मोक्षधर्म पर्व — वेदों और वैदिक कर्मों का महत्त्व
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 97
संस्कृत
1कपिल उवाच वेदाः प्रमाणं लोकानां न वेदाः पृष्ठतः कृताः। द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत्॥
2शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति। शरीरमेतत् कुरुते यद् वेदे कुरुते तनुम्॥
3कृतशुद्धशरीरो हि पात्रं भवति ब्राह्मणः। आनन्त्यमत्र बुद्ध्यदं कर्मणां तद् ब्रवीमि ते॥
4अनागममनैतिचं प्रत्यक्षं लोकसाक्षिकम्। धर्म इत्येव ये यज्ञान् वितन्वन्ति निराशिषः॥ उत्पन्नत्यागिनोऽलुब्धाः कृपासूयाविवर्जिताः। धनानामेष वै पनास्तीर्थेषु प्रतिपादनम्॥
5अनाश्रिताः पापकर्म कदाचित् कर्मयोगिनः। मन:संकल्पसंसिद्धा विशुद्धज्ञाननिश्चयाः॥ अक्रुध्यन्तोऽनसूयन्तो निरहङ्कारमत्सराः। ज्ञाननिष्ठास्त्रिशुक्लाश्च सर्वभूतहिते रताः॥ आसन् गृहस्था भूयिष्ठा अव्युत्क्रान्ताः स्वकर्मसु। राजानश्च तथा युक्ता ब्राह्मणाश्च यथाविधि॥
6समा ह्यार्जवसम्पन्नाः संतुष्टा ज्ञाननिश्चयाः। प्रत्यक्षधर्माः शुचयः श्रद्दधानाः परावरे॥
7पुरस्ताद् भावितात्मानो यथावच्चरितव्रताः। चरन्ति धर्म कृच्छेऽपि दुर्गे चैवापि संहताः॥
8संहत्य धर्मं चरतां पुराऽऽसीत् सुखमेव तत्। तेषां नासीद् विधातव्यं प्रायश्चित्तं कथंचन॥
9सत्यं हि धर्ममास्थाय दुराधर्षतमा मताः। न मात्रामनुरुध्यन्ते न धर्मच्छलमन्ततः॥
10य एव प्रथमः कल्पस्तमेवाभ्याचरन् सह। तेषां नासीद् विधातव्यं प्रायश्चित्तं कदाचन॥
11तस्मिन् विधौ स्थितानां हि प्रायश्चित्तं न विद्यते। दुर्बलात्मन उत्पन्न प्रायश्चित्तमिति श्रुतिः॥
12एवं बहुविधा विप्राः पुराणा यज्ञवाहनाः। विद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो यशस्विनः॥
13यजन्तोऽहरहर्यज्ञैर्निराशीर्बन्धना बुधाः। तेषां यज्ञाश्च वेदाश्च कर्माणि च यथागमम्॥ आगमाच यथाकाले संकल्पाच यथाक्रमम्। अपेतकामक्रोधानां दुश्चराचारकर्मणाम्॥ स्वकर्मभिः संशितानां प्रकृत्या शंसितात्मनाम्। ऋजूनां शमनित्यानां स्वेषु कर्मसु वर्तताम्॥ सर्वमानन्त्यमेवासीदिति नः शाश्वती श्रुतिः। तेषामदीनसत्त्वानां दुश्चराचारकर्मणाम्॥ स्वकर्मभिः सम्भृतानां तपो घोरत्वमागतम्। तं सदाचारमाश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम्॥ अशक्नुवद्भिश्चरितुं किंचिद् धर्मेषु सूक्ष्मताम्। निरापद्धर्म आचारो ह्यप्रमादोऽपराभवः॥ सर्ववर्णेषु जातेषु नासीत कश्चिद् व्यतिक्रमः। व्यस्तमेकं चतुर्धा हि ब्राह्मणा आश्रमं विदुः॥
14तं सन्तो विधिवत् प्राप्य गच्छन्ति परमां गतिम्। गृहेभ्य एव निष्क्रम्य वनमन्ये समाश्रिताः॥
15गृहमेवाभिसंश्रित्य ततोऽन्ये ब्रह्मचारिणः। त एते दिवि दृश्यन्ते ज्योतिर्भूता द्विजातयः॥
16नक्षत्राणीव धिष्ण्येषु बहवस्तारकागणाः। आनन्त्यमुपसम्प्राप्ताः संतोषादिति वैदिकम्॥
17यद्यागच्छन्ति संसारं पुनर्योनिषु तादृशाः। न लिप्यन्ते पापकृत्यैः कदाचित् कर्मयोनितः॥
18एवमेव ब्रह्मचारी शुश्रूषुर्घोरनिश्चयः। एवं युक्तो ब्राह्मणः स्यादन्यो ब्राह्मणको भवेत्॥
19कमैवं पुरुषस्याह शुभं वा यदि वाशुभम्। एवं पक्वकषायाणामानन्त्येन श्रुतेन च।॥ सर्वमानन्त्यमासीद् वै एवं नः शाश्वती श्रुतिः। तेषामपेततृष्णानां निर्णिक्तानां शुभात्मनाम्॥ चतुर्थोपनिषद् धर्म: साधारण इति स्मृतिः। संसिद्धैः साध्यते नित्यं ब्राह्मणैर्नियतात्मभिः॥
20संतोषमूलस्त्यागात्मा ज्ञानाधिष्ठानमुच्यते। अपवर्गमतिनित्यो यतिधर्मः सनातनः॥
21साधारणः केवलो वा यथाबलमुपासते। गच्छतां गच्छतां क्षेमं दुर्बलोऽत्रावसीदति। ब्रह्मणः पदमन्विच्छन् संसारान्मुच्यते शुचिः॥
22स्यूमरश्मिरुवाच ये भुञ्जते ये ददते यजन्तेऽधीयते च ये। मात्राभिरुपलब्धाभिर्ये वा त्यागं समाश्रिताः॥ एतेषां प्रेत्यभावे तु कतमः स्वर्गजित्तमः। एतदाचक्ष्व मे ब्रह्मन् यथातत्त्वेन पृच्छतः॥
23कपिल उवाच परिग्रहाः शुभाः सर्वे गुणतोऽभ्युदयाश्च ये। न तु त्यागसुखं प्राप्ता एतत् त्वमपि पश्यसि॥
24स्यूमरश्मिरुवाच भवन्तो ज्ञाननिष्ठा वै गृहस्थाः कर्मनिश्चयाः। आश्रमाणां च सर्वेषां निष्ठायामैक्यमुच्यते॥
25एकत्वेन पृथक्त्वेन विशेषो नात्र दृश्यते। तद् यथावद् यथान्यायं भगवान् प्रब्रवीतु मे॥
26कपिल उवाच शरीरपक्तिः कर्माणि ज्ञानं तु परमा गतिः। कषाये कर्मभिः पक्वे रसज्ञाने च तिष्ठति।॥ आनृशंस्यं क्षमा शान्तिरहिंसा सत्यमार्जवम्। अद्रोहोऽनभिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा शमस्तथा॥
27पन्थानो ब्रह्मणस्त्वेते एतैः प्राप्नोति यत्परम्। तद् विद्वाननुबुद्ध्येत मनसा कर्मनिश्चयम्॥
28यां विप्राः सर्वतः शान्ता विशुद्धा ज्ञाननिश्चयाः। गतिं गच्छन्ति संतुष्टास्तामाहुः परमां गतिम्॥
29वेदांश्च वेदितव्यं च विदित्वा च यथास्थितिम्। एवं वेदविदित्याहुरतोऽन्यो वातरेचकः॥
30सर्वं विदुर्वेदविदो वेदे सर्वं प्रतिष्ठितम्। वेदे हि निष्ठा सर्वस्य यद् यदस्ति च नास्ति च॥
31एषैव निष्ठा सर्वत्र यत् तदस्ति च नास्ति च। एतदन्त च मध्यं च सच्चासच्च विजानतः॥
32समाप्तं त्याग इत्येव सर्ववेदेषु निष्ठितम्। संतोष इत्यनुगतमपवर्गे प्रतिष्ठितम्॥ ऋतं सत्यं विदितं वेदितव्यं सर्वस्यामा स्थावरं जङ्गमं च। सर्वं सुखं यच्छिवमुत्तरं च ब्रह्माव्यक्तं प्रभवश्चाव्ययं च॥
33तेजः क्षमा शान्तिरनामयं शुभं तथाविधं व्योम सनातनं ध्रुवम्। स्तस्मै नमो ब्रह्मणे ब्राह्मणाय॥
अंग्रेज़ी
1Kapila said The Vedas are considered as an authority by all. People never disobey them. Brahma is of two kinds, viz., Brahma is represented by sound, and Brahma as Supreme.
2One conversant with Brahma of sound succeeds in attaining to Supreme Brahma. Beginning with the rites of Garbhadhana, that body which the father creates with the help of Vedic Mantras is purified (after birth) by Vedic Mantras.
3When the body, has been purified with purificatary rites, the owner thereof is called a Prahmana and becomes a vessel fit for receiving knowledge of Brahma. Know that the meed of acts is purity of heart which only brings on Liberation. I shall now speak to you of that.
4Whether purity of heart has been acquired or not, is what can be known to the person himself who has acquired it. It can never be known with the help of either the Vedas or inference. They who have no expectations, who discard every sort of riches by not keeping anything for future use, who are not covetous, and who are free from every sort of affection and aversion, celebrate sacrifices believing only that their performance is a duty. To make gifts to deserving persons is the end of all riches.
5Never addicted at any time to sinful deeds, observant of rites sanctioned by the Vedas, capable of fructifying all their wishes, gifted with certain conclusions through pure knowledge, never giving way to anger,-never indulging in envy, free from pride and malice, firm in Yoga, of unsullied conduct, and unsullied learning, given to the behoof of all creatures, there were in days of yore many men living like householders and thoroughly devoted to the their own duties, there were many kings also of the same accomplishment, devoted to Yoga, and many Brahmanas also of the same character.
6They treated all creatures equally and were gifted with perfect sincerity. They had contentiment, certainty of knowledge. The rewards of their righteousness were apparent, and they were pure in conduct and heart. They were endued with faith in Brahma of both forms.
7At first making their hearts pure, they duly observed all vows. They observed the duties of righteousness on even occasions of distress and great difficulty, without deviating in any particular.
8Uniting together they used to celebrate meritorious acts. In this they found great happiness. And inasmuch as they never transgressed, they had never to perform any expiatory rite.
9Depending upon the true course of virtue, they became gifted with irresistible energy. They never followed their own understandings while acquiring merit but followed the injunctions of the scriptures along for that end. Accordingly they were never guilty of guile in performing acts of righteousness.
10On account of their observing unitedly the perfect ordinances of the scriptures without following the rites laid down in the alternative, they were never compelled to perform any expiation.
11There is no expiation for men who follow the ordinances laid down in the scriptures. The Shruti says that expiation exists for only men who are weak and unable to follow the absolute provisions of the sacred law.
12Many Brahmanas of this kind in days of yore, devoted to the celebration of Vedas, endued with purity, good conduct and fame.
13They always adored Brahma in the sacrifices, and were free from desire. Endued with learning they got over all the bonds of life. The sacrifices of these men, their Vedic knowledge, their acts performed according to the ordinances, their study of the scriptures at the proper hours, and the wishes they formed, freed as they were from lust and anger, observant as they were of pious conduct and acts despite all difficulties, famous as they were for performing the duties of their own castes and mode of life, purified as their souls were on account of their very nature, characterised as they were by thorough sincerity, devoted as they were to tranquillity, and attentive as they were to their own practises, were at one with Infinite Brahma. This is the eternal Shruti we have heard. The penances of men who were so noble, of men whose conduct and acts were so difficult of observance and accomplishment, of men those wishes were crowned with success on account of the strict satisfaction of their duties, became potent instruments for the destruction of all worldly desires. The Brahmanas hold that that Good conduct, which is wonderful, whose origin may be traced to very old times, which is eternal, and whose marks are unchangeable, which differs from the practices which even the good follow in time of distress and represents their acts in other situations, which is at one with carefulness, over which lust, anger, and other evil passions have no control, and on account of which there was no transgression in all mankind, subsequently became divided into four sub-divisions, agreeing with the four modes of life, by person unable to follow its duties in ininute detail and entirety.
14By properly following that course of Good Conduct after adoption of the Sanyasa mode of life, the good attain to the highest end. They also who become forest recluses, reach the same high end.
15They also who observe the domestic mode of life, attain to the highest end; and lastly, those who lead the Brahmacharya mode, attain to the same end. Those Brahmanas are seen to shine in the sky as luminaries shedding beneficent rays of light all around.
16Those countless Brahmanas have become stars and constellations set in their fixed roads. By virtue of contentment they have all acquired Infinity as the Vedas say.
17If such men have to return to the world through the wombs of living creatures, they are never sullied by sins which have the unexhausted remnant of pristine deeds for their originating cause.
18Indeed, one who has lived like a Brahmacharin and served dutifully his preceptor, who has arrived at fixed conclusions, and who has devoted hiinself to Yoga thus, is truly a Brahmana. Who else is worthy of being called a Brahmana?
19When acts alone settle who is a Brahmana and who is not; acts must be held to point out the happiness or misery of a person. About those who have by conquering all evil passions acquired purity of heart, we have heard the eternal Shruti that, on account of the Infinity which they acquire and of the knowledge of Brahma (they acquire through the declarations of Shrutis), they see everything as Brahma. The duties followed by those pure-hearted men, who are shorn of desire, and who have Liberation only for their object, for acquisition of the knowledge of Brahma, are equally sanctioned for all the four castes and all the four modes of life. That knowledge is always gained by Brahmanas of pure hearts and controlled soul.
20One whose soul is for Renunciation based upon contentment, is considered as the refuge of true knowledge. Renunciation, wherein exists the knowledge leading to Liberation, and which is highly necessary for a Brahmana, is eternal.
21Renunciation is sometimes found mixed with the duties of other modes. But whether existing in that state or by itself, one practises it according to his power. Renunciation is the root of great benefit to every sort of person. Only he who is weak, fails to pursue it. That pure-hearted man who seeks to attain to Brahma becomes saved from the world.
22Of them who are given up to enjoyment, they who make gifts, they who celebrate sacrifices, they who are given to the study of the Vedas, and they who follow the life of Renunciation after having acquired and enjoyed riches and all its pleasures, when they depart from this world, who is it who gets the foremost place in heaven? I ask you this, O
23Those who live like householders are surely auspicious and gain every sort of excellence. They are unable, however, to enjoy the happiness of Renunciation. Even you may see this.
24You depend upon knowledge as the means. Those who live like householders, have placed their faith in acts. It has, however, been said that the end of all modes of life is Liberation.
25No difference, therefore, is seen between them about either their superiority or inferiority of power. O illustrious one do you, then, clear out the mystery and enlighten me.
26Kapila said-Acts only purify the body, Knowledge, however, is the highest end. When all defects of the heart are cured, and when the happiness of Brahma becomes established in knowledge. benevolence, forgiveness, tranquillity, mercy, truthfulness, and open-mindedness, abstention from injury, absence of pride, modestry, renunciation, and abstention from work are acquired.
27These form the path of Brahma. By those one acquires the Highest. A wise man when he acquires these qualities, understands that the cure of all defects of the heart is the result of acts.
28That, indeed, is considered as the highest end which is acquired by Brahmanas gifted with wisdom, withdrawn from all acts, possessed of purity and the surety of knowledge.
29One who acquires a knowledge of the Vedas, of that which is taught by the Vedas, and the details of acts, is said to be conversant with the Vedas. Any other man is only a bag of wind.
30One who is master of the Vedas, knows everything, for everything is established on the Veda. The present, past, and future all exist in the Vedas.
31This is the one conclusion of all the scriptures viz., that this universe exists and does not exist. To the man of knowledge this is both existent and non-existent. To him this all is both the end and the middle.
32This truth depends upon all the Vedas, viz., that when complete Renunciation takes place one acquires what is sufficient. Then, again, the highest contentment follows and depends upon Liberation, which is absolute, which exists as the soul of all moral and immortal things, which is well-known as such universal soul, which is the highest object of knowledge as being at one with all mobile and immobile objects, which is full, which is perfect happiness, which is without duality, which is the foremost of all things, which is Brahma, which is Unmanifest and the cause also of the Unmanifest, and which is without any sort of decay.
33Power to control the senses, forgiveness and abstention from work owing to the absence of desire,-these three are the cause of perfect happiness. With the help of these three qualities, men having understanding for their eyes, succeed in reaching that Brahma which is increate, which is the supreme cause of the universe, which is unchangeable, and which is beyond destruction. I bow to that Brahma, which is at one with him that knows it.
हिन्दी
1कपिल ने कहा — वेदों को सब लोग प्रमाण मानते हैं। लोग कभी उनका उल्लंघन नहीं करते। ब्रह्म दो प्रकार का है — शब्द-रूप ब्रह्म और परब्रह्म।
2जो शब्द-ब्रह्म का ज्ञाता है, वही परब्रह्म को प्राप्त करने में सफल होता है। गर्भाधान संस्कार से आरम्भ करके जिस शरीर की रचना पिता वैदिक मन्त्रों की सहायता से करता है, वह (जन्म के पश्चात्) वैदिक मन्त्रों से ही शुद्ध किया जाता है।
3जब शरीर संस्कारों से शुद्ध हो जाता है, तब उसका स्वामी ब्राह्मण कहलाता है और ब्रह्मज्ञान ग्रहण करने योग्य पात्र बन जाता है। जान लो कि कर्मों का फल हृदय की शुद्धि है, और वही मोक्ष लाती है। अब मैं तुम्हें उसी के विषय में बताऊँगा।
4हृदय की शुद्धि प्राप्त हुई है या नहीं — यह उसी पुरुष को ज्ञात हो सकता है जिसने उसे प्राप्त किया है। यह न वेदों की सहायता से जाना जा सकता है, न अनुमान से। जिन्हें कोई अपेक्षा नहीं, जो भविष्य के लिए कुछ भी संचित न रखकर सब प्रकार के धन का त्याग कर देते हैं, जो लोभी नहीं हैं, और जो प्रत्येक प्रकार के राग-द्वेष से मुक्त हैं — वे केवल यही मानकर यज्ञ करते हैं कि उनका अनुष्ठान कर्तव्य है। योग्य पात्रों को दान देना ही समस्त धन का प्रयोजन है।
5प्राचीन काल में ऐसे बहुत-से पुरुष थे जो गृहस्थ के समान रहते हुए भी अपने ही कर्तव्यों में पूर्णतः लगे रहते थे — जो कभी किसी समय पापकर्मों में लिप्त नहीं होते थे, जो वेदों से विहित कर्मों का पालन करते थे, जो अपनी समस्त कामनाएँ सिद्ध करने में समर्थ थे, जो शुद्ध ज्ञान से निश्चित निष्कर्षों से युक्त थे, जो कभी क्रोध के वश नहीं होते थे, जो कभी ईर्ष्या नहीं करते थे, जो अभिमान और दुर्भाव से मुक्त थे, जो योग में दृढ़ थे, जिनका आचरण और विद्या निष्कलंक थी, और जो समस्त प्राणियों के हित में लगे रहते थे। ऐसी ही योग्यता वाले, योग में लगे हुए बहुत-से राजा भी थे, और उसी स्वभाव के बहुत-से ब्राह्मण भी।
6वे समस्त प्राणियों के साथ समान व्यवहार करते थे और पूर्ण सरलता से सम्पन्न थे। उनमें सन्तोष था और ज्ञान की निश्चितता थी। उनके धर्म के फल प्रत्यक्ष थे, और वे आचरण तथा हृदय — दोनों से शुद्ध थे। वे दोनों रूपों के ब्रह्म में श्रद्धा से युक्त थे।
7पहले अपने हृदयों को शुद्ध करके वे समस्त व्रतों का यथाविधि पालन करते थे। वे विपत्ति और घोर कठिनाई के अवसरों पर भी धर्म के कर्तव्यों का किसी भी बात में विचलन किए बिना पालन करते थे।
8वे मिलकर पुण्यकर्मों का अनुष्ठान करते थे। इसी में उन्हें महान् सुख मिलता था। और क्योंकि वे कभी मर्यादा का उल्लंघन नहीं करते थे, इसलिए उन्हें कभी कोई प्रायश्चित्त नहीं करना पड़ता था।
9धर्म के सच्चे मार्ग का आश्रय लेकर वे अप्रतिहत तेज से सम्पन्न हो गए। पुण्य अर्जित करते समय वे कभी अपनी ही बुद्धि के पीछे नहीं चलते थे, अपितु उस प्रयोजन के लिए केवल शास्त्रों के विधानों का ही अनुसरण करते थे। इसी कारण वे धर्मकर्मों के अनुष्ठान में कभी कपट के दोषी नहीं हुए।
10विकल्प-रूप में कहे गए कर्मों का अनुसरण न करके शास्त्रों के पूर्ण विधानों का मिलकर पालन करने के कारण उन्हें कभी कोई प्रायश्चित्त करने के लिए विवश नहीं होना पड़ा।
11जो मनुष्य शास्त्रों में कहे गए विधानों का पालन करते हैं, उनके लिए कोई प्रायश्चित्त नहीं है। श्रुति कहती है कि प्रायश्चित्त केवल उन्हीं मनुष्यों के लिए है जो दुर्बल हैं और पवित्र धर्म के अनिवार्य विधानों का पालन करने में असमर्थ हैं।
12प्राचीन काल में इस प्रकार के बहुत-से ब्राह्मण थे, जो वेदों के अनुष्ठान में लगे हुए, पवित्रता, सदाचार और यश से सम्पन्न थे।
13वे यज्ञों में सदा ब्रह्म की उपासना करते थे और कामना से रहित थे। विद्या से सम्पन्न होकर उन्होंने जीवन के समस्त बन्धनों को पार कर लिया। इन पुरुषों के यज्ञ, उनका वेदज्ञान, विधान के अनुसार किए गए उनके कर्म, उचित समय पर किया गया उनका शास्त्राध्ययन, और उनकी कामनाएँ — वे काम और क्रोध से मुक्त थे, समस्त कठिनाइयों के बीच भी पवित्र आचरण और कर्मों का पालन करते थे, अपने वर्ण और आश्रम के कर्तव्यों के पालन के लिए विख्यात थे, अपने ही स्वभाव के कारण जिनकी आत्माएँ शुद्ध थीं, जो पूर्ण सरलता से युक्त थे, जो शान्ति में लगे थे और जो अपने ही आचारों में सावधान थे — ये सब अनन्त ब्रह्म के साथ एक थे। यही वह सनातन श्रुति है जो हमने सुनी है। ऐसे उदार पुरुषों का तप, जिनके आचरण और कर्म पालन तथा सिद्धि में इतने कठिन थे, जिनकी कामनाएँ अपने कर्तव्यों की पूर्ण पूर्ति के कारण सिद्ध होती थीं — वह तप समस्त सांसारिक कामनाओं के नाश का प्रबल साधन बन गया। ब्राह्मण मानते हैं कि वह सदाचार, जो अद्भुत है, जिसका उद्गम अत्यन्त प्राचीन काल तक जाता है, जो सनातन है और जिसके लक्षण अपरिवर्तनीय हैं; जो उन आचरणों से भिन्न है जिनका पालन सत्पुरुष भी आपत्ति-काल में करते हैं और जो अन्य परिस्थितियों में उनके कर्मों का प्रतिनिधि है; जो सावधानी के साथ एकरूप है, जिस पर काम, क्रोध और अन्य दुष्ट विकारों का कोई वश नहीं, और जिसके कारण समस्त मनुष्यों में कोई अतिक्रमण नहीं होता था — वही सदाचार आगे चलकर उन पुरुषों के द्वारा, जो उसके कर्तव्यों का सूक्ष्म विस्तार में और पूर्णता में पालन करने में असमर्थ थे, चार आश्रमों के अनुरूप चार उपविभागों में बँट गया।
14संन्यास आश्रम ग्रहण करने के पश्चात् उस सदाचार का यथोचित पालन करके सत्पुरुष परम गति प्राप्त करते हैं। जो वानप्रस्थ होते हैं, वे भी उसी उत्तम गति तक पहुँचते हैं।
15जो गृहस्थ आश्रम का पालन करते हैं, वे भी परम गति प्राप्त करते हैं; और अन्ततः जो ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं, वे भी उसी गति को प्राप्त करते हैं। वे ब्राह्मण आकाश में ज्योतियों के समान चमकते हुए चारों ओर कल्याणकारी किरणें बिखेरते देखे जाते हैं।
16वे असंख्य ब्राह्मण अपने नियत मार्गों में स्थित तारे और नक्षत्र बन गए हैं। सन्तोष के बल से उन सबने अनन्तता प्राप्त कर ली है — ऐसा वेद कहते हैं।
17यदि ऐसे पुरुषों को प्राणियों के गर्भ से होकर संसार में लौटना भी पड़े, तो वे उन पापों से कभी मलिन नहीं होते जिनका उत्पत्ति-कारण पूर्वकर्मों का अशेष शेष होता है।
18सचमुच, जिसने ब्रह्मचारी के समान जीवन बिताया है और अपने गुरु की कर्तव्यपूर्वक सेवा की है, जो निश्चित निष्कर्षों पर पहुँचा है और जिसने अपने को इस प्रकार योग में लगाया है, वही सच्चा ब्राह्मण है। और कौन ब्राह्मण कहलाने के योग्य है?
19जब केवल कर्म ही यह निश्चित करते हैं कि कौन ब्राह्मण है और कौन नहीं, तब कर्मों को ही मनुष्य के सुख अथवा दुःख का सूचक मानना चाहिए। जिन्होंने समस्त दुष्ट विकारों को जीतकर हृदय की शुद्धि प्राप्त की है, उनके विषय में हमने यह सनातन श्रुति सुनी है कि जो अनन्तता वे प्राप्त करते हैं और (श्रुतियों की घोषणाओं से प्राप्त) जो ब्रह्मज्ञान उन्हें मिलता है, उसके कारण वे सब कुछ ब्रह्म-रूप ही देखते हैं। ब्रह्मज्ञान की प्राप्ति के लिए उन शुद्ध हृदय वाले पुरुषों ने, जो कामना से रहित हैं और जिनका एकमात्र लक्ष्य मोक्ष है, जिन धर्मों का पालन किया — वे चारों वर्णों और चारों आश्रमों के लिए समान रूप से विहित हैं। वह ज्ञान शुद्ध हृदय और संयत आत्मा वाले ब्राह्मणों को सदा प्राप्त होता है।
20जिसकी आत्मा सन्तोष पर आधारित संन्यास में लगी है, वही सच्चे ज्ञान का आश्रय माना जाता है। संन्यास, जिसमें मोक्ष की ओर ले जाने वाला ज्ञान निवास करता है और जो ब्राह्मण के लिए अत्यन्त आवश्यक है, सनातन है।
21संन्यास कभी-कभी अन्य आश्रमों के कर्तव्यों के साथ मिला हुआ भी पाया जाता है। किन्तु वह उस अवस्था में हो अथवा अकेला, मनुष्य अपनी सामर्थ्य के अनुसार उसका पालन करता है। संन्यास प्रत्येक प्रकार के पुरुष के लिए महान् कल्याण का मूल है। केवल वही उसका अनुसरण नहीं कर पाता जो दुर्बल है। जो शुद्ध हृदय वाला पुरुष ब्रह्म को प्राप्त करना चाहता है, वह संसार से मुक्त हो जाता है।
22जो भोग में लगे हैं, जो दान करते हैं, जो यज्ञ करते हैं, जो वेदाध्ययन में लगे हैं, और जो धन तथा उसके समस्त सुख अर्जित और भोग लेने के पश्चात् संन्यास का जीवन अपनाते हैं — इन सबमें से, जब वे इस लोक से जाते हैं, तब स्वर्ग में सर्वोच्च स्थान कौन पाता है? मैं आपसे यह पूछता हूँ।
23जो गृहस्थ के समान जीते हैं वे निश्चय ही मंगलमय हैं और सब प्रकार की उत्तमता प्राप्त करते हैं। किन्तु वे संन्यास का सुख नहीं भोग सकते। यह आप भी देख सकते हैं।
24आप ज्ञान को ही साधन मानते हैं। जो गृहस्थ के समान जीते हैं उन्होंने कर्मों में श्रद्धा रखी है। किन्तु कहा गया है कि समस्त आश्रमों का अन्तिम लक्ष्य मोक्ष ही है।
25अतः उनके बल की श्रेष्ठता अथवा हीनता के विषय में उनमें कोई भेद दिखाई नहीं देता। हे तेजस्वी, आप ही इस रहस्य को खोलिए और मुझे प्रबुद्ध कीजिए।
26कपिल ने कहा — कर्म केवल शरीर को शुद्ध करते हैं। किन्तु ज्ञान ही परम लक्ष्य है। जब हृदय के समस्त दोष दूर हो जाते हैं और जब ब्रह्म का सुख ज्ञान में प्रतिष्ठित हो जाता है, तब परोपकार, क्षमा, शान्ति, दया, सत्य, उदारता, अहिंसा, निरभिमानता, विनय, त्याग और कर्मों से विरति — ये सब प्राप्त होते हैं।
27ये ही ब्रह्म का मार्ग बनाते हैं। इन्हीं से मनुष्य परम पद पाता है। बुद्धिमान् पुरुष जब इन गुणों को प्राप्त करता है, तब समझ लेता है कि हृदय के समस्त दोषों का निवारण कर्मों का ही फल है।
28सचमुच वही परम गति मानी जाती है जिसे ज्ञान से सम्पन्न, समस्त कर्मों से निवृत्त, पवित्रता और ज्ञान की निश्चितता से युक्त ब्राह्मण प्राप्त करते हैं।
29जो वेदों का, वेदों के उपदेश्य विषय का और कर्मों के विस्तार का ज्ञान प्राप्त करता है, वही वेदज्ञ कहलाता है। और कोई मनुष्य तो केवल वायु से भरी एक थैली मात्र है।
30जो वेदों का स्वामी है, वह सब कुछ जानता है, क्योंकि सब कुछ वेद पर ही प्रतिष्ठित है। वर्तमान, भूत और भविष्य — सब वेदों में विद्यमान हैं।
31समस्त शास्त्रों का यही एक निष्कर्ष है कि यह जगत् है भी और नहीं भी है। ज्ञानी पुरुष के लिए यह सत् भी है और असत् भी। उसके लिए यह सब अन्त भी है और मध्य भी।
32यह सत्य समस्त वेदों पर आश्रित है कि जब पूर्ण संन्यास होता है, तब मनुष्य को जो पर्याप्त है वह प्राप्त हो जाता है। फिर, परम सन्तोष आता है और वह उस मोक्ष पर आश्रित है जो निरपेक्ष है, जो समस्त मर्त्य और अमर वस्तुओं के आत्मा के रूप में विद्यमान है, जो उसी सार्वभौम आत्मा के रूप में विख्यात है, जो समस्त चर और अचर वस्तुओं के साथ एक होने के कारण ज्ञान का परम विषय है, जो पूर्ण है, जो परम सुख है, जो द्वैत से रहित है, जो समस्त वस्तुओं में श्रेष्ठ है, जो ब्रह्म है, जो अव्यक्त है और अव्यक्त का भी कारण है, तथा जिसका किसी प्रकार का क्षय नहीं होता।
33इन्द्रियों को वश में करने की शक्ति, क्षमा, और कामना के अभाव से कर्मों से विरति — ये तीन पूर्ण सुख के कारण हैं। इन तीन गुणों की सहायता से बुद्धि-रूपी नेत्र वाले पुरुष उस ब्रह्म तक पहुँचने में सफल होते हैं जो अजन्मा है, जो जगत् का परम कारण है, जो अपरिवर्तनीय है और जो विनाश से परे है। जो उसे जानता है उसके साथ एकरूप उस ब्रह्म को मैं प्रणाम करता हूँ।
नेपाली
1कपिलले भने — वेदलाई सबैले प्रमाण मान्छन्। मानिसहरूले कहिल्यै तिनको उल्लङ्घन गर्दैनन्। ब्रह्म दुई प्रकारको छ — शब्दरूप ब्रह्म र परब्रह्म।
2जो शब्दब्रह्मका ज्ञाता छ, त्यही परब्रह्म प्राप्त गर्न सफल हुन्छ। गर्भाधान संस्कारदेखि सुरु गरी जुन शरीरको रचना पिताले वैदिक मन्त्रको सहायताले गर्छन्, त्यो (जन्मपछि) वैदिक मन्त्रबाटै शुद्ध पारिन्छ।
3जब शरीर संस्कारले शुद्ध हुन्छ, तब त्यसको स्वामी ब्राह्मण कहलिन्छ र ब्रह्मज्ञान ग्रहण गर्न योग्य पात्र बन्छ। जान कि कर्मको फल हृदयको शुद्धि हो, र त्यसैले मोक्ष ल्याउँछ। अब म तिमीलाई त्यसैका विषयमा बताउँछु।
4हृदयको शुद्धि प्राप्त भयो कि भएन — यो त्यसै पुरुषलाई थाहा हुन सक्छ जसले त्यो प्राप्त गरेको छ। यो न वेदको सहायताले जान्न सकिन्छ, न अनुमानबाट। जसलाई कुनै अपेक्षा छैन, जसले भविष्यका लागि केही पनि सञ्चय नगरी सबै प्रकारको धन त्याग्छन्, जो लोभी छैनन्, र जो प्रत्येक प्रकारका रागद्वेषबाट मुक्त छन् — तिनीहरूले यही मानेर मात्र यज्ञ गर्छन् कि तिनको अनुष्ठान कर्तव्य हो। योग्य पात्रलाई दान दिनु नै सम्पूर्ण धनको प्रयोजन हो।
5प्राचीन कालमा त्यस्ता धेरै पुरुष थिए जो गृहस्थजस्तै बस्दा पनि आफ्नै कर्तव्यमा पूर्ण रूपले लागिरहन्थे — जो कहिल्यै कुनै बेला पापकर्ममा लिप्त हुँदैनथे, जो वेदले विहित गरेका कर्मको पालन गर्थे, जो आफ्ना सम्पूर्ण कामना सिद्ध गर्न समर्थ थिए, जो शुद्ध ज्ञानबाट निश्चित निष्कर्षले युक्त थिए, जो कहिल्यै क्रोधको वशमा पर्दैनथे, जो कहिल्यै ईर्ष्या गर्दैनथे, जो अभिमान र दुर्भावबाट मुक्त थिए, जो योगमा दृढ थिए, जसका आचरण र विद्या निष्कलङ्क थिए, र जो सम्पूर्ण प्राणीको हितमा लागिरहन्थे। त्यस्तै योग्यता भएका, योगमा लागेका धेरै राजा पनि थिए, र त्यसै स्वभावका धेरै ब्राह्मण पनि।
6तिनीहरू सम्पूर्ण प्राणीसँग समान व्यवहार गर्थे र पूर्ण सरलताले सम्पन्न थिए। तिनमा सन्तोष थियो र ज्ञानको निश्चितता थियो। तिनको धर्मको फल प्रत्यक्ष थियो, र तिनीहरू आचरण तथा हृदय — दुवैबाट शुद्ध थिए। तिनीहरू दुवै रूपका ब्रह्ममा श्रद्धाले युक्त थिए।
7पहिले आफ्ना हृदय शुद्ध पारेर तिनीहरू सम्पूर्ण व्रतको यथाविधि पालन गर्थे। तिनीहरू विपत्ति र घोर कठिनाइका अवसरमा पनि धर्मका कर्तव्यको कुनै पनि कुरामा विचलन नगरी पालन गर्थे।
8तिनीहरू मिलेर पुण्यकर्मको अनुष्ठान गर्थे। यसैमा तिनलाई महान् सुख मिल्थ्यो। अनि किनभने तिनीहरूले कहिल्यै मर्यादाको उल्लङ्घन गर्दैनथे, त्यसैले तिनलाई कहिल्यै कुनै प्रायश्चित्त गर्नुपर्दैनथ्यो।
9धर्मको साँचो मार्गको आश्रय लिएर तिनीहरू अप्रतिहत तेजले सम्पन्न भए। पुण्य आर्जन गर्दा तिनीहरू कहिल्यै आफ्नै बुद्धिको पछि लाग्दैनथे, अपितु त्यस प्रयोजनका लागि केवल शास्त्रका विधानकै अनुसरण गर्थे। यसै कारण तिनीहरू धर्मकर्मको अनुष्ठानमा कहिल्यै कपटका दोषी भएनन्।
10विकल्पका रूपमा भनिएका कर्मको अनुसरण नगरी शास्त्रका पूर्ण विधानको मिलेर पालन गरेका कारण तिनलाई कहिल्यै कुनै प्रायश्चित्त गर्न बाध्य हुनुपरेन।
11जुन मानिसले शास्त्रमा भनिएका विधानको पालन गर्छन्, तिनका लागि कुनै प्रायश्चित्त छैन। श्रुतिले भन्छ कि प्रायश्चित्त केवल तिनै मानिसका लागि हो जो दुर्बल छन् र पवित्र धर्मका अनिवार्य विधानको पालन गर्न असमर्थ छन्।
12प्राचीन कालमा यस्ता धेरै ब्राह्मण थिए, जो वेदको अनुष्ठानमा लागेका, पवित्रता, सदाचार र यशले सम्पन्न थिए।
13तिनीहरू यज्ञमा सधैँ ब्रह्मको उपासना गर्थे र कामनारहित थिए। विद्याले सम्पन्न भई तिनीहरूले जीवनका सम्पूर्ण बन्धन पार गरे। यी पुरुषका यज्ञ, तिनको वेदज्ञान, विधानअनुसार गरिएका तिनका कर्म, उचित समयमा गरिएको तिनको शास्त्राध्ययन, र तिनका कामना — तिनीहरू काम र क्रोधबाट मुक्त थिए, सम्पूर्ण कठिनाइका बीच पनि पवित्र आचरण र कर्मको पालन गर्थे, आफ्ना वर्ण र आश्रमका कर्तव्यको पालनका लागि विख्यात थिए, आफ्नै स्वभावका कारण जसका आत्मा शुद्ध थिए, जो पूर्ण सरलताले युक्त थिए, जो शान्तिमा लागेका थिए र जो आफ्नै आचारमा सावधान थिए — यी सबै अनन्त ब्रह्मसँग एक थिए। यही त्यो सनातन श्रुति हो जुन हामीले सुनेका छौँ। त्यस्ता उदार पुरुषको तप, जसका आचरण र कर्म पालन तथा सिद्धिमा यति कठिन थिए, जसका कामना आफ्ना कर्तव्यको पूर्ण पूर्तिका कारण सिद्ध हुन्थे — त्यो तप सम्पूर्ण सांसारिक कामनाको नाशको प्रबल साधन बन्यो। ब्राह्मणहरू मान्छन् कि त्यो सदाचार, जो अद्भुत छ, जसको उद्गम अत्यन्त प्राचीन कालसम्म जान्छ, जो सनातन छ र जसका लक्षण अपरिवर्तनीय छन्; जो ती आचरणभन्दा भिन्न छ जसको पालन सत्पुरुषले पनि विपत्तिकालमा गर्छन् र जो अरू परिस्थितिमा तिनका कर्मको प्रतिनिधि हो; जो सावधानीसँग एकरूप छ, जसमाथि काम, क्रोध र अन्य दुष्ट विकारको कुनै वश छैन, र जसका कारण सम्पूर्ण मानिसमा कुनै अतिक्रमण हुँदैनथ्यो — त्यही सदाचार पछि गएर ती पुरुषद्वारा, जो त्यसका कर्तव्यको सूक्ष्म विस्तार र पूर्णतामा पालन गर्न असमर्थ थिए, चार आश्रमअनुरूप चार उपविभागमा बाँडियो।
14सन्न्यास आश्रम ग्रहण गरेपछि त्यस सदाचारको यथोचित पालन गरेर सत्पुरुषले परम गति प्राप्त गर्छन्। जो वानप्रस्थ हुन्छन्, तिनीहरू पनि त्यही उत्तम गतिसम्म पुग्छन्।
15जसले गृहस्थ आश्रमको पालन गर्छन्, तिनीहरूले पनि परम गति प्राप्त गर्छन्; र अन्ततः जसले ब्रह्मचर्यको पालन गर्छन्, तिनीहरूले पनि त्यही गति प्राप्त गर्छन्। ती ब्राह्मण आकाशमा ज्योतिझैँ चम्किँदै चारैतिर कल्याणकारी किरण छरेको देखिन्छ।
16ती असङ्ख्य ब्राह्मण आफ्ना नियत मार्गमा रहेका तारा र नक्षत्र बनेका छन्। सन्तोषको बलले तिनीहरू सबैले अनन्तता प्राप्त गरेका छन् — यस्तो वेदले भन्छन्।
17यदि त्यस्ता पुरुषलाई प्राणीका गर्भबाट संसारमा फर्कनु परे पनि तिनीहरू ती पापले कहिल्यै मलिन हुँदैनन् जसको उत्पत्तिकारण पूर्वकर्मको बाँकी अंश हुन्छ।
18साँच्चै, जसले ब्रह्मचारीजस्तै जीवन बिताएको छ र आफ्ना गुरुको कर्तव्यपूर्वक सेवा गरेको छ, जो निश्चित निष्कर्षमा पुगेको छ र जसले आफूलाई यसरी योगमा लगाएको छ, त्यही साँचो ब्राह्मण हो। अरू को ब्राह्मण कहलाउन योग्य छ?
19जब केवल कर्मले नै यो निश्चित गर्छन् कि को ब्राह्मण हो र को होइन, तब कर्मलाई नै मानिसको सुख वा दुःखको सूचक मान्नुपर्छ। जसले सम्पूर्ण दुष्ट विकार जितेर हृदयको शुद्धि प्राप्त गरेका छन्, तिनका विषयमा हामीले यो सनातन श्रुति सुनेका छौँ कि जुन अनन्तता तिनीहरू प्राप्त गर्छन् र (श्रुतिका घोषणाबाट प्राप्त) जुन ब्रह्मज्ञान तिनलाई मिल्छ, त्यसका कारण तिनीहरूले सबै कुरा ब्रह्मरूपमै देख्छन्। ब्रह्मज्ञानको प्राप्तिका लागि ती शुद्ध हृदय भएका पुरुषले, जो कामनारहित छन् र जसको एकमात्र लक्ष्य मोक्ष हो, जुन धर्मको पालन गरे — ती चारै वर्ण र चारै आश्रमका लागि समान रूपले विहित छन्। त्यो ज्ञान शुद्ध हृदय र संयत आत्मा भएका ब्राह्मणले सधैँ प्राप्त गर्छन्।
20जसको आत्मा सन्तोषमा आधारित सन्न्यासमा लागेको छ, त्यही साँचो ज्ञानको आश्रय मानिन्छ। सन्न्यास, जसमा मोक्षतर्फ लैजाने ज्ञान निवास गर्छ र जो ब्राह्मणका लागि अत्यन्त आवश्यक छ, सनातन हो।
21सन्न्यास कहिलेकाहीँ अरू आश्रमका कर्तव्यसँग मिसिएको पनि पाइन्छ। तर त्यो त्यस अवस्थामा होस् वा एक्लै, मानिसले आफ्नो सामर्थ्यअनुसार त्यसको पालन गर्छ। सन्न्यास प्रत्येक प्रकारका पुरुषका लागि महान् कल्याणको मूल हो। केवल त्यसैले त्यसको अनुसरण गर्न सक्दैन जो दुर्बल छ। जुन शुद्ध हृदय भएको पुरुषले ब्रह्म प्राप्त गर्न चाहन्छ, ऊ संसारबाट मुक्त हुन्छ।
22जो भोगमा लागेका छन्, जसले दान गर्छन्, जसले यज्ञ गर्छन्, जो वेदाध्ययनमा लागेका छन्, र जसले धन तथा त्यसका सम्पूर्ण सुख आर्जन गरी भोगिसकेपछि सन्न्यासको जीवन अपनाउँछन् — यी सबैमध्ये, जब तिनीहरू यस लोकबाट जान्छन्, तब स्वर्गमा सर्वोच्च स्थान कसले पाउँछ? म तपाईंसँग यो सोध्छु।
23जो गृहस्थजस्तै बाँच्छन् तिनीहरू निश्चय नै मङ्गलमय छन् र सबै प्रकारको उत्तमता प्राप्त गर्छन्। तर तिनीहरूले सन्न्यासको सुख भोग्न सक्दैनन्। यो तपाईंले पनि देख्न सक्नुहुन्छ।
24तपाईं ज्ञानलाई नै साधन मान्नुहुन्छ। जो गृहस्थजस्तै बाँच्छन् तिनीहरूले कर्ममा श्रद्धा राखेका छन्। तर भनिएको छ कि सम्पूर्ण आश्रमको अन्तिम लक्ष्य मोक्ष नै हो।
25त्यसैले तिनको बलको श्रेष्ठता वा हीनताका विषयमा तिनमा कुनै भेद देखिँदैन। हे तेजस्वी, तपाईंले नै यो रहस्य खोल्नुहोस् र मलाई प्रबुद्ध पार्नुहोस्।
26कपिलले भने — कर्मले केवल शरीरलाई शुद्ध पार्छन्। तर ज्ञान नै परम लक्ष्य हो। जब हृदयका सम्पूर्ण दोष हट्छन् र जब ब्रह्मको सुख ज्ञानमा प्रतिष्ठित हुन्छ, तब परोपकार, क्षमा, शान्ति, दया, सत्य, उदारता, अहिंसा, निरभिमानता, विनय, त्याग र कर्मबाट विरति — यी सबै प्राप्त हुन्छन्।
27यिनैले ब्रह्मको मार्ग बनाउँछन्। यिनैबाट मानिसले परम पद पाउँछ। बुद्धिमान् पुरुषले जब यी गुण प्राप्त गर्छ, तब बुझ्छ कि हृदयका सम्पूर्ण दोषको निवारण कर्मकै फल हो।
28साँच्चै त्यही परम गति मानिन्छ जुन ज्ञानले सम्पन्न, सम्पूर्ण कर्मबाट निवृत्त, पवित्रता र ज्ञानको निश्चितताले युक्त ब्राह्मणले प्राप्त गर्छन्।
29जसले वेदको, वेदको उपदेश्य विषयको र कर्मको विस्तारको ज्ञान प्राप्त गर्छ, त्यही वेदज्ञ कहलिन्छ। अरू मानिस त केवल हावाले भरिएको एउटा थैलीमात्र हो।
30जो वेदको स्वामी छ, उसले सबै कुरा जान्दछ, किनभने सबै कुरा वेदमै प्रतिष्ठित छ। वर्तमान, भूत र भविष्य — सबै वेदमा विद्यमान छन्।
31सम्पूर्ण शास्त्रको यही एक निष्कर्ष हो कि यो जगत् छ पनि र छैन पनि। ज्ञानी पुरुषका लागि यो सत् पनि हो र असत् पनि। उसका लागि यो सबै अन्त्य पनि हो र मध्य पनि।
32यो सत्य सम्पूर्ण वेदमा आश्रित छ कि जब पूर्ण सन्न्यास हुन्छ, तब मानिसलाई जे पर्याप्त छ त्यो प्राप्त हुन्छ। अनि, परम सन्तोष आउँछ र त्यो त्यस मोक्षमा आश्रित छ जो निरपेक्ष छ, जो सम्पूर्ण मर्त्य र अमर वस्तुका आत्माका रूपमा विद्यमान छ, जो त्यही सार्वभौम आत्माका रूपमा विख्यात छ, जो सम्पूर्ण चर र अचर वस्तुसँग एक भएकाले ज्ञानको परम विषय हो, जो पूर्ण छ, जो परम सुख हो, जो द्वैतरहित छ, जो सम्पूर्ण वस्तुमा श्रेष्ठ छ, जो ब्रह्म हो, जो अव्यक्त छ र अव्यक्तको पनि कारण हो, तथा जसको कुनै प्रकारको क्षय हुँदैन।
33इन्द्रियलाई वशमा पार्ने शक्ति, क्षमा, र कामनाको अभावले कर्मबाट विरति — यी तीन पूर्ण सुखका कारण हुन्। यी तीन गुणको सहायताले बुद्धिरूपी नेत्र भएका पुरुष त्यस ब्रह्मसम्म पुग्न सफल हुन्छन् जो अजन्मा छ, जो जगत्को परम कारण हो, जो अपरिवर्तनीय छ र जो विनाशभन्दा पर छ। जसले त्यसलाई जान्दछ उसैसँग एकरूप त्यस ब्रह्मलाई म प्रणाम गर्छु।