सर्गः 25
युद्धकाण्ड · अध्याय 25
संस्कृत
1सबलेसागरंतीर्णेरामेदशरथात्मजे । अमात्यौरावणश्रीमानब्रवीच्छुकसारणौ ।।6.25.1।।
2समग्रंसागरंतीर्णंदुस्तरंवानरंबलम् । अभूतपूर्वंरामेणसागरेसेतुबन्धनम् ।।6.25.2।।
3सागरेसेतुबन्दंतुनश्रद्दध्यांकथञ्चन । अवश्यंचापिसङ् ख्येयंतन्मयावानरंबलम् ।।6.25.3।।
4भवन्तौवानरंसैन्यंप्रविश्यानुपलक्षितौ । परिमाणंचवीर्यंचयेचमुख्याःप्लवङ्घमाः ।।6.25.4।। मन्त्रिणोयेचरामस्यसुग्रीवस्यचसम्मता: । येपूर्वमभिवर्तन्तेयेचशूराःप्लवङ्गमाः ।।6.25.5।। सचसेतुर्यथाबद्धस्सागरेसलिलार्णवे । निवेशंचयधातेषांवानराणांमहात्मनाम् ।।6.25.6।। रामस्यव्यवसायंचवीर्यंप्रहरणानिच । लक्ष्मणस्यचवीर्यंतत्त्वतोज्ञातुमर्हथः ।।6.25.7।।
5भवन्तौवानरंसैन्यंप्रविश्यानुपलक्षितौ । परिमाणंचवीर्यंचयेचमुख्याःप्लवङ्घमाः ।।6.25.4।। मन्त्रिणोयेचरामस्यसुग्रीवस्यचसम्मता: । येपूर्वमभिवर्तन्तेयेचशूराःप्लवङ्गमाः ।।6.25.5।। सचसेतुर्यथाबद्धस्सागरेसलिलार्णवे । निवेशंचयधातेषांवानराणांमहात्मनाम् ।।6.25.6।। रामस्यव्यवसायंचवीर्यंप्रहरणानिच । लक्ष्मणस्यचवीर्यंतत्त्वतोज्ञातुमर्हथः ।।6.25.7।।
6भवन्तौवानरंसैन्यंप्रविश्यानुपलक्षितौ । परिमाणंचवीर्यंचयेचमुख्याःप्लवङ्घमाः ।।6.25.4।। मन्त्रिणोयेचरामस्यसुग्रीवस्यचसम्मता: । येपूर्वमभिवर्तन्तेयेचशूराःप्लवङ्गमाः ।।6.25.5।। सचसेतुर्यथाबद्धस्सागरेसलिलार्णवे । निवेशंचयधातेषांवानराणांमहात्मनाम् ।।6.25.6।। रामस्यव्यवसायंचवीर्यंप्रहरणानिच । लक्ष्मणस्यचवीर्यंतत्त्वतोज्ञातुमर्हथः ।।6.25.7।।
7भवन्तौवानरंसैन्यंप्रविश्यानुपलक्षितौ । परिमाणंचवीर्यंचयेचमुख्याःप्लवङ्घमाः ।।6.25.4।। मन्त्रिणोयेचरामस्यसुग्रीवस्यचसम्मता: । येपूर्वमभिवर्तन्तेयेचशूराःप्लवङ्गमाः ।।6.25.5।। सचसेतुर्यथाबद्धस्सागरेसलिलार्णवे । निवेशंचयधातेषांवानराणांमहात्मनाम् ।।6.25.6।। रामस्यव्यवसायंचवीर्यंप्रहरणानिच । लक्ष्मणस्यचवीर्यंतत्त्वतोज्ञातुमर्हथः ।।6.25.7।।
8कश्चसेनापतिस्तेषांवानराणांमहौजसाम् । तच्चज्ञात्वायथातत्त्वंशीघ्रमगन्तुमर्हथः ।।6.25.8।।
9इतिप्रतिसमादिष्टौराक्षसौशुकसारणौ । हरिरूपधरौवीरौप्रविष्टौवानरंबलम् ।।6.25.9।।
10ततस्तद्वानरंसैन्यमचिन्त्यंरोमहर्षणम् । सङ् ख्यातुंनाध्यगच्छेतांतदातौशुकसारणौ ।।6.25.10।।
11संस्थितंपर्वताग्रेषुनिर्दरेषुगुहासुच । समुद्रस्यचतीरेषुवनेषूपवनेषुच ।।6.25.11।। तरमाणंचतीर्णंचतर्तुकामंचसर्वशः । निविष्टंनिविश्चैवभीमनादंमहाबलम् ।।6.25.12।। तद्बलार्णवमक्षोभ्यंददृशातेनिशाचरौ ।
12संस्थितंपर्वताग्रेषुनिर्दरेषुगुहासुच । समुद्रस्यचतीरेषुवनेषूपवनेषुच ।।6.25.11।। तरमाणंचतीर्णंचतर्तुकामंचसर्वशः । निविष्टंनिविश्चैवभीमनादंमहाबलम् ।।6.25.12।। तद्बलार्णवमक्षोभ्यंददृशातेनिशाचरौ ।
13तौददर्शमहातेजाःप्रतिच्छन्नौचविभीषणः । आचचक्षेऽथरामायगृहीत्वाशुकसारणौ ।।6.25.13।।
14तस्यैमौराक्षसेन्द्रस्यमन्त्रिणौशुकसारणौ । लङ्कायस्समनुप्राप्तौचारौपरपुरञ्जय:।। 6.25.14।।
15तौदृष्टवाव्यथितौरामंनिराशौजीवितेतथा । कृताञ्जलिपुटौभीतौवचनंचेदमूचतुः ।।6.25.15।।
16आवामिहागतौसौम्य रावणप्रहितावुभौ । परिज्ञातुंबलंसर्वंतवेदंरघुनन्दन:।। 6.25.16।।
17तयोस्तद्वचनंश्रुत्वारामोदशरथात्मजः । अब्रवीत्प्रहसन्वाक्यंसर्वभूतहितेरतः ।।6.25.17।।
18यदिदृष्टंबलंसर्वंवयंवासुपरिक्षिताः । यथोक्तंवाकृतंकार्यछन्दतःप्रतिगम्यताम् ।।6.25.18।।
19अथकिञ्चिददृष्टंवाभूयस्तद्द्रष्टुमर्हथः । विभीषणोवाकात्स्नर्येनभूयस्सन्दर्शयिष्यति ।।6.25.19।।
20नचेदंग्रहणंप्राप्यभेत्तव्यंजीवितंप्रति । न्यस्तशस्त्रौगृहतौवानदूतौवधमर्हतः ।।6.25.20।।
21प्रच्छमानौविमुञ्चैतौचारौरात्रिंचरावुभौ । शत्रुपक्षस्यसततंविभीषण: विकर्षिणौ ।।6.25.21।।
22प्रविश्यनगरींलङ्कांभवद् भ्यांधनदानुजः । वक्तव्योरक्षसांराजायथोक्तंवचनंमम ।।6.25.22।।
23यद्बलंचसमाश्रित्यसीतांमेहृतवानपि । तद्दर्शययथाकामंससैन्यस्सहबान्धवः ।।6.25.23।।
24श्वःकाल्येनगरींलङ्कांसप्राकारांसतोरणाम् । रक्षसंचबलंपश्यशरैर्विध्वंसितंमया ।।6.25.24।।
25क्रोधंभीममहंमोक्ष्येससैन्येत्वयिरावण: । श्वःकाल्येवज्रवान्वज्रंदानवेष्विववासवः ।।6.25.25।।
26इतिप्रतिसमादिष्टौराक्षसौशुकसारणौ ।।6.25.26।। जयेतिप्रतिनन्द्यैतौराघवंधर्मवत्सलम् । आगम्यनगरींलङ्कामब्रूतांराक्षसाधिपम् ।।6.25.27।।
27इतिप्रतिसमादिष्टौराक्षसौशुकसारणौ ।।6.25.26।। जयेतिप्रतिनन्द्यैतौराघवंधर्मवत्सलम् । आगम्यनगरींलङ्कामब्रूतांराक्षसाधिपम् ।।6.25.27।।
28विभीषणगृहीतौतुवधार्तौराक्षसेश्वर: । दृष्टवाधर्मात्मनामुक्तौरामेणामिततेजसा ।।6.25.28।।
29एकस्थानगतायत्रचत्वारःपुरुषर्षभाः । लोकपालसमाश्शूराःकृतास्त्रादृढविक्रमा ।।6.25.29।। रामोदाशरथि्शीमान् लक्ष्मणश्चविभीषणः । सुग्रीवश्चमहातेजामहेन्द्रसमविक्रमः ।।6.25.30।। एतेशक्ताःपुरीलङ्कांसप्राकारांसतोरणाम् । उत्पाट्यसङ्क्रमयितुंसर्वेतिष्ठन्तुवानराः ।।6.25.31।।
30एकस्थानगतायत्रचत्वारःपुरुषर्षभाः । लोकपालसमाश्शूराःकृतास्त्रादृढविक्रमा ।।6.25.29।। रामोदाशरथि्शीमान् लक्ष्मणश्चविभीषणः । सुग्रीवश्चमहातेजामहेन्द्रसमविक्रमः ।।6.25.30।। एतेशक्ताःपुरीलङ्कांसप्राकारांसतोरणाम् । उत्पाट्यसङ्क्रमयितुंसर्वेतिष्ठन्तुवानराः ।।6.25.31।।
31एकस्थानगतायत्रचत्वारःपुरुषर्षभाः । लोकपालसमाश्शूराःकृतास्त्रादृढविक्रमा ।।6.25.29।। रामोदाशरथि्शीमान् लक्ष्मणश्चविभीषणः । सुग्रीवश्चमहातेजामहेन्द्रसमविक्रमः ।।6.25.30।। एतेशक्ताःपुरीलङ्कांसप्राकारांसतोरणाम् । उत्पाट्यसङ्क्रमयितुंसर्वेतिष्ठन्तुवानराः ।।6.25.31।।
32यादृश्यंतस्यरामस्यरूपंप्रहरणानिच । वधिष्यतिपुरींलङ्कामेकस्तिष्ठन्तुतेत्रयः ।।6.25.32।।
33रामलक्ष्मणगुप्तासासुग्रीवेणचवाहिनी । बभूवदुर्दर्षतरासर्वैरपिसुरासुरैः ।।6.25.33।।
अंग्रेज़ी
1On hearing about Rama, the son of Dasaratha crossing the shore of the ocean along with the army, exuberant Ravana spoke to his ministers Suka and Saarana.
2"That all the Vanara army together with Rama have crossed the arduous ocean and that the construction of a bridge (is possible) in the sea is not known before."
3"It is not believable even to me that they constructed a bridge in the sea. Surely I wish to know the size of their army."
4"Both of you enter Vanara's army without their knowledge and know about the size of the army, of Rama and Sugriva's ministers, of army chiefs who are in the forefront, of the warriors, how they have built bridge in the middle of the sea, about the location of Vanaras and in the same way the efforts and valour of heroes Rama and Lakshmana, I ought to know truly."
5"Both of you enter Vanara's army without their knowledge and know about the size of the army, of Rama and Sugriva's ministers, of army chiefs who are in the forefront, of the warriors, how they have built bridge in the middle of the sea, about the location of Vanaras and in the same way the efforts and valour of heroes Rama and Lakshmana, I ought to know truly."
6"Both of you enter Vanara's army without their knowledge and know about the size of the army, of Rama and Sugriva's ministers, of army chiefs who are in the forefront, of the warriors, how they have built bridge in the middle of the sea, about the location of Vanaras and in the same way the efforts and valour of heroes Rama and Lakshmana, I ought to know truly."
7"Both of you enter Vanara's army without their knowledge and know about the size of the army, of Rama and Sugriva's ministers, of army chiefs who are in the forefront, of the warriors, how they have built bridge in the middle of the sea, about the location of Vanaras and in the same way the efforts and valour of heroes Rama and Lakshmana, I ought to know truly."
8Among those energetic Vanaras, who is the chief of the army? Knowing all these matters, it is fit for you to return quickly.
9Having accepted the order, both the Rakshasa heroes, Suka and Saarana took the form of Vanaras and entered the Vanara army.
10There upon both Suka and Saarana did not know the numbers (of the army) at that time as they could not count the numbers from there as it could not be conceived. It caused the raising of their hair.
11The ocean of army settled on the mountain summits, in caverns and caves, on the shores of the ocean, in the forests and adjoining gardens some who crossed the sea some in the process of crossing settled all over was witnessed by the Rakshasas. It was never ending and making terrific noise.
12The ocean of army settled on the mountain summits, in caverns and caves, on the shores of the ocean, in the forests and adjoining gardens some who crossed the sea some in the process of crossing settled all over was witnessed by the Rakshasas. It was never ending and making terrific noise.
13Brilliant Vibheeshana saw both Suka and Saarana hidden in the army. He took hold of them and brought to the notice of Rama.
14"O conqueror of enemy's citadels! these are spies from Lanka, Suka and Saarana who have come to find us out."
15The two (Rakshasa spies) got worried to look at Rama and also lost hope of their life. Caught up with fear they lifted their palms greeting Rama and expressed these words.
16"O noble one! We have come to you assigned by Ravana. O delight of Raghu race, thus we arrived here to know about the entire strength of your army."
17"On hearing (the spies) Dasaratha's son Rama who remains devoted to the wellbeing of all beings spoke these words smiling at both of them."
18After observing our entire army carefully, acting appropriately (according to Ravana's words) and accomplishing your task you may freely return (said Rama to the spies).
19"If you have not seen even a bit, you ought to see. Or else Vibheeshana will show you the total army."
20As you have been caught by us like this you need not have apprehension of your life. Those who do not possess wield or those who are envoys ought not to be slayed.
21"Vibheeshana! Even though they are spies seeking to divide the enemy army as both the night rangers have been requesting, you may set them free."
22"Upon entering the city of Lanka, you may tell my words to the king of Rakshasas, the younger brother of Kubera just as it was told by me."
23"Let him display the strength on which he has abducted my Sita along with his army and relations at his will."
24At dawn tomorrow, you may see how I will crush the arches of the entrance of Lanka city and the strength of Rakshasas."
25"Tomorrow at the dawn of the day I will release my dreadful anger on Ravana and even on Rakshasas just as the thunderbolt of Indra was released on Rakshasas."
26Having heard the reply of Rama, both the Rakshasas Suka and Saarana praising Rama saying, "Victory to you!" reached Lanka and said to the king of Rakshasas as follows.
27Having heard the reply of Rama, both the Rakshasas Suka and Saarana praising Rama saying, "Victory to you!" reached Lanka and said to the king of Rakshasas as follows.
28"O king of Rakshasas! Vibheeshana held us captive for slaying us. But righteous self, Rama, the highly effulgent one released us on seeing."
29"Exuberant Rama and Lakshmana, highly brilliant Vibheeshana, and Sugriva who resembles Indra in his valour, are like rulers of the world and are heroic, wielders of weapons and bulls among men. If all four of them come together there in that manner, they will unearth the arch ways and even the city of Lanka. They are capable even if the Vanaras are kept away."
30"Exuberant Rama and Lakshmana, highly brilliant Vibheeshana, and Sugriva who resembles Indra in his valour, are like rulers of the world and are heroic, wielders of weapons and bulls among men. If all four of them come together there in that manner, they will unearth the arch ways and even the city of Lanka. They are capable even if the Vanaras are kept away."
31"Exuberant Rama and Lakshmana, highly brilliant Vibheeshana, and Sugriva who resembles Indra in his valour, are like rulers of the world and are heroic, wielders of weapons and bulls among men. If all four of them come together there in that manner, they will unearth the arch ways and even the city of Lanka. They are capable even if the Vanaras are kept away."
32"If we see Rama's form and his weapon it is enough. He can alone slay even when all the other three keep away."
33"Even if Rama and Lakshmana are protected, and even Sugriva also, the entire army seems formidable like suras and asuras."
हिन्दी
1दशरथनन्दन राम के सेना सहित समुद्र का तट पार कर लेने का समाचार सुनकर उत्तेजित रावण ने अपने मन्त्रियों शुक और सारण से कहा —
2'यह कि समूची वानरसेना राम सहित उस दुर्गम समुद्र को पार कर गई और समुद्र में सेतु का निर्माण (सम्भव) है — यह पहले कभी ज्ञात न था।
3'मुझे भी विश्वास नहीं होता कि उन्होंने समुद्र में सेतु बनाया। निश्चय ही मैं उनकी सेना का परिमाण जानना चाहता हूँ।
4'तुम दोनों उनकी जानकारी के बिना वानरसेना में प्रवेश करो और सेना के परिमाण के विषय में, राम और सुग्रीव के मन्त्रियों के विषय में, अग्रभाग में स्थित सेनानायकों के विषय में, योद्धाओं के विषय में, उन्होंने समुद्र के मध्य में सेतु कैसे बनाया, वानरों की स्थिति के विषय में तथा इसी प्रकार वीर राम और लक्ष्मण के प्रयत्न और पराक्रम के विषय में जान आओ; मुझे सत्य जानना है।
5'तुम दोनों उनकी जानकारी के बिना वानरसेना में प्रवेश करो और सेना के परिमाण के विषय में, राम और सुग्रीव के मन्त्रियों के विषय में, अग्रभाग में स्थित सेनानायकों के विषय में, योद्धाओं के विषय में, उन्होंने समुद्र के मध्य में सेतु कैसे बनाया, वानरों की स्थिति के विषय में तथा इसी प्रकार वीर राम और लक्ष्मण के प्रयत्न और पराक्रम के विषय में जान आओ; मुझे सत्य जानना है।
6'तुम दोनों उनकी जानकारी के बिना वानरसेना में प्रवेश करो और सेना के परिमाण के विषय में, राम और सुग्रीव के मन्त्रियों के विषय में, अग्रभाग में स्थित सेनानायकों के विषय में, योद्धाओं के विषय में, उन्होंने समुद्र के मध्य में सेतु कैसे बनाया, वानरों की स्थिति के विषय में तथा इसी प्रकार वीर राम और लक्ष्मण के प्रयत्न और पराक्रम के विषय में जान आओ; मुझे सत्य जानना है।
7'तुम दोनों उनकी जानकारी के बिना वानरसेना में प्रवेश करो और सेना के परिमाण के विषय में, राम और सुग्रीव के मन्त्रियों के विषय में, अग्रभाग में स्थित सेनानायकों के विषय में, योद्धाओं के विषय में, उन्होंने समुद्र के मध्य में सेतु कैसे बनाया, वानरों की स्थिति के विषय में तथा इसी प्रकार वीर राम और लक्ष्मण के प्रयत्न और पराक्रम के विषय में जान आओ; मुझे सत्य जानना है।
8'उन उत्साही वानरों में सेना का प्रमुख कौन है? ये सब बातें जानकर तुम्हें शीघ्र लौट आना उचित है।'
9आज्ञा स्वीकार कर दोनों वीर राक्षस शुक और सारण वानरों का रूप धारण कर वानरसेना में प्रविष्ट हुए।
10तत्पश्चात् शुक और सारण दोनों उस समय (सेना की) संख्या न जान सके, क्योंकि वहाँ से संख्या गिन पाना सम्भव न था और वह अकल्पनीय थी। उससे उनके रोएँ खड़े हो गए।
11पर्वतशिखरों पर, कन्दराओं और गुफाओं में, समुद्रतट पर, वनों और आसपास के उद्यानों में बसी वह सेना का समुद्र — कुछ जो समुद्र पार कर चुके थे, कुछ जो पार करने की प्रक्रिया में थे — सर्वत्र बसे हुए राक्षसों द्वारा देखे गए। वह अन्तहीन थी और भयङ्कर ध्वनि कर रही थी।
12पर्वतशिखरों पर, कन्दराओं और गुफाओं में, समुद्रतट पर, वनों और आसपास के उद्यानों में बसी वह सेना का समुद्र — कुछ जो समुद्र पार कर चुके थे, कुछ जो पार करने की प्रक्रिया में थे — सर्वत्र बसे हुए राक्षसों द्वारा देखे गए। वह अन्तहीन थी और भयङ्कर ध्वनि कर रही थी।
13तेजस्वी विभीषण ने सेना में छिपे शुक और सारण दोनों को देख लिया। उन्होंने उन्हें पकड़कर राम के समक्ष प्रस्तुत किया।
14'हे शत्रुओं के दुर्ग जीतने वाले! ये लङ्का के गुप्तचर शुक और सारण हैं, जो हमारा भेद लेने आए हैं।'
15वे दोनों (राक्षस गुप्तचर) राम को देखकर चिन्तित हो उठे और अपने जीवन की आशा भी छोड़ बैठे। भय से ग्रस्त होकर उन्होंने हाथ जोड़कर राम का अभिवादन किया और ये वचन कहे —
16'हे श्रेष्ठ! हम रावण द्वारा नियुक्त होकर आपके पास आए हैं। हे रघुकुल के आनन्द! हम यहाँ आपकी सेना का समूचा बल जानने के लिए आए हैं।'
17(गुप्तचरों की बात) सुनकर सब प्राणियों के कल्याण में तत्पर रहने वाले दशरथनन्दन राम ने उन दोनों पर मुस्कुराते हुए ये वचन कहे —
18'हमारी समूची सेना का सावधानी से निरीक्षण कर, (रावण के वचनों के अनुसार) यथोचित आचरण कर तथा अपना कार्य सिद्ध कर तुम स्वतन्त्रतापूर्वक लौट सकते हो' (राम ने गुप्तचरों से कहा)।
19'यदि तुमने थोड़ा भी न देखा हो, तो देख लेना चाहिए। अन्यथा विभीषण तुम्हें समूची सेना दिखा देंगे।
20'इस प्रकार हमारे द्वारा पकड़े जाने पर भी तुम्हें अपने प्राणों की चिन्ता करने की आवश्यकता नहीं। जो शस्त्र धारण नहीं करते अथवा जो दूत हैं, उनका वध नहीं करना चाहिए।
21'हे विभीषण! यद्यपि ये शत्रुसेना में फूट डालने के इच्छुक गुप्तचर हैं, तथापि जब ये दोनों निशाचर प्रार्थना कर रहे हैं, तो तुम इन्हें मुक्त कर दो।
22'लङ्का नगरी में पहुँचकर तुम कुबेर के छोटे भाई राक्षसराज से मेरे वचन ठीक वैसे ही कहना जैसे मैंने कहे हैं।
23'वह जिस बल के भरोसे मेरी सीता का अपहरण कर लाया, उस बल को अपनी सेना और सम्बन्धियों सहित इच्छानुसार प्रदर्शित करे।
24'कल प्रातःकाल तुम देखोगे कि मैं लङ्का नगरी के प्रवेशद्वार के तोरण और राक्षसों का बल कैसे चूर करता हूँ।
25'कल दिन के आरम्भ में मैं रावण पर तथा राक्षसों पर भी अपना भयङ्कर क्रोध वैसे ही छोड़ूँगा जैसे इन्द्र का वज्र राक्षसों पर छोड़ा गया था।'
26राम का यह उत्तर सुनकर दोनों राक्षस शुक और सारण 'आपकी जय हो!' कहकर राम की स्तुति करते हुए लङ्का पहुँचे और राक्षसराज से इस प्रकार कहा —
27राम का यह उत्तर सुनकर दोनों राक्षस शुक और सारण 'आपकी जय हो!' कहकर राम की स्तुति करते हुए लङ्का पहुँचे और राक्षसराज से इस प्रकार कहा —
28'हे राक्षसराज! विभीषण ने हमें मारने के लिए बन्दी बना लिया था। किन्तु धर्मात्मा, अत्यन्त तेजस्वी राम ने हमें देखकर मुक्त कर दिया।
29'तेजस्वी राम और लक्ष्मण, अत्यन्त तेजस्वी विभीषण, तथा पराक्रम में इन्द्र के समान सुग्रीव — ये लोकपालों के समान हैं और वीर, शस्त्रधारी तथा पुरुषों में वृषभ हैं। यदि ये चारों उसी प्रकार वहाँ एकत्र हो जाएँ, तो वे तोरणों को और लङ्का नगरी को भी उखाड़ फेंकेंगे। वे इसमें समर्थ हैं, चाहे वानरों को दूर ही रखा जाए।
30'तेजस्वी राम और लक्ष्मण, अत्यन्त तेजस्वी विभीषण, तथा पराक्रम में इन्द्र के समान सुग्रीव — ये लोकपालों के समान हैं और वीर, शस्त्रधारी तथा पुरुषों में वृषभ हैं। यदि ये चारों उसी प्रकार वहाँ एकत्र हो जाएँ, तो वे तोरणों को और लङ्का नगरी को भी उखाड़ फेंकेंगे। वे इसमें समर्थ हैं, चाहे वानरों को दूर ही रखा जाए।
31'तेजस्वी राम और लक्ष्मण, अत्यन्त तेजस्वी विभीषण, तथा पराक्रम में इन्द्र के समान सुग्रीव — ये लोकपालों के समान हैं और वीर, शस्त्रधारी तथा पुरुषों में वृषभ हैं। यदि ये चारों उसी प्रकार वहाँ एकत्र हो जाएँ, तो वे तोरणों को और लङ्का नगरी को भी उखाड़ फेंकेंगे। वे इसमें समर्थ हैं, चाहे वानरों को दूर ही रखा जाए।
32'यदि हम राम का रूप और उनका अस्त्र देख लें, तो इतना ही पर्याप्त है। वे अकेले ही वध कर सकते हैं, चाहे अन्य तीनों दूर ही रहें।
33'यदि राम और लक्ष्मण तथा सुग्रीव भी रक्षित हों, तो समूची सेना देवताओं और असुरों की सेना के समान दुर्जेय लगती है।'
नेपाली
1दशरथनन्दन राम सेनासहित समुद्रको किनारा पार गरेको समाचार सुनेर उत्तेजित रावणले आफ्ना मन्त्री शुक र सारणलाई भन्यो —
2'सम्पूर्ण वानरसेना रामसहित त्यो दुर्गम समुद्र पार गर्यो र समुद्रमा सेतुको निर्माण (सम्भव) छ — यो पहिले कहिल्यै ज्ञात थिएन।
3'मलाई पनि विश्वास लाग्दैन कि तिनीहरूले समुद्रमा सेतु बनाए। निश्चय नै म तिनको सेनाको परिमाण जान्न चाहन्छु।
4'तिमीहरू दुवैले तिनको जानकारीविना वानरसेनामा प्रवेश गर र सेनाको परिमाणको विषयमा, राम र सुग्रीवका मन्त्रीहरूको विषयमा, अग्रभागमा रहेका सेनानायकहरूको विषयमा, योद्धाहरूको विषयमा, तिनीहरूले समुद्रको बीचमा सेतु कसरी बनाए, वानरहरूको स्थितिको विषयमा तथा त्यसै गरी वीर राम र लक्ष्मणको प्रयत्न र पराक्रमको विषयमा जानेर आऊ; मैले सत्य जान्नुपर्छ।
5'तिमीहरू दुवैले तिनको जानकारीविना वानरसेनामा प्रवेश गर र सेनाको परिमाणको विषयमा, राम र सुग्रीवका मन्त्रीहरूको विषयमा, अग्रभागमा रहेका सेनानायकहरूको विषयमा, योद्धाहरूको विषयमा, तिनीहरूले समुद्रको बीचमा सेतु कसरी बनाए, वानरहरूको स्थितिको विषयमा तथा त्यसै गरी वीर राम र लक्ष्मणको प्रयत्न र पराक्रमको विषयमा जानेर आऊ; मैले सत्य जान्नुपर्छ।
6'तिमीहरू दुवैले तिनको जानकारीविना वानरसेनामा प्रवेश गर र सेनाको परिमाणको विषयमा, राम र सुग्रीवका मन्त्रीहरूको विषयमा, अग्रभागमा रहेका सेनानायकहरूको विषयमा, योद्धाहरूको विषयमा, तिनीहरूले समुद्रको बीचमा सेतु कसरी बनाए, वानरहरूको स्थितिको विषयमा तथा त्यसै गरी वीर राम र लक्ष्मणको प्रयत्न र पराक्रमको विषयमा जानेर आऊ; मैले सत्य जान्नुपर्छ।
7'तिमीहरू दुवैले तिनको जानकारीविना वानरसेनामा प्रवेश गर र सेनाको परिमाणको विषयमा, राम र सुग्रीवका मन्त्रीहरूको विषयमा, अग्रभागमा रहेका सेनानायकहरूको विषयमा, योद्धाहरूको विषयमा, तिनीहरूले समुद्रको बीचमा सेतु कसरी बनाए, वानरहरूको स्थितिको विषयमा तथा त्यसै गरी वीर राम र लक्ष्मणको प्रयत्न र पराक्रमको विषयमा जानेर आऊ; मैले सत्य जान्नुपर्छ।
8'ती उत्साही वानरहरूमा सेनाको प्रमुख को हो? यी सबै कुरा जानेर तिमीहरू चाँडै फर्कनु उचित छ।'
9आज्ञा स्वीकार गरी दुवै वीर राक्षस शुक र सारण वानरको रूप धारण गरी वानरसेनामा प्रवेश गरे।
10त्यसपछि शुक र सारण दुवैले त्यस बेला (सेनाको) सङ्ख्या जान्न सकेनन्, किनभने त्यहाँबाट सङ्ख्या गन्न सम्भव थिएन र त्यो अकल्पनीय थियो। त्यसबाट तिनका रौँ ठाडा भए।
11पर्वतशिखरमा, कन्दरा र गुफामा, समुद्रतटमा, वन र वरिपरिका उद्यानमा बसेको त्यो सेनाको समुद्र — केही जसले समुद्र पार गरिसकेका थिए, केही जो पार गर्ने क्रममा थिए — सर्वत्र बसेका राक्षसहरूद्वारा देखिए। त्यो अन्तहीन थियो र भयङ्कर ध्वनि गरिरहेको थियो।
12पर्वतशिखरमा, कन्दरा र गुफामा, समुद्रतटमा, वन र वरिपरिका उद्यानमा बसेको त्यो सेनाको समुद्र — केही जसले समुद्र पार गरिसकेका थिए, केही जो पार गर्ने क्रममा थिए — सर्वत्र बसेका राक्षसहरूद्वारा देखिए। त्यो अन्तहीन थियो र भयङ्कर ध्वनि गरिरहेको थियो।
13तेजस्वी विभीषणले सेनामा लुकेका शुक र सारण दुवैलाई देखे। उनले तिनलाई समातेर रामको अगाडि प्रस्तुत गरे।
14'हे शत्रुहरूका किल्ला जित्ने! यी लङ्काका गुप्तचर शुक र सारण हुन्, जो हाम्रो भेद लिन आएका छन्।'
15ती दुवै (राक्षस गुप्तचर) रामलाई देखेर चिन्तित भए र आफ्नो जीवनको आशा पनि छाडे। भयले ग्रस्त भई तिनले हात जोडेर रामको अभिवादन गरे र यी वचन भने —
16'हे श्रेष्ठ! हामी रावणद्वारा नियुक्त भई तपाईंकहाँ आएका हौँ। हे रघुकुलका आनन्द! हामी यहाँ तपाईंको सेनाको सम्पूर्ण बल जान्न आएका हौँ।'
17(गुप्तचरहरूको कुरा) सुनेर सबै प्राणीको कल्याणमा तत्पर रहने दशरथनन्दन रामले ती दुवैमाथि मुस्कुराउँदै यी वचन भन्नुभयो —
18'हाम्रो सम्पूर्ण सेनाको सावधानीपूर्वक निरीक्षण गरी, (रावणका वचनअनुसार) यथोचित आचरण गरी तथा आफ्नो कार्य सिद्ध गरी तिमीहरू स्वतन्त्रतापूर्वक फर्कन सक्छौ' (रामले गुप्तचरहरूलाई भन्नुभयो)।
19'यदि तिमीहरूले थोरै पनि नदेखेका छौ भने हेर्नुपर्छ। नत्र विभीषणले तिमीहरूलाई सम्पूर्ण सेना देखाइदिनेछन्।
20'यसरी हामीद्वारा समातिए पनि तिमीहरूले आफ्नो प्राणको चिन्ता गर्नुपर्दैन। जसले शस्त्र धारण गर्दैनन् अथवा जो दूत हुन्, तिनको वध गर्नुहुँदैन।
21'हे विभीषण! यद्यपि यी शत्रुसेनामा फुट पार्न चाहने गुप्तचर हुन्, तै पनि यी दुवै निशाचरले प्रार्थना गरिरहेकाले तिमीले यिनलाई मुक्त गरिदेऊ।
22'लङ्का नगरीमा पुगेर तिमीहरूले कुबेरका कान्छा भाइ राक्षसराजलाई मेरा वचन ठीक त्यसै गरी भन्नू जसरी मैले भनेको छु।
23'ऊ जुन बलको भरमा मेरी सीताको अपहरण गरेर ल्यायो, त्यो बल आफ्नो सेना र आफन्तसहित इच्छाअनुसार प्रदर्शन गरोस्।
24'भोलि बिहान तिमीहरूले देख्नेछौ कि म लङ्का नगरीको प्रवेशद्वारका तोरण र राक्षसहरूको बल कसरी चूर पार्छु।
25'भोलि दिनको आरम्भमा म रावणमाथि तथा राक्षसहरूमाथि पनि आफ्नो भयङ्कर क्रोध त्यसै गरी छाड्नेछु जसरी इन्द्रको वज्र राक्षसहरूमाथि छाडिएको थियो।'
26रामको यो उत्तर सुनेर दुवै राक्षस शुक र सारण 'तपाईंको जय होस्!' भन्दै रामको स्तुति गर्दै लङ्का पुगे र राक्षसराजलाई यसरी भने —
27रामको यो उत्तर सुनेर दुवै राक्षस शुक र सारण 'तपाईंको जय होस्!' भन्दै रामको स्तुति गर्दै लङ्का पुगे र राक्षसराजलाई यसरी भने —
28'हे राक्षसराज! विभीषणले हामीलाई मार्न बन्दी बनाएका थिए। तर धर्मात्मा, अत्यन्त तेजस्वी रामले हामीलाई देखेर मुक्त गरिदिनुभयो।
29'तेजस्वी राम र लक्ष्मण, अत्यन्त तेजस्वी विभीषण, तथा पराक्रममा इन्द्रझैँ सुग्रीव — यी लोकपालझैँ छन् र वीर, शस्त्रधारी तथा पुरुषहरूमा वृषभ छन्। यदि यी चारै त्यसरी त्यहाँ जम्मा भए भने तिनीहरूले तोरण र लङ्का नगरीलाई पनि उखेलिदिनेछन्। तिनीहरू यसमा समर्थ छन्, चाहे वानरहरूलाई टाढै राखियोस्।
30'तेजस्वी राम र लक्ष्मण, अत्यन्त तेजस्वी विभीषण, तथा पराक्रममा इन्द्रझैँ सुग्रीव — यी लोकपालझैँ छन् र वीर, शस्त्रधारी तथा पुरुषहरूमा वृषभ छन्। यदि यी चारै त्यसरी त्यहाँ जम्मा भए भने तिनीहरूले तोरण र लङ्का नगरीलाई पनि उखेलिदिनेछन्। तिनीहरू यसमा समर्थ छन्, चाहे वानरहरूलाई टाढै राखियोस्।
31'तेजस्वी राम र लक्ष्मण, अत्यन्त तेजस्वी विभीषण, तथा पराक्रममा इन्द्रझैँ सुग्रीव — यी लोकपालझैँ छन् र वीर, शस्त्रधारी तथा पुरुषहरूमा वृषभ छन्। यदि यी चारै त्यसरी त्यहाँ जम्मा भए भने तिनीहरूले तोरण र लङ्का नगरीलाई पनि उखेलिदिनेछन्। तिनीहरू यसमा समर्थ छन्, चाहे वानरहरूलाई टाढै राखियोस्।
32'यदि हामीले रामको रूप र उनको अस्त्र देख्यौँ भने त्यति नै पर्याप्त छ। उनी एक्लै वध गर्न सक्छन्, चाहे अन्य तीनै टाढै रहून्।
33'यदि राम र लक्ष्मण तथा सुग्रीव पनि रक्षित छन् भने सम्पूर्ण सेना देवता र असुरहरूको सेनाझैँ दुर्जेय देखिन्छ।'