अंग्रेज़ी
1Yudhisthira said The Vedas, O Bharata, describe Religion, Profit, and Pleasure. Tell me, however, O grand-father, the attainment of which is considered as superior.
2Bhishma said About it I shall recite to you the ancient discourse of the benefit which Kundadhara in days of yore had conferred upon one who was devoted to him.
3Once on a time a Brahmana shorn of riches tried to win virtue, actuated by the desire of fruit. He continually thought of riches for employing it in the celebration of sacrifices. For gaining his end he engaged in the practice of the austerest penances.
4Determined to achieve his object, he began to adore the gods with great devotion. But he failed to acquire riches by such adoration of the gods.
5He thereupon began to think aside, What is that god, hitherto not worshipped by men, who may be forthwith favourably disposed towards me?
6While thinking thus with a cool mind, he saw stationed before him that retainer of the gods, viz., the Cloud called Kundadhara.
7As soon as he saw that mighty-armed being, the Brahmana's feelings of devotion were excited, and he said to himself,-This one will surely give me prosperity! Indeed, his form indicates it.
8He lives near the gods. He has not as yet been worshipped by other man. He will surely give me profuse riches without any delay!
9The Brahmana then, having determined thus, adored that Cloud with incense, perfumes and garlands of flowers of the most superior kind, and with various sorts of offerings.
10Thus adored, the Cloud became very soon pleased with his worshipper, and uttered these words of benefit to that Brahmana:
11The wise have laid down expiation for one guilty of Brahmanicide, or of drinking alcohol, or of stealing, or of neglecting all meritorious vows. There is no expiation, however, for one who is ungrateful.
12Expectation has a child named Sin. Anger, again, is considered to be a child of Envy. Cupidity is the child of Deceit. Ingratitude, however, is barnen.
13After this, that Brahmana, stretched on a bed of Kusha grass, and penetrated with the energy of Kundadhara, saw all living beings in a dream.
14Indeed, on account of his absence of passion, penances, and devotion, that Brahmana of purified soul and standing aloof from all enjoyments saw in the night that effect of his devotion to Kundadhara.
15Indeed, O Yudhishthira, he saw the great and highly effulgent Manibhadra stationed in the midst of the gods, engaged in giving his orders.
16There the gods seemed to be engaged in granting kingdoms and riches to men, induced by their good deeds, and in taking them away when men deviated from goodness.
17Then, O foremost of Bharata's race, the highly effulgent Kundadhara, bending himself low, laid himself down on the ground before the gods in the presences of all the Yakshas.
18At the command of the gods the Manibhadra said to the prostrate Kundadhara,-What does Kundadhara want?
19Thereupon Kundadhara replied,-If, indeed, the gods are gratified with me, there, that Brahmana respects me greatly. I pray for some favour being shown to him, something, that may bring him happiness.
20Hearing this, Manibhadra, ordered by the gods, once more said to the highly intelligent Kundadhara.
21Rise, Rise up, O Kundadhara; Your prayer has borne success! Be you happy! If this Brahmana seeks riches, let as much wealth be given to him, as he wishes. at the command of the gods I shall give him immeasurable riches.
22Then, thinking upon the fieeting and unreal character of the humanity, Kundadhara set his heart, O Yudhisthira, upon inclining the Brahmana to penances.
23Indeed, Kundadhara said,-I do not, O giver of riches, beg for wealth on behalf of this Brahmana. I desire the bestowed of another favour upon him.
24I do not pray for this devotee of mine mountains of pearls and gems, or even the whole Earth with all her riches. I wish, however, that he should be virtuous.
25Let his heart find pleasure in virtue! Let him have virtue for his support. Let virtue be the foremost of all his objects. This is the favour which I am inclined to give my support. Manibhadra said
26The fruits of virtue are always kingdom and happiness of various sorts. Let this one enjoy those fruits, always freed from all sorts of physical sufferings.
27Thus addressed, the highly illustrious Kundadhara, repeatedly prayed for virtue alone for that Brahmana. The gods were highly pleased at it.
28Then Manibhadra said The gods are all pleased with you as also with this Brahmana. This one shall become a virtuous man. He shall devote his mind to virtue.
29The Cloud, Kundadhara, became pleased,O Yudhishthira, at thus having been successful in gaining his wish. The boon that he had got was one that could not be acquired by anybody else.
30The Brahinana then saw scattered around him many fine fabrics of cloth. Without caring for them at all, the Brahmana came to disrelish the world.
31When this one does not attach any value to good deeds, who else will? I had better go to the forest for leading a life of righteousness.
32Bhishma said as Cherishing a distaste for the world, and through the grace also of the gods, that foremost of Brahmanas entered the forest and began to practise the austerest of penances.
33Living upon such fruits and roots remained after serving the gods and guests, the mind of that twice-born one, O king, was firmly set upon virtue.
34By and bye the Brahmana, leaving off fruits and roots, began to use leaves of trees as his food. Then leaving off leaves, he took to water only as his subsistence.
35Thereafter he passed many years by living upon air only. All this time, however, his strength did not decrease. This seemed highly wonderful.
36Devoted to virtue and engaged in the practice of the severest austerities, after a long time he gained spiritual vision.
37He then thought, saying to himself,-If, being pleased with anybody I give him riches, my speech would never be untrue.
38With a face lighted up by smiles, he once more began to practise severer austerities.
39And once more, having gained (higher) success, he thought that he could by his-will force, then create the very highest objects. If, pleased with any person whatsoever I give him even sovereignty, he will immediately become a king, for my words will never be falsified.
40While he was thinking thus, kundadhara, actuated by his friendship for the Brahmana and no less by the ascetic success which the Brahmana had gained, appeared before him, O Bharata.
41Meeting with him the Brahmana offered him adorations according to the observances ordained. The Brahmana, however, felt some surprise, O king.
42Then Kundadhara addressed the Brahmana, saying, you have now got an excellent and spiritual eye! See with this vision of yours the end which is attained by kings, and see all the worlds besides.
43The Brahmana then, then, his spiritual vision, saw from a distance thousands of kings sunk in hell.
44Kundadhara said After having adored me with devotion you had got sorrow for your share, what then would have been the good done to you by me, and what the value of my favour.
45Look, look, for what end do men seek the gratification of carnal enjoyments! The door of heaven is closed to men.
46Bhishma said The Brahmana then saw many men living in this world, embracing lust, anger, avarice, fear, pride, sheep, procrastination, and activity.
47All human beings are enchained with these. The gods are afraid of men. These vices, at the order of the gods, mar and disconcert on all sides.
48No man can become virtuous unless allowed by the gods. You have become competent to give away kingdoms and riches through your penances!
49Bhishma said Thus addressed, the pious Brahmana, bending his head to that Cloud, laid himself low on the ground, and said,-You have, indeed, done me a great favour!
50Unconscious of the great love shown by you towards me,I through the influency of desire and avarice, could not show good will towards you.
51Then Kundadhara said That foremost of twice-born ones,-I have forgiven you!-and having embraced him with his arms disappeared there and then.
52The Brahmana then travelled through all the worlds, having acquired ascetic through the favour of Kundadhara.
53Through the power gained from virtue and penances, one acquires power to pass through the skies and to fructify all his wishes and purposes, and finally attain to the highest end.
54Thë gods, Brahmanas, Yakshas, and all good men and Charanas always adore the virtuous but never the rich given up to the indulgence of their desires. success
55The gods are truly placed with you since your mind is devoted to virtue. In riches there may be a very little happiness but in virtue the extent of happiness is very great.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे भरतश्रेष्ठ, वेद धर्म, अर्थ और काम का वर्णन करते हैं। किन्तु हे पितामह, मुझे बताइए कि इनमें से किसकी प्राप्ति श्रेष्ठ मानी जाती है।
2भीष्म ने कहा — इस विषय में मैं तुम्हें उस प्राचीन प्रसंग को सुनाऊँगा जिसमें कुण्डधार ने पूर्वकाल में अपने एक भक्त पर उपकार किया था।
3एक समय धन से रहित एक ब्राह्मण ने फल की कामना से प्रेरित होकर धर्म अर्जित करने का यत्न किया। वह निरन्तर धन का विचार करता रहता था, ताकि उसे यज्ञों के अनुष्ठान में लगा सके। अपना प्रयोजन सिद्ध करने के लिए वह अत्यन्त कठोर तपस्या में लग गया।
4अपना लक्ष्य पाने के लिए दृढ़ होकर उसने बड़ी भक्ति से देवताओं की आराधना आरम्भ की। किन्तु देवताओं की ऐसी आराधना से भी उसे धन प्राप्त नहीं हुआ।
5तब वह मन-ही-मन सोचने लगा — 'वह कौन देवता है जिसकी अब तक मनुष्यों ने उपासना नहीं की और जो तुरन्त मुझ पर प्रसन्न हो सकता है?'
6शान्त चित्त से इस प्रकार विचार करते हुए उसने देवताओं के उस सेवक को — कुण्डधार नामक मेघ को — अपने सामने खड़ा देखा।
7उस महाबाहु प्राणी को देखते ही ब्राह्मण के मन में भक्ति के भाव उमड़ आए, और उसने अपने से कहा — 'यह निश्चय ही मुझे समृद्धि देगा! सचमुच इसका रूप ही यह सूचित करता है।'
8'यह देवताओं के निकट रहता है। अब तक किसी अन्य मनुष्य ने इसकी उपासना नहीं की। यह निश्चय ही बिना किसी विलम्ब के मुझे प्रचुर धन देगा!'
9तब ऐसा निश्चय करके उस ब्राह्मण ने धूप, सुगन्ध, सर्वोत्तम पुष्पों की मालाओं तथा नाना प्रकार के उपहारों से उस मेघ की आराधना की।
10इस प्रकार आराधित होकर वह मेघ शीघ्र ही अपने उपासक पर प्रसन्न हो गया और उसने उस ब्राह्मण से ये हितकर वचन कहे —
11'बुद्धिमानों ने ब्रह्महत्या के, मदिरापान के, चोरी के अथवा समस्त पुण्य-व्रतों की उपेक्षा के दोषी पुरुष के लिए प्रायश्चित्त बताया है। किन्तु जो कृतघ्न है, उसके लिए कोई प्रायश्चित्त नहीं है।'
12'आशा की एक सन्तान है जिसका नाम पाप है। क्रोध ईर्ष्या की सन्तान माना जाता है। लोभ कपट की सन्तान है। किन्तु कृतघ्नता बाँझ है।'
13इसके पश्चात् वह ब्राह्मण कुश की शय्या पर लेटा हुआ, कुण्डधार के तेज से व्याप्त होकर, स्वप्न में समस्त प्राणियों को देखने लगा।
14सचमुच, वैराग्य, तप और भक्ति के कारण शुद्ध आत्मा वाले और समस्त भोगों से दूर रहने वाले उस ब्राह्मण ने रात में कुण्डधार के प्रति अपनी भक्ति का वह फल देखा।
15हे युधिष्ठिर, सचमुच उसने महान् और अत्यन्त तेजस्वी मणिभद्र को देवताओं के बीच स्थित होकर आज्ञाएँ देते हुए देखा।
16वहाँ देवता मनुष्यों के सत्कर्मों से प्रेरित होकर उन्हें राज्य और धन देते हुए, तथा मनुष्यों के सन्मार्ग से विचलित होने पर वे वस्तुएँ वापस ले लेते हुए जान पड़ते थे।
17तब हे भरतवंशियों में श्रेष्ठ, अत्यन्त तेजस्वी कुण्डधार ने समस्त यक्षों की उपस्थिति में झुककर देवताओं के सामने भूमि पर लेटकर प्रणाम किया।
18देवताओं की आज्ञा से मणिभद्र ने भूमि पर प्रणत कुण्डधार से कहा — 'कुण्डधार क्या चाहता है?'
19तब कुण्डधार ने उत्तर दिया — 'यदि सचमुच देवता मुझसे प्रसन्न हैं, तो वह ब्राह्मण मेरा बड़ा आदर करता है। मैं उस पर कोई कृपा किए जाने की प्रार्थना करता हूँ — ऐसी कोई वस्तु जो उसे सुख दे।'
20यह सुनकर देवताओं के आदेश से मणिभद्र ने परम बुद्धिमान् कुण्डधार से फिर कहा —
21'उठो, उठो, हे कुण्डधार! तुम्हारी प्रार्थना सफल हो गई! तुम सुखी हो! यदि यह ब्राह्मण धन चाहता है, तो उसे उतना ही धन दिया जाए जितना वह चाहे। देवताओं की आज्ञा से मैं उसे अपार धन दूँगा।'
22तब हे युधिष्ठिर, मनुष्य-जीवन के क्षणभंगुर और असार स्वरूप पर विचार करके कुण्डधार ने अपना मन उस ब्राह्मण को तप की ओर प्रवृत्त करने में लगाया।
23सचमुच कुण्डधार ने कहा — 'हे धनदाता, मैं इस ब्राह्मण के लिए धन नहीं माँगता। मैं उस पर किसी दूसरी कृपा की कामना करता हूँ।'
24'मैं अपने इस भक्त के लिए मोतियों और रत्नों के पर्वत नहीं माँगता, न समस्त धन-सम्पत्ति सहित यह सारी पृथ्वी। मैं तो यह चाहता हूँ कि वह धर्मात्मा हो।'
25'उसका हृदय धर्म में आनन्द पाए! धर्म ही उसका आश्रय हो। धर्म ही उसके समस्त प्रयोजनों में श्रेष्ठ हो। यही वह वर है जिसकी मैं याचना करता हूँ।' मणिभद्र ने कहा —
26'धर्म के फल सदा राज्य और नाना प्रकार के सुख होते हैं। यह पुरुष उन फलों को भोगे, और सब प्रकार के शारीरिक कष्टों से सदा मुक्त रहे।'
27इस प्रकार कहे जाने पर परम तेजस्वी कुण्डधार ने उस ब्राह्मण के लिए बार-बार केवल धर्म की ही याचना की। देवता इससे अत्यन्त प्रसन्न हुए।
28तब मणिभद्र ने कहा — 'देवता तुमसे तथा इस ब्राह्मण से भी प्रसन्न हैं। यह धर्मात्मा पुरुष बनेगा। यह अपना मन धर्म में लगाएगा।'
29हे युधिष्ठिर, इस प्रकार अपनी कामना सिद्ध कर लेने पर मेघ कुण्डधार प्रसन्न हुआ। जो वर उसे मिला वह ऐसा था जिसे और कोई प्राप्त नहीं कर सकता था।
30तब उस ब्राह्मण ने अपने चारों ओर बहुत-से बहुमूल्य वस्त्र बिखरे देखे। उनकी तनिक भी चिन्ता न करके उस ब्राह्मण को संसार से विरक्ति हो गई।
31'जब यह भी सत्कर्मों को कोई मूल्य नहीं देता, तब और कौन देगा? मुझे तो धर्ममय जीवन बिताने के लिए वन को ही चला जाना चाहिए।'
32भीष्म ने कहा — संसार से विरक्त होकर तथा देवताओं की कृपा से भी वह ब्राह्मणश्रेष्ठ वन में गया और अत्यन्त कठोर तप करने लगा।
33हे राजन्, देवताओं और अतिथियों की सेवा करने के पश्चात् जो फल-मूल बचते थे, उन्हीं पर जीवित रहते हुए उस द्विज का मन दृढ़ता से धर्म में लगा रहा।
34धीरे-धीरे उस ब्राह्मण ने फल-मूल भी छोड़कर वृक्षों के पत्तों को अपना आहार बनाया। फिर पत्ते भी छोड़कर उसने केवल जल पर ही निर्वाह करना आरम्भ किया।
35इसके पश्चात् उसने केवल वायु पर जीवित रहकर अनेक वर्ष बिताए। किन्तु इतने समय में भी उसका बल कम नहीं हुआ। यह अत्यन्त आश्चर्यजनक जान पड़ता था।
36धर्म में लगे हुए और कठोरतम तपस्याओं में रत रहते हुए दीर्घकाल के पश्चात् उसे दिव्य दृष्टि प्राप्त हुई।
37तब उसने मन-ही-मन सोचा — 'यदि मैं किसी पर प्रसन्न होकर उसे धन दे दूँ, तो मेरा वचन कभी मिथ्या नहीं होगा।'
38मुस्कान से उज्ज्वल मुख लिए हुए उसने फिर और भी कठोर तपस्याएँ आरम्भ कर दीं।
39और फिर (उच्चतर) सिद्धि प्राप्त करके उसने सोचा कि वह अपने संकल्प-बल से परम श्रेष्ठ वस्तुओं की भी रचना कर सकता है। 'यदि मैं किसी भी पुरुष पर प्रसन्न होकर उसे राज्य भी दे दूँ, तो वह तत्काल राजा बन जाएगा, क्योंकि मेरे वचन कभी मिथ्या नहीं होंगे।'
40हे भरतश्रेष्ठ, जब वह ऐसा सोच रहा था, तब ब्राह्मण के प्रति अपनी मैत्री से तथा उस तपःसिद्धि से भी प्रेरित होकर, जो ब्राह्मण ने प्राप्त की थी, कुण्डधार उसके सामने प्रकट हुआ।
41उससे मिलकर ब्राह्मण ने विहित नियमों के अनुसार उसकी आराधना की। किन्तु हे राजन्, ब्राह्मण को कुछ आश्चर्य भी हुआ।
42तब कुण्डधार ने उस ब्राह्मण से कहा — 'अब तुम्हें उत्तम दिव्य दृष्टि प्राप्त हो गई है! अपनी इसी दृष्टि से देखो कि राजाओं की क्या गति होती है, और उसके साथ समस्त लोकों को भी देखो।'
43तब उस ब्राह्मण ने अपनी दिव्य दृष्टि से दूर से सहस्रों राजाओं को नरक में डूबा हुआ देखा।
44कुण्डधार ने कहा — भक्ति से मेरी आराधना करने के पश्चात् यदि तुम्हारे भाग में शोक ही आता, तो मेरे द्वारा तुम्हारा क्या हित होता, और मेरी कृपा का क्या मूल्य होता?
45देखो, देखो — किस प्रयोजन के लिए मनुष्य दैहिक भोगों की तृप्ति चाहते हैं! ऐसे मनुष्यों के लिए स्वर्ग का द्वार बन्द है।
46भीष्म ने कहा — तब उस ब्राह्मण ने इस लोक में रहने वाले बहुत-से मनुष्यों को काम, क्रोध, लोभ, भय, अभिमान, निद्रा, प्रमाद और चंचलता का आलिंगन करते हुए देखा।
47समस्त मनुष्य इन्हीं से बँधे हुए हैं। देवता मनुष्यों से डरते हैं। ये दोष देवताओं के आदेश से चारों ओर मनुष्यों को बिगाड़ते और विचलित करते हैं।
48देवताओं की अनुमति के बिना कोई मनुष्य धर्मात्मा नहीं बन सकता। तुम अपने तप के बल से राज्य और धन देने में समर्थ हो गए हो!
49भीष्म ने कहा — इस प्रकार कहे जाने पर उस धर्मात्मा ब्राह्मण ने उस मेघ के सामने सिर झुकाकर भूमि पर लेटकर प्रणाम किया और कहा — 'आपने सचमुच मुझ पर महान् उपकार किया है!'
50'आपने मेरे प्रति जो महान् प्रेम दिखाया उसे न जानकर, कामना और लोभ के प्रभाव से मैं आपके प्रति सद्भाव नहीं दिखा सका।'
51तब कुण्डधार ने उस द्विजश्रेष्ठ से कहा — 'मैंने तुम्हें क्षमा कर दिया!' — और उसे अपनी भुजाओं में भरकर वह वहीं अन्तर्धान हो गया।
52तब वह ब्राह्मण, कुण्डधार की कृपा से तपःसिद्धि प्राप्त करके, समस्त लोकों में विचरण करने लगा।
53धर्म और तप से प्राप्त शक्ति के द्वारा मनुष्य आकाश में विचरण करने की, अपनी समस्त कामनाओं और प्रयोजनों को सिद्ध करने की, और अन्ततः परम गति प्राप्त करने की सामर्थ्य पा लेता है।
54देवता, ब्राह्मण, यक्ष तथा समस्त सत्पुरुष और चारण सदा धर्मात्मा की ही पूजा करते हैं, कभी उस धनी की नहीं जो अपनी कामनाओं के भोग में डूबा हुआ है।
55देवता सचमुच तुमसे प्रसन्न हैं, क्योंकि तुम्हारा मन धर्म में लगा है। धन में सुख बहुत थोड़ा हो सकता है, किन्तु धर्म में सुख का विस्तार अत्यन्त बड़ा है।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे भरतश्रेष्ठ, वेदले धर्म, अर्थ र कामको वर्णन गर्छन्। तर हे पितामह, मलाई भन्नुहोस् कि यीमध्ये कसको प्राप्ति श्रेष्ठ मानिन्छ।
2भीष्मले भने — यस विषयमा म तिमीलाई त्यो प्राचीन प्रसङ्ग सुनाउँछु जसमा कुण्डधारले पूर्वकालमा आफ्नो एक भक्तमाथि उपकार गरेका थिए।
3एक समय धनविहीन एक ब्राह्मणले फलको कामनाले प्रेरित भई धर्म आर्जन गर्ने प्रयत्न गरे। तिनी निरन्तर धनको विचार गरिरहन्थे, ताकि त्यसलाई यज्ञको अनुष्ठानमा लगाउन सकून्। आफ्नो प्रयोजन सिद्ध गर्न तिनी अत्यन्त कठोर तपस्यामा लागे।
4आफ्नो लक्ष्य पाउन दृढ भई तिनले ठूलो भक्तिले देवताको आराधना सुरु गरे। तर देवताको त्यस्तो आराधनाबाट पनि तिनलाई धन प्राप्त भएन।
5तब तिनी मनमनै सोच्न थाले — 'त्यो कुन देवता हो जसको अहिलेसम्म मानिसले उपासना गरेका छैनन् र जो तुरुन्तै ममाथि प्रसन्न हुन सक्छ?'
6शान्त चित्तले यसरी विचार गर्दा तिनले देवताका त्यस सेवकलाई — कुण्डधार नाम गरेको मेघलाई — आफूअगाडि उभिएको देखे।
7त्यस महाबाहु प्राणीलाई देख्नेबित्तिकै ब्राह्मणको मनमा भक्तिका भाव उर्लिए, र तिनले आफैँलाई भने — 'यसले निश्चय नै मलाई समृद्धि दिनेछ! साँच्चै यसको रूपले नै यो सूचित गर्छ।'
8'यो देवताको नजिक बस्छ। अहिलेसम्म अरू कुनै मानिसले यसको उपासना गरेको छैन। यसले निश्चय नै कुनै ढिलाइबिना मलाई प्रशस्त धन दिनेछ!'
9तब यस्तो निश्चय गरेर ती ब्राह्मणले धूप, सुगन्ध, सर्वोत्तम पुष्पका माला तथा नानाथरी उपहारले त्यस मेघको आराधना गरे।
10यसरी आराधित भई त्यो मेघ चाँडै नै आफ्नो उपासकमाथि प्रसन्न भयो र त्यसले ती ब्राह्मणलाई यी हितकर वचन भन्यो —
11'बुद्धिमान्हरूले ब्रह्महत्याका, मदिरापानका, चोरीका वा सम्पूर्ण पुण्यव्रतको उपेक्षाका दोषी पुरुषका लागि प्रायश्चित्त बताएका छन्। तर जो कृतघ्न छ, उसका लागि कुनै प्रायश्चित्त छैन।'
12'आशाको एउटा सन्तान छ जसको नाम पाप हो। क्रोध ईर्ष्याको सन्तान मानिन्छ। लोभ कपटको सन्तान हो। तर कृतघ्नता बाँझो छ।'
13त्यसपछि ती ब्राह्मण कुशको शय्यामा पल्टेर, कुण्डधारको तेजले व्याप्त भई, सपनामा सम्पूर्ण प्राणीलाई देख्न थाले।
14साँच्चै, वैराग्य, तप र भक्तिका कारण शुद्ध आत्मा भएका र सम्पूर्ण भोगबाट टाढा रहने ती ब्राह्मणले रातमा कुण्डधारप्रतिको आफ्नो भक्तिको त्यो फल देखे।
15हे युधिष्ठिर, साँच्चै तिनले महान् र अत्यन्त तेजस्वी मणिभद्रलाई देवताका बीचमा रही आज्ञा दिइरहेको देखे।
16त्यहाँ देवताहरू मानिसका सत्कर्मले प्रेरित भई तिनलाई राज्य र धन दिँदै, तथा मानिस सन्मार्गबाट विचलित हुँदा ती वस्तु फिर्ता लिँदै गरेको देखिन्थ्यो।
17तब हे भरतवंशीहरूमा श्रेष्ठ, अत्यन्त तेजस्वी कुण्डधारले सम्पूर्ण यक्षको उपस्थितिमा निहुरेर देवताअगाडि भुइँमा पल्टेर प्रणाम गरे।
18देवताको आज्ञाले मणिभद्रले भुइँमा प्रणत कुण्डधारलाई भने — 'कुण्डधारले के चाहन्छ?'
19तब कुण्डधारले उत्तर दिए — 'यदि साँच्चै देवताहरू मसँग प्रसन्न छन् भने ती ब्राह्मणले मेरो ठूलो आदर गर्छन्। म तिनीमाथि कुनै कृपा गरियोस् भन्ने प्रार्थना गर्छु — त्यस्तो कुनै वस्तु जसले तिनलाई सुख देओस्।'
20यो सुनेर देवताको आदेशले मणिभद्रले परम बुद्धिमान् कुण्डधारलाई फेरि भने —
21'उठ, उठ, हे कुण्डधार! तिम्रो प्रार्थना सफल भयो! तिमी सुखी होऊ! यदि यी ब्राह्मणले धन चाहन्छन् भने तिनलाई त्यति नै धन दिइयोस् जति तिनी चाहन्छन्। देवताको आज्ञाले म तिनलाई अपार धन दिनेछु।'
22तब हे युधिष्ठिर, मानिस-जीवनको क्षणभङ्गुर र असार स्वरूपमा विचार गरेर कुण्डधारले आफ्नो मन ती ब्राह्मणलाई तपतर्फ प्रवृत्त गराउनमा लगाए।
23साँच्चै कुण्डधारले भने — 'हे धनदाता, म यी ब्राह्मणका लागि धन माग्दिनँ। म तिनीमाथि अर्कै कृपाको कामना गर्छु।'
24'म आफ्ना यी भक्तका लागि मोती र रत्नका पर्वत माग्दिनँ, न सम्पूर्ण धनसम्पत्तिसहित यो सारा पृथ्वी। म त यो चाहन्छु कि तिनी धर्मात्मा होऊन्।'
25'तिनको हृदयले धर्ममा आनन्द पाओस्! धर्म नै तिनको आश्रय होस्। धर्म नै तिनका सम्पूर्ण प्रयोजनमा श्रेष्ठ होस्। यही त्यो वर हो जसको म याचना गर्छु।' मणिभद्रले भने —
26'धर्मका फल सधैँ राज्य र नाना प्रकारका सुख हुन्छन्। यी पुरुषले ती फल भोगून्, र सबै प्रकारका शारीरिक कष्टबाट सधैँ मुक्त रहून्।'
27यसरी भनिएपछि परम तेजस्वी कुण्डधारले ती ब्राह्मणका लागि पटकपटक केवल धर्मकै याचना गरे। देवताहरू यसबाट अत्यन्त प्रसन्न भए।
28तब मणिभद्रले भने — 'देवताहरू तिमीसँग तथा यी ब्राह्मणसँग पनि प्रसन्न छन्। यिनी धर्मात्मा पुरुष बन्नेछन्। यिनले आफ्नो मन धर्ममा लगाउनेछन्।'
29हे युधिष्ठिर, यसरी आफ्नो कामना सिद्ध गरेपछि मेघ कुण्डधार प्रसन्न भए। तिनले पाएको वर यस्तो थियो जुन अरू कसैले प्राप्त गर्न सक्दैनथ्यो।
30तब ती ब्राह्मणले आफ्नो चारैतिर धेरै बहुमूल्य वस्त्र छरिएका देखे। तिनको अलिकति पनि वास्ता नगरी ती ब्राह्मणलाई संसारबाट विरक्ति भयो।
31'जब यसले पनि सत्कर्मलाई कुनै मूल्य दिँदैन, तब अरू कसले दिनेछ? मैले त धर्ममय जीवन बिताउन वनमै जानुपर्छ।'
32भीष्मले भने — संसारबाट विरक्त भई तथा देवताको कृपाले पनि ती ब्राह्मणश्रेष्ठ वनमा गए र अत्यन्त कठोर तप गर्न थाले।
33हे राजन्, देवता र अतिथिको सेवा गरेपछि जुन फलमूल बाँकी रहन्थे, तिनैमा बाँच्दै ती द्विजको मन दृढतापूर्वक धर्ममा लागिरह्यो।
34बिस्तारै ती ब्राह्मणले फलमूल पनि छोडेर वृक्षका पातलाई आफ्नो आहार बनाए। अनि पात पनि छोडेर तिनले केवल जलमै निर्वाह गर्न थाले।
35त्यसपछि तिनले केवल वायुमै बाँचेर अनेक वर्ष बिताए। तर यति समयमा पनि तिनको बल घटेन। यो अत्यन्त आश्चर्यजनक देखिन्थ्यो।
36धर्ममा लागेका र कठोरतम तपस्यामा रत रहँदै लामो समयपछि तिनलाई दिव्य दृष्टि प्राप्त भयो।
37तब तिनले मनमनै सोचे — 'यदि म कसैमाथि प्रसन्न भई उसलाई धन दिऊँ भने मेरो वचन कहिल्यै मिथ्या हुनेछैन।'
38मुस्कानले उज्यालो मुख लिएर तिनले फेरि झन् कठोर तपस्या सुरु गरे।
39अनि फेरि (उच्चतर) सिद्धि प्राप्त गरेर तिनले सोचे कि तिनी आफ्नो सङ्कल्पबलले परम श्रेष्ठ वस्तुको पनि रचना गर्न सक्छन्। 'यदि म कुनै पनि पुरुषमाथि प्रसन्न भई उसलाई राज्य नै दिऊँ भने ऊ तत्कालै राजा बन्नेछ, किनभने मेरा वचन कहिल्यै मिथ्या हुनेछैनन्।'
40हे भरतश्रेष्ठ, जब तिनी यसो सोचिरहेका थिए, तब ब्राह्मणप्रतिको आफ्नो मैत्रीले तथा ब्राह्मणले प्राप्त गरेको त्यस तपःसिद्धिले पनि प्रेरित भई कुण्डधार तिनीअगाडि प्रकट भए।
41तिनलाई भेटेर ब्राह्मणले विहित नियमअनुसार तिनको आराधना गरे। तर हे राजन्, ब्राह्मणलाई केही आश्चर्य पनि भयो।
42तब कुण्डधारले ती ब्राह्मणलाई भने — 'अब तिमीलाई उत्तम दिव्य दृष्टि प्राप्त भयो! आफ्नै यस दृष्टिले हेर कि राजाहरूको के गति हुन्छ, र त्यससँगै सम्पूर्ण लोकलाई पनि हेर।'
43तब ती ब्राह्मणले आफ्नो दिव्य दृष्टिले टाढाबाट हजारौँ राजालाई नरकमा डुबेको देखे।
44कुण्डधारले भने — भक्तिले मेरो आराधना गरेपछि यदि तिम्रो भागमा शोक नै आउँथ्यो भने मबाट तिम्रो के हित हुन्थ्यो, र मेरो कृपाको के मूल्य हुन्थ्यो?
45हेर, हेर — कुन प्रयोजनका लागि मानिसहरू दैहिक भोगको तृप्ति चाहन्छन्! त्यस्ता मानिसका लागि स्वर्गको ढोका बन्द छ।
46भीष्मले भने — तब ती ब्राह्मणले यस लोकमा बस्ने धेरै मानिसलाई काम, क्रोध, लोभ, भय, अभिमान, निद्रा, प्रमाद र चञ्चलतालाई अङ्गालो हालिरहेको देखे।
47सम्पूर्ण मानिस यिनैले बाँधिएका छन्। देवताहरू मानिससँग डराउँछन्। यी दोषले देवताको आदेशले चारैतिर मानिसलाई बिगार्छन् र विचलित पार्छन्।
48देवताको अनुमतिबिना कुनै मानिस धर्मात्मा बन्न सक्दैन। तिमी आफ्नो तपको बलले राज्य र धन दिन समर्थ भएका छौ!
49भीष्मले भने — यसरी भनिएपछि ती धर्मात्मा ब्राह्मणले त्यस मेघअगाडि शिर निहुराई भुइँमा पल्टेर प्रणाम गरे र भने — 'तपाईंले साँच्चै ममाथि महान् उपकार गर्नुभयो!'
50'तपाईंले मप्रति देखाउनुभएको महान् प्रेम नजानी, कामना र लोभको प्रभावले म तपाईंप्रति सद्भाव देखाउन सकिनँ।'
51तब कुण्डधारले ती द्विजश्रेष्ठलाई भने — 'मैले तिमीलाई क्षमा गरेँ!' — र तिनलाई आफ्ना पाखुरामा अङ्गालेर तिनी त्यहीँ अन्तर्धान भए।
52तब ती ब्राह्मण, कुण्डधारको कृपाले तपःसिद्धि प्राप्त गरी, सम्पूर्ण लोकमा विचरण गर्न थाले।
53धर्म र तपबाट प्राप्त शक्तिद्वारा मानिसले आकाशमा विचरण गर्ने, आफ्ना सम्पूर्ण कामना र प्रयोजन सिद्ध गर्ने, र अन्ततः परम गति प्राप्त गर्ने सामर्थ्य पाउँछ।
54देवता, ब्राह्मण, यक्ष तथा सम्पूर्ण सत्पुरुष र चारणले सधैँ धर्मात्माकै पूजा गर्छन्, कहिल्यै त्यस धनीको होइन जो आफ्ना कामनाको भोगमा डुबेको छ।
55देवताहरू साँच्चै तिमीसँग प्रसन्न छन्, किनभने तिम्रो मन धर्ममा लागेको छ। धनमा सुख निकै थोरै हुन सक्छ, तर धर्ममा सुखको विस्तार अत्यन्त ठूलो छ।