सर्गः 54
सुन्दरकाण्ड · अध्याय 54
संस्कृत
1वीक्षमाणस्ततो लङ्कां कपिः कृतमनोरथः।।5.54.1।। वर्धमानसमुत्साहः कार्यशेषमचिन्तयत्।
2किन्नु खल्ववशिष्टं मे कर्तव्यमिह साम्प्रतम्।।5.54.2।। यदेषां रक्षसां भूयः सन्तापजननं भवेत्।
3वनं तावत्प्रमथितं प्रकृष्टा राक्षसा हताः।।5.54.3। बलैकदेशः क्षपितश्शेषं दुर्गविनाशनम्।
4दुर्गे विनाशिते कर्म भवेत्सुखपरिश्रमम्। अल्पयत्नेन कार्येऽस्मिन् मम स्यात्सफलश्श्रमः।।5.54.4।।
5यो ह्ययं मम लाङ्गूले दीप्यते हव्यवाहनः। अस्य सन्तर्पणं न्याय्यं कर्तुमेभिर्गृहोत्तमैः।।5.54.5।।
6ततः प्रदीप्तलाङ्गूलस्सविद्युदिव तोयदः। भवनाग्रेषु लङ्काया विचचार महाकपिः।।5.54.6।।
7गृहाद्गृहं राक्षसानामुद्यानानि च वानरः। वीक्षमाणो ह्यसन्त्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः।।5.54.7।।
8अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम्। अग्निं तत्र स निक्षिप्य श्वसनेन समो बली।।5.54.8।। ततोऽन्यत्पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान्। मुमोच हनुमानग्निं कालानलशिखोपमम्।।5.54.9।।
9अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम्। अग्निं तत्र स निक्षिप्य श्वसनेन समो बली।।5.54.8।। ततोऽन्यत्पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान्। मुमोच हनुमानग्निं कालानलशिखोपमम्।।5.54.9।।
10वज्रदंष्ट्रस्य च तदा पुप्लुवे स महाकपिः। शुकस्य च महातेजास्सारणस्य च धीमतः।।5.54.10।।
11तथा चेन्द्रजितो वेश्म ददाह हरियूथपः। जम्बुमाले स्सुमालेश्च ददाह भवनं ततः।।5.54.11।।
12रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च। ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.54.12।। युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः। विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च।।5.54.13।। करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि। कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि।।5.54.14।। यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च। नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः।।5.54.15।। वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति। क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः।।5.54.16।।
13रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च। ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.54.12।। युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः। विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च।।5.54.13।। करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि। कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि।।5.54.14।। यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च। नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः।।5.54.15।। वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति। क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः।।5.54.16।।
14रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च। ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.54.12।। युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः। विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च।।5.54.13।। करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि। कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि।।5.54.14।। यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च। नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः।।5.54.15।। वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति। क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः।।5.54.16।।
15रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च। ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.54.12।। युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः। विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च।।5.54.13।। करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि। कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि।।5.54.14।। यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च। नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः।।5.54.15।। वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति। क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः।।5.54.16।।
16रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च। ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.54.12।। युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः। विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च।।5.54.13।। करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि। कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि।।5.54.14।। यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च। नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः।।5.54.15।। वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति। क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः।।5.54.16।।
17तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः। गृहेष्वृद्धिमतामृद्धिं ददाह स महाकपिः।।5.54.17।।
18सर्वेषां समतिक्रम्य राक्षसेन्द्रस्य वीर्यवान्। आससादाथ लक्ष्मीवान् रावणस्य निवेशनम्।।5.54.18।।
19ततस्तस्मिन्गृहे मुख्ये नानारत्नविभूषिते। मेरुमन्दरसङ्काशे सर्वमङ्गळशोभिते।।5.54.19।। प्रदीप्तमग्निमुत्सृज्य लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितम्। ननाद हनुमान्वीरो युगान्तजलदो यथा।।5.54.20।।
20ततस्तस्मिन्गृहे मुख्ये नानारत्नविभूषिते। मेरुमन्दरसङ्काशे सर्वमङ्गळशोभिते।।5.54.19।। प्रदीप्तमग्निमुत्सृज्य लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितम्। ननाद हनुमान्वीरो युगान्तजलदो यथा।।5.54.20।।
21श्वसनेन च संयोगादतिवेगो महाबलः। कालाग्निरिव जज्वाल प्रावर्धत हुताशनः।।5.54.21।।
22प्रदीप्तमग्निं पवनस्तेषु वेश्मस्वचारयत्। अभूच्छ्वसनसंयोगादतिवेगो हुताशनः।।5.54.22।।
23तानि काञ्चनजालानि मुक्तामणिमयानि च। भवनान्यवशीर्यन्त रत्नवन्ति महान्ति च।।5.54.23।।
24संजज्ञे तुमुलश्शब्दो राक्षसानां प्रधावताम्। स्वगृहस्य परित्राणे भग्नोत्साहोर्जितश्रियाम्।।5.54.24।। नूनमेषोऽग्निरायातः कपिरूपेण हा इति।
25क्रन्दन्त्यस्सहसा पेतुः स्तनन्धयधराः स्त्रियः।।5.54.25।। काश्चिदग्निपरीतेभ्यो हर्मेभ्यो मुक्तमूर्धजाः। पतन्त्यो रेजिरेऽभ्रेभ्यस्सौदामन्य इवाम्बरात्।।5.54.26।।
26क्रन्दन्त्यस्सहसा पेतुः स्तनन्धयधराः स्त्रियः।।5.54.25।। काश्चिदग्निपरीतेभ्यो हर्मेभ्यो मुक्तमूर्धजाः। पतन्त्यो रेजिरेऽभ्रेभ्यस्सौदामन्य इवाम्बरात्।।5.54.26।।
27वज्रविद्रुमवैदूर्यमुक्तारजतसंहितान्। विचित्रान्भवनाद्धातून् स्यन्दमानान्ददर्श सः।।5.54.27।।
28नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां तृणानां च यथा तथा। हनूमान् राक्षसेन्दाणां विशस्तानां न तृप्यति।।5.54.28।।
29क्वचित्किंशुकसङ्काशाः क्वचिच्छाल्मलिसन्निभाः।।5.54.29।। क्वचित्कुङ्कुमसङ्काशाश्शिखा वह्नेश्चकाशिरे।
30हनूमता वेगवता वानरेण महात्मना। लङ्कापुरं प्रदग्धं तद्रुद्रेण त्रिपुरं यथा।।5.54.30।।
31ततस्तु लङ्कापुरपर्वताग्रे समुत्थितो भीमपराक्रमोऽग्निः। प्रसार्य चूडावलयं प्रदीप्तो हनूमता वेगवता विसृष्टः।।5.54.31।।
32युगान्तकालानलतुल्यवेग स्समारुतोऽग्निर्ववृधे दिविस्पृक्। विधूमरश्मिर्भवनेषु सक्तो रक्षश्शरीराज्यसमर्पतार्चिः।।5.54.32।।
33आदित्यकोटीसदृशस्सुतेजा लङ्कां समस्तां परिवार्य तिष्ठन्। शब्दैरनेकैरशनिप्ररूढैर्भिन्दन्निवाण्डं प्रबभौ महाग्निः।।5.54.33।।
34तत्राम्बरादग्निरतिप्रवृद्धो रूक्षप्रभः किंशुकपुष्पचूडः। निर्वाणधूमाकुलराजयश्च नीलोत्पलाभाः प्रचकाशिरेऽभ्राः।।5.54.34।।
35वज्री महेन्द्रस्त्रिदशेश्वरो वा साक्षाद्यमो वा वरुणोऽनिलो वा। रुद्रोऽग्निरर्को धनदश्च सोमो न वानरोऽयं स्वयमेव कालः।।5.54.35।।
36किं ब्रह्मणस्सर्वपितामहस्य सर्वस्य धातुश्चतुराननस्य। इहाऽऽगतो वानररूपधारी रक्षोपसंहारकरः प्रकोपः।।5.54.36।।
37किं वैष्णवं वा कपिरूपमेत्य रक्षोविनाशाय परं सुतेजः। अनन्तमव्यक्तमचिन्त्यमेकं स्वमायया साम्प्रतमागतं वा।।5.54.37।।
38इत्येवमूचुर्बहवो विशिष्टा रक्षोगणास्तत्र समेत्य सर्वे। सप्राणिसङ्घां सगृहां सवृक्षां दग्धां पुरीं तां सहसा समीक्ष्य।।5.54.38।।
39ततस्तु लङ्का सहसा प्रदग्धा सराक्षसा साश्वरथा सनागा। सपक्षिसङ्घा समृगा सवृक्षा रुरोद दीना तुमुलं सशब्दम्।।5.54.39।।
40हा तात हा पुत्रक कान्त मित्र हा जीवितं भोगयुतं सुपुण्यम्। रक्षोभिरेवं बहुधा ब्रुवद्भि श्शब्दः कृतो घोरतरस्सुभीमः।।5.54.40।।
41हुताशनज्वालसमावृता सा हतप्रवीरा परिवृत्तयोधा हनूमतः क्रोधबलाभिभूता बभूव शापोपहतेव लङ्का।।5.54.41।।
42स सम्भ्रमत्रस्तविषण्णराक्षसां समुज्ज्वलज्ज्वालहुताशनाङ्किताम्। ददर्श लङ्कां हनुमान्महामनाः स्वयम्भूकोपोपहतामिवावनिम्।।5.54.42।।
43भङ्क्त्वा वनं पादपरत्नसङ्कुलं हत्वा तु रक्षांसि महान्ति संयुगे। दग्ध्वा पुरीं तां गृहरत्नमालिनीं तस्थौ हनूमान्पवनात्मजः कपिः।।5.54.43।।
44त्रिकूटशृङ्गाग्रतले विचित्रे प्रतिष्ठितो वानरराजसिंहः। प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली व्यराजताऽऽदित्य इवांशुमाली।।5.54.44।।
45स राक्षसांस्तान्सुबहूंश्च हत्वा वनं च भङ्क्त्वा बहुपादपं तत्। विसृज्य रक्षोभवनेषु चाग्निं जगाम रामं मनसा महात्मा।।5.54.45।।
46ततस्तु तं वानरवीरमुख्यं महाबलं मारुततुल्यवेगम्। महामतिं वायुसुतं वरिष्ठं प्रतुष्टुवुर्देवगणाश्च सर्वे।।5.54.46।।
47भङ्क्त्वा वनं महातेजा हत्वा रक्षांसि संयुगे। दग्ध्वा लङ्कापुरीं रम्यां रराज स महाकपिः।।5.54.47।।
48तत्र देवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्च परमर्षयः। दृष्ट्वा लङ्कां प्रदग्धां तां विस्मयं परमं गताः।।5.54.48।।
49तं दृष्ट्वा वानरश्रेष्ठं हनुमन्तं महाकपिम्। कालाग्निरिति सञ्चिन्त्य सर्वभूतानि तत्रसुः।।5.54.49।।
50देवाश्च सर्वे मुनिपुङ्गवाश्च गन्धर्वविद्याधरनागयक्षाः। भूतानि सर्वाणि महान्ति तत्र जग्मुः परां प्रीतिमतुल्यरूपाम्।।5.54.50।।
अंग्रेज़ी
1With his objectives achieved, the monkey gazed at Lanka with growing zeal and pondered over the remaining work.
2'Is there anything still left which can further torment the demons here?
3'All the trees of the garden are broken, powerful demons have been killed, and a contingent of the army is destroyed. Only the destruction of the citadel is left.
4'If the citadel is destroyed it would be a happy conclusion with a little effort. I can successfully complete my task.
5'It would be proper to satiate this fire at the end of my tail by offering it to these excellent mansions (I shall set fire to these houses).
6The great Hanuman, with his burning tail wandered on tops of the mansions of Lanka, which looked like clouds with lightning.
7The vanara moved from one house to the other, looking at the gardens and houses of the demons without fear.
8Powerful and brave Hanuman who was equal to the Windgod in speed jumped down on the house of Prahasta and set fire to it. From there he jumped on to Mahaparsva's house and set it ablaze. Hanuman appeared like the fireflame at the time of dissolution.
9Powerful and brave Hanuman who was equal to the Windgod in speed jumped down on the house of Prahasta and set fire to it. From there he jumped on to Mahaparsva's house and set it ablaze. Hanuman appeared like the fireflame at the time of dissolution.
10The great, brilliant vanara bounded on to Vajradamstra's, of Suka's and wise Sarana's.
11Thus Hanuman, the chief of the vanaras set fire to Indrajit's residence and then to Jambumali's and Sumali's building.
12The brilliant monkey leader bypassed Vibhishanas's house and avoiding it that way set fire to the mansions of other ogres, Rasmiketu, Suryasatru, Hrasvakarna, Vajradamshtra, Romasa, Yuddhonmatta, Matta, Dhwajagriva, Vidyujjihva, Hastimukha, Karala, Pisacha, Sonitaksha, Kumbhakarna, Makaraksha, Yagnasatru, Brahmasatru, Naranthaka, Kumbha, and wicked Nikumbha.
13The brilliant monkey leader bypassed Vibhishanas's house and avoiding it that way set fire to the mansions of other ogres, Rasmiketu, Suryasatru, Hrasvakarna, Vajradamshtra, Romasa, Yuddhonmatta, Matta, Dhwajagriva, Vidyujjihva, Hastimukha, Karala, Pisacha, Sonitaksha, Kumbhakarna, Makaraksha, Yagnasatru, Brahmasatru, Naranthaka, Kumbha, and wicked Nikumbha.
14The brilliant monkey leader bypassed Vibhishanas's house and avoiding it that way set fire to the mansions of other ogres, Rasmiketu, Suryasatru, Hrasvakarna, Vajradamshtra, Romasa, Yuddhonmatta, Matta, Dhwajagriva, Vidyujjihva, Hastimukha, Karala, Pisacha, Sonitaksha, Kumbhakarna, Makaraksha, Yagnasatru, Brahmasatru, Naranthaka, Kumbha, and wicked Nikumbha.
15The brilliant monkey leader bypassed Vibhishanas's house and avoiding it that way set fire to the mansions of other ogres, Rasmiketu, Suryasatru, Hrasvakarna, Vajradamshtra, Romasa, Yuddhonmatta, Matta, Dhwajagriva, Vidyujjihva, Hastimukha, Karala, Pisacha, Sonitaksha, Kumbhakarna, Makaraksha, Yagnasatru, Brahmasatru, Naranthaka, Kumbha, and wicked Nikumbha.
16The brilliant monkey leader bypassed Vibhishanas's house and avoiding it that way set fire to the mansions of other ogres, Rasmiketu, Suryasatru, Hrasvakarna, Vajradamshtra, Romasa, Yuddhonmatta, Matta, Dhwajagriva, Vidyujjihva, Hastimukha, Karala, Pisacha, Sonitaksha, Kumbhakarna, Makaraksha, Yagnasatru, Brahmasatru, Naranthaka, Kumbha, and wicked Nikumbha.
17Moving among those highly luxurious mansions the glorious Vanara burnt away the wealth of all the rich demons.
18Heroic and illustrious Hanuman, having crossed all the residences of the ogres finally reached the palace of Ravana, the king.
19Then Hanuman, the hero with the burning tail set fire to the chief palace of Ravana that resembled mountains Meru and Mandara, decorated with different kinds of gems and exquisite with several auspicious articles. While the flames were rising up, he roared like the thundering cloud at the time of dissolution.
20Then Hanuman, the hero with the burning tail set fire to the chief palace of Ravana that resembled mountains Meru and Mandara, decorated with different kinds of gems and exquisite with several auspicious articles. While the flames were rising up, he roared like the thundering cloud at the time of dissolution.
21The windgod's association made the fire spread at great speed. It appeared like fire at the time of dissolution.
22Combined with the wind the fire began to spread, burning the houses with great speed.
23The palatial structures with windows of golden meshwork, embedded with pearls and gems and other precious stones tumbled.
24Unable to protect their rich houses, and thoroughly disappointed the demons said, 'Alas, the Firegod came in the form of a vanara' A tumultuous sound arose.
25A few shedemons at once jumped out of their burning mansions surrounded by fire. They held their breastfeeding babies in their arms, their hair let loose shouting as they jumped. As they were alighting, they glowed like lightnings dropping from the clouds.
26A few shedemons at once jumped out of their burning mansions surrounded by fire. They held their breastfeeding babies in their arms, their hair let loose shouting as they jumped. As they were alighting, they glowed like lightnings dropping from the clouds.
27Hanuman saw many colourful molten minerals mixed with diamonds, corals vaiduryas, pearls and silver flowing (dropping) from every mansion.
28Just as fire is not satisfied with dry sticks and grass Hanuman was not satisfied with the dead demons.
29The flames of fire were shining like kimsuka flowers here, like salmali wood there, and like saffron flowers elsewhere.
30Hanuman, endowed with great speed, burnt Lanka just as Tripurari, or Rudra burnt theTripuras (three cities of gold, silver and iron).
31The fierce fire lit by Hanuman, the hero endowed with great speed, spread around in circles and shot up flying high to the top of the Trikuta mountain on which Lanka was located.
32Fanned by the wind, inflamed by the fat from the corpses of the demons, the fire spread in the mansions burning without smoke. It spread with great speed like the fire at the end of the universe.
33The highly radiant fire stood like a crore of Suns surrounding the entire Lanka. It was glowing, cracking like Indra's thunderbolt as though the whole universe was collapsing.
34The dazzling flames of fire red like kimsuka flowers shot up violently into the sky. The clouds engulfed by the smoke rising from the subsiding fire was shining like the lustre of blue lotuses .
35'Is this the wielder of thunderbolt Indra, who is the king of gods? Is it Yama himself? Is It the Windgod, or Firegod, or Varuna or Rudra? Is it Kubera or Sun or Moon or is it the god of death himself? He cannot be a mere monkey, indeed.
36'Or is it Grandfather Brahma, the supreme fourfaced god enraged and arrived in the form of vanara to kill the clan of demons?
37'Can he be the vast boundless energy, the unthinkable and infinite lord Visnu assuming the monkeyform? Is he the peerless, unmanifest form beyond all imagination who has arrived here by virtue of his Maya (illusory power) in order to destroy the demons'?
38All eminent demons having collected together, quickly surveyed the situation.Seeing the burnt city, with all its living creatures, houses and trees consigned to the flames, they spoke to one another.
39Lanka with its chariots horses, elephants, flocks of birds, animals and trees burnt all of a sudden, the ogres cried loudly and piteously.
40"O father dear O son O my dear O friend alas, the life which is enjoyable, sacred and prosperous is destroyed in this way". Saying this, the demons cried out dreadfully and loudly.
41With the Fire god spreading flames all over, heroes dead, retreating troops shattered by Hanuman's anger, Lanka appeared as though it was cursed.
42Highly sensitive Hanuman saw the city of Lanka filled with perplexed, scared and sorrowful demons, Lanka succumbed to the flames of firegod and looked as if it was hit by the anger of Brahma, the selfborn god.
43Hanuman, son of the Windgod stood at ease having shattered the garden that was full of excellent trees, and killed the demons and burnt down rows of beautiful houses in the city.
44Standing on the peak of Trikuta mountain with his tail burning like the aura of the Sun, the lion among vanaras looked resplendent like the Sun surrounded by his rays.
45Great Hanuman, sought Rama's presence in his mind after killing many demons, breaking down many trees of the garden, and setting fire to the mansions of demons.
46All the gods praised the vanara chief, son of the Windgod, who was powerful, wise and efficient and had the speed of the Wind.
47Hanuman destroyed the garden, killed the demons, burnt the city of Lanka and was shining with delight
48The gandharvas, gods, siddhas and great sages were amazed at seeing the burning city of Lanka৷৷
49All beings were afraid of Hanuman thinking that he was the fatal fire, consuming worlds at the hour of dissolution .
50All gods, great sages, gandharvas, vidyadharas, nagas and yakshas and all great beings experienced supreme joy. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुःपञ्चाशस्सर्गः।। Thus ends the fiftyfourth sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1अपने प्रयोजन सिद्ध कर चुकने पर उन वानर ने बढ़ते उत्साह से लङ्का को देखा और शेष कार्य पर विचार किया।
2'क्या अब भी कुछ ऐसा शेष है जो यहाँ के राक्षसों को और सन्तप्त कर सके?
3'वाटिका के सब वृक्ष टूट चुके, बलशाली राक्षस मारे जा चुके और सेना की एक टुकड़ी नष्ट हो चुकी। केवल दुर्ग का विनाश शेष है।
4'यदि दुर्ग नष्ट हो जाए, तो थोड़े ही प्रयत्न से यह सुखद परिणति होगी। मैं अपना कार्य सफलतापूर्वक पूरा कर सकूँगा।
5'मेरी पूँछ के छोर की इस अग्नि को इन उत्तम अट्टालिकाओं की आहुति देकर तृप्त करना ही उचित होगा (मैं इन भवनों में आग लगा दूँगा)।'
6जलती पूँछ सहित वे महान् हनुमान् लङ्का की उन अट्टालिकाओं की छतों पर विचरे, जो बिजली सहित मेघों के समान लगती थीं।
7वे वानर एक भवन से दूसरे भवन जाते हुए राक्षसों के उद्यान और भवन निर्भय होकर देखते रहे।
8वेग में वायुदेव के समान बलशाली और वीर हनुमान् प्रहस्त के भवन पर कूदे और उसमें आग लगा दी। वहाँ से वे महापार्श्व के भवन पर कूदे और उसे भी जला दिया। हनुमान् प्रलयकाल की अग्निज्वाला के समान लगते थे।
9वेग में वायुदेव के समान बलशाली और वीर हनुमान् प्रहस्त के भवन पर कूदे और उसमें आग लगा दी। वहाँ से वे महापार्श्व के भवन पर कूदे और उसे भी जला दिया। हनुमान् प्रलयकाल की अग्निज्वाला के समान लगते थे।
10वे महान् तेजस्वी वानर वज्रदंष्ट्र के, शुक के और बुद्धिमान् सारण के भवनों पर कूदे।
11इस प्रकार वानरनायक हनुमान् ने इन्द्रजित् के निवास में और फिर जम्बुमाली तथा सुमाली के भवन में आग लगाई।
12तेजस्वी वानरनायक ने विभीषण का भवन छोड़ दिया और उसे इस प्रकार बचाकर अन्य राक्षसों — रश्मिकेतु, सूर्यशत्रु, ह्रस्वकर्ण, वज्रदंष्ट्र, रोमश, युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव, विद्युज्जिह्व, हस्तिमुख, कराल, पिशाच, शोणिताक्ष, कुम्भकर्ण, मकराक्ष, यज्ञशत्रु, ब्रह्मशत्रु, नरान्तक, कुम्भ और दुष्ट निकुम्भ — की अट्टालिकाओं में आग लगा दी।
13तेजस्वी वानरनायक ने विभीषण का भवन छोड़ दिया और उसे इस प्रकार बचाकर अन्य राक्षसों — रश्मिकेतु, सूर्यशत्रु, ह्रस्वकर्ण, वज्रदंष्ट्र, रोमश, युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव, विद्युज्जिह्व, हस्तिमुख, कराल, पिशाच, शोणिताक्ष, कुम्भकर्ण, मकराक्ष, यज्ञशत्रु, ब्रह्मशत्रु, नरान्तक, कुम्भ और दुष्ट निकुम्भ — की अट्टालिकाओं में आग लगा दी।
14तेजस्वी वानरनायक ने विभीषण का भवन छोड़ दिया और उसे इस प्रकार बचाकर अन्य राक्षसों — रश्मिकेतु, सूर्यशत्रु, ह्रस्वकर्ण, वज्रदंष्ट्र, रोमश, युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव, विद्युज्जिह्व, हस्तिमुख, कराल, पिशाच, शोणिताक्ष, कुम्भकर्ण, मकराक्ष, यज्ञशत्रु, ब्रह्मशत्रु, नरान्तक, कुम्भ और दुष्ट निकुम्भ — की अट्टालिकाओं में आग लगा दी।
15तेजस्वी वानरनायक ने विभीषण का भवन छोड़ दिया और उसे इस प्रकार बचाकर अन्य राक्षसों — रश्मिकेतु, सूर्यशत्रु, ह्रस्वकर्ण, वज्रदंष्ट्र, रोमश, युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव, विद्युज्जिह्व, हस्तिमुख, कराल, पिशाच, शोणिताक्ष, कुम्भकर्ण, मकराक्ष, यज्ञशत्रु, ब्रह्मशत्रु, नरान्तक, कुम्भ और दुष्ट निकुम्भ — की अट्टालिकाओं में आग लगा दी।
16तेजस्वी वानरनायक ने विभीषण का भवन छोड़ दिया और उसे इस प्रकार बचाकर अन्य राक्षसों — रश्मिकेतु, सूर्यशत्रु, ह्रस्वकर्ण, वज्रदंष्ट्र, रोमश, युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव, विद्युज्जिह्व, हस्तिमुख, कराल, पिशाच, शोणिताक्ष, कुम्भकर्ण, मकराक्ष, यज्ञशत्रु, ब्रह्मशत्रु, नरान्तक, कुम्भ और दुष्ट निकुम्भ — की अट्टालिकाओं में आग लगा दी।
17उन अत्यन्त वैभवशाली अट्टालिकाओं में विचरते हुए उन यशस्वी वानर ने सब धनी राक्षसों का धन जला डाला।
18वीर और यशस्वी हनुमान् राक्षसों के सब निवासों को पार कर अन्ततः राजा रावण के भवन तक पहुँचे।
19तब जलती पूँछ वाले वीर हनुमान् ने रावण के उस प्रमुख भवन में आग लगा दी जो मेरु और मन्दर पर्वतों के समान था, नाना प्रकार के रत्नों से सजा था और अनेक मङ्गलमय वस्तुओं से उत्कृष्ट था। जब ज्वालाएँ ऊपर उठ रही थीं, तब वे प्रलयकाल के गरजते मेघ के समान गरजे।
20तब जलती पूँछ वाले वीर हनुमान् ने रावण के उस प्रमुख भवन में आग लगा दी जो मेरु और मन्दर पर्वतों के समान था, नाना प्रकार के रत्नों से सजा था और अनेक मङ्गलमय वस्तुओं से उत्कृष्ट था। जब ज्वालाएँ ऊपर उठ रही थीं, तब वे प्रलयकाल के गरजते मेघ के समान गरजे।
21वायुदेव के साथ से वह अग्नि महान् वेग से फैली। वह प्रलयकाल की अग्नि के समान लगती थी।
22वायु से मिलकर वह अग्नि महान् वेग से भवनों को जलाती हुई फैलने लगी।
23स्वर्णजाल की खिड़कियों वाले, मोतियों, रत्नों और अन्य बहुमूल्य पत्थरों से जड़े वे प्रासाद ढह गए।
24अपने वैभवशाली भवनों की रक्षा न कर सकने से पूर्णतः हताश राक्षस कहने लगे — 'हाय! अग्निदेव वानर के रूप में आ गए!' — और एक कोलाहल उठ खड़ा हुआ।
25कुछ राक्षसियाँ अग्नि से घिरी अपनी जलती अट्टालिकाओं से तत्काल कूद पड़ीं। वे अपनी गोद में दूध पीते शिशुओं को लिए, केश खोले चीखती हुई कूदीं। नीचे उतरती हुई वे मेघों से गिरती बिजलियों के समान चमक रही थीं।
26कुछ राक्षसियाँ अग्नि से घिरी अपनी जलती अट्टालिकाओं से तत्काल कूद पड़ीं। वे अपनी गोद में दूध पीते शिशुओं को लिए, केश खोले चीखती हुई कूदीं। नीचे उतरती हुई वे मेघों से गिरती बिजलियों के समान चमक रही थीं।
27हनुमान् ने हीरों, प्रवालों, वैदूर्यों, मोतियों और रजत से मिली अनेक रङ्गीन गली हुई धातुओं को प्रत्येक अट्टालिका से बहते (टपकते) देखा।
28जैसे अग्नि सूखी लकड़ियों और घास से तृप्त नहीं होती, वैसे ही हनुमान् मरे हुए राक्षसों से तृप्त न हुए।
29अग्नि की ज्वालाएँ कहीं किंशुक के फूलों के समान, कहीं शाल्मली की लकड़ी के समान और कहीं कुङ्कुम के फूलों के समान चमक रही थीं।
30महान् वेग से सम्पन्न हनुमान् ने लङ्का को वैसे ही जलाया जैसे त्रिपुरारि रुद्र ने त्रिपुरों (स्वर्ण, रजत और लोहे की तीन नगरियों) को जलाया था।
31महान् वेग से सम्पन्न वीर हनुमान् द्वारा लगाई गई वह प्रचण्ड अग्नि चारों ओर घेरे में फैल गई और उछलकर उस त्रिकूट पर्वत के शिखर तक जा पहुँची जिस पर लङ्का बसी थी।
32वायु से भड़काई और राक्षसों के शवों की चर्बी से प्रज्वलित वह अग्नि अट्टालिकाओं में धुएँ के बिना जलती फैलती गई। वह प्रलयकाल की अग्नि के समान महान् वेग से फैली।
33वह परम देदीप्यमान अग्नि समूची लङ्का को घेरे करोड़ सूर्यों के समान खड़ी थी। वह चमकती हुई और इन्द्र के वज्र के समान कड़कती हुई ऐसी लगती थी मानो समूचा ब्रह्माण्ड ढह रहा हो।
34किंशुक के फूलों के समान लाल अग्नि की चकाचौंध करती ज्वालाएँ प्रचण्ड रूप से आकाश में उठीं। शान्त होती अग्नि से उठते धुएँ में लिपटे मेघ नीलकमलों की आभा के समान चमक रहे थे।
35'क्या यह वज्रधारी इन्द्र हैं, जो देवताओं के राजा हैं? क्या यह स्वयं यम हैं? क्या यह वायुदेव, अग्निदेव, वरुण अथवा रुद्र हैं? क्या यह कुबेर, सूर्य, चन्द्रमा अथवा स्वयं मृत्युदेव हैं? यह निस्सन्देह कोई साधारण वानर नहीं हो सकता।
36'अथवा क्या यह पितामह ब्रह्मा हैं, वे परम चतुर्मुख देव, जो क्रुद्ध होकर राक्षसकुल के वध के लिए वानर के रूप में आ पहुँचे हैं?
37'क्या यह वह विशाल, अपार ऊर्जा, वे अचिन्त्य और अनन्त भगवान् विष्णु हो सकते हैं जिन्होंने वानर का रूप धारण किया है? क्या यह वह अनुपम, अव्यक्त, समस्त कल्पना से परे स्वरूप हैं जो राक्षसों के नाश के लिए अपनी माया के बल से यहाँ आ पहुँचे हैं?'
38सब प्रमुख राक्षसों ने एकत्र होकर शीघ्रता से स्थिति का सर्वेक्षण किया। समस्त प्राणियों, भवनों और वृक्षों सहित अग्नि को समर्पित जली हुई नगरी देखकर वे परस्पर बातें करने लगे।
39रथों, अश्वों, हाथियों, पक्षियों के झुंडों, पशुओं और वृक्षों सहित लङ्का को सहसा जलती देखकर राक्षस ऊँचे स्वर में करुणापूर्वक रोने लगे।
40'हा पिताजी! हा प्रिय पुत्र! हा मेरे प्रिय! हा मित्र! हाय, यह भोगमय, पवित्र और समृद्ध जीवन इस प्रकार नष्ट हो गया!' — ऐसा कहते हुए राक्षस भयङ्कर और ऊँचे स्वर में रो पड़े।
41अग्निदेव के चारों ओर ज्वालाएँ फैलाने से, वीरों के मारे जाने से और हनुमान् के क्रोध से छिन्न-भिन्न भागती सेनाओं से लङ्का ऐसी लगती थी मानो शापग्रस्त हो।
42अत्यन्त संवेदनशील हनुमान् ने लङ्का नगरी को विह्वल, भयभीत और शोकाकुल राक्षसों से भरा देखा; अग्निदेव की ज्वालाओं के अधीन हुई लङ्का ऐसी लगती थी मानो स्वयम्भू ब्रह्मा के क्रोध से आहत हो।
43उत्तम वृक्षों से भरी वाटिका को उजाड़कर, राक्षसों का वध कर और नगरी में सुन्दर भवनों की पंक्तियाँ जलाकर वायुपुत्र हनुमान् निश्चिन्त खड़े रहे।
44सूर्य की आभा के समान जलती पूँछ सहित त्रिकूट पर्वत के शिखर पर खड़े वानरों में सिंह अपनी किरणों से घिरे सूर्य के समान देदीप्यमान लगते थे।
45अनेक राक्षसों का वध कर, वाटिका के अनेक वृक्ष तोड़कर और राक्षसों की अट्टालिकाओं में आग लगाकर महान् हनुमान् ने मन ही मन राम के सान्निध्य की कामना की।
46सब देवताओं ने वायुपुत्र उन वानरनायक की स्तुति की, जो बलशाली, बुद्धिमान् और समर्थ थे तथा जिनमें वायु का वेग था।
47हनुमान् ने वाटिका का नाश किया, राक्षसों का वध किया, लङ्का नगरी जला दी और वे आनन्द से देदीप्यमान थे।
48गन्धर्व, देवता, सिद्ध और महर्षि जलती लङ्का नगरी देखकर विस्मित रह गए।
49सब प्राणी हनुमान् से भयभीत थे, यह सोचकर कि वे प्रलयकाल में लोकों का भक्षण करने वाली प्रलयाग्नि हैं।
50सब देवताओं, महर्षियों, गन्धर्वों, विद्याधरों, नागों और यक्षों तथा सब महान् प्राणियों ने परम आनन्द का अनुभव किया। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के सुन्दरकाण्ड का चतुःपञ्चाश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1आफ्ना प्रयोजन सिद्ध गरिसकेपछि ती वानरले बढ्दो उत्साहले लङ्कालाई हेरे र बाँकी कार्यमाथि विचार गरे।
2'के अझै केही यस्तो बाँकी छ जसले यहाँका राक्षसलाई अझ सन्तप्त पार्न सकोस्?
3'वाटिकाका सबै रूख भाँचिइसके, बलशाली राक्षस मारिइसके र सेनाको एउटा टोली नष्ट भइसक्यो। केवल किल्लाको विनाश बाँकी छ।
4'यदि किल्ला नष्ट भयो भने, थोरै प्रयत्नले यो सुखद परिणति हुनेछ। म आफ्नो कार्य सफलतापूर्वक पूरा गर्न सक्नेछु।
5'मेरो पुच्छरको छेउको यस आगोलाई यी उत्तम अट्टालिकाको आहुति दिएर तृप्त पार्नु नै उचित हुनेछ (म यी भवनमा आगो लगाइदिनेछु)।'
6बल्दो पुच्छरसहित ती महान् हनुमान् लङ्काका ती अट्टालिकाका छतमा विचरे, जुन बिजुलीसहितका मेघझैँ देखिन्थे।
7ती वानर एउटा भवनबाट अर्को भवन जाँदै राक्षसहरूका उद्यान र भवन निर्भय भई हेर्दै रहे।
8वेगमा वायुदेवसमान बलशाली र वीर हनुमान् प्रहस्तको भवनमा हाम्फाले र त्यसमा आगो लगाइदिए। त्यहाँबाट उनी महापार्श्वको भवनमा हाम्फाले र त्यो पनि जलाइदिए। हनुमान् प्रलयकालको अग्निज्वालाझैँ देखिन्थे।
9वेगमा वायुदेवसमान बलशाली र वीर हनुमान् प्रहस्तको भवनमा हाम्फाले र त्यसमा आगो लगाइदिए। त्यहाँबाट उनी महापार्श्वको भवनमा हाम्फाले र त्यो पनि जलाइदिए। हनुमान् प्रलयकालको अग्निज्वालाझैँ देखिन्थे।
10ती महान् तेजस्वी वानर वज्रदंष्ट्रको, शुकको र बुद्धिमान् सारणको भवनमा हाम्फाले।
11यसरी वानरनायक हनुमान्ले इन्द्रजित्को निवासमा र त्यसपछि जम्बुमाली तथा सुमालीको भवनमा आगो लगाए।
12तेजस्वी वानरनायकले विभीषणको भवन छाडिदिए र त्यसलाई यसरी बचाएर अन्य राक्षस — रश्मिकेतु, सूर्यशत्रु, ह्रस्वकर्ण, वज्रदंष्ट्र, रोमश, युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव, विद्युज्जिह्व, हस्तिमुख, कराल, पिशाच, शोणिताक्ष, कुम्भकर्ण, मकराक्ष, यज्ञशत्रु, ब्रह्मशत्रु, नरान्तक, कुम्भ र दुष्ट निकुम्भ — का अट्टालिकामा आगो लगाइदिए।
13तेजस्वी वानरनायकले विभीषणको भवन छाडिदिए र त्यसलाई यसरी बचाएर अन्य राक्षस — रश्मिकेतु, सूर्यशत्रु, ह्रस्वकर्ण, वज्रदंष्ट्र, रोमश, युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव, विद्युज्जिह्व, हस्तिमुख, कराल, पिशाच, शोणिताक्ष, कुम्भकर्ण, मकराक्ष, यज्ञशत्रु, ब्रह्मशत्रु, नरान्तक, कुम्भ र दुष्ट निकुम्भ — का अट्टालिकामा आगो लगाइदिए।
14तेजस्वी वानरनायकले विभीषणको भवन छाडिदिए र त्यसलाई यसरी बचाएर अन्य राक्षस — रश्मिकेतु, सूर्यशत्रु, ह्रस्वकर्ण, वज्रदंष्ट्र, रोमश, युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव, विद्युज्जिह्व, हस्तिमुख, कराल, पिशाच, शोणिताक्ष, कुम्भकर्ण, मकराक्ष, यज्ञशत्रु, ब्रह्मशत्रु, नरान्तक, कुम्भ र दुष्ट निकुम्भ — का अट्टालिकामा आगो लगाइदिए।
15तेजस्वी वानरनायकले विभीषणको भवन छाडिदिए र त्यसलाई यसरी बचाएर अन्य राक्षस — रश्मिकेतु, सूर्यशत्रु, ह्रस्वकर्ण, वज्रदंष्ट्र, रोमश, युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव, विद्युज्जिह्व, हस्तिमुख, कराल, पिशाच, शोणिताक्ष, कुम्भकर्ण, मकराक्ष, यज्ञशत्रु, ब्रह्मशत्रु, नरान्तक, कुम्भ र दुष्ट निकुम्भ — का अट्टालिकामा आगो लगाइदिए।
16तेजस्वी वानरनायकले विभीषणको भवन छाडिदिए र त्यसलाई यसरी बचाएर अन्य राक्षस — रश्मिकेतु, सूर्यशत्रु, ह्रस्वकर्ण, वज्रदंष्ट्र, रोमश, युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव, विद्युज्जिह्व, हस्तिमुख, कराल, पिशाच, शोणिताक्ष, कुम्भकर्ण, मकराक्ष, यज्ञशत्रु, ब्रह्मशत्रु, नरान्तक, कुम्भ र दुष्ट निकुम्भ — का अट्टालिकामा आगो लगाइदिए।
17ती अत्यन्त वैभवशाली अट्टालिकामा विचरण गर्दै ती यशस्वी वानरले सबै धनी राक्षसको धन जलाइदिए।
18वीर र यशस्वी हनुमान् राक्षसहरूका सबै निवास पार गरी अन्ततः राजा रावणको भवनसम्म पुगे।
19तब बल्दो पुच्छर भएका वीर हनुमान्ले रावणको त्यस प्रमुख भवनमा आगो लगाइदिए जुन मेरु र मन्दर पर्वतझैँ थियो, नाना प्रकारका रत्नले सजिएको थियो र अनेक मङ्गलमय वस्तुले उत्कृष्ट थियो। जब ज्वाला माथि उठिरहेका थिए, तब उनी प्रलयकालको गर्जने मेघझैँ गर्जे।
20तब बल्दो पुच्छर भएका वीर हनुमान्ले रावणको त्यस प्रमुख भवनमा आगो लगाइदिए जुन मेरु र मन्दर पर्वतझैँ थियो, नाना प्रकारका रत्नले सजिएको थियो र अनेक मङ्गलमय वस्तुले उत्कृष्ट थियो। जब ज्वाला माथि उठिरहेका थिए, तब उनी प्रलयकालको गर्जने मेघझैँ गर्जे।
21वायुदेवको साथले त्यो आगो महान् वेगले फैलियो। त्यो प्रलयकालको आगोझैँ देखिन्थ्यो।
22वायुसँग मिलेर त्यो आगो महान् वेगले भवनहरू जलाउँदै फैलिन थाल्यो।
23स्वर्णजालका झ्याल भएका, मोती, रत्न र अन्य बहुमूल्य पत्थरले जडिएका ती प्रासाद ढले।
24आफ्ना वैभवशाली भवनको रक्षा गर्न नसकेकाले पूर्णतः हताश राक्षसहरू भन्न थाले — 'हाय! अग्निदेव वानरको रूपमा आइपुगे!' — र एउटा कोलाहल उठ्यो।
25केही राक्षसी आगोले घेरिएका आफ्ना बल्दा अट्टालिकाबाट तत्कालै हाम फाले। तिनी आफ्नो काखमा दूध चुस्ने शिशु लिएर, कपाल खुला छाडेर चिच्याउँदै हाम फाले। तल ओर्लंदै गरेका तिनी मेघबाट खस्ने बिजुलीझैँ चम्किरहेका थिए।
26केही राक्षसी आगोले घेरिएका आफ्ना बल्दा अट्टालिकाबाट तत्कालै हाम फाले। तिनी आफ्नो काखमा दूध चुस्ने शिशु लिएर, कपाल खुला छाडेर चिच्याउँदै हाम फाले। तल ओर्लंदै गरेका तिनी मेघबाट खस्ने बिजुलीझैँ चम्किरहेका थिए।
27हनुमान्ले हीरा, प्रवाल, वैदूर्य, मोती र चाँदीसँग मिसिएका अनेक रङ्गीन पगालिएका धातु हरेक अट्टालिकाबाट बगिरहेको (चुहिरहेको) देखे।
28जसरी आगो सुकेका दाउरा र घाँसले तृप्त हुँदैन, त्यसरी नै हनुमान् मरेका राक्षसहरूले तृप्त भएनन्।
29आगोका ज्वाला कतै किंशुकका फूलझैँ, कतै सिमलको काठझैँ र कतै केसरका फूलझैँ चम्किरहेका थिए।
30महान् वेगले सम्पन्न हनुमान्ले लङ्कालाई त्यसै गरी जलाए जसरी त्रिपुरारि रुद्रले त्रिपुर (सुन, चाँदी र फलामका तीन नगरी) जलाएका थिए।
31महान् वेगले सम्पन्न वीर हनुमान्ले लगाएको त्यो प्रचण्ड आगो चारैतिर घेरामा फैलियो र उफ्रेर त्यस त्रिकूट पर्वतको शिखरसम्म पुग्यो जसमाथि लङ्का बसेको थियो।
32वायुले भड्काएको र राक्षसहरूका शवको बोसोले प्रज्वलित त्यो आगो अट्टालिकामा धुवाँविनै बल्दै फैलियो। त्यो प्रलयकालको आगोझैँ महान् वेगले फैलियो।
33त्यो परम देदीप्यमान आगो सम्पूर्ण लङ्कालाई घेरेर करोड सूर्यझैँ उभिएको थियो। त्यो चम्किँदै र इन्द्रको वज्रझैँ चट्याङ् गर्दै यस्तो देखिन्थ्यो मानौँ सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड भत्किरहेको छ।
34किंशुकका फूलझैँ राता आगोका चकाचौँध पार्ने ज्वाला प्रचण्ड रूपमा आकाशमा उठे। शान्त हुँदै गरेको आगोबाट उठ्ने धुवाँले बेरिएका मेघ नीलकमलको आभाझैँ चम्किरहेका थिए।
35'के यी वज्रधारी इन्द्र हुन्, जो देवताहरूका राजा हुन्? के यी स्वयं यम हुन्? के यी वायुदेव, अग्निदेव, वरुण अथवा रुद्र हुन्? के यी कुबेर, सूर्य, चन्द्रमा अथवा स्वयं मृत्युदेव हुन्? यो निस्सन्देह कुनै साधारण वानर हुनै सक्दैन।
36'अथवा के यी पितामह ब्रह्मा हुन्, ती परम चतुर्मुख देव, जो क्रुद्ध भई राक्षसकुलको वधका लागि वानरको रूपमा आइपुगेका छन्?
37'के यी त्यो विशाल, अपार ऊर्जा, ती अचिन्त्य र अनन्त भगवान् विष्णु हुन सक्छन् जसले वानरको रूप धारण गरेका छन्? के यी त्यो अनुपम, अव्यक्त, सम्पूर्ण कल्पनाभन्दा पर स्वरूप हुन् जो राक्षसहरूको नाशका लागि आफ्नो मायाको बलले यहाँ आइपुगेका छन्?'
38सबै प्रमुख राक्षसले भेला भई चाँडै स्थितिको सर्वेक्षण गरे। सम्पूर्ण प्राणी, भवन र रूखसहित आगोमा समर्पित जलेको नगरी देखेर तिनी परस्पर कुरा गर्न थाले।
39रथ, घोडा, हात्ती, पक्षीका बथान, पशु र रूखसहित लङ्कालाई अचानक बल्दै गरेको देखेर राक्षसहरू ठूलो स्वरमा करुणापूर्वक रुन थाले।
40'हे बुबा! हे प्रिय छोरा! हे मेरा प्रिय! हे मित्र! हाय, यो भोगमय, पवित्र र समृद्ध जीवन यसरी नष्ट भयो!' — यसो भन्दै राक्षसहरू भयङ्कर र ठूलो स्वरमा रोए।
41अग्निदेवले चारैतिर ज्वाला फैलाएकाले, वीरहरू मारिएकाले र हनुमान्को क्रोधले छिन्नभिन्न भई भागेका सेनाहरूले लङ्का यस्तो देखिन्थ्यो मानौँ शापग्रस्त होस्।
42अत्यन्त संवेदनशील हनुमान्ले लङ्का नगरीलाई विह्वल, भयभीत र शोकाकुल राक्षसहरूले भरिएको देखे; अग्निदेवका ज्वालाको अधीनमा परेको लङ्का यस्तो देखिन्थ्यो मानौँ स्वयम्भू ब्रह्माको क्रोधले आहत होस्।
43उत्तम रूखले भरिएको वाटिका उजाडेर, राक्षसहरूको वध गरी र नगरीमा सुन्दर भवनका पङ्क्ति जलाएर वायुपुत्र हनुमान् निश्चिन्त उभिइरहे।
44सूर्यको आभाझैँ बल्दो पुच्छरसहित त्रिकूट पर्वतको शिखरमा उभिएका वानरहरूमा सिंह आफ्ना किरणले घेरिएको सूर्यझैँ देदीप्यमान देखिन्थे।
45अनेक राक्षसको वध गरी, वाटिकाका अनेक रूख भाँचेर र राक्षसहरूका अट्टालिकामा आगो लगाएर महान् हनुमान्ले मनमनै रामको सान्निध्यको कामना गरे।
46सबै देवताले वायुपुत्र ती वानरनायकको स्तुति गरे, जो बलशाली, बुद्धिमान् र समर्थ थिए तथा जसमा वायुको वेग थियो।
47हनुमान्ले वाटिकाको नाश गरे, राक्षसहरूको वध गरे, लङ्का नगरी जलाइदिए र उनी आनन्दले देदीप्यमान थिए।
48गन्धर्व, देवता, सिद्ध र महर्षिहरू बल्दै गरेको लङ्का नगरी देखेर विस्मित भए।
49सबै प्राणी हनुमान्सँग भयभीत थिए, यो सोचेर कि उनी प्रलयकालमा लोकको भक्षण गर्ने प्रलयाग्नि हुन्।
50सबै देवता, महर्षि, गन्धर्व, विद्याधर, नाग र यक्ष तथा सबै महान् प्राणीले परम आनन्दको अनुभव गरे। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको सुन्दरकाण्डको चवन्नौँ सर्ग समाप्त भयो।