्नुभयो —
9'हे लक्ष्मण! तिमी पर्वतशिखरमा रहेको लङ्का नगरी हेर्न सक्छौ, जुन मानौँ आकाश छोइरहेको छ, मानौँ विश्वकर्माको मनमा रचिएको होस्।
10'यो लङ्का गगनचुम्बी भवनका श्रेणीले देदीप्यमान देखिन्छ, मानौँ सेता मेघले आकाशमा विष्णुको मार्ग ढाकिरहेका छन्।
11'लङ्का भाँतिभाँतिका मधुर स्वरमा गाउने पक्षीका बथानले भरिएको छ; मनोहर फूल र फल भएका त्यसका उद्यान धनपति कुबेरको मङ्गलमय चैत्ररथ उद्यानझैँ आनन्दित पार्छन्।
12'तिमी सुखद हावाले प्रचण्ड रूपमा हल्लिने ती रूख हेर्न सक्छौ, जसमा मदमत्त पक्षी बसेका छन्, मदमत्त भमरा छन् र कोइली तथा अन्य पक्षीहरूको भिड छ' (रामले लक्ष्मणलाई भन्नुभयो)।
13दशरथनन्दन रामले लक्ष्मणसँग यसरी कुरा गर्नुभयो र शास्त्रमा भनेअनुसार सेनाको कार्य विभाजन गर्न भन्नुभयो।
14'पराक्रमी अङ्गद, जसलाई जित्न कठिन छ र जो शत्रुहरूका लागि भय हुन्, नीलसहित सेना लिएर (सेनाव्यूहको) बीचमा रहून्।
15'वानरहरूमा वृषभ ऋषभ आफ्नो वानरटुकडीसहित सेनाको दक्षिण दिशामा गएर त्यहीँ रहून्।
16'मदमत्त हात्तीझैँ दुर्जेय बलशाली गन्धमादन सेनाको टुकडी लिएर दाहिनेतर्फ रहून्।
17'म र लक्ष्मण अग्रभागमा सतर्क रहनेछौँ। जाम्बवान्, सुषेण तथा भालुका तीनै प्रमुख, जो बलशाली र शीघ्र दृष्टि भएका छन्, सेनाको मध्यभागको रक्षा गर्दै रहून्।
18'जसरी तेजले आवृत प्रचेता (वरुण) संसारको पश्चिम दिशामा शासन गर्छन्, त्यसै गरी वानरराजले वानरसेनाको पृष्ठभाग र कटिभागको रक्षा गरून्।'
19वानरहरूको रक्षाका लागि यसरी व्यवस्थित त्यो वानरसेना स्वर्गमा मेघसमूहझैँ शोभा पाइरहेको थियो।
20वानरहरूले युद्धमा लङ्कालाई चूर पार्न पर्वतशिखर र विशाल रूख लिएर जाने निश्चय गरे।
21यसरी वानरनायकहरूले मनमा निश्चय गरे कि तिनीहरूले पर्वतशिखरसहित लङ्कालाई आफ्नै मुड्कीले चूर्ण पारिदिनेछन् — साँच्चै।
22सुग्रीवको कुरा सुनेर त्यसपछि तेजस्वी रामले यसरी भन्नुभयो — 'सेना विभाजित (यथास्थान नियुक्त) भइसकेको छ। शुकलाई मुक्त गरियोस्।'
23रामका वचन सुनेर वानरहरूका बलशाली राजा सुग्रीव प्रसन्न भए र रामको आज्ञाले त्यो दूतलाई मुक्त गरिदिए।
24रामको वचनले मुक्त भई सन्तप्त र अत्यन्त त्रसित शुक राक्षसराजकहाँ फर्कियो।
25शुकमाथि हाँस्दै रावणले यी वचन भन्यो — 'तिम्रा पखेटा किन बाँधिएका छन्? लाग्छ तिम्रा पखेटा काटिएका छन्! मलाई लाग्छ तिमी चञ्चलचित्त वानरहरूको पञ्जामा परेनौ?'
26शुकमाथि हाँस्दै रावणले यी वचन भन्यो — 'तिम्रा पखेटा किन बाँधिएका छन्? लाग्छ तिम्रा पखेटा काटिएका छन्! मलाई लाग्छ तिमी चञ्चलचित्त वानरहरूको पञ्जामा परेनौ?'
27तब भयले ग्रस्त शुकले राजाले सोध्दा काँप्दै राक्षसराजलाई यसरी उत्तर दियो — 'म समुद्रको उत्तरी किनारामा गएँ र तपाईंले भनेअनुसार नै सौम्यतापूर्वक सन्देश दिएँ।
28तब भयले ग्रस्त शुकले राजाले सोध्दा काँप्दै राक्षसराजलाई यसरी उत्तर दियो — 'म समुद्रको उत्तरी किनारामा गएँ र तपाईंले भनेअनुसार नै सौम्यतापूर्वक सन्देश दिएँ।
29'तिनीहरूले मलाई देख्नासाथ क्रुद्ध वानरहरू (आकाशमा) उठेर मलाई समात्न थाले र मलाई घाइते पार्न तथा मार्न थाले।
30'हे राक्षसराज! त्यहाँ (वानरहरूसँग) वार्ता गर्न सम्भव थिएन। मलाई तिनीहरूसँग प्रश्न गर्ने अवसर मिलेन। स्वभावले वानरहरू हिंसक र अत्यन्त क्रोधी हुन्छन्।
31'विराध, कबन्ध र खरका प्राण रामले हरण गरिसकेका छन्। सुग्रीवसहित उनले सीताका लागि लङ्कामा पाइला टेकिसकेका छन्।
32'बलशाली राघव नुनिलो समुद्र नाघेर राक्षसहरूको किनारामा पुगे, तिनलाई (वानरहरूलाई) व्यवस्थित गरे र धनु धारण गरी उभिएका छन्।
33'पर्वत र मेघझैँ वानर र भालुका हजारौँ सेना भुइँमा बसिसकेका छन्।
34'राक्षस र भालु तथा वानरहरूको सेनाबीच सन्धि सम्भव छैन, जसरी देवता र दानवबीच सन्धि सम्भव छैन।
35'तिनीहरू पर्खालसम्म आइपुग्नेछन्। मैले सुझाएका दुई उपायमध्ये एउटा तपाईंले तत्कालै गर्नुहोस्। म तपाईंसँग बिन्ती गर्छु — या त सीतालाई फिर्ता दिनुहोस् या उत्तम युद्ध गर्नुहोस्।'
36शुकका वचन सुनेर क्रुद्ध, राता आँखा भएको रावणले यसरी भन्यो मानौँ आफ्नै दृष्टिले उसलाई जलाइदिनेछ —
37'यदि देवता, गन्धर्व र दानवहरू मसँग युद्ध गर्न आऊन्, यदि समस्त लोकले मलाई धम्क्याऊन्, तै पनि म सीतालाई फिर्ता दिनेछैनँ।
38'जसरी मदमत्त भमराहरू वसन्तमा फूलले लटरम्म रूखसम्म पुग्छन्, त्यसै गरी मेरा बाणले राममाथि कहिले आक्रमण गर्नेछन्?
39'मेरो तरकसका ती देदीप्यमान बाण, जो हजारौँको सङ्ख्यामा छेड्न योग्य छन्, रामलाई कहिले त्यसै गरी खेद्नेछन् जसरी बल्दा दाउराले हात्तीहरूलाई खेद्छन्?
40'जसरी उदाउँदो सूर्यको प्रकाशले सबै (अन्य नक्षत्र) को प्रभा ढाकिदिन्छ, त्यसै गरी म आफ्नो सेनाले घेरिएको उसलाई कहिले ढाकिदिनेछु?
41'मेरो वेग समुद्रझैँ र शीघ्रता वायुदेवझैँ छ। रामलाई यो थाहा छैन र उनी मसँग युद्ध गर्न चाहन्छन्।
42'रामले युद्धमा मेरो तरकसका विषालु बाण देखेका छैनन्। त्यसैले उनी मसँग युद्धको कामना गर्छन्।
43'उसले युद्धमा मेरो पराक्रम जानेको छैन। आफ्नो भयङ्कर वीणा धारण गरी शत्रुसेनामा प्रवेश गरेर, बाणका तीखा फलाले ललकारपूर्ण ध्वनि गर्दै, फलामका बाणले दीन र त्रसित जनको क्रन्दनझैँ कोलाहल उत्पन्न गर्दै म हातमा आफ्नो धनुको वीणा बजाउनेछु।
44'उसले युद्धमा मेरो पराक्रम जानेको छैन। आफ्नो भयङ्कर वीणा धारण गरी शत्रुसेनामा प्रवेश गरेर, बाणका तीखा फलाले ललकारपूर्ण ध्वनि गर्दै, फलामका बाणले दीन र त्रसित जनको क्रन्दनझैँ कोलाहल उत्पन्न गर्दै म हातमा आफ्नो धनुको वीणा बजाउनेछु।
45'सहस्रनेत्र इन्द्रका लागि, अथवा जलका अधिष्ठाता देव वरुणका लागि, अथवा मृत्युका देवता यमका लागि, र फेरि धनपति कुबेरका लागि पनि मेरा बाणको आगोको सामना गर्न (जित्न) सम्भव छैन' (रावणले शुकलाई भन्यो)। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको युद्धकाण्डको चौबिसौँ सर्ग समाप्त भयो।