सर्गः 127
युद्धकाण्ड · अध्याय 127
संस्कृत
1पूर्णेचतुर्दशेवर्षेपञ्चम्यांलक्ष्मणाग्रजः । भरद्वाजाश्रमंप्राप्यववन्देनियतोमुनिम् ।।6.127.1।।
2सोऽपृच्छदभिवाद्यैनंभरद्वाजंतपोधनम् । शृणोषिकच्चिद्भगवन्सुभिक्षानायमंपुरे ।।6.127.2।। कच्चित्सयुक्तोभरतोजीवन्त्यपि च मातरः ।
3एवमुक्तस्तुरामेणभरद्वाजोमहामुनिः ।।6.127.3।। प्रत्युवाचरघुश्रेष्ठंस्मितपूर्वंप्रहृष्टवत् ।
4पङ्कदिग्धस्तुभरतोजटिलस्त्वांप्रतीक्षते ।।6.127.4।। पादुकतेपुरस्कृत्यसर्वं च कुशलंगृहे ।
5त्वांपुराचीरवसनंप्रविशन्तंमहावनम् ।।6.127.5।। स्त्रीतृतीयंच्युतंराज्याद्धर्मकामं च केवलम् । पदातिंत्यक्तसर्वस्वंपितुर्वचनकारिणम् ।।6.127.6।। सर्वभोगैःपरित्यक्तंस्वर्गच्युतमिवामरम् । दृष्टातुकरुणापूर्वंममासीत्समितिञ्जयः ।।6.127.7।। कैकेयीवचनेयुक्तंवन्यमूलफलाशिनम् ।
6त्वांपुराचीरवसनंप्रविशन्तंमहावनम् ।।6.127.5।। स्त्रीतृतीयंच्युतंराज्याद्धर्मकामं च केवलम् । पदातिंत्यक्तसर्वस्वंपितुर्वचनकारिणम् ।।6.127.6।। सर्वभोगैःपरित्यक्तंस्वर्गच्युतमिवामरम् । दृष्टातुकरुणापूर्वंममासीत्समितिञ्जयः ।।6.127.7।। कैकेयीवचनेयुक्तंवन्यमूलफलाशिनम् ।
7त्वांपुराचीरवसनंप्रविशन्तंमहावनम् ।।6.127.5।। स्त्रीतृतीयंच्युतंराज्याद्धर्मकामं च केवलम् । पदातिंत्यक्तसर्वस्वंपितुर्वचनकारिणम् ।।6.127.6।। सर्वभोगैःपरित्यक्तंस्वर्गच्युतमिवामरम् । दृष्टातुकरुणापूर्वंममासीत्समितिञ्जयः ।।6.127.7।। कैकेयीवचनेयुक्तंवन्यमूलफलाशिनम् ।
8साम्प्रतंतुसमृद्धार्थंसमित्रगणबान्धवम् ।।6.127.8।। समीक्ष्यविजितारिं च समाभूप्रतीतिरुत्तमा ।
9सर्वं च सुखदुःखंतेविदितंममराघव । यत्त्वयाविपुलंप्राप्तंजनस्थान्नवधादिकम् ।।6.127.9।।
10ब्राह्मणार्थेनियुक्तस्यरक्षतःसर्वतापसान् । रावणेनहृताभार्याबभूवेयमनिता ।।6.127.10।।
11मारीचदर्शनंचैवसीतोन्मधनमेव च । कबन्धदर्शनंचैवसम्पाभिगमनंतथा ।।6.127.11।। सुग्रीवेण च तेसख्यंयथावालीहतस्त्वया । मार्गणंचैववैदेह्याःकर्मवातात्मजस्य च ।।6.127.12।। विदितायां च सीतायांनलसेतुर्यथाकृतः । यथाचादीपितालङ्काप्रहृष्टैर्हरियूथपैः ।।6.127.13।। सपुत्रबान्दवामात्यःसबलःसहावाहनः । यथा च निहतःसंख्येरावणोबलदर्पितः ।।6.127.14।। यथा च निहतेतस्मिन् रावणेदेवकण्टके । समागमश्चत्रिदशैर्यथादत्तश्चतेवरः ।।6.127.15।। सर्वंममैतद्विदितंतपसाधर्मवत्सल । सम्पतन्ति च मेशिष्याःप्रवृत्ताख्याःपुरीमितः ।।6.127.16।।
12मारीचदर्शनंचैवसीतोन्मधनमेव च । कबन्धदर्शनंचैवसम्पाभिगमनंतथा ।।6.127.11।। सुग्रीवेण च तेसख्यंयथावालीहतस्त्वया । मार्गणंचैववैदेह्याःकर्मवातात्मजस्य च ।।6.127.12।। विदितायां च सीतायांनलसेतुर्यथाकृतः । यथाचादीपितालङ्काप्रहृष्टैर्हरियूथपैः ।।6.127.13।। सपुत्रबान्दवामात्यःसबलःसहावाहनः । यथा च निहतःसंख्येरावणोबलदर्पितः ।।6.127.14।। यथा च निहतेतस्मिन् रावणेदेवकण्टके । समागमश्चत्रिदशैर्यथादत्तश्चतेवरः ।।6.127.15।। सर्वंममैतद्विदितंतपसाधर्मवत्सल । सम्पतन्ति च मेशिष्याःप्रवृत्ताख्याःपुरीमितः ।।6.127.16।।
13मारीचदर्शनंचैवसीतोन्मधनमेव च । कबन्धदर्शनंचैवसम्पाभिगमनंतथा ।।6.127.11।। सुग्रीवेण च तेसख्यंयथावालीहतस्त्वया । मार्गणंचैववैदेह्याःकर्मवातात्मजस्य च ।।6.127.12।। विदितायां च सीतायांनलसेतुर्यथाकृतः । यथाचादीपितालङ्काप्रहृष्टैर्हरियूथपैः ।।6.127.13।। सपुत्रबान्दवामात्यःसबलःसहावाहनः । यथा च निहतःसंख्येरावणोबलदर्पितः ।।6.127.14।। यथा च निहतेतस्मिन् रावणेदेवकण्टके । समागमश्चत्रिदशैर्यथादत्तश्चतेवरः ।।6.127.15।। सर्वंममैतद्विदितंतपसाधर्मवत्सल । सम्पतन्ति च मेशिष्याःप्रवृत्ताख्याःपुरीमितः ।।6.127.16।।
14मारीचदर्शनंचैवसीतोन्मधनमेव च । कबन्धदर्शनंचैवसम्पाभिगमनंतथा ।।6.127.11।। सुग्रीवेण च तेसख्यंयथावालीहतस्त्वया । मार्गणंचैववैदेह्याःकर्मवातात्मजस्य च ।।6.127.12।। विदितायां च सीतायांनलसेतुर्यथाकृतः । यथाचादीपितालङ्काप्रहृष्टैर्हरियूथपैः ।।6.127.13।। सपुत्रबान्दवामात्यःसबलःसहावाहनः । यथा च निहतःसंख्येरावणोबलदर्पितः ।।6.127.14।। यथा च निहतेतस्मिन् रावणेदेवकण्टके । समागमश्चत्रिदशैर्यथादत्तश्चतेवरः ।।6.127.15।। सर्वंममैतद्विदितंतपसाधर्मवत्सल । सम्पतन्ति च मेशिष्याःप्रवृत्ताख्याःपुरीमितः ।।6.127.16।।
15मारीचदर्शनंचैवसीतोन्मधनमेव च । कबन्धदर्शनंचैवसम्पाभिगमनंतथा ।।6.127.11।। सुग्रीवेण च तेसख्यंयथावालीहतस्त्वया । मार्गणंचैववैदेह्याःकर्मवातात्मजस्य च ।।6.127.12।। विदितायां च सीतायांनलसेतुर्यथाकृतः । यथाचादीपितालङ्काप्रहृष्टैर्हरियूथपैः ।।6.127.13।। सपुत्रबान्दवामात्यःसबलःसहावाहनः । यथा च निहतःसंख्येरावणोबलदर्पितः ।।6.127.14।। यथा च निहतेतस्मिन् रावणेदेवकण्टके । समागमश्चत्रिदशैर्यथादत्तश्चतेवरः ।।6.127.15।। सर्वंममैतद्विदितंतपसाधर्मवत्सल । सम्पतन्ति च मेशिष्याःप्रवृत्ताख्याःपुरीमितः ।।6.127.16।।
16मारीचदर्शनंचैवसीतोन्मधनमेव च । कबन्धदर्शनंचैवसम्पाभिगमनंतथा ।।6.127.11।। सुग्रीवेण च तेसख्यंयथावालीहतस्त्वया । मार्गणंचैववैदेह्याःकर्मवातात्मजस्य च ।।6.127.12।। विदितायां च सीतायांनलसेतुर्यथाकृतः । यथाचादीपितालङ्काप्रहृष्टैर्हरियूथपैः ।।6.127.13।। सपुत्रबान्दवामात्यःसबलःसहावाहनः । यथा च निहतःसंख्येरावणोबलदर्पितः ।।6.127.14।। यथा च निहतेतस्मिन् रावणेदेवकण्टके । समागमश्चत्रिदशैर्यथादत्तश्चतेवरः ।।6.127.15।। सर्वंममैतद्विदितंतपसाधर्मवत्सल । सम्पतन्ति च मेशिष्याःप्रवृत्ताख्याःपुरीमितः ।।6.127.16।।
17अहमप्यद्यतेदद्मिवरंशस्त्रभृतांवर । अर्घ्यंप्रतिगृहाणेदमयोध्यांश्वोगमिष्यसि ।।6.127.17।।
18तस्यतच्छिरसावाक्यंप्रतिगृह्यनृपात्मजः । बाढमित्येवसम्हृष्टःश्रीमान्वरमयाचत ।।6.127.18।।
19अकालफलिनोवृक्षास्सर्वेचापिमधुस्रवाः । फलान्यमृतगन्धीनिबहूनिविविधानि च ।।6.127.19।। भवन्तुमार्गेभगवन्नयोध्यांप्रतिगच्छतः ।
20तथेति च प्रतिज्ञातेवचनात्समनन्तरम् ।।6.127.20।। अभवन्पादपास्तत्रस्वर्गपादपसन्निभाः ।
21पुष्फलाःफलिनश्चासवनिपुष्पाःपुष्पशालिनः ।।6.127.21।। शुष्कास्समग्रपत्रास्तेनगाश्चैवमधुस्रवाः । सर्वतोयोजनास्त्रिस्रोगच्छतामभवंस्तदा ।।6.127.22।।
अंग्रेज़ी
1After the fourteenth year of exile, on the fifth day of the bright half of lunar month Sri Rama and Lakshmana reached Bharadwaja's hermitage. They bent their heads down (as a mark of respect) and offered salutations.
2Rama and Lakshmana having greeted sage Bharadwaja who had asceticism as his wealth, enquired, saying, "Have you heard that crops have been good, Bharata is active, and mothers are doing well in Ayodhya?"
3When Rama had spoken that way to the great sage, Bharadwaja was delighted and with a smiling look replied.
4"Bharata is without attention to his body, wearing matted locks, placing your wooden sandals in front expecting you in the house. All is well at Ayodhya."
5"Rama! You, who are victorious in winning enemies, have earlier on account of father's words, intent on following father's words, accepting Kaikeyi's words, went with Lakshmana and Sita, clad in bark clothes, giving up kingdom and all possessions, like heaven set out on foot and entered huge forest, living on roots and fruits of the forest. Seeing you, compassion arose in me."
6"Rama! You, who are victorious in winning enemies, have earlier on account of father's words, intent on following father's words, accepting Kaikeyi's words, went with Lakshmana and Sita, clad in bark clothes, giving up kingdom and all possessions, like heaven set out on foot and entered huge forest, living on roots and fruits of the forest. Seeing you, compassion arose in me."
7"Rama! You, who are victorious in winning enemies, have earlier on account of father's words, intent on following father's words, accepting Kaikeyi's words, went with Lakshmana and Sita, clad in bark clothes, giving up kingdom and all possessions, like heaven set out on foot and entered huge forest, living on roots and fruits of the forest. Seeing you, compassion arose in me."
8"I am happy to see you coming to me, who have completed the task and won the enemies and after successful completion, you are meeting relatives and friends."
9"Raghava, while you were sojourning at Janasthana, you experienced joy and sorrow abundantly all that is known to me."
10"This irreproachable wife of yours was abducted by Ravana while you were engaged with the protection of all ascetics and entrusted with the care of brahmanas."
11"O, you are a lover of rightful duty, seeing Maricha, searching Sita, appearance of Kabhanda, your going to Pampa, making friendship with Sugriva, killing of Vali, searching for Vaidehi, finding of Sita by the son of wind god, and his action, setting fire to Lanka, finding of Nalasethu, construction of bridge, delighted Vanaras, destruction of sons, relatives and vehicles of Ravana's army, killing of Ravana who was a thorn in the eyes of god, coming of Brahma and gods, bestowing a boon and all that is known to me by the power of my penance. My disciples in Ayodhya communicated to me."
12"O, you are a lover of rightful duty, seeing Maricha, searching Sita, appearance of Kabhanda, your going to Pampa, making friendship with Sugriva, killing of Vali, searching for Vaidehi, finding of Sita by the son of wind god, and his action, setting fire to Lanka, finding of Nalasethu, construction of bridge, delighted Vanaras, destruction of sons, relatives and vehicles of Ravana's army, killing of Ravana who was a thorn in the eyes of god, coming of Brahma and gods, bestowing a boon and all that is known to me by the power of my penance. My disciples in Ayodhya communicated to me."
13"O, you are a lover of rightful duty, seeing Maricha, searching Sita, appearance of Kabhanda, your going to Pampa, making friendship with Sugriva, killing of Vali, searching for Vaidehi, finding of Sita by the son of wind god, and his action, setting fire to Lanka, finding of Nalasethu, construction of bridge, delighted Vanaras, destruction of sons, relatives and vehicles of Ravana's army, killing of Ravana who was a thorn in the eyes of god, coming of Brahma and gods, bestowing a boon and all that is known to me by the power of my penance. My disciples in Ayodhya communicated to me."
14"O, you are a lover of rightful duty, seeing Maricha, searching Sita, appearance of Kabhanda, your going to Pampa, making friendship with Sugriva, killing of Vali, searching for Vaidehi, finding of Sita by the son of wind god, and his action, setting fire to Lanka, finding of Nalasethu, construction of bridge, delighted Vanaras, destruction of sons, relatives and vehicles of Ravana's army, killing of Ravana who was a thorn in the eyes of god, coming of Brahma and gods, bestowing a boon and all that is known to me by the power of my penance. My disciples in Ayodhya communicated to me."
15"O, you are a lover of rightful duty, seeing Maricha, searching Sita, appearance of Kabhanda, your going to Pampa, making friendship with Sugriva, killing of Vali, searching for Vaidehi, finding of Sita by the son of wind god, and his action, setting fire to Lanka, finding of Nalasethu, construction of bridge, delighted Vanaras, destruction of sons, relatives and vehicles of Ravana's army, killing of Ravana who was a thorn in the eyes of god, coming of Brahma and gods, bestowing a boon and all that is known to me by the power of my penance. My disciples in Ayodhya communicated to me."
16"O, you are a lover of rightful duty, seeing Maricha, searching Sita, appearance of Kabhanda, your going to Pampa, making friendship with Sugriva, killing of Vali, searching for Vaidehi, finding of Sita by the son of wind god, and his action, setting fire to Lanka, finding of Nalasethu, construction of bridge, delighted Vanaras, destruction of sons, relatives and vehicles of Ravana's army, killing of Ravana who was a thorn in the eyes of god, coming of Brahma and gods, bestowing a boon and all that is known to me by the power of my penance. My disciples in Ayodhya communicated to me."
17"Jewel among the wielders of weapons! Now you take this water, and I shall bestow a boon to you. After taking my blessings you proceed to Ayodhya."
18Glorious son of emperor obeying the words of Bharadwaja bending his head in reverence requested for that boon.
19"O divine sage! Let all the trees bear fruits out of season of several kinds of many sweet and juicy, tasting nectar appear on our way as we proceed to Ayodhya."
20When Bharadwaja promised saying, 'Be it so' and the trees on all sides grew like heavenly trees.
21"Then while we were proceeding for three yojanas on all sides the trees that did not have fruits started bearing fruits, trees that did not have blossoms started having blossoms and the trees that dried up developed leaves and began to shed honey."
हिन्दी
1वनवास के चौदहवें वर्ष के पश्चात् शुक्लपक्ष की पञ्चमी तिथि को श्रीराम और लक्ष्मण भरद्वाज के आश्रम पहुँचे। उन्होंने (आदर के चिह्न के रूप में) शिर झुकाकर प्रणाम किया।
2तपस्या को ही धन मानने वाले ऋषि भरद्वाज का अभिवादन कर राम और लक्ष्मण ने पूछा — 'क्या आपने सुना है कि फसलें अच्छी हुईं, भरत सक्रिय हैं और अयोध्या में माताएँ कुशल हैं?'
3राम के महर्षि से इस प्रकार कहने पर भरद्वाज हर्षित हुए और मुसकराते हुए उत्तर दिया।
4'भरत अपने शरीर की चिन्ता किए बिना, जटा धारण किए, आपकी खड़ाऊँ सामने रखकर घर में आपकी प्रतीक्षा कर रहे हैं। अयोध्या में सब कुशल है।'
5'हे शत्रुओं को जीतने में विजयी राम! आपने पहले पिता के वचन के कारण, पिता के वचन का पालन करने के संकल्प से, कैकेयी के वचन को स्वीकार कर लक्ष्मण और सीता सहित वल्कल वस्त्र धारण कर, राज्य और सब सम्पत्ति स्वर्ग के समान त्यागकर पैदल प्रस्थान किया और विशाल वन में प्रवेश कर वन के कन्दमूल और फलों पर जीवन बिताया। आपको देखकर मेरे मन में करुणा उत्पन्न हुई थी।'
6'हे शत्रुओं को जीतने में विजयी राम! आपने पहले पिता के वचन के कारण, पिता के वचन का पालन करने के संकल्प से, कैकेयी के वचन को स्वीकार कर लक्ष्मण और सीता सहित वल्कल वस्त्र धारण कर, राज्य और सब सम्पत्ति स्वर्ग के समान त्यागकर पैदल प्रस्थान किया और विशाल वन में प्रवेश कर वन के कन्दमूल और फलों पर जीवन बिताया। आपको देखकर मेरे मन में करुणा उत्पन्न हुई थी।'
7'हे शत्रुओं को जीतने में विजयी राम! आपने पहले पिता के वचन के कारण, पिता के वचन का पालन करने के संकल्प से, कैकेयी के वचन को स्वीकार कर लक्ष्मण और सीता सहित वल्कल वस्त्र धारण कर, राज्य और सब सम्पत्ति स्वर्ग के समान त्यागकर पैदल प्रस्थान किया और विशाल वन में प्रवेश कर वन के कन्दमूल और फलों पर जीवन बिताया। आपको देखकर मेरे मन में करुणा उत्पन्न हुई थी।'
8'आपको अपने पास आया देखकर मैं प्रसन्न हूँ, जिन्होंने कार्य पूर्ण किया, शत्रुओं को जीता और सफल समाप्ति के पश्चात् अब सम्बन्धियों और मित्रों से मिल रहे हैं।'
9'हे राघव! जब आप जनस्थान में निवास कर रहे थे, तब आपने प्रचुर सुख और दुःख का अनुभव किया — यह सब मुझे ज्ञात है।'
10'जब आप सब तपस्वियों की रक्षा में लगे थे और ब्राह्मणों की देखभाल का भार लिए हुए थे, तब आपकी इन निर्दोष पत्नी का रावण द्वारा अपहरण किया गया।'
11'हे धर्मप्रिय! मारीच का दिखाई देना, सीता की खोज, कबन्ध का प्रकट होना, आपका पम्पा जाना, सुग्रीव से मैत्री, वालि का वध, वैदेही की खोज, वायुपुत्र द्वारा सीता को पाना और उनका कर्म, लङ्का का दहन, नल के सेतु का मिलना, सेतु का निर्माण, हर्षित वानर, रावण की सेना के पुत्रों, सम्बन्धियों और वाहनों का विनाश, देवताओं के नेत्रों के काँटे रावण का वध, ब्रह्मा और देवताओं का आना, वरदान देना — यह सब मुझे अपनी तपस्या के बल से ज्ञात है। अयोध्या में मेरे शिष्यों ने भी मुझे यह सूचित किया।'
12'हे धर्मप्रिय! मारीच का दिखाई देना, सीता की खोज, कबन्ध का प्रकट होना, आपका पम्पा जाना, सुग्रीव से मैत्री, वालि का वध, वैदेही की खोज, वायुपुत्र द्वारा सीता को पाना और उनका कर्म, लङ्का का दहन, नल के सेतु का मिलना, सेतु का निर्माण, हर्षित वानर, रावण की सेना के पुत्रों, सम्बन्धियों और वाहनों का विनाश, देवताओं के नेत्रों के काँटे रावण का वध, ब्रह्मा और देवताओं का आना, वरदान देना — यह सब मुझे अपनी तपस्या के बल से ज्ञात है। अयोध्या में मेरे शिष्यों ने भी मुझे यह सूचित किया।'
13'हे धर्मप्रिय! मारीच का दिखाई देना, सीता की खोज, कबन्ध का प्रकट होना, आपका पम्पा जाना, सुग्रीव से मैत्री, वालि का वध, वैदेही की खोज, वायुपुत्र द्वारा सीता को पाना और उनका कर्म, लङ्का का दहन, नल के सेतु का मिलना, सेतु का निर्माण, हर्षित वानर, रावण की सेना के पुत्रों, सम्बन्धियों और वाहनों का विनाश, देवताओं के नेत्रों के काँटे रावण का वध, ब्रह्मा और देवताओं का आना, वरदान देना — यह सब मुझे अपनी तपस्या के बल से ज्ञात है। अयोध्या में मेरे शिष्यों ने भी मुझे यह सूचित किया।'
14'हे धर्मप्रिय! मारीच का दिखाई देना, सीता की खोज, कबन्ध का प्रकट होना, आपका पम्पा जाना, सुग्रीव से मैत्री, वालि का वध, वैदेही की खोज, वायुपुत्र द्वारा सीता को पाना और उनका कर्म, लङ्का का दहन, नल के सेतु का मिलना, सेतु का निर्माण, हर्षित वानर, रावण की सेना के पुत्रों, सम्बन्धियों और वाहनों का विनाश, देवताओं के नेत्रों के काँटे रावण का वध, ब्रह्मा और देवताओं का आना, वरदान देना — यह सब मुझे अपनी तपस्या के बल से ज्ञात है। अयोध्या में मेरे शिष्यों ने भी मुझे यह सूचित किया।'
15'हे धर्मप्रिय! मारीच का दिखाई देना, सीता की खोज, कबन्ध का प्रकट होना, आपका पम्पा जाना, सुग्रीव से मैत्री, वालि का वध, वैदेही की खोज, वायुपुत्र द्वारा सीता को पाना और उनका कर्म, लङ्का का दहन, नल के सेतु का मिलना, सेतु का निर्माण, हर्षित वानर, रावण की सेना के पुत्रों, सम्बन्धियों और वाहनों का विनाश, देवताओं के नेत्रों के काँटे रावण का वध, ब्रह्मा और देवताओं का आना, वरदान देना — यह सब मुझे अपनी तपस्या के बल से ज्ञात है। अयोध्या में मेरे शिष्यों ने भी मुझे यह सूचित किया।'
16'हे धर्मप्रिय! मारीच का दिखाई देना, सीता की खोज, कबन्ध का प्रकट होना, आपका पम्पा जाना, सुग्रीव से मैत्री, वालि का वध, वैदेही की खोज, वायुपुत्र द्वारा सीता को पाना और उनका कर्म, लङ्का का दहन, नल के सेतु का मिलना, सेतु का निर्माण, हर्षित वानर, रावण की सेना के पुत्रों, सम्बन्धियों और वाहनों का विनाश, देवताओं के नेत्रों के काँटे रावण का वध, ब्रह्मा और देवताओं का आना, वरदान देना — यह सब मुझे अपनी तपस्या के बल से ज्ञात है। अयोध्या में मेरे शिष्यों ने भी मुझे यह सूचित किया।'
17'हे अस्त्रधारियों में रत्न! अब आप यह जल ग्रहण कीजिए और मैं आपको वर दूँगा। मेरा आशीर्वाद लेकर आप अयोध्या को प्रस्थान कीजिए।'
18सम्राट् के यशस्वी पुत्र ने भरद्वाज के वचनों का पालन करते हुए श्रद्धा से शिर झुकाकर उस वर की याचना की।
19'हे दिव्य ऋषि! जब हम अयोध्या को प्रस्थान करें, तब हमारे मार्ग में सब वृक्ष असमय में भी अनेक प्रकार के मधुर, रसीले और अमृत के समान स्वाद वाले फल धारण करें।'
20जब भरद्वाज ने 'ऐसा ही हो' कहकर वर दिया, तब चारों ओर के वृक्ष स्वर्ग के वृक्षों के समान हो गए।
21'तब जब हम तीन योजन तक आगे बढ़ रहे थे, तब चारों ओर जिन वृक्षों में फल न थे उनमें फल लगने लगे, जिनमें पुष्प न थे उनमें पुष्प खिलने लगे और जो वृक्ष सूख चुके थे उनमें पत्ते निकल आए और वे मधु टपकाने लगे।'
नेपाली
1वनवासको चौधौँ वर्षपछि शुक्लपक्षको पञ्चमी तिथिमा श्रीराम र लक्ष्मण भरद्वाजको आश्रम पुगे। उनीहरूले (आदरको चिह्नका रूपमा) शिर निहुराएर प्रणाम गरे।
2तपस्यालाई नै धन मान्ने ऋषि भरद्वाजको अभिवादन गरी राम र लक्ष्मणले सोधे — 'के तपाईंले सुन्नुभएको छ कि बाली राम्रो भयो, भरत सक्रिय छन् र अयोध्यामा माताहरू कुशल छन्?'
3रामले महर्षिसँग यसरी भनेपछि भरद्वाज हर्षित भए र मुस्कुराउँदै जवाफ दिए।
4'भरत आफ्नो शरीरको चिन्ता नगरी, जटा धारण गरी, तपाईंका खडाउँ अगाडि राखेर घरमा तपाईंको प्रतीक्षा गरिरहेका छन्। अयोध्यामा सबै कुशल छ।'
5'हे शत्रुहरूलाई जित्नमा विजयी राम! तपाईंले पहिले पिताको वचनका कारण, पिताको वचनको पालन गर्ने सङ्कल्पले, कैकेयीको वचन स्वीकार गरी लक्ष्मण र सीतासहित वल्कल वस्त्र धारण गरी, राज्य र सबै सम्पत्ति स्वर्गझैँ त्यागेर पैदल प्रस्थान गर्नुभयो र विशाल वनमा प्रवेश गरी वनका कन्दमूल र फलमा जीवन बिताउनुभयो। तपाईंलाई देखेर मेरो मनमा करुणा उत्पन्न भएको थियो।'
6'हे शत्रुहरूलाई जित्नमा विजयी राम! तपाईंले पहिले पिताको वचनका कारण, पिताको वचनको पालन गर्ने सङ्कल्पले, कैकेयीको वचन स्वीकार गरी लक्ष्मण र सीतासहित वल्कल वस्त्र धारण गरी, राज्य र सबै सम्पत्ति स्वर्गझैँ त्यागेर पैदल प्रस्थान गर्नुभयो र विशाल वनमा प्रवेश गरी वनका कन्दमूल र फलमा जीवन बिताउनुभयो। तपाईंलाई देखेर मेरो मनमा करुणा उत्पन्न भएको थियो।'
7'हे शत्रुहरूलाई जित्नमा विजयी राम! तपाईंले पहिले पिताको वचनका कारण, पिताको वचनको पालन गर्ने सङ्कल्पले, कैकेयीको वचन स्वीकार गरी लक्ष्मण र सीतासहित वल्कल वस्त्र धारण गरी, राज्य र सबै सम्पत्ति स्वर्गझैँ त्यागेर पैदल प्रस्थान गर्नुभयो र विशाल वनमा प्रवेश गरी वनका कन्दमूल र फलमा जीवन बिताउनुभयो। तपाईंलाई देखेर मेरो मनमा करुणा उत्पन्न भएको थियो।'
8'तपाईंलाई आफूकहाँ आएको देखेर म प्रसन्न छु, जसले कार्य पूरा गर्नुभयो, शत्रुहरूलाई जित्नुभयो र सफल समाप्तिपछि अब आफन्त र मित्रहरूसँग भेट्दै हुनुहुन्छ।'
9'हे राघव! जब तपाईं जनस्थानमा निवास गर्दै हुनुहुन्थ्यो, तब तपाईंले प्रचुर सुख र दुःखको अनुभव गर्नुभयो — यो सबै मलाई थाहा छ।'
10'जब तपाईं सबै तपस्वीको रक्षामा लाग्नुभएको थियो र ब्राह्मणहरूको हेरचाहको भार लिनुभएको थियो, तब तपाईंकी यी निर्दोष पत्नीको रावणद्वारा अपहरण गरियो।'
11'हे धर्मप्रिय! मारीचको देखिनु, सीताको खोज, कबन्धको प्रकट हुनु, तपाईंको पम्पा जानु, सुग्रीवसँग मैत्री, वालिको वध, वैदेहीको खोज, वायुपुत्रद्वारा सीतालाई भेट्टाउनु र उनको कर्म, लङ्काको दहन, नलको सेतु भेट्टाउनु, सेतुको निर्माण, हर्षित वानर, रावणको सेनाका पुत्र, आफन्त र वाहनहरूको विनाश, देवताहरूका आँखाका काँडा रावणको वध, ब्रह्मा र देवताहरूको आगमन, वरदान दिनु — यो सबै मलाई आफ्नो तपस्याको बलले थाहा छ। अयोध्यामा मेरा शिष्यहरूले पनि मलाई यो सूचित गरे।'
12'हे धर्मप्रिय! मारीचको देखिनु, सीताको खोज, कबन्धको प्रकट हुनु, तपाईंको पम्पा जानु, सुग्रीवसँग मैत्री, वालिको वध, वैदेहीको खोज, वायुपुत्रद्वारा सीतालाई भेट्टाउनु र उनको कर्म, लङ्काको दहन, नलको सेतु भेट्टाउनु, सेतुको निर्माण, हर्षित वानर, रावणको सेनाका पुत्र, आफन्त र वाहनहरूको विनाश, देवताहरूका आँखाका काँडा रावणको वध, ब्रह्मा र देवताहरूको आगमन, वरदान दिनु — यो सबै मलाई आफ्नो तपस्याको बलले थाहा छ। अयोध्यामा मेरा शिष्यहरूले पनि मलाई यो सूचित गरे।'
13'हे धर्मप्रिय! मारीचको देखिनु, सीताको खोज, कबन्धको प्रकट हुनु, तपाईंको पम्पा जानु, सुग्रीवसँग मैत्री, वालिको वध, वैदेहीको खोज, वायुपुत्रद्वारा सीतालाई भेट्टाउनु र उनको कर्म, लङ्काको दहन, नलको सेतु भेट्टाउनु, सेतुको निर्माण, हर्षित वानर, रावणको सेनाका पुत्र, आफन्त र वाहनहरूको विनाश, देवताहरूका आँखाका काँडा रावणको वध, ब्रह्मा र देवताहरूको आगमन, वरदान दिनु — यो सबै मलाई आफ्नो तपस्याको बलले थाहा छ। अयोध्यामा मेरा शिष्यहरूले पनि मलाई यो सूचित गरे।'
14'हे धर्मप्रिय! मारीचको देखिनु, सीताको खोज, कबन्धको प्रकट हुनु, तपाईंको पम्पा जानु, सुग्रीवसँग मैत्री, वालिको वध, वैदेहीको खोज, वायुपुत्रद्वारा सीतालाई भेट्टाउनु र उनको कर्म, लङ्काको दहन, नलको सेतु भेट्टाउनु, सेतुको निर्माण, हर्षित वानर, रावणको सेनाका पुत्र, आफन्त र वाहनहरूको विनाश, देवताहरूका आँखाका काँडा रावणको वध, ब्रह्मा र देवताहरूको आगमन, वरदान दिनु — यो सबै मलाई आफ्नो तपस्याको बलले थाहा छ। अयोध्यामा मेरा शिष्यहरूले पनि मलाई यो सूचित गरे।'
15'हे धर्मप्रिय! मारीचको देखिनु, सीताको खोज, कबन्धको प्रकट हुनु, तपाईंको पम्पा जानु, सुग्रीवसँग मैत्री, वालिको वध, वैदेहीको खोज, वायुपुत्रद्वारा सीतालाई भेट्टाउनु र उनको कर्म, लङ्काको दहन, नलको सेतु भेट्टाउनु, सेतुको निर्माण, हर्षित वानर, रावणको सेनाका पुत्र, आफन्त र वाहनहरूको विनाश, देवताहरूका आँखाका काँडा रावणको वध, ब्रह्मा र देवताहरूको आगमन, वरदान दिनु — यो सबै मलाई आफ्नो तपस्याको बलले थाहा छ। अयोध्यामा मेरा शिष्यहरूले पनि मलाई यो सूचित गरे।'
16'हे धर्मप्रिय! मारीचको देखिनु, सीताको खोज, कबन्धको प्रकट हुनु, तपाईंको पम्पा जानु, सुग्रीवसँग मैत्री, वालिको वध, वैदेहीको खोज, वायुपुत्रद्वारा सीतालाई भेट्टाउनु र उनको कर्म, लङ्काको दहन, नलको सेतु भेट्टाउनु, सेतुको निर्माण, हर्षित वानर, रावणको सेनाका पुत्र, आफन्त र वाहनहरूको विनाश, देवताहरूका आँखाका काँडा रावणको वध, ब्रह्मा र देवताहरूको आगमन, वरदान दिनु — यो सबै मलाई आफ्नो तपस्याको बलले थाहा छ। अयोध्यामा मेरा शिष्यहरूले पनि मलाई यो सूचित गरे।'
17'हे अस्त्रधारीहरूमा रत्न! अब तपाईं यो जल ग्रहण गर्नुहोस् र म तपाईंलाई वर दिनेछु। मेरो आशीर्वाद लिएर तपाईं अयोध्यातिर प्रस्थान गर्नुहोस्।'
18सम्राट्का यशस्वी पुत्रले भरद्वाजका वचनको पालन गर्दै श्रद्धाले शिर निहुराएर त्यो वर मागे।
19'हे दिव्य ऋषि! जब हामी अयोध्यातिर प्रस्थान गरौँ, तब हाम्रो बाटोमा सबै रूखले असमयमै पनि अनेक प्रकारका मीठा, रसिला र अमृतझैँ स्वाद भएका फल धारण गरून्।'
20जब भरद्वाजले 'त्यसै होस्' भनी वर दिए, तब चारैतिरका रूख स्वर्गका रूखझैँ भए।
21'तब जब हामी तीन योजनसम्म अगाडि बढ्दै थियौँ, तब चारैतिर जुन रूखमा फल थिएनन् तिनमा फल लाग्न थाले, जसमा फूल थिएनन् तिनमा फूल फुल्न थाले र जुन रूख सुकिसकेका थिए तिनमा पात पलाए र तिनले मह चुहाउन थाले।'