मोक्षधर्म पर्व — कपिल द्वारा वर्णित विविध धर्म-कर्म
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 96
संस्कृत
1कपिल उवाच एतावदनुपश्यन्ति यतयो यान्ति मार्गगाः। नैषां सर्वेषु लोकेषु कश्चिदस्ति व्यतिक्रम॥
2निर्द्वन्द्वां निर्नमस्कारा निराशीर्बधना बुधाः। विमुक्ताः सर्वपापेभ्यश्चरन्ति शुचयोऽमला:॥
3अपवर्गेऽथ संत्यागे बुद्धौ च कृतनिश्चयाः। ब्रह्मिष्ठा ब्रह्मभूताश्च ब्रह्मण्येव कृतालयाः॥
4विशोका नष्टरजसस्तेषां लोकाः सनातनाः। तेषां गतिं परां प्राप्य गार्हस्थ्ये किं प्रयोजनम्॥
5स्यूमरश्मिरुवाच योषा परमा काष्ठा योषा परमा गतिः। गृहस्थानव्यपाश्रित्य नाश्रमोऽन्यः प्रवर्तते॥
6यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः। एवं गाहस्थ्यमाश्रित्य वर्तन्त इतराश्रमाः॥
7गृहस्थ एव यजते गृहस्थस्तप्यते तपः। गार्हस्थ्यमस्य धर्मस्य मूलं यत्किचिदेजते॥
8प्रजनाद्यभिनिर्वृत्ताः सर्वे प्राणभृतो जनाः। प्रजनं चाप्युतान्यत्र न कथंचन विद्यते॥
9यास्तु स्युर्बर्हिरोषध्यो बहिरन्यास्तथाद्रिजाः। ओषधिभ्यो बहिर्यस्मात् प्राणात् कश्चिन्न दृश्यते॥
10कस्यैषा वाग् भवेत् सत्या मोक्षो नास्ति गृहादिति। अश्रद्दधानप्राज्ञैः सूक्ष्मदर्शनवर्जितैः॥ निरासैरलसैः श्रान्तैस्तप्यमानैः स्वकर्मभिः। शमस्योपरमो दृष्टः प्रव्रज्यायामपण्डितैः॥
11त्रैलोक्यस्यैव हेतुर्हि मर्यादा शाश्वती ध्रुवा। ब्राह्मणो नाम भगवान् जन्मप्रभृति पूज्यते॥
12प्राग्गर्भाधानात्मन्त्रा हि प्रवर्तन्ते द्विजातिषु। अविश्रम्भेषु वर्तन्ते विश्रम्भेष्वष्यसंशयम्॥
13दाहे पुनः संश्रयणे संश्रिते पात्रभोजने। दाने गवां पशूनां वा पिण्डानामप्सु मज्जने॥
14अर्चिष्मन्तो बर्हिषदः कव्यादाः पितरस्तथा। मृतस्याप्यनुमन्यन्ते मन्त्रान् मन्त्राश्च कारणम्॥
15एवं क्रोशत्सु वेदेषु कुतो मोक्षोऽस्ति कस्यचित्। ऋणवन्तो यदा मर्त्याः पितृदेवद्विजातिषु॥
16श्रिया विहीनैरलसैः पण्डितैः सम्प्रवर्तितम्। वेदवादापरिज्ञानं सत्याभासमिवानृतम्॥
17न वै पापैर्हियते कृष्यते वा यो ब्राह्मणो यजते वेदशास्त्रैः। उर्ध्वं यज्ञैः पशुभिः सार्धमेति संतर्पितस्तर्पयते च कामैः॥
18न वेदानां परिभवान्न शाठ्येन न मायया। महत् प्राप्नोति पुरुषो ब्रह्माणि ब्रह्म विन्दति॥
19कपिल उवाच दर्श च पौर्णमासं च अग्निहोत्रं च धीमतः। चातुर्मास्यानि चैवासंस्तेषु धर्मः सनातनः॥
20अनारम्भाः सुधृतयः शुचयो ब्रह्मसंज्ञिताः। ब्रह्मणैव स्म ते देवांस्तर्पयन्त्यमृतैषिणः॥
21सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतानि पश्यतः। देवाऽपि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः॥
22चतुरं पुरुषं चतुर्मुखं चतुर्धा चैनमुपयाति वाचा। बाहुभ्यां वाच उदरादुपस्थात्तेषां द्वारं द्वारपालो बुभूषेत।।
23नारैर्दीव्येन्नाददीतान्यवित्तं न वायोनीयस्य शृतं प्रगृह्णात्। सतथास्य तत्पाणिपादं सुगुप्तम्॥
24नाक्रोशमृच्छेन्न वृथा वदेच्च न पैशुनं जनवादं च कुर्यात्। स्तथास्य वाग्द्वारमथो सुगुप्तम्॥
25दलोलुपः साधुभिरागतः स्यात्। यात्रार्थमाहारमिहाददीत तथास्य स्याज्जाठरी द्वारगुप्तिः॥
26न वीरपत्नी विहरेत नारी न चापि नारीमनृतावाह्वयीत। भार्याव्रतं ह्यात्मनि धारयीत तथास्योपस्थद्वारगुप्तिर्भवेत्॥
27द्वाराणि यस्य सर्वाणि सुगुप्तानि मनीषिणः। उपस्थमुदं बाहू वाक् चतुर्थी स वै द्विजः॥
28मोधान्यगुप्तद्वारस्य सर्वाण्येव भवन्त्युत। किं तस्य तपसा कार्य किं यज्ञेन किमात्मना॥
29अनुत्तरीयवसनमनुपस्तीर्णशायिनम्। बाहूपधानं शाम्यन्तं तं देवा ब्राह्मणं विदुः॥
30द्वन्द्वारामेषु सर्वेषु य एको रमते मुनिः। परेषामननुध्यायंस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः॥
31येन सर्वमिदं बुद्धं प्रकृतिर्विकृतिश्च या। गतिज्ञः सर्वभूतानां तं देवा ब्राह्मणं विदुः॥
32सर्वभूतात्मभूतो यस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः॥
33अभयं सर्वभूतेभ्यः सर्वेषामभयं यतः। नान्तरेणानुजानन्ति दानयज्ञक्रियाफलम्। अविज्ञाय च तत् सर्वमन्यद् रोचयते फलम्॥
34स्वकर्मभिः संश्रितानां तपो घोरत्वमागतम्। तं सदाचारमाश्रित्य पुराणं शाश्वतं ध्रुवम्॥ अशक्नुवन्तश्चरितुं किंचिद् धर्मेषु सूत्रितम्। निरापद्धर्म आचारो ह्यप्रमादोऽपराभवः॥ फलनवन्ति च कर्माणि व्युष्टिमन्ति ध्रुवाणि च। विगुणानि च पश्यन्ति तथानैकान्तिकानि च॥
35गुणाश्चात्र सुदुर्जेया ज्ञाताश्चात्र सुदुष्कराः। अनुष्ठिताश्चान्तवन्त इति त्वमनुपश्यसि॥
36स्यूमरश्मिरुवाच यथा च वेदप्रामाण्यं त्यागश्च सफलो यथा। तौ पन्थानावुभौ व्यक्तौ भगवंस्तद् वदस्व मे॥
37कपिल उवाच प्रत्यक्षमिह पश्यन्ति भवन्तः सत्पथे स्थिताः। प्रत्यक्षं तु किमत्रास्ति यद् भवन्त उपासते॥
38स्यूमरश्मिरुवाच स्यूमरश्मिरहं ब्रह्मन् जिज्ञासार्थमिहागतः। श्रेयस्कामः प्रत्यवोचमार्जवान्न विवक्षया॥
39इमं च संशयं घोरं भगवान् प्रब्रवीतु मे। प्रत्यक्षमिह पश्यन्तो भवन्तः सत्पथे स्थिताः। किमत्र प्रत्यक्षतमं भवन्तो यदुपासते॥
40अन्यत्र तर्कशास्त्रेभ्य आगमार्थं यथागमम्। आगमो वेदवादास्तु तर्कशास्त्राणि चागमः॥
41यथाश्रममुपासीत आगमस्तत्र सिध्यति। सिद्धिः प्रत्यक्षरूपा च दृश्यत्यागमनिश्चयात्॥
42नौ वीव निबद्धा हि स्रोतसा सनिबन्धना। ह्रियमाणा कथं विप्र कुबुद्धीस्तारयिष्यति। एतद् ब्रवीतु भगवानुपपन्नोऽस्म्यधीहि भोः॥
43नैव त्यागी न संतुष्टो नाशोको न निरामयः। न निर्विधित्सो नावृत्तोनापवृत्तोऽस्ति कश्चन॥
44भवन्तोऽपि च हृषयन्ति शोचन्ति च यथा वयम्। इन्द्रियार्थाश्च भवतां समानाः सर्वजन्तुषु॥
45एवं चतुर्णां वर्णानमाश्रमाणां प्रवृत्तिषु। एकमालम्बमानानां निर्णये किं निरामयम्॥
46कपिल उवाच यद् यदाचरते शास्त्रमर्थ्यं सर्वप्रवृत्तिषु। यस्य यत्र ह्यनुष्ठानं तत्र तत्र निरामयम्॥
47ज्ञानं प्लावयते सर्वं यो ज्ञानं ह्यनुवर्तते। ज्ञानादपेत्य या वृत्तिः सा विनाशयति प्रजाः॥
48भवन्तो ज्ञानिनो व्यक्तं सर्वतश्च निरामयाः। ऐकात्म्यं नाम कश्चिद्धि कदाचिदुपपद्यते॥
49शास्त्रं ह्यबुद्ध्वा तत्त्वेन केचिद् वादबलाज्जनाः। कामद्वेषाभिभूतत्वादहङ्कारवशं गताः॥
50याथातथ्यमविज्ञाय शास्त्राणां शास्त्रदस्यवः। ब्रह्मस्तेना निरारम्भा दम्भमोहवशानुगाः॥
51नैर्गुण्यमेव पश्यन्ति न गुणाननुयुञ्जते। तेषां तमःशरीराणां तम एव परायणम्॥
52यो यथाप्रकृतिर्जन्तुः प्रकृतेः स्याद् वशानुगः। तस्य द्वेषश्च कामश्च क्रोधो दम्भोऽनृतं मदः। नित्यमेवाभिवर्तन्ते गुणाः प्रकृतिसम्भवाः॥
53एवं ध्यात्वानुपश्यन्तः संत्यजेयुः शुभाशुभम्। परां गतिमभीप्सन्तो यतयः संयमे रताः॥
54स्यूमरश्मिरुवाच सर्वमेतन्मया ब्रह्मन् शास्त्रतः परिकीर्तितम्। न ह्यविज्ञाय शास्त्रार्थं प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः॥
55यः कश्चिन्याय्य आचारः सर्वं शास्त्रमिति श्रुतिः। यदन्याय्यमशास्त्रं तदित्येषा श्रूयते श्रुतिः॥
56न प्रवृत्ति ॠते शास्त्रात् काचिदस्तीति निश्चयः। यदन्यद् वेदवादेभ्यस्तदशास्त्रमिति॥
57शास्त्रादपेतं पश्यन्ति बहवो व्यक्तमानिनः। शास्त्रदोषान् न पश्यन्ति शोचन्ति च यथा वयम्। इन्द्रियार्थाश्च भवतां समानाः सर्वजन्तुषु॥
58एवं चतुर्णां वर्णानामाश्रमाणां प्रवृत्तिषु। एकमालम्बमानानां निर्णये सर्वतोदिशम्॥ आनन्त्यं वदमानेन शक्तेनावर्जितात्मना। अविज्ञानहतप्रज्ञा हीनप्रज्ञास्तमोवृताः॥
59शक्यं त्वेकेन युक्तोन कृतकृत्येन सर्वशः। पिण्डमानं व्यपाश्रित्य चरितुं विजितात्मना॥ वेदवादं व्यपाश्रित्य मोक्षोऽस्तीति प्रभाषितुम्। अपेतन्यायशास्त्रेण सर्वलोकविगहिणा॥
60इदं तु दुष्करं कर्म कुटुम्बमभिसंश्रितम्। दानमध्ययनं यज्ञः प्रजासंतानमार्जवम्॥ यद्येतदेवं कृत्वापि न विमोक्षोऽस्ति कस्यचित्। धिक् कर्तारं च कार्य च श्रमश्चायं निरर्थकः॥६६॥
61नास्तिक्यमन्यथा च स्याद् वेदानां पृष्ठतः क्रिया। एतस्यानन्त्यमिच्छामि भगवश्रोतुमञ्जसा॥
62तत्त्वं वदस्व मे ब्रह्मन्नुपसन्नोऽस्म्यधीहि भोः। यथा वे विदितो मोक्षस्तथेच्छाम्युपशिक्षितुम्॥
अंग्रेज़ी
1Kapila said Seeing that all the fruits that can be gained by acts are instable instead of being eternal, Yatis, by adopting self-control and tranquallity, attain to Brahma through the path of knowledge. There is nothing in any of the worlds that can stand in their way.
2They are freed from the influence of all pairs of opposites. They never offer their salutation to anything or to any creature. They are above all the fetters of want. Wisdom is theirs. They are purged of every sin. Pure and stainless they live rove about.
3They have, in their own understandings, formed fixed conclusions regarding all destructible objects and a life of at are Renunciation. Devoted to Brahma, and already at one with Brahma, they have taken refuge in Brahma.
4Getting over grief, and freed from the quality of darkness, their acquisitions eternal. When the high end of these men is within reach of attainment, what need has one for performing the duties of the domestic mode of life.
5If, indeed, that be the highest object of acquisition, if that be truly the highest end then the importance of the domestic mode of life becomes clear, because without the domestic mode no other mode of life ever becomes possible.
6Indeed, as all living creatures live on account of their dependence on their respective mothers, similarly the three other modes of life exist on account of their dependence upon the domestic mode.
7The householder who lives like a householder, celebrates sacrifices and practise penances. Whatever is done by anybody for acquiring happiness has for its root the domestic mode of life.
8All living creatures consider the procreation of offspring as a root of great happiness. The procreation of children, however, becomes impossible in any other mode of life.
9Every sort of grass and straw, all plants and herbs, and others of the same class growing on hills and mountains, have the domestic mode of life for their root. Upon these rests the life of living creatures. And since nothing else is seen than life, domesticity may be regarded as the refuge of the entire universe.
10Who then speaks the truth who says that domesticity cannot bring on the acquisition of Liberation? Only those who have no faith and wisdom and penetration, only those who have no reputation, who are idle and toil-worn who have misery in their lot on account of their pristine deeds, only those who are destitute of learning, see the profusion of tranquillity in a life of mendicancy.
11The central and unfailing (Vedic) distinctions are the causes that keep up the three worlds. That Illustrious person of the highest caste who is conversant with the Vedas, is adored from the very date of his birth.
12Besides the celebration of Garbhadhana, Vedic Mantras become necessary for enabling persons of the twice-born classes to perforin all their acts regarding both this and the oiher world.
13In cremating his body in attainment of a second body, in that of his drink and food after such attainment, in that of giving away kine and other animals for helping him to cross the river that divides this world from that of Yama, in that of sinking the funeral cakes in water, Vedic Mantras are necessary.
14Then again the three classes of Pitris, viz., the Archishmats, the Varihshads, and the Kravyads, approve of the necessity of Mantras about the dead, and Mantras are regarded as powerful causes.
15When the Vedas proclaim this so loudly and when again human beings are said to owe debts to the Pitris, the Rishis, and the gods, how can any one attain to Liberation.
16This false doctrine (of incorporeal existence called Emancipation), seemingly consistent with truth, but subversive of the real meaning of the injunctions of the Vedas, has been introduced by learned men shorn of prosperity and eaten up by idleness.
17That Brahmana who celebrates sacrifices according to the injunctions of the Vedas, is never seduced by sin. Through sacrifices, such a person acquires high regions of happiness along with the animals he has killed in those sacrifices, and himself, pleased by the acquisition of all his wishes succeeds in pleasing those animals by fulfilling their wishes.
18By neglecting the Vedas, by guile, or by deception, one never succeeds in attaining to the Supreme. On the other hand, it is by practising Vedic rites that one succeeds in attaining to Brahina.
19Kapila said There are the Darsha, the Pauranmasha, the Agnihotra, the Chaturmashya, and other rites which an intelligent man should perform. Eternal merit consists in their performance.
20Those that have adopted the Sanyasa mode of life, who abstain from all acts, who are endued with patience, who are cleansed, and who are conversant with Brahma, succeed by such knowledge of Brahma in satisfying the debts to the gods, (also the Pitris and the Rishis), described to be so very fond of libations poured in sacrifices.
21The very gods become stupefied in finding out the path of that pathless person who forms himself the soul of all creatures and who regards all creatures impartially.
22Through instructions delivered by the preceptor one knows that which lives within this body to be of a four-fold nature, having besides four doors and four mouths. In consequence of two arms the organ of speech, the stomach, and the organ of pleasure, the very duties are said to have four doors. One should, therefore, do his best to keep those doors under control.
23One should not gamble with dice. One should not appropriate others properties. One should not officiate at the sacrifice of a person of a mean birth. One should not, yielding to anger, smite another with hands or feet. That intelligent man who acts thus is said to have his hands and feet well-governed.
24One should not make loud abuse or censure. Onc should not speak useless words. One should forbear from knavery and from accusing others. One should observe the vow of truthfulness, be sparing of speech, and always careful. By acting thus one will have his organ of speech well-governed.
25One should not abstain entirely from food. One should not eat too much. One should give up covetousness, and always seek company of the good. One should eat only so much as is necessary for keeping life. By acting thus one succeeds in properly governing the door represented by his stomach.
26One should not, O hero, out of lust take another wife when he has a wedded wife. One should never call a woman to bed except in her season. One should confine himself to her own married spouse without seeking union with other women. By acting thus one is said in have his organ of pleasure properly governed.
27That wise man is truly a regenerate person who has all his four doors, viz., the organ of pleasure, the stomach, the two arms (and two feet), and the organ of speech, properly governed.
28Everything becomes useless of that person whose doors are not well governed. O what avail are the penances of such a man? Of what avail are his sacrifices? What can be gained by his body?
29The gods consider him a Brahmana who has cast off his upper garment, who sleeps on the naked earth, who makes his arm a pillow, and whose heart is endued with tranquillity.
30That person who, given to contemplation, singly enjoys all the happiness that married couples enjoy, and who pays no attention to the joys and griefs of others, should be known as a Brahmana.
31That man who properly understands all this as it really is and its various metamorphoses, and who knows what the end is of all created objects, is known by the gods as a Brahmana.
32One who entertains no fear from any creature and from whom no creature has any fear, and who forms hiinself the soul of all creatures, should be known as a Brahmana.
33Without having gained purity of heart which is the true end of all religions acts such as gifts and sacrifices, men of foolish a even understandings do not succeed in acquiring a knowledge of what is necessary in making one Brahmana when explained by preceptors. Shorn of a knowledge of all this, these men desire fruits of a different sort, viz., heaven and its joys.
34Unable to practise even a small part of that good conduct which has descended from remote times, which is eternal, which is characterised by certainty, which enters as a thread in all our duties, and by following which men of knowledge belonging to all the modes of life convert their respective duties and penances into dreadful weapons for killing the ignorance and evils of worldliness, men of foolish understandings regard acts which yield visible fruits, which are fraught with the highest power, and that are deathless, as fruitless after all and as deviations not sanctioned by the scriptures. In sooth, however, that conduct, comprising practices the very opposite to those that are seen in times of distress, is the very essence of carefulness and is never affected by lust and anger and other passions of a similar nature.
35About sacrifices again, it is very difficult to determine all their particulars. If ascertained, it is very difficult to follow them in practice. If practised, the fruits which they beget are terminable. Mark this well.
36The Vedas sanction acts and disallow them. Whence then is their authority when their injunctions thus contradict each other? Renunciation of acts, again, yield great benefit. Both these ways have been laid down in the Vedas. Do you describe to me this subject, O Brahmana.
37Kapila said Adopting the path of the good (viz., Yoga), do you in even this life realise its fruits by the direct evidence of your senses! What, however, are the palpable results of those other objects which pursue?
38O Brahmana, I am Syumarashmi by name! I have come here for gaining knowledge. Desirous of done good to myself I have begun this conversation in all simplicity and not from desire of argumentation.
39This doubt has filled my mind. O illustrious one, solve it to me! You have said that they who adopt the path of the good (viz., Yoga), by which Brahma is attained, realise its fruits by the direct evidence of their senses. What, indeed, is that which can be realised by the direct evidence of the senses and which is followed by yourselves?
40Avoiding all sciences that have disputation only for their highest object, I have so studied the Agama as to have duly understood their true import. By Agama I understand the injunctions of the Vedas. I also include in that word those sciences based on logic which have for their object the explanation of the real meaning of the Vedas.
41Without avoiding the duties sanctioned for the particular inode of life which one may follow, one should follow the practices laid down in Agama. Such observance of the practices laid down in Agama gives one success. On account of the certainty of the conclusions of Agama, the success which the latter brings on may be said to be almost realisable by direct evidence.
42As a boat, that is tied to another bound for a different port, cannot take its passengers to the port they wish to reach, so ourselves, dragged by our acts due to past desires, can never cross the eternal river of birth and death. Describe to me this subject, O illustrious one! Teach me as a preceptor teaches a disciple.
43No one is seen among men who has perfectly renounced all earthly objects, nor one who is perfectly contented with oneself, nor one who has gone over grief, nor one who is perfectly free from disease, nor one who is absolutely free from the desire to act, nor one who has absolute distaste for companionship, nor one who has entirely abstained froin acts of every sort.
44Even men like yourself are seen to yield to joy and indulge in grief as persons like ourselves. Like other creatures the senses of persons like yourselves have their functions or objects. an
45Tell me, in what then, if we are to determine the question of happiness, consists pure happiness for all the four castes and all the four modes of life who and which have the same basis.
46Kapila said Whatever may be the Shastras according to which one performs the acts, the ordinances laid down in it for regulating those acts never become fruitless. Whatever again the school of opinion according to which one may act, one is sure to attain to the highest end by only following the duties of self-control or Yoga.
47Knowledge helps that man in crossing (over the river of life and death), who follows knowledge. That conduct, however, which men follow after deviating from the path of knowledge, pains them.
48It is clear that ye are endued with knowledge and dissociated from every earthly object that may produce pain. But have any of you at any time, succeeded in gaining that knowledge by which everything is capable of being seen as at one with one Universal Self.
49Without a correct understanding of the scriptures, some there are, fond only of argumentation who, on account of being overwhelmed by desire and hatred, become the slaves of pride and arrogance.
50Without having correctly understood the meaning of scriptural sayings, these robbers of the scriptures, these depredators of Brahma, actuated by arrogance and mistake, refuse to pursue tranquillity and practise self-control;.
51These men see fruitlessness on every side, and if they succeed in acquiring the power of knowledge they never give it to others for rescuing them. Made up entirely of the quality of ignorance, they have ignorance only for their refuge.
52One becomes subject to all the characteristics of that nature which one imbibes. Accordingly, of him who has ignorance for his refuge, the passions of envy, lust, anger, pride, falsehood, and vanity, continually grow, for one's qualities have one's nature for their root.
53Thinking in this way and seeing these faults, Yatis, who seek the highest end, follow Yoga, leaving both good and ill.
54O Brahmana, all that I have said is strictly according to the scriptures. It is, however, very true that without a correct understanding of the meaning of the scriptures, one does not feel inclined to obey what the scriptures really say.
55Whatever conduct is consistent with equity, is conformable with the scriptures. Even that is what the Shruti says, Likewise, whatever conduct is inconsistent with equity in incompatible with the scriptures. This also is held by the Shruti.
56It is certain that no one can do a scriptural act by violating the scriptures. That which is against the Vedas is unscriptural. The Shruti says this. are
57Many men, who believe only what directly appeals to their senses, see only this world. They do not see what the scriptures declare to be faults. They have, accordingly, like ourselves, to yield to grief. Those objects of the sense which concern men like you are the same with which other living creatures concerned.
58All the four castes of men and all the four modes of life, however different their duties, seek the same single end. You are gifted with unquestioned talents and abilities. For determining that particular conduct which is well calculated to fulfil the desired end, you have by describing to me the Infinite (Brahma), filled my soul with tranquallity. As regards ourselves, on account of our inability to understand the Soul we are deprived of a correct understanding of life reality. Our wisdom is concerned with low things, and we are covered with thick darkness,
59Only he who is given to Yoga, who has satisfied all his duties, who is capable of roving everywhere depending only on his own body, who has brought his soul under perfect restraint, who has gone above the requirements of the science of morality and who disregards the whole world, can transgress the declarations of the Vedas regarding acts, and say that there is Liberation,
60For one, however, who lives in the midst of relatives, this course of conduct is highly difficult to follow. Gift, study of the Vedas, sacrifices begetting children, simplicity of conduct, when by doing even these no one attains to Liberation, fie on him who seeks to altain to it. and on Liberation itself that is sought! It appears that the labour spent upon acquiring it is all fruitless.
61One is charged with atheism if he disregards the Vedas by not doing the acts they declare. O illustrious one, I wish to hear forthwith about that which comes in the Vedas after the injunctions about acts.
62Do tell me the truth, O Brahmana! I sit at your feet as a disciple. Teach me kindly! I wish to know as much about Liberation as is known to you, O learned one!
हिन्दी
1कपिल ने कहा — कर्मों से प्राप्त होने वाले समस्त फलों को नित्य नहीं, अपितु अस्थिर देखकर यति लोग आत्मसंयम और शान्ति को अपनाकर ज्ञान के मार्ग से ब्रह्म को प्राप्त करते हैं। किसी भी लोक में ऐसा कुछ नहीं जो उनके मार्ग में बाधा बन सके।
2वे समस्त द्वन्द्वों के प्रभाव से मुक्त होते हैं। वे किसी वस्तु अथवा किसी प्राणी को कभी नमस्कार नहीं करते। वे अभाव के समस्त बन्धनों से ऊपर हैं। ज्ञान उनका है। वे समस्त पापों से शुद्ध हैं। पवित्र और निष्कलंक होकर वे विचरण करते हैं।
3उन्होंने अपनी ही बुद्धि में समस्त नाशवान् वस्तुओं और संन्यास के जीवन के विषय में निश्चित निष्कर्ष बना लिए हैं। ब्रह्म में लगे हुए और ब्रह्म से एक हो चुके वे ब्रह्म की ही शरण ले चुके हैं।
4शोक से पार होकर और तमोगुण से मुक्त होकर उनकी उपलब्धियाँ शाश्वत हो जाती हैं। जब इन पुरुषों की वह उत्तम गति प्राप्त की जा सकती है, तब गृहस्थ आश्रम के कर्तव्यों को करने की क्या आवश्यकता?
5यदि सचमुच वही परम प्राप्तव्य है, यदि वही सचमुच परम गति है, तो गृहस्थ आश्रम का महत्त्व स्पष्ट हो जाता है, क्योंकि गृहस्थ आश्रम के बिना और कोई आश्रम सम्भव ही नहीं होता।
6सचमुच, जैसे समस्त प्राणी अपनी-अपनी माताओं पर आश्रित होने के कारण ही जीवित रहते हैं, वैसे ही अन्य तीनों आश्रम गृहस्थ आश्रम पर आश्रित होने के कारण ही टिके हैं।
7जो गृहस्थ गृहस्थ के समान जीता है, वही यज्ञ करता है और तप करता है। सुख की प्राप्ति के लिए जो कुछ भी कोई करता है, उस सबका मूल गृहस्थ आश्रम ही है।
8समस्त प्राणी सन्तानोत्पत्ति को महान् सुख का मूल मानते हैं। किन्तु सन्तान उत्पन्न करना किसी अन्य आश्रम में सम्भव नहीं है।
9सब प्रकार की घास और तिनके, समस्त वनस्पतियाँ और ओषधियाँ, तथा पहाड़ों और पर्वतों पर उगने वाली उसी वर्ग की अन्य वस्तुएँ — इन सबका मूल गृहस्थ आश्रम ही है। इन्हीं पर प्राणियों का जीवन टिका है। और जब जीवन के अतिरिक्त और कुछ दिखाई नहीं देता, तब गृहस्थ आश्रम को सम्पूर्ण जगत् का आश्रय माना जा सकता है।
10तब वह कौन है जो सत्य कहता है, जब वह कहता है कि गार्हस्थ्य मोक्ष की प्राप्ति नहीं करा सकता? केवल वे ही, जिनमें श्रद्धा, बुद्धि और सूक्ष्मदृष्टि नहीं है; केवल वे ही, जिनका कोई यश नहीं, जो आलसी और श्रमपीड़ित हैं, जिनके भाग्य में पूर्वकर्मों के कारण दुःख लिखा है, और जो विद्या से रहित हैं — केवल वे ही भिक्षा-वृत्ति के जीवन में शान्ति की प्रचुरता देखते हैं।
11(वेदों के) केन्द्रीय और अमोघ विधि-निषेध ही वे कारण हैं जो तीनों लोकों को धारण किए हुए हैं। जो श्रेष्ठ वर्ण का यशस्वी पुरुष वेदों का ज्ञाता है, वह अपने जन्म के दिन से ही पूजित होता है।
12गर्भाधान संस्कार के अतिरिक्त भी द्विजातियों को इस लोक तथा परलोक — दोनों के अपने समस्त कर्म करने के लिए वैदिक मन्त्रों की आवश्यकता होती है।
13दूसरा शरीर प्राप्त कराने के लिए उसके शरीर के दाह-संस्कार में, वह शरीर प्राप्त कर लेने के पश्चात् उसके अन्न-जल के अर्पण में, इस लोक को यमलोक से अलग करने वाली नदी पार कराने में सहायता के लिए गौ तथा अन्य पशुओं के दान में, और पिण्डों के जल में विसर्जन में — इन सबमें वैदिक मन्त्र आवश्यक हैं।
14फिर, पितरों के तीनों वर्ग — अर्चिष्मान्, बर्हिषद् और क्रव्याद् — मृतकों के विषय में मन्त्रों की आवश्यकता का अनुमोदन करते हैं, और मन्त्र प्रबल कारण माने जाते हैं।
15जब वेद इसकी इतनी ऊँची घोषणा करते हैं और जब मनुष्यों पर पितरों, ऋषियों और देवताओं का ऋण कहा जाता है, तब कोई मोक्ष कैसे प्राप्त कर सकता है?
16(देहरहित अस्तित्व को मोक्ष कहने वाला) यह मिथ्या सिद्धान्त, जो देखने में सत्य के अनुरूप जान पड़ता है किन्तु वेदों के विधानों के यथार्थ अर्थ को नष्ट कर देता है, समृद्धि से रहित और आलस्य से ग्रस्त विद्वानों ने चलाया है।
17जो ब्राह्मण वेदों के विधान के अनुसार यज्ञ करता है, वह कभी पाप से नहीं फँसता। ऐसा पुरुष यज्ञों के द्वारा उन पशुओं सहित उत्तम सुखलोक प्राप्त करता है जिन्हें उसने उन यज्ञों में मारा था; और स्वयं अपनी समस्त कामनाओं की पूर्ति से प्रसन्न होकर वह उन पशुओं की भी कामनाएँ पूरी करके उन्हें प्रसन्न करने में समर्थ होता है।
18वेदों की उपेक्षा करके, छल से अथवा कपट से कोई परम पद प्राप्त करने में कभी सफल नहीं होता। इसके विपरीत, वैदिक कर्मों का पालन करके ही मनुष्य ब्रह्म को प्राप्त करने में सफल होता है।
19कपिल ने कहा — दर्श, पौर्णमास, अग्निहोत्र, चातुर्मास्य तथा अन्य कर्म हैं, जिन्हें बुद्धिमान् पुरुष को करना चाहिए। उन्हीं के अनुष्ठान में सनातन पुण्य है।
20जिन्होंने संन्यास आश्रम अपनाया है, जो समस्त कर्मों से विरत हैं, जो धैर्य से सम्पन्न हैं, जो शुद्ध हैं और जो ब्रह्म के ज्ञाता हैं — वे उसी ब्रह्मज्ञान से देवताओं के (तथा पितरों और ऋषियों के) उन ऋणों को चुका देते हैं, जिन्हें यज्ञों में दी गई आहुतियों का अत्यन्त प्रेमी बताया गया है।
21जो पुरुष स्वयं समस्त प्राणियों का आत्मा बन जाता है और जो समस्त प्राणियों को समान दृष्टि से देखता है, उस मार्गहीन पुरुष का मार्ग खोजते हुए देवता तक मोहित हो जाते हैं।
22गुरु के दिए हुए उपदेश से मनुष्य जान पाता है कि इस शरीर के भीतर जो निवास करता है वह चार प्रकार का है, और उसके चार द्वार तथा चार मुख हैं। दो भुजाएँ, वाणी, उदर और उपस्थ — इन्हीं के कारण कर्तव्यों के भी चार द्वार कहे जाते हैं। अतः मनुष्य को उन द्वारों को वश में रखने का पूरा यत्न करना चाहिए।
23मनुष्य को पासों से जुआ नहीं खेलना चाहिए। उसे दूसरों की सम्पत्ति नहीं हड़पनी चाहिए। उसे नीच जन्म वाले पुरुष के यज्ञ में पौरोहित्य नहीं करना चाहिए। उसे क्रोध के वश होकर किसी को हाथ अथवा पैर से नहीं मारना चाहिए। जो बुद्धिमान् पुरुष ऐसा आचरण करता है, उसके हाथ और पैर भलीभाँति वश में कहे जाते हैं।
24मनुष्य को ऊँचे स्वर में गाली अथवा निन्दा नहीं करनी चाहिए। उसे व्यर्थ वचन नहीं बोलने चाहिए। उसे धूर्तता से और दूसरों पर दोषारोपण से बचना चाहिए। उसे सत्य का व्रत रखना चाहिए, मितभाषी होना चाहिए और सदा सावधान रहना चाहिए। ऐसा आचरण करने से उसकी वाणी भलीभाँति वश में हो जाती है।
25मनुष्य को अन्न का पूर्णतः त्याग नहीं करना चाहिए। उसे अधिक भी नहीं खाना चाहिए। उसे लोभ त्यागकर सदा सत्पुरुषों का संग करना चाहिए। उसे उतना ही खाना चाहिए जितना प्राण धारण के लिए आवश्यक हो। ऐसा आचरण करने से मनुष्य अपने उदर-रूपी द्वार को यथोचित रूप से वश में करने में सफल होता है।
26हे वीर, विवाहिता पत्नी होते हुए भी मनुष्य को काम के वश होकर दूसरी स्त्री नहीं लानी चाहिए। उसे ऋतुकाल के अतिरिक्त कभी स्त्री को शय्या पर नहीं बुलाना चाहिए। उसे अन्य स्त्रियों से संग की इच्छा न करके अपनी ही विवाहिता पत्नी तक सीमित रहना चाहिए। ऐसा आचरण करने से उसका उपस्थ यथोचित रूप से वश में कहा जाता है।
27वही बुद्धिमान् पुरुष सचमुच द्विज है जिसने अपने चारों द्वारों — उपस्थ, उदर, दोनों भुजाएँ (तथा दोनों पैर) और वाणी — को यथोचित रूप से वश में कर लिया है।
28जिसके द्वार भलीभाँति वश में नहीं हैं, उसका सब कुछ व्यर्थ हो जाता है। ऐसे पुरुष के तप से क्या लाभ? उसके यज्ञों से क्या लाभ? उसके शरीर से क्या पाया जा सकता है?
29देवता उसी को ब्राह्मण मानते हैं जिसने अपना उत्तरीय त्याग दिया है, जो नंगी भूमि पर सोता है, जो अपनी भुजा को ही तकिया बनाता है, और जिसका हृदय शान्ति से युक्त है।
30जो पुरुष ध्यान में लगा हुआ अकेला ही उस समस्त सुख का अनुभव करता है जिसका अनुभव विवाहित दम्पति करते हैं, और जो दूसरों के सुख-दुःख पर ध्यान नहीं देता — उसे ब्राह्मण जानना चाहिए।
31जो पुरुष इस सबको जैसा वह वास्तव में है वैसा और उसके नाना परिवर्तनों को भलीभाँति समझता है, और जो जानता है कि समस्त रचित वस्तुओं का अन्त क्या है — उसे देवता ब्राह्मण मानते हैं।
32जिसे किसी प्राणी से भय नहीं और जिससे किसी प्राणी को भय नहीं, और जो स्वयं समस्त प्राणियों का आत्मा बन जाता है — उसे ब्राह्मण जानना चाहिए।
33दान और यज्ञ जैसे समस्त धर्मकर्मों का जो सच्चा लक्ष्य है — वह हृदय की शुद्धि — उसे प्राप्त किए बिना मन्दबुद्धि मनुष्य, गुरुओं के समझाने पर भी, यह ज्ञान प्राप्त नहीं कर पाते कि मनुष्य को ब्राह्मण बनाने के लिए क्या आवश्यक है। इस सबके ज्ञान से रहित होकर वे भिन्न प्रकार के फलों की — अर्थात् स्वर्ग और उसके सुखों की — कामना करते हैं।
34जो सदाचार सुदूर प्राचीन काल से चला आया है, जो सनातन है, जो निश्चय से युक्त है, जो हमारे समस्त कर्तव्यों में सूत्र की भाँति पिरोया हुआ है, और जिसका अनुसरण करके समस्त आश्रमों के ज्ञानी पुरुष अपने-अपने कर्तव्यों और तपों को अज्ञान तथा सांसारिकता के दोषों का वध करने वाले भयंकर शस्त्रों में बदल देते हैं — उस सदाचार का थोड़ा-सा भाग भी साध पाने में असमर्थ मन्दबुद्धि मनुष्य उन कर्मों को, जो प्रत्यक्ष फल देते हैं, जो परम सामर्थ्य से युक्त हैं और जो अमर हैं, अन्ततः निष्फल और शास्त्रों से अस्वीकृत विचलन मानते हैं। किन्तु सचमुच वह आचार, जिसके व्यवहार आपत्ति-काल में देखे जाने वाले व्यवहारों के सर्वथा विपरीत हैं, सावधानी का ही सार है और काम, क्रोध तथा उसी प्रकार के अन्य विकारों से कभी दूषित नहीं होता।
35फिर यज्ञों के विषय में — उनकी समस्त बारीकियों का निश्चय करना अत्यन्त कठिन है। निश्चय हो भी जाए तो उनका व्यवहार में पालन करना अत्यन्त कठिन है। पालन कर भी लिया जाए तो जो फल वे उत्पन्न करते हैं वे नाशवान् हैं। इस पर भलीभाँति ध्यान दीजिए।
36वेद कर्मों का विधान करते हैं और उन्हीं का निषेध भी करते हैं। तब जब उनके विधान परस्पर विरोध करते हैं, तो उनका प्रामाण्य कहाँ रहा? और कर्मों का त्याग भी महान् लाभ देता है। ये दोनों ही मार्ग वेदों में कहे गए हैं। हे ब्राह्मण, आप मुझे यह विषय समझाइए।
37कपिल ने कहा — सत्पुरुषों के मार्ग (अर्थात् योग) को अपनाकर तुम इसी जीवन में इन्द्रियों के प्रत्यक्ष प्रमाण से उसका फल अनुभव कर लो! किन्तु जिन दूसरे प्रयोजनों का तुम अनुसरण करते हो, उनके प्रत्यक्ष फल क्या हैं?
38हे ब्राह्मण, मेरा नाम स्यूमरश्मि है! मैं ज्ञान प्राप्त करने के लिए यहाँ आया हूँ। अपना हित करने की इच्छा से मैंने यह वार्तालाप पूर्ण सरलता से आरम्भ किया है, वाद-विवाद की इच्छा से नहीं।
39इस सन्देह ने मेरे मन को भर दिया है। हे तेजस्वी, आप इसे मेरे लिए दूर कीजिए! आपने कहा कि जो सत्पुरुषों के मार्ग (अर्थात् योग) को — जिससे ब्रह्म प्राप्त होता है — अपनाते हैं, वे उसका फल अपनी इन्द्रियों के प्रत्यक्ष प्रमाण से अनुभव करते हैं। सचमुच वह क्या है जो इन्द्रियों के प्रत्यक्ष प्रमाण से अनुभव किया जा सके और जिसका अनुसरण आप स्वयं करते हैं?
40जिन विद्याओं का परम प्रयोजन केवल वाद-विवाद है, उन सबको छोड़कर मैंने आगम का ऐसा अध्ययन किया है कि उनका यथार्थ अभिप्राय भलीभाँति समझ सकूँ। 'आगम' से मेरा तात्पर्य वेदों के विधानों से है। मैं उस शब्द में उन तर्कमूलक विद्याओं को भी सम्मिलित करता हूँ जिनका प्रयोजन वेदों के यथार्थ अर्थ की व्याख्या करना है।
41मनुष्य जिस आश्रम का पालन करे उसके लिए विहित कर्तव्यों को त्यागे बिना उसे आगम में कहे गए आचारों का पालन करना चाहिए। आगम में कहे गए आचारों का ऐसा पालन मनुष्य को सिद्धि देता है। आगम के निष्कर्षों की निश्चितता के कारण उससे प्राप्त होने वाली सिद्धि को प्रायः प्रत्यक्ष प्रमाण से अनुभव करने योग्य कहा जा सकता है।
42जैसे कोई नौका, जो किसी दूसरे बन्दरगाह की ओर जाती हुई नौका से बँधी हो, अपने यात्रियों को उस बन्दरगाह तक नहीं पहुँचा सकती जहाँ वे जाना चाहते हैं, वैसे ही हम भी, पूर्व की कामनाओं से उत्पन्न अपने कर्मों से खिंचे हुए, जन्म-मृत्यु की उस सनातन नदी को कभी पार नहीं कर सकते। हे तेजस्वी, मुझे यह विषय समझाइए! जैसे गुरु शिष्य को सिखाता है, वैसे मुझे सिखाइए।
43मनुष्यों में कोई ऐसा नहीं दिखाई देता जिसने समस्त सांसारिक वस्तुओं का पूर्ण त्याग कर दिया हो; न कोई ऐसा जो अपने में पूर्णतः सन्तुष्ट हो; न कोई ऐसा जो शोक से पार हो गया हो; न कोई ऐसा जो रोग से पूर्णतः मुक्त हो; न कोई ऐसा जो कर्म करने की इच्छा से सर्वथा रहित हो; न कोई ऐसा जिसे संगति से पूर्ण विरक्ति हो; न कोई ऐसा जिसने सब प्रकार के कर्मों से पूर्णतः विरति ले ली हो।
44आप जैसे पुरुष भी हम जैसों के समान ही हर्ष में बहते और शोक में डूबते देखे जाते हैं। अन्य प्राणियों के समान ही आप जैसों की इन्द्रियों के भी अपने-अपने व्यापार अथवा विषय हैं।
45तब मुझे बताइए, यदि सुख के प्रश्न का निर्णय करना हो, तो उन चारों वर्णों और चारों आश्रमों के लिए — जिनका आधार एक ही है — शुद्ध सुख किसमें है?
46कपिल ने कहा — मनुष्य जिस शास्त्र के अनुसार कर्म करता है, उसमें उन कर्मों के नियमन के लिए कहे गए विधान कभी निष्फल नहीं होते। और मनुष्य जिस मत के अनुसार भी आचरण करे, वह केवल आत्मसंयम अथवा योग के धर्मों का पालन करके ही परम गति प्राप्त करने में निश्चय ही सफल होता है।
47जो ज्ञान का अनुसरण करता है, ज्ञान उसी को (जन्म-मृत्यु की नदी) पार कराने में सहायक होता है। किन्तु ज्ञान के मार्ग से भटककर मनुष्य जिस आचरण का अनुसरण करते हैं, वह उन्हें पीड़ा देता है।
48यह स्पष्ट है कि आप ज्ञान से सम्पन्न हैं और उस प्रत्येक सांसारिक वस्तु से विलग हैं जो दुःख उत्पन्न कर सकती है। किन्तु क्या आपमें से किसी ने कभी वह ज्ञान प्राप्त करने में सफलता पाई है जिससे सब कुछ एक ही सार्वभौम आत्मा के साथ एक-रूप देखा जा सके?
49शास्त्रों को ठीक-ठीक समझे बिना, केवल वाद-विवाद के प्रेमी कुछ लोग ऐसे हैं जो काम और द्वेष से अभिभूत होने के कारण अभिमान और अहंकार के दास बन जाते हैं।
50शास्त्र-वचनों का अर्थ ठीक से समझे बिना ये शास्त्रों के चोर, ये ब्रह्म के लुटेरे, अहंकार और भ्रान्ति से प्रेरित होकर शान्ति का अनुसरण करने और आत्मसंयम का पालन करने से इनकार कर देते हैं।
51ये लोग चारों ओर निष्फलता ही देखते हैं, और यदि वे ज्ञान की शक्ति प्राप्त कर भी लें, तो दूसरों के उद्धार के लिए उसे कभी नहीं देते। पूर्णतः तमोगुण से बने हुए इन लोगों का आश्रय केवल अज्ञान ही है।
52मनुष्य जिस स्वभाव को ग्रहण करता है, उसी के समस्त लक्षणों के अधीन हो जाता है। इसी कारण, जिसका आश्रय अज्ञान है, उसमें ईर्ष्या, काम, क्रोध, अभिमान, मिथ्या और दम्भ के विकार निरन्तर बढ़ते जाते हैं; क्योंकि मनुष्य के गुणों का मूल उसका स्वभाव ही है।
53ऐसा सोचकर और इन दोषों को देखकर परम गति चाहने वाले यति भला और बुरा — दोनों को छोड़कर योग का अनुसरण करते हैं।
54हे ब्राह्मण, मैंने जो कुछ कहा है वह पूर्णतः शास्त्रों के अनुसार है। किन्तु यह भी अत्यन्त सत्य है कि शास्त्र-वचनों का अर्थ ठीक से समझे बिना मनुष्य को शास्त्र जो वास्तव में कहते हैं उसका पालन करने की रुचि नहीं होती।
55जो भी आचरण न्याय के अनुकूल है, वह शास्त्र के अनुरूप है। श्रुति यही कहती है। इसी प्रकार, जो भी आचरण न्याय के प्रतिकूल है, वह शास्त्र के भी विरुद्ध है। श्रुति यह भी मानती है।
56यह निश्चित है कि शास्त्र का उल्लंघन करके कोई शास्त्रीय कर्म नहीं कर सकता। जो वेदों के विरुद्ध है वह अशास्त्रीय है। श्रुति ऐसा कहती है।
57बहुत-से मनुष्य, जो केवल उसी पर विश्वास करते हैं जो सीधे उनकी इन्द्रियों को दिखाई देता है, केवल इसी लोक को देखते हैं। शास्त्र जिन्हें दोष कहते हैं, उन्हें वे नहीं देखते। इसी कारण उन्हें भी हमारे ही समान शोक भोगना पड़ता है। इन्द्रियों के जो विषय आप जैसों से सम्बद्ध हैं, वही अन्य प्राणियों से भी सम्बद्ध हैं।
58चारों वर्णों के समस्त मनुष्य और चारों आश्रम, उनके कर्तव्य चाहे कितने ही भिन्न हों, एक ही लक्ष्य की खोज करते हैं। आप निर्विवाद प्रतिभा और सामर्थ्य से सम्पन्न हैं। उस विशेष आचरण को निश्चित करने के लिए जो अभीष्ट लक्ष्य को पूरा करने में सर्वथा समर्थ हो, आपने मुझे अनन्त (ब्रह्म) का वर्णन करके मेरी आत्मा को शान्ति से भर दिया है। रही हमारी बात — आत्मा को समझ न पाने के कारण हम जीवन की यथार्थता के सम्यक् ज्ञान से वंचित हैं। हमारी बुद्धि तुच्छ वस्तुओं में लगी है और हम घोर अन्धकार से ढके हुए हैं।
59केवल वही जो योग में लगा है, जिसने अपने समस्त कर्तव्य पूरे कर लिए हैं, जो केवल अपने ही शरीर के आश्रय से सर्वत्र विचरण करने में समर्थ है, जिसने अपनी आत्मा को पूर्ण संयम में कर लिया है, जो धर्मशास्त्र की अपेक्षाओं से ऊपर उठ चुका है और जो समस्त जगत् की उपेक्षा करता है — वही कर्मों के विषय में वेदों की घोषणाओं का उल्लंघन कर सकता है और कह सकता है कि मोक्ष है।
60किन्तु जो सम्बन्धियों के बीच रहता है, उसके लिए इस आचरण का पालन अत्यन्त कठिन है। दान, वेदाध्ययन, यज्ञ, सन्तानोत्पत्ति, आचरण की सरलता — जब इन्हें करके भी कोई मोक्ष नहीं पाता, तब धिक्कार है उस पर जो उसे पाना चाहता है, और स्वयं उस मोक्ष पर भी जिसकी खोज की जाती है! प्रतीत होता है कि उसे प्राप्त करने में लगाया गया सारा श्रम निष्फल ही है।
61यदि कोई वेदों में कहे गए कर्मों को न करके उनकी उपेक्षा करे, तो उस पर नास्तिकता का आरोप लगता है। हे तेजस्वी, मैं तत्काल उस विषय में सुनना चाहता हूँ जो वेदों में कर्मों के विधानों के पश्चात् आता है।
62हे ब्राह्मण, मुझे सत्य बताइए! मैं शिष्य के समान आपके चरणों में बैठा हूँ। कृपा करके मुझे सिखाइए! हे विद्वन्, मोक्ष के विषय में जितना आप जानते हैं, उतना ही मैं भी जानना चाहता हूँ!
नेपाली
1कपिलले भने — कर्मबाट प्राप्त हुने सम्पूर्ण फललाई नित्य होइन, अपितु अस्थिर देखेर यतिहरूले आत्मसंयम र शान्ति अपनाई ज्ञानको मार्गबाट ब्रह्म प्राप्त गर्छन्। कुनै पनि लोकमा त्यस्तो केही छैन जो तिनको मार्गमा बाधा बनोस्।
2तिनीहरू सम्पूर्ण द्वन्द्वको प्रभावबाट मुक्त हुन्छन्। तिनीहरूले कुनै वस्तु वा कुनै प्राणीलाई कहिल्यै नमस्कार गर्दैनन्। तिनीहरू अभावका सम्पूर्ण बन्धनभन्दा माथि छन्। ज्ञान तिनकै हो। तिनीहरू सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध छन्। पवित्र र निष्कलङ्क भई तिनीहरू विचरण गर्छन्।
3तिनीहरूले आफ्नै बुद्धिमा सम्पूर्ण नाशवान् वस्तु र सन्न्यासको जीवनका विषयमा निश्चित निष्कर्ष बनाइसकेका छन्। ब्रह्ममा लागेका र ब्रह्मसँग एक भइसकेका तिनीहरूले ब्रह्मकै शरण लिइसकेका छन्।
4शोकबाट पार भई र तमोगुणबाट मुक्त भई तिनका उपलब्धि शाश्वत हुन्छन्। जब यी पुरुषको त्यो उत्तम गति प्राप्त गर्न सकिन्छ, तब गृहस्थ आश्रमका कर्तव्य गर्नुको के आवश्यकता?
5यदि साँच्चै त्यही परम प्राप्तव्य हो, यदि त्यही साँच्चै परम गति हो भने गृहस्थ आश्रमको महत्त्व स्पष्ट हुन्छ, किनभने गृहस्थ आश्रमबिना अरू कुनै आश्रम सम्भव नै हुँदैन।
6साँच्चै, जसरी सम्पूर्ण प्राणी आ-आफ्ना आमामा आश्रित भएकैले जीवित रहन्छन्, त्यसै गरी अरू तीनै आश्रम गृहस्थ आश्रममा आश्रित भएकैले टिकेका छन्।
7जुन गृहस्थ गृहस्थजस्तै बाँच्छ, उसैले यज्ञ गर्छ र तप गर्छ। सुखप्राप्तिका लागि जे-जति कसैले गर्छ, ती सबैको मूल गृहस्थ आश्रम नै हो।
8सम्पूर्ण प्राणीले सन्तानोत्पत्तिलाई महान् सुखको मूल मान्छन्। तर सन्तान उत्पन्न गर्नु अरू कुनै आश्रममा सम्भव छैन।
9सबै प्रकारका घाँस र सिन्का, सम्पूर्ण वनस्पति र औषधि, तथा पहाड र पर्वतमा उम्रने त्यसै वर्गका अरू वस्तु — यी सबैको मूल गृहस्थ आश्रम नै हो। यिनैमा प्राणीको जीवन अडेको छ। अनि जब जीवनबाहेक अरू केही देखिँदैन, तब गृहस्थ आश्रमलाई सम्पूर्ण जगत्को आश्रय मान्न सकिन्छ।
10तब त्यो को हो जसले सत्य भन्छ, जब ऊ भन्छ कि गार्हस्थ्यले मोक्षप्राप्ति गराउन सक्दैन? केवल तिनीहरू नै, जसमा श्रद्धा, बुद्धि र सूक्ष्मदृष्टि छैन; केवल तिनीहरू नै, जसको कुनै यश छैन, जो अल्छी र श्रमपीडित छन्, जसको भाग्यमा पूर्वकर्मका कारण दुःख लेखिएको छ, र जो विद्याविहीन छन् — केवल तिनैले भिक्षावृत्तिको जीवनमा शान्तिको प्रचुरता देख्छन्।
11(वेदका) केन्द्रीय र अमोघ विधिनिषेध नै ती कारण हुन् जसले तीनै लोकलाई धारण गरेका छन्। जुन श्रेष्ठ वर्णका यशस्वी पुरुष वेदका ज्ञाता छन्, तिनी आफ्नो जन्मकै दिनदेखि पूजित हुन्छन्।
12गर्भाधान संस्कारबाहेक पनि द्विजातिलाई यस लोक तथा परलोक — दुवैका आफ्ना सम्पूर्ण कर्म गर्न वैदिक मन्त्रको आवश्यकता पर्छ।
13दोस्रो शरीर प्राप्त गराउन उसको शरीरको दाहसंस्कारमा, त्यो शरीर प्राप्त गरेपछि उसको अन्नजलको अर्पणमा, यस लोकलाई यमलोकबाट छुट्याउने नदी तराउन सहायताका लागि गाई तथा अन्य पशुको दानमा, र पिण्डको जलमा विसर्जनमा — यी सबैमा वैदिक मन्त्र आवश्यक छन्।
14फेरि, पितृका तीनै वर्ग — अर्चिष्मान्, बर्हिषद् र क्रव्याद् — मृतकका विषयमा मन्त्रको आवश्यकताको अनुमोदन गर्छन्, र मन्त्र प्रबल कारण मानिन्छन्।
15जब वेदले यसको यति उच्च घोषणा गर्छन् र जब मानिसमाथि पितृ, ऋषि र देवताको ऋण छ भनिन्छ, तब कसैले मोक्ष कसरी प्राप्त गर्न सक्छ?
16(देहरहित अस्तित्वलाई मोक्ष भन्ने) यो मिथ्या सिद्धान्त, जो हेर्दा सत्यअनुरूप देखिन्छ तर वेदका विधानको यथार्थ अर्थ नष्ट गर्छ, समृद्धिविहीन र आलस्यले ग्रस्त विद्वान्हरूले चलाएका हुन्।
17जुन ब्राह्मणले वेदको विधानअनुसार यज्ञ गर्छ, ऊ कहिल्यै पापमा फस्दैन। त्यस्तो पुरुषले यज्ञद्वारा ती पशुसहित उत्तम सुखलोक प्राप्त गर्छ जसलाई उसले ती यज्ञमा मारेको थियो; र स्वयं आफ्ना सम्पूर्ण कामनाको पूर्तिले प्रसन्न भई उसले ती पशुका पनि कामना पूरा गरी तिनलाई प्रसन्न पार्न समर्थ हुन्छ।
18वेदको उपेक्षा गरेर, छलले वा कपटले कसैले परम पद प्राप्त गर्न कहिल्यै सफल हुँदैन। यसको विपरीत, वैदिक कर्मको पालन गरेरै मानिस ब्रह्म प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।
19कपिलले भने — दर्श, पौर्णमास, अग्निहोत्र, चातुर्मास्य तथा अन्य कर्म छन्, जुन बुद्धिमान् पुरुषले गर्नुपर्छ। तिनकै अनुष्ठानमा सनातन पुण्य छ।
20जसले सन्न्यास आश्रम अपनाएका छन्, जो सम्पूर्ण कर्मबाट विरत छन्, जो धैर्यले सम्पन्न छन्, जो शुद्ध छन् र जो ब्रह्मका ज्ञाता छन् — तिनीहरूले त्यही ब्रह्मज्ञानले देवताका (तथा पितृ र ऋषिका) ती ऋण चुकाइदिन्छन्, जसलाई यज्ञमा दिइएका आहुतिको अत्यन्त प्रेमी बताइएको छ।
21जुन पुरुष आफैँ सम्पूर्ण प्राणीको आत्मा बन्छ र जसले सम्पूर्ण प्राणीलाई समान दृष्टिले हेर्छ, त्यस मार्गहीन पुरुषको मार्ग खोज्दै देवतासमेत मोहित हुन्छन्।
22गुरुले दिएको उपदेशबाट मानिसले जान्न सक्छ कि यस शरीरभित्र जो निवास गर्छ त्यो चार प्रकारको छ, र त्यसका चार द्वार तथा चार मुख छन्। दुई पाखुरा, वाणी, उदर र उपस्थ — यिनैका कारण कर्तव्यका पनि चार द्वार भनिन्छन्। त्यसैले मानिसले ती द्वारलाई वशमा राख्ने पूरा प्रयत्न गर्नुपर्छ।
23मानिसले पासाले जुवा खेल्नु हुँदैन। उसले अरूको सम्पत्ति हडप्नु हुँदैन। उसले नीच जन्मको पुरुषको यज्ञमा पुरोहिताइ गर्नु हुँदैन। उसले क्रोधको वशमा परी कसैलाई हात वा खुट्टाले हिर्काउनु हुँदैन। जुन बुद्धिमान् पुरुषले यस्तो आचरण गर्छ, उसका हात र खुट्टा राम्ररी वशमा भनिन्छन्।
24मानिसले उच्च स्वरमा गाली वा निन्दा गर्नु हुँदैन। उसले व्यर्थ वचन बोल्नु हुँदैन। उसले धूर्तता र अरूमाथि दोषारोपणबाट जोगिनुपर्छ। उसले सत्यको व्रत राख्नुपर्छ, मितभाषी हुनुपर्छ र सधैँ सावधान रहनुपर्छ। यस्तो आचरण गर्नाले उसको वाणी राम्ररी वशमा हुन्छ।
25मानिसले अन्नको पूर्ण त्याग गर्नु हुँदैन। उसले धेरै पनि खानु हुँदैन। उसले लोभ त्यागेर सधैँ सत्पुरुषको सङ्गत गर्नुपर्छ। उसले त्यति मात्र खानुपर्छ जति प्राण धारणका लागि आवश्यक होस्। यस्तो आचरण गर्नाले मानिस आफ्नो उदररूपी द्वारलाई यथोचित रूपमा वशमा पार्न सफल हुन्छ।
26हे वीर, विवाहिता पत्नी हुँदाहुँदै पनि मानिसले कामको वशमा परी अर्की स्त्री ल्याउनु हुँदैन। उसले ऋतुकालबाहेक कहिल्यै स्त्रीलाई शय्यामा बोलाउनु हुँदैन। उसले अरू स्त्रीसँग सङ्गको इच्छा नगरी आफ्नै विवाहिता पत्नीमै सीमित रहनुपर्छ। यस्तो आचरण गर्नाले उसको उपस्थ यथोचित रूपमा वशमा भनिन्छ।
27त्यही बुद्धिमान् पुरुष साँच्चै द्विज हो जसले आफ्ना चारै द्वार — उपस्थ, उदर, दुवै पाखुरा (तथा दुवै खुट्टा) र वाणी — यथोचित रूपमा वशमा पारेको छ।
28जसका द्वार राम्ररी वशमा छैनन्, उसको सबै कुरा व्यर्थ हुन्छ। त्यस्तो पुरुषको तपबाट के लाभ? उसका यज्ञबाट के लाभ? उसको शरीरबाट के पाउन सकिन्छ?
29देवताहरूले त्यसैलाई ब्राह्मण मान्छन् जसले आफ्नो उत्तरीय त्यागेको छ, जो नाङ्गो भुइँमा सुत्छ, जसले आफ्नै पाखुरालाई सिरानी बनाउँछ, र जसको हृदय शान्तिले युक्त छ।
30जुन पुरुष ध्यानमा लागेर एक्लै त्यो सम्पूर्ण सुखको अनुभव गर्छ जसको अनुभव विवाहित दम्पतीले गर्छन्, र जसले अरूको सुखदुःखमा ध्यान दिँदैन — उसलाई ब्राह्मण जान्नुपर्छ।
31जुन पुरुषले यो सबैलाई जस्तो त्यो वास्तवमा छ त्यस्तै र त्यसका नाना परिवर्तनलाई राम्ररी बुझ्छ, र जसलाई थाहा छ कि सम्पूर्ण रचित वस्तुको अन्त्य के हो — उसलाई देवताहरूले ब्राह्मण मान्छन्।
32जसलाई कुनै प्राणीसँग भय छैन र जोसँग कुनै प्राणी डराउँदैन, र जो आफैँ सम्पूर्ण प्राणीको आत्मा बन्छ — उसलाई ब्राह्मण जान्नुपर्छ।
33दान र यज्ञजस्ता सम्पूर्ण धर्मकर्मको जुन साँचो लक्ष्य छ — त्यो हृदयको शुद्धि — त्यो प्राप्त नगरी मन्दबुद्धि मानिसहरूले गुरुले सम्झाउँदा पनि यो ज्ञान प्राप्त गर्न सक्दैनन् कि मानिसलाई ब्राह्मण बनाउन के आवश्यक छ। यी सबैको ज्ञानविहीन भई तिनीहरू भिन्न प्रकारका फलको — अर्थात् स्वर्ग र त्यसका सुखको — कामना गर्छन्।
34जुन सदाचार सुदूर प्राचीन कालदेखि चलिआएको छ, जो सनातन छ, जो निश्चयले युक्त छ, जो हाम्रा सम्पूर्ण कर्तव्यमा सूत्रझैँ उनिएको छ, र जसको अनुसरण गरेर सम्पूर्ण आश्रमका ज्ञानी पुरुषले आ-आफ्ना कर्तव्य र तपलाई अज्ञान तथा सांसारिकताका दोष मार्ने भयंकर हतियारमा बदल्छन् — त्यस सदाचारको थोरै भाग पनि साध्न नसक्ने मन्दबुद्धि मानिसले ती कर्मलाई, जसले प्रत्यक्ष फल दिन्छन्, जो परम सामर्थ्यले युक्त छन् र जो अमर छन्, अन्ततः निष्फल र शास्त्रबाट अस्वीकृत विचलन ठान्छन्। तर साँच्चै त्यो आचार, जसका व्यवहार विपत्तिकालमा देखिने व्यवहारभन्दा सर्वथा विपरीत छन्, सावधानीकै सार हो र काम, क्रोध तथा त्यस्तै अन्य विकारले कहिल्यै दूषित हुँदैन।
35फेरि यज्ञका विषयमा — तिनका सम्पूर्ण बारीकीको निश्चय गर्न अत्यन्त कठिन छ। निश्चय भइहाले पनि तिनको व्यवहारमा पालन गर्न अत्यन्त कठिन छ। पालन गरिहाले पनि तिनले उत्पन्न गर्ने फल नाशवान् छन्। यसमा राम्ररी ध्यान दिनुहोस्।
36वेदले कर्मको विधान गर्छन् र तिनकै निषेध पनि गर्छन्। त्यसो भए जब तिनका विधान परस्पर विरोध गर्छन्, तब तिनको प्रामाण्य कहाँ रह्यो? अनि कर्मको त्यागले पनि महान् लाभ दिन्छ। यी दुवै मार्ग वेदमा भनिएका छन्। हे ब्राह्मण, तपाईंले मलाई यो विषय बुझाउनुहोस्।
37कपिलले भने — सत्पुरुषको मार्ग (अर्थात् योग) अपनाएर तिमी यसै जीवनमा इन्द्रियको प्रत्यक्ष प्रमाणबाट त्यसको फल अनुभव गर! तर जुन अरू प्रयोजनको तिमी अनुसरण गर्छौ, तिनका प्रत्यक्ष फल के हुन्?
38हे ब्राह्मण, मेरो नाम स्यूमरश्मि हो! म ज्ञान प्राप्त गर्न यहाँ आएको हुँ। आफ्नो हित गर्ने इच्छाले मैले यो वार्तालाप पूर्ण सरलताले सुरु गरेको हुँ, वादविवादको इच्छाले होइन।
39यस सन्देहले मेरो मन भरिएको छ। हे तेजस्वी, तपाईंले यो मेरा लागि हटाइदिनुहोस्! तपाईंले भन्नुभयो कि जसले सत्पुरुषको मार्ग (अर्थात् योग) — जसबाट ब्रह्म प्राप्त हुन्छ — अपनाउँछन्, तिनीहरूले त्यसको फल आफ्ना इन्द्रियको प्रत्यक्ष प्रमाणबाट अनुभव गर्छन्। साँच्चै त्यो के हो जो इन्द्रियको प्रत्यक्ष प्रमाणबाट अनुभव गर्न सकियोस् र जसको अनुसरण तपाईं स्वयं गर्नुहुन्छ?
40जुन विद्याको परम प्रयोजन केवल वादविवाद हो, ती सबै छोडेर मैले आगमको यस्तो अध्ययन गरेको छु कि तिनको यथार्थ अभिप्राय राम्ररी बुझ्न सकूँ। 'आगम'ले मेरो तात्पर्य वेदका विधानसँग हो। म त्यस शब्दमा ती तर्कमूलक विद्यालाई पनि समावेश गर्छु जसको प्रयोजन वेदको यथार्थ अर्थको व्याख्या गर्नु हो।
41मानिसले जुन आश्रमको पालन गर्छ त्यसका लागि विहित कर्तव्य नत्यागी उसले आगममा भनिएका आचारको पालन गर्नुपर्छ। आगममा भनिएका आचारको त्यस्तो पालनले मानिसलाई सिद्धि दिन्छ। आगमका निष्कर्षको निश्चितताका कारण त्यसबाट प्राप्त हुने सिद्धिलाई प्रायः प्रत्यक्ष प्रमाणबाट अनुभव गर्न योग्य भन्न सकिन्छ।
42जसरी कुनै डुङ्गा, जो अर्कै बन्दरगाहतर्फ जाने डुङ्गासँग बाँधिएको छ, आफ्ना यात्रुलाई त्यस बन्दरगाहसम्म पुर्याउन सक्दैन जहाँ तिनीहरू जान चाहन्छन्, त्यसै गरी हामी पनि, पूर्वका कामनाबाट उत्पन्न आफ्नै कर्मले तानिएर, जन्ममृत्युको त्यस सनातन नदी कहिल्यै तर्न सक्दैनौँ। हे तेजस्वी, मलाई यो विषय बुझाउनुहोस्! जसरी गुरुले शिष्यलाई सिकाउँछन्, त्यसै गरी मलाई सिकाउनुहोस्।
43मानिसमध्ये कोही यस्तो देखिँदैन जसले सम्पूर्ण सांसारिक वस्तुको पूर्ण त्याग गरेको होस्; न कोही यस्तो जो आफैँमा पूर्ण रूपले सन्तुष्ट होस्; न कोही यस्तो जो शोकबाट पार भएको होस्; न कोही यस्तो जो रोगबाट पूर्ण रूपले मुक्त होस्; न कोही यस्तो जो कर्म गर्ने इच्छाबाट सर्वथा रहित होस्; न कोही यस्तो जसलाई सङ्गतिबाट पूर्ण विरक्ति होस्; न कोही यस्तो जसले सबै प्रकारका कर्मबाट पूर्ण विरति लिएको होस्।
44तपाईंजस्ता पुरुष पनि हामीजस्तै हर्षमा बग्ने र शोकमा डुब्ने देखिन्छन्। अरू प्राणीजस्तै तपाईंजस्ताका इन्द्रियका पनि आ-आफ्ना व्यापार वा विषय छन्।
45तब मलाई भन्नुहोस्, यदि सुखको प्रश्नको निर्णय गर्नुपर्ने हो भने ती चारै वर्ण र चारै आश्रमका लागि — जसको आधार एउटै छ — शुद्ध सुख केमा छ?
46कपिलले भने — मानिसले जुन शास्त्रअनुसार कर्म गर्छ, त्यसमा ती कर्मको नियमनका लागि भनिएका विधान कहिल्यै निष्फल हुँदैनन्। अनि मानिसले जुन मतअनुसार आचरण गरे पनि, उसले केवल आत्मसंयम वा योगका धर्मको पालन गरेरै परम गति प्राप्त गर्न निश्चय नै सफल हुन्छ।
47जसले ज्ञानको अनुसरण गर्छ, ज्ञानले उसैलाई (जन्ममृत्युको नदी) तार्न सहायता गर्छ। तर ज्ञानको मार्गबाट भड्किएर मानिसले जुन आचरणको अनुसरण गर्छन्, त्यसले तिनलाई पीडा दिन्छ।
48यो स्पष्ट छ कि तपाईं ज्ञानले सम्पन्न हुनुहुन्छ र त्यस प्रत्येक सांसारिक वस्तुबाट अलग हुनुहुन्छ जसले दुःख उत्पन्न गर्न सक्छ। तर के तपाईंहरूमध्ये कसैले कहिल्यै त्यो ज्ञान प्राप्त गर्न सफलता पाउनुभएको छ जसबाट सबै कुरा एउटै सार्वभौम आत्मासँग एकरूप देख्न सकियोस्?
49शास्त्रलाई ठीकसँग नबुझी, केवल वादविवादका प्रेमी केही मानिस यस्ता छन् जो काम र द्वेषले अभिभूत भएका कारण अभिमान र अहङ्कारका दास बन्छन्।
50शास्त्रवचनको अर्थ राम्ररी नबुझी यी शास्त्रका चोर, यी ब्रह्मका लुटेरा, अहङ्कार र भ्रान्तिले प्रेरित भई शान्तिको अनुसरण गर्न र आत्मसंयमको पालन गर्न इन्कार गर्छन्।
51यी मानिसले चारैतिर निष्फलता नै देख्छन्, र यदि तिनीहरूले ज्ञानको शक्ति प्राप्त गरे पनि अरूको उद्धारका लागि त्यो कहिल्यै दिँदैनन्। पूर्ण रूपले तमोगुणले बनेका यी मानिसको आश्रय केवल अज्ञान नै हो।
52मानिसले जुन स्वभाव ग्रहण गर्छ, त्यसैका सम्पूर्ण लक्षणको अधीनमा पर्छ। यसै कारण, जसको आश्रय अज्ञान हो, उसमा ईर्ष्या, काम, क्रोध, अभिमान, मिथ्या र दम्भका विकार निरन्तर बढ्दै जान्छन्; किनभने मानिसका गुणको मूल उसको स्वभाव नै हो।
53यसो सोचेर र यी दोष देखेर परम गति चाहने यतिहरूले असल र खराब — दुवै छोडेर योगको अनुसरण गर्छन्।
54हे ब्राह्मण, मैले जे-जति भनेको छु त्यो पूर्ण रूपले शास्त्रअनुसार छ। तर यो पनि अत्यन्त सत्य छ कि शास्त्रवचनको अर्थ राम्ररी नबुझी मानिसलाई शास्त्रले वास्तवमा जे भन्छन् त्यसको पालन गर्ने रुचि हुँदैन।
55जुनसुकै आचरण न्यायअनुकूल छ, त्यो शास्त्रअनुरूप छ। श्रुतिले यही भन्छ। त्यसै गरी, जुनसुकै आचरण न्यायविपरीत छ, त्यो शास्त्रविरुद्ध पनि छ। श्रुतिले यो पनि मान्छ।
56यो निश्चित छ कि शास्त्रको उल्लङ्घन गरेर कसैले शास्त्रीय कर्म गर्न सक्दैन। जो वेदविरुद्ध छ त्यो अशास्त्रीय हो। श्रुतिले यसो भन्छ।
57धेरै मानिस, जो केवल त्यसैमा विश्वास गर्छन् जो सीधै तिनका इन्द्रियलाई देखिन्छ, केवल यसै लोकलाई देख्छन्। शास्त्रले जसलाई दोष भन्छन्, ती तिनीहरूले देख्दैनन्। यसै कारण तिनीहरूले पनि हामीजस्तै शोक भोग्नुपर्छ। इन्द्रियका जुन विषय तपाईंजस्तासँग सम्बद्ध छन्, तिनै अरू प्राणीसँग पनि सम्बद्ध छन्।
58चारै वर्णका सम्पूर्ण मानिस र चारै आश्रम, तिनका कर्तव्य जतिसुकै भिन्न होऊन्, एउटै लक्ष्यको खोजी गर्छन्। तपाईं निर्विवाद प्रतिभा र सामर्थ्यले सम्पन्न हुनुहुन्छ। त्यस विशेष आचरणलाई निश्चित गर्नका लागि जो अभीष्ट लक्ष्य पूरा गर्न सर्वथा समर्थ होस्, तपाईंले मलाई अनन्त (ब्रह्म)को वर्णन गरेर मेरो आत्मालाई शान्तिले भरिदिनुभयो। रह्यो हाम्रो कुरा — आत्मालाई बुझ्न नसकेका कारण हामी जीवनको यथार्थताको सम्यक् ज्ञानबाट वञ्चित छौँ। हाम्रो बुद्धि तुच्छ वस्तुमा लागेको छ र हामी घोर अन्धकारले ढाकिएका छौँ।
59केवल त्यही जो योगमा लागेको छ, जसले आफ्ना सम्पूर्ण कर्तव्य पूरा गरिसकेको छ, जो केवल आफ्नै शरीरको आश्रयमा सर्वत्र विचरण गर्न समर्थ छ, जसले आफ्नो आत्मालाई पूर्ण संयममा राखेको छ, जो धर्मशास्त्रका अपेक्षाभन्दा माथि उठिसकेको छ र जसले सम्पूर्ण जगत्को उपेक्षा गर्छ — त्यसैले कर्मका विषयमा वेदका घोषणाको उल्लङ्घन गर्न सक्छ र भन्न सक्छ कि मोक्ष छ।
60तर जो आफन्तका बीचमा बस्छ, उसका लागि यस आचरणको पालन अत्यन्त कठिन छ। दान, वेदाध्ययन, यज्ञ, सन्तानोत्पत्ति, आचरणको सरलता — जब यी गरेर पनि कसैले मोक्ष पाउँदैन, तब धिक्कार छ त्यसलाई जसले त्यो पाउन चाहन्छ, र स्वयं त्यस मोक्षलाई पनि जसको खोजी गरिन्छ! लाग्छ कि त्यो प्राप्त गर्न लगाइएको सारा श्रम निष्फल नै छ।
61यदि कसैले वेदमा भनिएका कर्म नगरी तिनको उपेक्षा गर्छ भने उसमाथि नास्तिकताको आरोप लाग्छ। हे तेजस्वी, म तत्काल त्यस विषयमा सुन्न चाहन्छु जो वेदमा कर्मका विधानपछि आउँछ।
62हे ब्राह्मण, मलाई सत्य बताउनुहोस्! म शिष्यझैँ तपाईंको चरणमा बसेको छु। कृपया मलाई सिकाउनुहोस्! हे विद्वान्, मोक्षका विषयमा जति तपाईंलाई थाहा छ, त्यति नै म पनि जान्न चाहन्छु!