सर्गः 128
युद्धकाण्ड · अध्याय 128
संस्कृत
1अयोध्यांतुसमालोक्यचिन्तयामासराघवः । प्रियकामःप्रियंरामस्ततस्त्वरितविक्रमः ।।6.128.1।।
2चिन्तयित्वाततोदृष्टिंवानरेषुन्यपातयत् । उवाचधीमांस्तेजस्वीहनूमन्तंप्लवङ्गमम् ।।6.128.2।।
3अयोध्यांत्वरितोगत्वाशीघ्रंप्लवगसत्तम । जानीहिकछचित्कुशलीजनोनृपतिमन्दिरे ।।6.128.3।।
4शृङ्गबेरिपुरंप्राप्यगुहंगहनगोचरम् । निषादाधिपतिंब्रूहिकुशलंवचनान्मम ।।6.128.4।।
5श्रुत्वातुमांकुशलिनमरोगंविगतज्वरम् । भविष्यतिगुहःप्रीतस्सममात्मसमस्सखा ।।6.128.5।।
6अयोध्यायाश्चतेमार्गंप्रवृत्तिंभरतस्य च । निवेदयिष्यतिप्रीतोनिषादाधिपतिर्गुहः ।।6.128.6।।
7भरतस्तुत्वयावाच्यःकुशलंवचनान्मम । सिद्धार्थंशंसमांतस्मैसभार्यंसहलक्ष्मणम् ।।6.128.7।।
8हरणंचापिवैदेह्यारावणेनबलीयसा । सुग्रीवेण च सम्वादंवालिनश्चवधंरणे ।।6.128.8।।
9मैथिल्यन्वेषणंचैवयथाचाधिगतात्वया । लङ्घयित्वामहातोयमापगापतिमव्ययम् ।।6.128.9।।
10उपयानंसमुद्रस्यसागरस्य च दर्शनम् । यथा च कारितस्सेतूरावणश्चयथाहतः ।।6.128.10।।
11वरदानंमहेन्द्रेणब्रह्मणावरुणेन च । महादेवप्रसादाच्छपित्राममसमागमम् ।।6.128.11।।
12उपयातं च मांसौम्य भरतायनिवेदय । सहराक्षसराजेनहरीणामीश्वरेण च ।।6.128.12।।
13जित्वाशत्रुगणान्रामःप्राप्यचानुत्तमंयशः । उपायानंसमृद्धार्थस्सहमित्रैर्महाबलैः ।।6.128.13।।
14एतच्छ्रुत्वायमाकारंभजतेभरतस्ततः । स च तेवेदितव्यःस्यात्सर्वंयच्छापिमांप्रति ।।6.128.14।।
15ज्ञेयाःसर्वे च वृत्तान्ताःभरतस्येङ्गितानि च । तत्त्वेनमुखवर्णेनदृष्ट्याव्याभाषितेन च ।।6.128.15।।
16सर्वकालसमृद्धंहिहस्त्यश्वरथसङ्कुलम् । पितृपैतामहंराज्यंकस्यनावर्तयेन्मनः ।।6.128.16।।
17सङ्गत्याभरत्श्रीमान् राज्येनार्थीस्वयंभवेत् । प्रशास्तुवसुधांसर्वामखिलांरघुनन्दनः ।।6.128.17।।
18तस्यबुद्धिं च विज्ञायव्यवसायं च वानर । यावन्नदूरंयाताःस्मक्षिप्रमागन्तुमर्हसि ।।6.128.18।।
19इतिप्रतिसमादिष्टोहनूमान्मारुतात्मजः । मानुषःधारयनृपमयोध्यांत्वरितोययौ ।।6.128.19।।
20अतोत्पपातवेगेनहनूमान्मारुतात्मजः । गरुत्मानिववेगेनजिघृक्षन्पन्नगोत्तमम् ।।6.128.20।।
21लङ्घयित्वापितृपथंविहगेन्द्रालयंशुभम् । गङ्गायमुनयोर्भीमंसमतीत्यसमागमम् ।।6.128.21।। शृङ्गबेरपुरंप्राप्यगुहमासाद्यवीर्यवान् । स वाचाशुभयाहृष्टोहनुमानिदमब्रवीत् ।।6.128.22।।
22लङ्घयित्वापितृपथंविहगेन्द्रालयंशुभम् । गङ्गायमुनयोर्भीमंसमतीत्यसमागमम् ।।6.128.21।। शृङ्गबेरपुरंप्राप्यगुहमासाद्यवीर्यवान् । स वाचाशुभयाहृष्टोहनुमानिदमब्रवीत् ।।6.128.22।।
23सखातुतवकाकुत्स्थोरामस्सत्यपराक्रमः । ससीतस्सहसौमित्रिस्सत्वांकुशलमब्रवीत् ।।6.128.23।।
24पञ्चमीमद्यरजनीमुषित्वावचनान्मुनेः । भरद्वाजाभ्यनुज्ञातंद्रक्ष्यस्यद्यैवराघवम् ।।6.128.24।।
25एवमुक्त्वामहातेजास्सम्प्रहृष्टतनूरुहः । उत्पपातमहावेगाद्वेगवान्विचारयन् ।।6.128.25।।
26सोऽपश्यद्रामतीर्थं च नदींवालुकिनींतथा । वरूथींगोमतींचैवभीमंशालवनंतथा ।।6.128.26।। प्रजाश्चबहुसाहस्रीःस्फीतान्जनपदानपि ।
27सःगत्वादूरमध्वानंत्वरितःकपिकुञ्जरः ।।6.128.27।। आससादद्रुमान् फुल्लान्नन्दिग्रामसमीपगान् । स्त्रीभिस्सपुत्रैर्वृद्धैश्चरममाणैःस्वलङ्कृतैः । सुराधिपस्योपवनेयथाचैत्ररथेद्रुमान् ।।6.128.28।।
28सःगत्वादूरमध्वानंत्वरितःकपिकुञ्जरः ।।6.128.27।। आससादद्रुमान् फुल्लान्नन्दिग्रामसमीपगान् । स्त्रीभिस्सपुत्रैर्वृद्धैश्चरममाणैःस्वलङ्कृतैः । सुराधिपस्योपवनेयथाचैत्ररथेद्रुमान् ।।6.128.28।।
29क्रोशमात्रेत्वयोध्यायाचशीरकृष्णाजिनम्बरम् ।।6.128.29।। ददर्शभरतंदीनंकृशमाश्रमवासिनम् । जटिलंमलदिग्धाङ्गंभ्रातृव्यसनकर्शितम् ।।6.128.30 । फलमूलाशिनंदान्तंतापसंधर्मचारिणम् । समुन्नतजटाभारंवल्कलाजिनवाससम् ।।6.128.31।। नियतंभावितात्मानंब्रह्मर्षिसमतेजसम् । पादुकेतेपुरस्कृत्यप्रशासन्तंवसुन्धराम् ।।6.128.32 । चातुर्वर्णस्यलोकस्यत्रातारंमहतोभयात् । उपस्थितममात्यैश्चशुचिभिश्चपुरोहितैः ।।6.128.33।। बलमुख्यैश्चयुक्तैश्चकाषायाम्बरदारिभिः ।
30क्रोशमात्रेत्वयोध्यायाचशीरकृष्णाजिनम्बरम् ।।6.128.29।। ददर्शभरतंदीनंकृशमाश्रमवासिनम् । जटिलंमलदिग्धाङ्गंभ्रातृव्यसनकर्शितम् ।।6.128.30 । फलमूलाशिनंदान्तंतापसंधर्मचारिणम् । समुन्नतजटाभारंवल्कलाजिनवाससम् ।।6.128.31।। नियतंभावितात्मानंब्रह्मर्षिसमतेजसम् । पादुकेतेपुरस्कृत्यप्रशासन्तंवसुन्धराम् ।।6.128.32 । चातुर्वर्णस्यलोकस्यत्रातारंमहतोभयात् । उपस्थितममात्यैश्चशुचिभिश्चपुरोहितैः ।।6.128.33।। बलमुख्यैश्चयुक्तैश्चकाषायाम्बरदारिभिः ।
31क्रोशमात्रेत्वयोध्यायाचशीरकृष्णाजिनम्बरम् ।।6.128.29।। ददर्शभरतंदीनंकृशमाश्रमवासिनम् । जटिलंमलदिग्धाङ्गंभ्रातृव्यसनकर्शितम् ।।6.128.30 । फलमूलाशिनंदान्तंतापसंधर्मचारिणम् । समुन्नतजटाभारंवल्कलाजिनवाससम् ।।6.128.31।। नियतंभावितात्मानंब्रह्मर्षिसमतेजसम् । पादुकेतेपुरस्कृत्यप्रशासन्तंवसुन्धराम् ।।6.128.32 । चातुर्वर्णस्यलोकस्यत्रातारंमहतोभयात् । उपस्थितममात्यैश्चशुचिभिश्चपुरोहितैः ।।6.128.33।। बलमुख्यैश्चयुक्तैश्चकाषायाम्बरदारिभिः ।
32क्रोशमात्रेत्वयोध्यायाचशीरकृष्णाजिनम्बरम् ।।6.128.29।। ददर्शभरतंदीनंकृशमाश्रमवासिनम् । जटिलंमलदिग्धाङ्गंभ्रातृव्यसनकर्शितम् ।।6.128.30 । फलमूलाशिनंदान्तंतापसंधर्मचारिणम् । समुन्नतजटाभारंवल्कलाजिनवाससम् ।।6.128.31।। नियतंभावितात्मानंब्रह्मर्षिसमतेजसम् । पादुकेतेपुरस्कृत्यप्रशासन्तंवसुन्धराम् ।।6.128.32 । चातुर्वर्णस्यलोकस्यत्रातारंमहतोभयात् । उपस्थितममात्यैश्चशुचिभिश्चपुरोहितैः ।।6.128.33।। बलमुख्यैश्चयुक्तैश्चकाषायाम्बरदारिभिः ।
33क्रोशमात्रेत्वयोध्यायाचशीरकृष्णाजिनम्बरम् ।।6.128.29।। ददर्शभरतंदीनंकृशमाश्रमवासिनम् । जटिलंमलदिग्धाङ्गंभ्रातृव्यसनकर्शितम् ।।6.128.30 । फलमूलाशिनंदान्तंतापसंधर्मचारिणम् । समुन्नतजटाभारंवल्कलाजिनवाससम् ।।6.128.31।। नियतंभावितात्मानंब्रह्मर्षिसमतेजसम् । पादुकेतेपुरस्कृत्यप्रशासन्तंवसुन्धराम् ।।6.128.32 । चातुर्वर्णस्यलोकस्यत्रातारंमहतोभयात् । उपस्थितममात्यैश्चशुचिभिश्चपुरोहितैः ।।6.128.33।। बलमुख्यैश्चयुक्तैश्चकाषायाम्बरदारिभिः ।
34नहितेराजपुत्रंतंचीरकृष्णाजिनाम्बरम् ।।6.128.34।। परिभोक्तुंव्यवस्यन्तिपौरावैधर्मवत्सलाः ।
35तम्धर्ममिवधर्मज्ञंदेहवन्तमिवापरम् ।।6.128.35।। उवाचप्राञ्जलिर्वाक्यंहनूमान्मारुतात्मजः ।
36वसन्तंदण्डकारण्येयंत्वंचीरजटाधरम् ।।6.128.36।। अनुशोचसिकाकुत्स्थं स त्वांकौशलमब्रवीत् ।
37प्रियमाख्यामितेदेवशोकंत्यजसुदारुणम् ।।6.128.37।। अस्मिन्मुहूर्तेभ्रात्रात्वंरामेणसहसङ्गतः ।
38निहत्यरावणंरामःप्रतिलभ्य च मैथिलीम् ।।6.128.38।। उपयातिसमृद्धार्थःसहमित्रैर्महाबलैः ।
39लक्ष्मणश्चमहातेजावैदेही च यशस्विनी ।।6.128.39।। सीतासमग्रारामेणमहेन्द्रेणशचीयथा ।
40एवमुक्तोहनुमताभरतःकैकयीसुतः ।।6.128.40।। पपातसहसाहृष्टोहर्षान्मोहमुपागमत् ।
41ततोमुहूर्तादुत्थायप्रत्याश्वस्य च राघवः ।।6.128.41।। हनूमन्तमुवाचेदंभरतःप्रियवादिनम् ।
42अशोकजैःप्रीतिमयैःकपिमालिङ्ग्यसम्भ्रमात् ।।6.128.42।। सिषेचभरतःश्रीमान्विपुलैरश्रुबिन्धुभिः ।
43देवोवामानुषोवात्वमनुक्रोशादिहागतः ।।6.128.43।। प्रियाख्यानस्यतेसौम्यददामिब्रुवतःप्रियम् । गवांशतसहस्रं च ग्रामाणां च शतंपरम् ।।6.128.44।। सकुण्डलाश्शुभाचाराभार्याःकन्यास्तुषोडश । हेमवर्णास्सुनासोरूश्शशिसौम्याननाःस्त्रियः ।।6.128.45।। सर्वाभरणसम्पन्नास्सम्पन्नाःकुलजातिभिः ।
44देवोवामानुषोवात्वमनुक्रोशादिहागतः ।।6.128.43।। प्रियाख्यानस्यतेसौम्यददामिब्रुवतःप्रियम् । गवांशतसहस्रं च ग्रामाणां च शतंपरम् ।।6.128.44।। सकुण्डलाश्शुभाचाराभार्याःकन्यास्तुषोडश । हेमवर्णास्सुनासोरूश्शशिसौम्याननाःस्त्रियः ।।6.128.45।। सर्वाभरणसम्पन्नास्सम्पन्नाःकुलजातिभिः ।
45देवोवामानुषोवात्वमनुक्रोशादिहागतः ।।6.128.43।। प्रियाख्यानस्यतेसौम्यददामिब्रुवतःप्रियम् । गवांशतसहस्रं च ग्रामाणां च शतंपरम् ।।6.128.44।। सकुण्डलाश्शुभाचाराभार्याःकन्यास्तुषोडश । हेमवर्णास्सुनासोरूश्शशिसौम्याननाःस्त्रियः ।।6.128.45।। सर्वाभरणसम्पन्नास्सम्पन्नाःकुलजातिभिः ।
अंग्रेज़ी
1There upon Raghava who was quick in exhibiting his prowess started thinking with his friends looking at Ayodhya (from Pushpaka).
2Then wise and energetic Rama, thinking, casting his attention on the Vanaras, spoke to Hanuman.
3"Chief of monkeys! Going quickly to the king's mansion in Ayodhya try to find out about the wellbeing of the people."
4"Go to Sringaberipuram which is seen from the sky, meet Guha the leader of Nishadas and tell him of my inquiry and wellbeing."
5"He will be very happy to hear that I am in good health free from anxiety. He is equal to me and my friend."
6"Dear Guha, the king of Nishadas will tell you the way to Ayodhya and Bharata's nature."
7"Please tell Bharata my words of inquiry of his wellbeing and that having accomplished my purpose I returned with my wife and Lakshmana."
8"O powerful Hanuman! you may tell him of the abduction of Vaidehi by Ravana, my friendship with Sugriva and killing of Vali in combat."
9"You may tell him of the search for Mythili by you, crossing the vast never decreasing stretch of water, leaping across and finding Sita."
10" Also, about my going near ocean and his (Ocean god) appearance before me, construction of the bridge killing of Ravana."
11" About Mahendra accompanied by Brahma and Varuna bestowing boon and by the grace of Mahadeva and meeting my father."
12"Gentle Hanuman! tell him about my coming with Sugriva the king of Vanaras, and king of Rakshasas, Vibheeshana."
13"Tell him that Rama , after conquering hosts of enemies, attaining unsurpassed fame, accomplished his purpose, has returned with mighty friends."
14"Listening to Bharata, and seeing his form, expression on hearing this news and knowing his intent, checking all this you may return to me."
15" All the information, everything to be known by his facial colour, expression, by his speech, his intention to be ascertained truly."
16"Whose mind will not be tempted at the abundance of elephants and horses of father's and grandfather's kingdom?"
17"If the glorious Bharata who is an enhancer of the joy of Raghus having enjoyed the kingdom for long himself, let him rule all the entire earth it is laudable."
18"Hanuman, making an effort to know his mind you ought to come quickly before we go too far a distance."
19Commanded like that Hanuman went speedily taking human form to Ayodhya.
20Then Hanuman rose up just like Garuda who goes at great speed to vanquish the best of serpents.
21Valiant Hanuman, flying through the course of the birds, through the auspicious path of the wind god, leaping across Ganga and Yamuna, reached Sringaberipuram, saw Guha, rejoiced and thus spoke charming words.
22Valiant Hanuman, flying through the course of the birds, through the auspicious path of the wind god, leaping across Ganga and Yamuna, reached Sringaberipuram, saw Guha, rejoiced and thus spoke charming words.
23"Your friend Rama, truly valiant one, with his wife Sita, with Lakshmana conveys his welfare to you."
24"Tomorrow that is the fifth lunar day, after spending the night at sage Bharadwaja's hermitage Raghava will see you."
25Highly energetic Hanuman, was thrilled, overcome with happiness (that he was able to communicate to Guha) and unmindful of the fatigue, being endowed with speed and swift movement, went up.
26He saw waters associated with Parasurama, and rivers Valukini, Varuthini, and Gomathi so also fearful woods of Sala trees and thousands of people, numerous kingdoms on the way.
27Speeding on the journey for long distance Hanuman, the elephant among the monkeys saw women, their sons, grand sons and the old, well decorated, sporting in the gardens which were like the gardens of Indra and the gardens of Chaitraratha of Kubera with trees and close to Nandigrama, he saw trees full of blossoms.
28Speeding on the journey for long distance Hanuman, the elephant among the monkeys saw women, their sons, grand sons and the old, well decorated, sporting in the gardens which were like the gardens of Indra and the gardens of Chaitraratha of Kubera with trees and close to Nandigrama, he saw trees full of blossoms.
29' At a distance of two miles from Ayodhya, Hanuman saw Bharata living in a hermitage wearing black skin of antelope, emaciated, piteous, not clean, without any cleaning of the body, affected by the separation from brother living on fruits and roots, subdued practicing austerities, following righteous practices disciplined, soul purified by meditation, like Brahmarshi in brilliance, placing your sandals on ground ruling the earth, all the four divisions free from fear on all sides, protecting the upright, ministers, priests, united with chiefs of army stood there' (reported Hanuman).
30' At a distance of two miles from Ayodhya, Hanuman saw Bharata living in a hermitage wearing black skin of antelope, emaciated, piteous, not clean, without any cleaning of the body, affected by the separation from brother living on fruits and roots, subdued practicing austerities, following righteous practices disciplined, soul purified by meditation, like Brahmarshi in brilliance, placing your sandals on ground ruling the earth, all the four divisions free from fear on all sides, protecting the upright, ministers, priests, united with chiefs of army stood there' (reported Hanuman).
31' At a distance of two miles from Ayodhya, Hanuman saw Bharata living in a hermitage wearing black skin of antelope, emaciated, piteous, not clean, without any cleaning of the body, affected by the separation from brother living on fruits and roots, subdued practicing austerities, following righteous practices disciplined, soul purified by meditation, like Brahmarshi in brilliance, placing your sandals on ground ruling the earth, all the four divisions free from fear on all sides, protecting the upright, ministers, priests, united with chiefs of army stood there' (reported Hanuman).
32' At a distance of two miles from Ayodhya, Hanuman saw Bharata living in a hermitage wearing black skin of antelope, emaciated, piteous, not clean, without any cleaning of the body, affected by the separation from brother living on fruits and roots, subdued practicing austerities, following righteous practices disciplined, soul purified by meditation, like Brahmarshi in brilliance, placing your sandals on ground ruling the earth, all the four divisions free from fear on all sides, protecting the upright, ministers, priests, united with chiefs of army stood there' (reported Hanuman).
33' At a distance of two miles from Ayodhya, Hanuman saw Bharata living in a hermitage wearing black skin of antelope, emaciated, piteous, not clean, without any cleaning of the body, affected by the separation from brother living on fruits and roots, subdued practicing austerities, following righteous practices disciplined, soul purified by meditation, like Brahmarshi in brilliance, placing your sandals on ground ruling the earth, all the four divisions free from fear on all sides, protecting the upright, ministers, priests, united with chiefs of army stood there' (reported Hanuman).
34The citizens (of Ayodhya) who were lovers of virtues did not enjoy any luxuries, not inclined for pleasures as the prince himself was wearing bark of trees and skin of antelope.
35Maruti's son Hanuman offered salutations to Bharata who was seen like a supreme body of dharma itself as if he was another form of dharma.
36"That Kakuthsa for whom you are worrying and living as he was at Dandaka forest with bark tree fabric, and matted hair sent me to tell you about his welfare."
37"O God! I will tell you some pleasant news. Give up that terrible grief. You will be reunited with your brother this moment."
38"Rama killed Ravana and recovered Mythili. He, having accomplished the purpose, is coming with his mighty friends."
39"Lakshmana who is endowed with extraordinary energy, and illustrious Sita accompanied by Rama will be coming as Sachi with Mahendra."
40Hanuman having said that, the son of Kaikeyi was delighted and instantly fell on ground and lost senses by extreme joy.
41Bharata got up in a moment and saw Hanuman, who is sweet in speech said this.
42Glorious Bharata was overwhelmed with joy and embraced Hanuman and copious tears of joy born of joy.
43"O Gentle Hanuman! You have come here with great compassion. Are you God or a human being? For the sweet tidings brought by you to me, I will bestow a hundred thousand cows, hundred best villages, sixteen virgin women of good conduct as wives with earrings, with shapely noses, full moon like face, golden complexioned, decked with ornaments and rich women."
44"O Gentle Hanuman! You have come here with great compassion. Are you God or a human being? For the sweet tidings brought by you to me, I will bestow a hundred thousand cows, hundred best villages, sixteen virgin women of good conduct as wives with earrings, with shapely noses, full moon like face, golden complexioned, decked with ornaments and rich women."
45"O Gentle Hanuman! You have come here with great compassion. Are you God or a human being? For the sweet tidings brought by you to me, I will bestow a hundred thousand cows, hundred best villages, sixteen virgin women of good conduct as wives with earrings, with shapely noses, full moon like face, golden complexioned, decked with ornaments and rich women."
हिन्दी
1इस पर अपना पराक्रम शीघ्र प्रकट करने वाले राघव (पुष्पक से) अयोध्या को देखते हुए अपने मित्रों सहित विचार करने लगे।
2तब बुद्धिमान् और तेजस्वी राम ने विचार कर वानरों पर दृष्टि डालते हुए हनुमान् से कहा।
3'हे वानरनायक! शीघ्र अयोध्या में राजभवन जाकर वहाँ के लोगों की कुशल जानने का प्रयत्न करो।'
4'आकाश से दिखाई देने वाले शृङ्गबेरपुर जाओ, निषादनायक गुह से मिलो और उन्हें मेरी कुशलकामना तथा कुशल-समाचार बताओ।'
5'यह सुनकर कि मैं चिन्तामुक्त और कुशल हूँ, वे अत्यन्त प्रसन्न होंगे। वे मेरे समान और मेरे मित्र हैं।'
6'प्रिय गुह, निषादराज, तुम्हें अयोध्या का मार्ग और भरत का स्वभाव बताएँगे।'
7'भरत से मेरे कुशल-प्रश्न के वचन कहना और यह भी कि अपना प्रयोजन सिद्ध कर मैं अपनी पत्नी और लक्ष्मण सहित लौट आया हूँ।'
8'हे बलशाली हनुमान्! उन्हें रावण द्वारा वैदेही के अपहरण, सुग्रीव से मेरी मैत्री और युद्ध में वालि के वध के विषय में बताना।'
9'उन्हें तुम्हारे द्वारा मैथिली की खोज, कभी न घटने वाले उस विशाल जलविस्तार को लाँघना, छलाँग लगाना और सीता को पाना — यह सब बताना।'
10'तथा मेरे समुद्र के समीप जाने और उनके (समुद्रदेव के) मेरे समक्ष प्रकट होने, सेतु के निर्माण और रावण के वध के विषय में भी।'
11'ब्रह्मा और वरुण सहित महेन्द्र के वरदान देने, महादेव की कृपा और अपने पिता से मिलने के विषय में भी।'
12'हे सौम्य हनुमान्! उन्हें बताना कि मैं वानरराज सुग्रीव और राक्षसराज विभीषण के साथ आ रहा हूँ।'
13'उनसे कहना कि राम शत्रुसमूहों को जीतकर, अनुपम यश प्राप्त कर, अपना प्रयोजन सिद्ध कर महाबली मित्रों सहित लौट आए हैं।'
14'भरत की बात सुनकर, उनका रूप देखकर, यह समाचार सुनने पर उनके भाव और उनके अभिप्राय को जानकर, यह सब परखकर तुम मेरे पास लौट आना।'
15'सब सूचना, उनके मुख के वर्ण से, उनके भाव से, उनकी वाणी से जानने योग्य सब कुछ तथा उनका अभिप्राय यथार्थ रूप से निश्चित करना।'
16'पिता और पितामहों के राज्य के हाथियों और अश्वों की प्रचुरता से किसका मन ललचाएगा नहीं?'
17'यदि रघुओं के हर्षवर्धक यशस्वी भरत दीर्घकाल से राज्य का भोग कर स्वयं समूची पृथ्वी पर शासन करना चाहें, तो यह प्रशंसनीय ही है।'
18'हे हनुमान्! उनका मन जानने का प्रयत्न कर तुम्हें शीघ्र लौट आना चाहिए, इससे पूर्व कि हम बहुत दूर निकल जाएँ।'
19इस प्रकार आज्ञा पाकर हनुमान् मनुष्य का रूप धारण कर वेग से अयोध्या को चले।
20तब हनुमान् वैसे ही उड़ चले जैसे सर्पों में श्रेष्ठ को परास्त करने के लिए गरुड महान् वेग से जाते हैं।
21पराक्रमी हनुमान् पक्षियों के मार्ग से, वायुदेव के शुभ पथ से उड़ते हुए, गङ्गा और यमुना लाँघकर शृङ्गबेरपुर पहुँचे, गुह को देखा, हर्षित हुए और इस प्रकार मनोहर वचन कहे।
22पराक्रमी हनुमान् पक्षियों के मार्ग से, वायुदेव के शुभ पथ से उड़ते हुए, गङ्गा और यमुना लाँघकर शृङ्गबेरपुर पहुँचे, गुह को देखा, हर्षित हुए और इस प्रकार मनोहर वचन कहे।
23'आपके मित्र राम, सत्यपराक्रमी, अपनी पत्नी सीता और लक्ष्मण सहित आपको अपनी कुशल का समाचार भेजते हैं।'
24'कल, अर्थात् पञ्चमी तिथि को, महर्षि भरद्वाज के आश्रम में रात्रि बिताकर राघव आपसे मिलेंगे।'
25अत्यन्त तेजस्वी हनुमान् रोमाञ्चित हुए, हर्ष से अभिभूत हुए (कि वे गुह को सूचना दे सके) और थकावट की परवाह किए बिना, वेग और शीघ्र गति से सम्पन्न होकर ऊपर उड़ चले।
26उन्होंने परशुराम से सम्बद्ध जल, वालुकिनी, वरूथिनी और गोमती नदियाँ तथा साल वृक्षों के भयङ्कर वन और मार्ग में सहस्रों जन तथा अनेक राज्य देखे।
27दीर्घ यात्रा पर वेग से चलते हुए वानरों में गजराज हनुमान् ने स्त्रियों, उनके पुत्रों, पौत्रों और वृद्धों को भली-भाँति सुसज्जित होकर उन उद्यानों में क्रीड़ा करते देखा, जो इन्द्र के उद्यानों और कुबेर के चैत्ररथ के समान थे; और नन्दिग्राम के समीप उन्होंने पुष्पों से लदे वृक्ष देखे।
28दीर्घ यात्रा पर वेग से चलते हुए वानरों में गजराज हनुमान् ने स्त्रियों, उनके पुत्रों, पौत्रों और वृद्धों को भली-भाँति सुसज्जित होकर उन उद्यानों में क्रीड़ा करते देखा, जो इन्द्र के उद्यानों और कुबेर के चैत्ररथ के समान थे; और नन्दिग्राम के समीप उन्होंने पुष्पों से लदे वृक्ष देखे।
29'अयोध्या से दो कोस की दूरी पर हनुमान् ने भरत को आश्रम में निवास करते देखा — कृष्ण मृगचर्म धारण किए, कृश, दयनीय, अस्वच्छ, बिना किसी शारीरिक शुद्धि के, भ्राता के वियोग से पीड़ित, कन्दमूल और फलों पर जीवन बिताते, संयत होकर तपस्या करते, धर्माचरण का पालन करते, अनुशासित, ध्यान से शुद्ध आत्मा वाले, तेज में ब्रह्मर्षि के समान, आपकी खड़ाऊँ भूमि पर रखकर पृथ्वी पर शासन करते; चारों दिशाओं से भयमुक्त चतुरङ्गिणी सेना, सज्जनों की रक्षा करते, मन्त्रियों, पुरोहितों तथा सेनानायकों सहित वे वहाँ स्थित थे' (हनुमान् ने बताया)।
30'अयोध्या से दो कोस की दूरी पर हनुमान् ने भरत को आश्रम में निवास करते देखा — कृष्ण मृगचर्म धारण किए, कृश, दयनीय, अस्वच्छ, बिना किसी शारीरिक शुद्धि के, भ्राता के वियोग से पीड़ित, कन्दमूल और फलों पर जीवन बिताते, संयत होकर तपस्या करते, धर्माचरण का पालन करते, अनुशासित, ध्यान से शुद्ध आत्मा वाले, तेज में ब्रह्मर्षि के समान, आपकी खड़ाऊँ भूमि पर रखकर पृथ्वी पर शासन करते; चारों दिशाओं से भयमुक्त चतुरङ्गिणी सेना, सज्जनों की रक्षा करते, मन्त्रियों, पुरोहितों तथा सेनानायकों सहित वे वहाँ स्थित थे' (हनुमान् ने बताया)।
31'अयोध्या से दो कोस की दूरी पर हनुमान् ने भरत को आश्रम में निवास करते देखा — कृष्ण मृगचर्म धारण किए, कृश, दयनीय, अस्वच्छ, बिना किसी शारीरिक शुद्धि के, भ्राता के वियोग से पीड़ित, कन्दमूल और फलों पर जीवन बिताते, संयत होकर तपस्या करते, धर्माचरण का पालन करते, अनुशासित, ध्यान से शुद्ध आत्मा वाले, तेज में ब्रह्मर्षि के समान, आपकी खड़ाऊँ भूमि पर रखकर पृथ्वी पर शासन करते; चारों दिशाओं से भयमुक्त चतुरङ्गिणी सेना, सज्जनों की रक्षा करते, मन्त्रियों, पुरोहितों तथा सेनानायकों सहित वे वहाँ स्थित थे' (हनुमान् ने बताया)।
32'अयोध्या से दो कोस की दूरी पर हनुमान् ने भरत को आश्रम में निवास करते देखा — कृष्ण मृगचर्म धारण किए, कृश, दयनीय, अस्वच्छ, बिना किसी शारीरिक शुद्धि के, भ्राता के वियोग से पीड़ित, कन्दमूल और फलों पर जीवन बिताते, संयत होकर तपस्या करते, धर्माचरण का पालन करते, अनुशासित, ध्यान से शुद्ध आत्मा वाले, तेज में ब्रह्मर्षि के समान, आपकी खड़ाऊँ भूमि पर रखकर पृथ्वी पर शासन करते; चारों दिशाओं से भयमुक्त चतुरङ्गिणी सेना, सज्जनों की रक्षा करते, मन्त्रियों, पुरोहितों तथा सेनानायकों सहित वे वहाँ स्थित थे' (हनुमान् ने बताया)।
33'अयोध्या से दो कोस की दूरी पर हनुमान् ने भरत को आश्रम में निवास करते देखा — कृष्ण मृगचर्म धारण किए, कृश, दयनीय, अस्वच्छ, बिना किसी शारीरिक शुद्धि के, भ्राता के वियोग से पीड़ित, कन्दमूल और फलों पर जीवन बिताते, संयत होकर तपस्या करते, धर्माचरण का पालन करते, अनुशासित, ध्यान से शुद्ध आत्मा वाले, तेज में ब्रह्मर्षि के समान, आपकी खड़ाऊँ भूमि पर रखकर पृथ्वी पर शासन करते; चारों दिशाओं से भयमुक्त चतुरङ्गिणी सेना, सज्जनों की रक्षा करते, मन्त्रियों, पुरोहितों तथा सेनानायकों सहित वे वहाँ स्थित थे' (हनुमान् ने बताया)।
34गुणप्रेमी नगरवासियों ने भी किसी भोगविलास का उपभोग नहीं किया और सुखों की ओर प्रवृत्त न हुए, क्योंकि स्वयं राजकुमार वल्कल और मृगचर्म धारण किए हुए थे।
35मारुति के पुत्र हनुमान् ने भरत को प्रणाम किया, जो साक्षात् धर्म के परम स्वरूप के समान दिखाई देते थे, मानो धर्म का ही दूसरा रूप हों।
36'जिन ककुत्स्थ के लिए आप चिन्तित हैं और दण्डकवन में उनके समान ही वल्कल तथा जटा धारण कर रह रहे हैं, उन्होंने मुझे आपको अपनी कुशल बताने के लिए भेजा है।'
37'हे देव! मैं आपको सुखद समाचार सुनाऊँगा। वह भयङ्कर शोक त्याग दीजिए। इसी क्षण आप अपने भ्राता से पुनर्मिलित होंगे।'
38'राम ने रावण का वध कर मैथिली को पुनः प्राप्त किया। अपना प्रयोजन सिद्ध कर वे अपने महाबली मित्रों सहित आ रहे हैं।'
39'असाधारण तेज वाले लक्ष्मण और यशस्विनी सीता राम के साथ वैसे ही आ रही हैं जैसे शची महेन्द्र के साथ।'
40हनुमान् के इस प्रकार कहने पर कैकेयीपुत्र हर्षित हुए और अत्यधिक हर्ष से तत्काल भूमि पर गिरकर संज्ञा खो बैठे।
41क्षण भर में भरत उठे और मधुरभाषी हनुमान् को देखकर यह कहा।
42यशस्वी भरत हर्ष से अभिभूत होकर हनुमान् का आलिङ्गन किया और उनके नेत्रों से हर्ष के प्रचुर अश्रु बह निकले।
43'हे सौम्य हनुमान्! आप महान् करुणा से यहाँ आए हैं। आप देवता हैं अथवा मनुष्य? आपके द्वारा मुझे लाए गए इस मधुर समाचार के लिए मैं आपको एक लाख गौएँ, सौ उत्तम ग्राम तथा सोलह सदाचारिणी कुमारी कन्याएँ पत्नी के रूप में दूँगा, जो कुण्डलों से सुसज्जित, सुन्दर नासिका वाली, पूर्णचन्द्र के समान मुख वाली, स्वर्ण के समान वर्ण वाली, आभूषणों से सुसज्जित और समृद्ध हैं।'
44'हे सौम्य हनुमान्! आप महान् करुणा से यहाँ आए हैं। आप देवता हैं अथवा मनुष्य? आपके द्वारा मुझे लाए गए इस मधुर समाचार के लिए मैं आपको एक लाख गौएँ, सौ उत्तम ग्राम तथा सोलह सदाचारिणी कुमारी कन्याएँ पत्नी के रूप में दूँगा, जो कुण्डलों से सुसज्जित, सुन्दर नासिका वाली, पूर्णचन्द्र के समान मुख वाली, स्वर्ण के समान वर्ण वाली, आभूषणों से सुसज्जित और समृद्ध हैं।'
45'हे सौम्य हनुमान्! आप महान् करुणा से यहाँ आए हैं। आप देवता हैं अथवा मनुष्य? आपके द्वारा मुझे लाए गए इस मधुर समाचार के लिए मैं आपको एक लाख गौएँ, सौ उत्तम ग्राम तथा सोलह सदाचारिणी कुमारी कन्याएँ पत्नी के रूप में दूँगा, जो कुण्डलों से सुसज्जित, सुन्दर नासिका वाली, पूर्णचन्द्र के समान मुख वाली, स्वर्ण के समान वर्ण वाली, आभूषणों से सुसज्जित और समृद्ध हैं।'
नेपाली
1यसमा आफ्नो पराक्रम चाँडै प्रकट गर्ने राघव (पुष्पकबाट) अयोध्या हेर्दै आफ्ना मित्रहरूसहित विचार गर्न थाले।
2तब बुद्धिमान् र तेजस्वी रामले विचार गरी वानरहरूमाथि दृष्टि हाल्दै हनुमान्सँग भने।
3'हे वानरनायक! चाँडै अयोध्यामा राजभवन गएर त्यहाँका मानिसहरूको कुशल जान्ने प्रयत्न गर।'
4'आकाशबाट देखिने शृङ्गबेरपुर जाऊ, निषादनायक गुहलाई भेट र उनलाई मेरो कुशलकामना तथा कुशलसमाचार बताऊ।'
5'यो सुनेर कि म चिन्तामुक्त र कुशल छु, उनी अत्यन्त प्रसन्न हुनेछन्। उनी मेरा समान र मेरा मित्र हुन्।'
6'प्रिय गुह, निषादराज, तिमीलाई अयोध्याको बाटो र भरतको स्वभाव बताउनेछन्।'
7'भरतसँग मेरो कुशलप्रश्नका वचन भन्नू र यो पनि कि आफ्नो प्रयोजन सिद्ध गरी म आफ्नी पत्नी र लक्ष्मणसहित फर्किएको छु।'
8'हे बलशाली हनुमान्! उनलाई रावणद्वारा वैदेहीको अपहरण, सुग्रीवसँग मेरो मैत्री र युद्धमा वालिको वधका विषयमा बताऊ।'
9'उनलाई तिमीद्वारा मैथिलीको खोज, कहिल्यै नघट्ने त्यो विशाल जलविस्तार नाघ्नु, हाम फाल्नु र सीतालाई भेट्टाउनु — यो सबै बताऊ।'
10'तथा मेरो समुद्रको नजिक जानु र उनको (समुद्रदेवको) मेरो अगाडि प्रकट हुनु, सेतुको निर्माण र रावणको वधका विषयमा पनि।'
11'ब्रह्मा र वरुणसहित महेन्द्रले वरदान दिनु, महादेवको कृपा र आफ्ना पितासँग भेट्नुका विषयमा पनि।'
12'हे सौम्य हनुमान्! उनलाई बताऊ कि म वानरराज सुग्रीव र राक्षसराज विभीषणसँग आउँदै छु।'
13'उनलाई भन कि राम शत्रुसमूहलाई जितेर, अनुपम यश प्राप्त गरी, आफ्नो प्रयोजन सिद्ध गरी महाबली मित्रहरूसहित फर्किएका छन्।'
14'भरतको कुरा सुनेर, उनको रूप देखेर, यो समाचार सुन्दा उनको भाव र उनको अभिप्राय जानेर, यो सबै जाँचेर तिमी मकहाँ फर्केर आऊ।'
15'सबै सूचना, उनको अनुहारको वर्णबाट, उनको भावबाट, उनको वाणीबाट जान्नुपर्ने सबै कुरा तथा उनको अभिप्राय यथार्थ रूपमा निश्चित गर्नू।'
16'पिता र पितामहका राज्यका हात्ती र अश्वको प्रचुरताले कसको मन लोभिँदैन?'
17'यदि रघुहरूका हर्षवर्धक यशस्वी भरतले दीर्घकालदेखि राज्यको भोग गरी आफैँ समूचो पृथ्वीमा शासन गर्न चाहन्छन् भने, यो प्रशंसनीय नै हो।'
18'हे हनुमान्! उनको मन जान्ने प्रयत्न गरी तिमीले चाँडै फर्केर आउनुपर्छ, यसअघि कि हामी धेरै टाढा पुगौँ।'
19यसरी आज्ञा पाएर हनुमान् मानिसको रूप धारण गरी वेगले अयोध्यातिर गए।
20तब हनुमान् त्यसै गरी उडे जसरी सर्पहरूमा श्रेष्ठलाई परास्त गर्न गरुड महान् वेगले जान्छन्।
21पराक्रमी हनुमान् पक्षीहरूको मार्गबाट, वायुदेवको शुभ पथबाट उड्दै, गङ्गा र यमुना नाघेर शृङ्गबेरपुर पुगे, गुहलाई देखे, हर्षित भए र यसरी मनोहर वचन भने।
22पराक्रमी हनुमान् पक्षीहरूको मार्गबाट, वायुदेवको शुभ पथबाट उड्दै, गङ्गा र यमुना नाघेर शृङ्गबेरपुर पुगे, गुहलाई देखे, हर्षित भए र यसरी मनोहर वचन भने।
23'तपाईंका मित्र राम, सत्यपराक्रमी, आफ्नी पत्नी सीता र लक्ष्मणसहित तपाईंलाई आफ्नो कुशलको समाचार पठाउनुहुन्छ।'
24'भोलि, अर्थात् पञ्चमी तिथिमा, महर्षि भरद्वाजको आश्रममा रात बिताएर राघवले तपाईंलाई भेट्नुहुनेछ।'
25अत्यन्त तेजस्वी हनुमान् रोमाञ्चित भए, हर्षले अभिभूत भए (कि उनले गुहलाई सूचना दिन सके) र थकानको वास्ता नगरी, वेग र शीघ्र गतिले सम्पन्न भई माथि उडे।
26उनले परशुरामसँग सम्बद्ध जल, वालुकिनी, वरूथिनी र गोमती नदी तथा साल रूखका भयङ्कर वन र बाटोमा हजारौँ जन तथा अनेक राज्य देखे।
27दीर्घ यात्रामा वेगले हिँड्दै वानरहरूमा गजराज हनुमान्ले स्त्रीहरू, तिनका पुत्र, नाति र वृद्धहरूलाई राम्ररी सजिएर ती उद्यानमा क्रीडा गर्दै गरेको देखे, जुन इन्द्रका उद्यान र कुबेरको चैत्ररथझैँ थिए; अनि नन्दिग्रामको नजिक उनले फूलले लटरम्म रूख देखे।
28दीर्घ यात्रामा वेगले हिँड्दै वानरहरूमा गजराज हनुमान्ले स्त्रीहरू, तिनका पुत्र, नाति र वृद्धहरूलाई राम्ररी सजिएर ती उद्यानमा क्रीडा गर्दै गरेको देखे, जुन इन्द्रका उद्यान र कुबेरको चैत्ररथझैँ थिए; अनि नन्दिग्रामको नजिक उनले फूलले लटरम्म रूख देखे।
29'अयोध्याबाट दुई कोसको दूरीमा हनुमान्ले भरतलाई आश्रममा निवास गरेको देखे — कालो मृगछाला धारण गरेका, कृश, दयनीय, अस्वच्छ, कुनै शारीरिक शुद्धिबिनाका, भाइको वियोगले पीडित, कन्दमूल र फलमा जीवन बिताउँदै, संयत भई तपस्या गर्दै, धर्माचरणको पालन गर्दै, अनुशासित, ध्यानले शुद्ध आत्मा भएका, तेजमा ब्रह्मर्षिझैँ, तपाईंका खडाउँ भुइँमा राखेर पृथ्वीमा शासन गर्दै; चारै दिशाबाट भयमुक्त चतुरङ्गिणी सेना, सज्जनहरूको रक्षा गर्दै, मन्त्री, पुरोहित तथा सेनानायकहरूसहित उनी त्यहाँ स्थित थिए' (हनुमान्ले बताए)।
30'अयोध्याबाट दुई कोसको दूरीमा हनुमान्ले भरतलाई आश्रममा निवास गरेको देखे — कालो मृगछाला धारण गरेका, कृश, दयनीय, अस्वच्छ, कुनै शारीरिक शुद्धिबिनाका, भाइको वियोगले पीडित, कन्दमूल र फलमा जीवन बिताउँदै, संयत भई तपस्या गर्दै, धर्माचरणको पालन गर्दै, अनुशासित, ध्यानले शुद्ध आत्मा भएका, तेजमा ब्रह्मर्षिझैँ, तपाईंका खडाउँ भुइँमा राखेर पृथ्वीमा शासन गर्दै; चारै दिशाबाट भयमुक्त चतुरङ्गिणी सेना, सज्जनहरूको रक्षा गर्दै, मन्त्री, पुरोहित तथा सेनानायकहरूसहित उनी त्यहाँ स्थित थिए' (हनुमान्ले बताए)।
31'अयोध्याबाट दुई कोसको दूरीमा हनुमान्ले भरतलाई आश्रममा निवास गरेको देखे — कालो मृगछाला धारण गरेका, कृश, दयनीय, अस्वच्छ, कुनै शारीरिक शुद्धिबिनाका, भाइको वियोगले पीडित, कन्दमूल र फलमा जीवन बिताउँदै, संयत भई तपस्या गर्दै, धर्माचरणको पालन गर्दै, अनुशासित, ध्यानले शुद्ध आत्मा भएका, तेजमा ब्रह्मर्षिझैँ, तपाईंका खडाउँ भुइँमा राखेर पृथ्वीमा शासन गर्दै; चारै दिशाबाट भयमुक्त चतुरङ्गिणी सेना, सज्जनहरूको रक्षा गर्दै, मन्त्री, पुरोहित तथा सेनानायकहरूसहित उनी त्यहाँ स्थित थिए' (हनुमान्ले बताए)।
32'अयोध्याबाट दुई कोसको दूरीमा हनुमान्ले भरतलाई आश्रममा निवास गरेको देखे — कालो मृगछाला धारण गरेका, कृश, दयनीय, अस्वच्छ, कुनै शारीरिक शुद्धिबिनाका, भाइको वियोगले पीडित, कन्दमूल र फलमा जीवन बिताउँदै, संयत भई तपस्या गर्दै, धर्माचरणको पालन गर्दै, अनुशासित, ध्यानले शुद्ध आत्मा भएका, तेजमा ब्रह्मर्षिझैँ, तपाईंका खडाउँ भुइँमा राखेर पृथ्वीमा शासन गर्दै; चारै दिशाबाट भयमुक्त चतुरङ्गिणी सेना, सज्जनहरूको रक्षा गर्दै, मन्त्री, पुरोहित तथा सेनानायकहरूसहित उनी त्यहाँ स्थित थिए' (हनुमान्ले बताए)।
33'अयोध्याबाट दुई कोसको दूरीमा हनुमान्ले भरतलाई आश्रममा निवास गरेको देखे — कालो मृगछाला धारण गरेका, कृश, दयनीय, अस्वच्छ, कुनै शारीरिक शुद्धिबिनाका, भाइको वियोगले पीडित, कन्दमूल र फलमा जीवन बिताउँदै, संयत भई तपस्या गर्दै, धर्माचरणको पालन गर्दै, अनुशासित, ध्यानले शुद्ध आत्मा भएका, तेजमा ब्रह्मर्षिझैँ, तपाईंका खडाउँ भुइँमा राखेर पृथ्वीमा शासन गर्दै; चारै दिशाबाट भयमुक्त चतुरङ्गिणी सेना, सज्जनहरूको रक्षा गर्दै, मन्त्री, पुरोहित तथा सेनानायकहरूसहित उनी त्यहाँ स्थित थिए' (हनुमान्ले बताए)।
34गुणप्रेमी नगरवासीहरूले पनि कुनै भोगविलासको उपभोग गरेनन् र सुखतिर प्रवृत्त भएनन्, किनकि स्वयं राजकुमारले वल्कल र मृगछाला धारण गरेका थिए।
35मारुतिका पुत्र हनुमान्ले भरतलाई प्रणाम गरे, जो साक्षात् धर्मको परम स्वरूपझैँ देखिन्थे, मानौँ धर्मकै अर्को रूप हुन्।
36'जुन ककुत्स्थका लागि तपाईं चिन्तित हुनुहुन्छ र दण्डकवनमा उनीझैँ नै वल्कल तथा जटा धारण गरी बस्दै हुनुहुन्छ, उनले मलाई तपाईंलाई आफ्नो कुशल बताउन पठाएका छन्।'
37'हे देव! म तपाईंलाई सुखद समाचार सुनाउनेछु। त्यो भयङ्कर शोक त्याग्नुहोस्। यसै क्षण तपाईं आफ्ना भाइसँग पुनर्मिलित हुनुहुनेछ।'
38'रामले रावणको वध गरी मैथिलीलाई फेरि प्राप्त गर्नुभयो। आफ्नो प्रयोजन सिद्ध गरी उहाँ आफ्ना महाबली मित्रहरूसहित आउँदै हुनुहुन्छ।'
39'असाधारण तेज भएका लक्ष्मण र यशस्विनी सीता रामसँगै त्यसै गरी आउँदै छन् जसरी शची महेन्द्रसँग।'
40हनुमान्ले यसरी भनेपछि कैकेयीपुत्र हर्षित भए र अत्यधिक हर्षले तत्कालै भुइँमा खसेर सुध गुमाए।
41क्षणभरमै भरत उठे र मधुरभाषी हनुमान्लाई देखेर यो भने।
42यशस्वी भरत हर्षले अभिभूत भई हनुमान्को आलिङ्गन गरे र उनका आँखाबाट हर्षका प्रचुर आँसु बगे।
43'हे सौम्य हनुमान्! तपाईं महान् करुणाले यहाँ आउनुभएको छ। तपाईं देवता हुनुहुन्छ अथवा मानिस? तपाईंले मलाई ल्याइदिनुभएको यस मीठो समाचारका लागि म तपाईंलाई एक लाख गाई, सय उत्तम गाउँ तथा सोह्र सदाचारिणी कुमारी कन्या पत्नीका रूपमा दिनेछु, जो कुण्डलले सजिएका, सुन्दर नाक भएका, पूर्णचन्द्रझैँ अनुहार भएका, सुनझैँ वर्ण भएका, आभूषणले सजिएका र समृद्ध छन्।'
44'हे सौम्य हनुमान्! तपाईं महान् करुणाले यहाँ आउनुभएको छ। तपाईं देवता हुनुहुन्छ अथवा मानिस? तपाईंले मलाई ल्याइदिनुभएको यस मीठो समाचारका लागि म तपाईंलाई एक लाख गाई, सय उत्तम गाउँ तथा सोह्र सदाचारिणी कुमारी कन्या पत्नीका रूपमा दिनेछु, जो कुण्डलले सजिएका, सुन्दर नाक भएका, पूर्णचन्द्रझैँ अनुहार भएका, सुनझैँ वर्ण भएका, आभूषणले सजिएका र समृद्ध छन्।'
45'हे सौम्य हनुमान्! तपाईं महान् करुणाले यहाँ आउनुभएको छ। तपाईं देवता हुनुहुन्छ अथवा मानिस? तपाईंले मलाई ल्याइदिनुभएको यस मीठो समाचारका लागि म तपाईंलाई एक लाख गाई, सय उत्तम गाउँ तथा सोह्र सदाचारिणी कुमारी कन्या पत्नीका रूपमा दिनेछु, जो कुण्डलले सजिएका, सुन्दर नाक भएका, पूर्णचन्द्रझैँ अनुहार भएका, सुनझैँ वर्ण भएका, आभूषणले सजिएका र समृद्ध छन्।'