मोक्षधर्म पर्व — प्रवृत्ति-धर्म और मोक्ष-धर्म
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 95
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच अविरोधेन भूतानां योगः षाड्गुण्यकारकः। यः स्यादुभयभाग्धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह॥ गार्हस्थ्यस्य च धर्मस्य योगधर्मस्य चोभयोः। अदूरसम्प्रस्थितयोः किंस्विच्छ्रेयः पितामह॥
2भीष्म उवाच उभौ धर्मो महाभागावुभौ परमदुश्चरौ। उभौ महाफलौ तौ तु सद्भिराचरितावुभौ॥
3अत्र ते वर्तयिष्यामि प्रामाण्यमुभयोस्तयोः। शृणुष्वैकमनाः पार्थ च्छिन्नधर्मार्थसंशयम्॥
4अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। कपिलस्य गोश्च संवादं तन्निबोध युधिष्ठिर॥
5आम्नायमनुपश्यन् हि पुराणं शाश्वतं ध्रुवम्। नहुषः पूर्वमालेभे त्वष्टुर्गामिति नः श्रुतम्॥
6तां नियुक्तामदीनात्मा सत्त्वस्थः संयमे रतः। ज्ञानवान् नियताहारो ददर्श कपिलस्तथा॥ स बुद्धिमुत्तमां प्राप्तो नैष्ठिकीमकुतोभयाम्। सतीमशिथिला सत्यां वेदा इत्यब्रवीत् सकृत्॥ तां गाषिः स्यूमरश्मिः प्रविश्य यतिमब्रवीत्। हंहो वेदा यदि मता धर्माः केनापरे मताः॥
7तपस्विनो धृतिमन्तः श्रुतिविज्ञानचक्षुषः। सर्वमाष हि मन्यन्ते व्याहृतं विदितात्मनः॥
8तस्यैवं गततृष्णस्य विज्वरस्य निराशिषः। का विवक्षास्ति वेदेषु निरारम्भस्य सर्वतः॥
9कपिल उवाच नाहं वेदान् विनिन्दामि न विवक्ष्यामि कर्हिचित्। पृथगाश्रमिणां कर्माण्येकार्थानीति नः श्रुतम्॥
10गच्छत्येव परित्यागी वानप्रस्थश्च गच्छति। गृहस्थो ब्रह्मचारी च उभौ तावपि गच्छतः॥
11देवयाना हि पन्थानश्चत्वारः शाश्वता मता: एषां ज्याय: कनीयस्त्वं फलेषूक्तं बलाबलम्॥
12एवं विदित्वा सर्वार्थानारभेतेति वैदिकम्। नारभेतेति चान्यत्र नैष्ठिकी श्रूयते श्रुतिः॥
13अनालम्भे ह्यदोषः स्यादालम्भे दोष उत्तमः। एवं स्थितस्य शास्त्रस्य दुर्विज्ञेयं बलाबलम्॥
14यद्यत्र किञ्चित् प्रत्यक्षमहिंसायाः परं मतम्। ऋते त्वागमशास्त्रेभ्यो ब्रूहि तद् यदि पश्यसि॥
15स्यूमरश्मिरुवाच स्वर्गकामो यजेतेति सततं श्रूयते श्रुतिः। फलं प्रकल्प्य पूर्वं हि ततो यज्ञः प्रतायते॥
16अजश्चाश्वश्च मेषश्च गौश्च पक्षिगणाश्च ये। ग्राम्यारण्याचौषधयः प्राणस्यानमिति श्रुतिः॥
17तथैवान्नं ह्यहरहः सायंप्रातर्निरूप्यते। पशवश्चाथ धान्य च यज्ञस्याङ्गमिति श्रुतिः॥
18एतानि सह यज्ञेन प्रजापतिकल्पयत्। तेन प्रजापतिर्देवान् यज्ञेनायजत प्रभुः॥
19तदन्योन्यवराः सर्वे प्राणिनः सप्त सप्तधा। यज्ञेषूपाकृतं विश्वं प्राहुरुत्तमसंज्ञितम्॥
20एतच्चैवाभ्यनुज्ञातं पूर्वैः पूर्वतरैस्तथा। को जातु न विचिन्वीत विद्वान् स्वां शक्तिमात्मनः।।२३।
21पशवश्च मनुष्याश्च दुमाश्चौषधिभिः सह। स्वर्गमेवाभिकाङ्क्षन्ते न च स्वर्गस्ततो मखात्॥
22ओषध्यः पशवो वृक्षा वीरुदाज्यं पयो दधि। हविर्भूमिर्दिशः श्रद्धा कालश्चैतानि द्वादश॥ ऋचो यजूंषि सामानि यजमानश्च षोडश। अग्नि यो गृहपतिः स सप्तदश उच्यते॥ अङ्गान्येतानि यज्ञस्य यज्ञो मूलमिति श्रुतिः। आज्येन पयसा दधा शकृताऽऽमिक्षया त्वचा॥ वालैः शृङ्गेण पादेन सम्भवत्येव गौमखम्। एवं प्रत्येकशः सर्वं यद् यदस्य विधीयते॥ यज्ञं वहन्ति सम्भूय सहत्विग्भिः सदक्षिणैः। संहृत्यैतानि सर्वाणि यज्ञं निवर्तयन्त्युत॥
23यज्ञार्थानि हि सृष्टानि यथार्था श्रूयते श्रुतिः। एवं पूर्वतरा: सर्वे प्रवृत्ताश्चैव मानवाः॥
24न हिनस्ति नारभते नाभिद्रुह्यति किंचन। यज्ञो यष्टव्य इत्येव यो यजत्यफलेप्सया॥
25यज्ञाङ्गान्यपि चैतानि यज्ञोक्तान्यनुपूर्वशः। विधिना विधियुक्तानि धारयन्ति परस्परम्॥
26आम्नायमाएं पश्यामि यस्मिन् वेदाः प्रतिष्ठिताः। तं विद्वांसोऽनुपश्यन्ति ब्राह्मणस्यानुदर्शनात्॥
27ब्राह्मणप्रभवो यज्ञो ब्राह्मणार्पण एव च। अनुयज्ञं जगत् सर्वं यज्ञश्चानुजगत् सदा॥
28ओमिति ब्रह्मणो योनिनमः स्वाहा स्वधा वषट्। यस्यैतानि प्रयुज्यन्ते यथाशक्ति कृतान्यपि॥ न तस्य त्रिषु लोकेषु परलोकभयं विदुः। इति वेदा वदन्तीह सिद्धाश्च परमर्षयः॥
29ऋचो यजूंषि सामानि स्तोभाश्च विधिचोदिताः। यस्मिन्नेतानि सर्वाणि भवन्तीह स वै द्विजः॥
30अग्न्याधेये यद् भवति यच्च सोमे सुते द्विज यच्चेतरैर्महायज्ञैर्वेद तद् भगवान् पुनः॥
31तस्माद् ब्रह्मन् यजेच्चैव याजयेच्चाविचारयन्। यजतः स्वर्गविधिना प्रेत्य स्वर्गफलं महत्॥
32नायं लोकोऽस्त्ययज्ञानां परचेति विनिश्चयः। वेदवादविदश्चैव प्रमाणमुभयं तदा॥
अंग्रेज़ी
1Yudhishthira said You have already explained to me O grandfather, how the religion of Yoga, which produces six well-known attributes, may be adopted and practised without injuring any creature. Describe to me, O grandfather that religion which produces enjoyment and Liberation. O these two, both of which lead to the same end, which is superior?”
2Bhishma said “Both courses of duty are highly sacred. Both are extremely difficult of performance. Both yield high fruits. Both are practised by those who are admittedly good.
3I shall now describe to you on the authoritativeness of both these duties, for removing your doubts about their true meaning. Listen to me with rapt attention.
4Regarding it is cited the old discourse between Kapila and the cow. Listen to it, O Yudhishthira.
5We have heard that in days of yore when the god Tashtri came to the palace of king Nahusha, the latter, for satisfying the duties of hospitality, was on the point of slaying a cow in accordance with the true, ancient, and eternal injunction of the Vedas.
6Seeing that cow tied for slaughter, Kapila of liberal soul, ever following Sattvika duties, always engaged in controlling his senses, endued with true knowledge, and sparing in diet, having gained an excellent understanding that was characterised by faith, perfectly fearless, beneficial, firm, and ever directed towards truth, uttered-Alas, ye Vedas!-At that time a Rishi by name Syumarashmi, entering the form of that cow, addressed the Yati Kapila, saying,-Silence, O Kapila! If the Vedas are censurable, whence have those other duties come to regarded as authoritative.
7Men given to penances and endued with intelligence, and who have the Shrutis and knowledge for their eyes, consider the injunctions of the Vedas, which have been declared through and compiled by the Rishis, to be the words of God himself.
8What can a person say regarding the contents of the Vedas when these are the words of the Supreme Being himself, who is shorn of the desire of fruit, who is without the fever, who is addicted to nothing, and who is shorn of all exertion.
9Kapila said-I do not censure the Vedas, I do not wish to disparage them. We have heard that the different classes of duty laid down for the different modes of life, all lead to the same end.
10The Sanyasin attains to a high end. The herinit also attains to a hight end. Both the other two, also, viz., the house-holder and the Brahmacharin, attain to the same end.
11All the four modes of life have always been considered as Deva-yana ways. The respective strength or weakness of these, are represented by their respective superiority or inferiority, has been declared in the character of their respective ends.
12Knowing these, perform acts which lead to heaven and other blessings,—this is a Vedic declaration.-Do not perform acts,—this also is another obligatory declaration of the Vedas.
13If abstention from acts produces merit, then their performance must be highly reprehensible. When the scriptures say this, the strength or weakness of particular sayings must be difficult to determine.
14If you know of any class of duty which is superior to the religion of harmlessness, and which depends upon direct evidence instead of that of the scriptures, do you then describe them to me,
15One should celebrate sacrifices from desire of heaven'-we always hear this Shruti. Thinking first of the fruit, one makes preparations for sacrifice.
16Goat, horse, sheep, cow, all sorts of birds, domestic or wild, and herbs and plants, constitute the food of living creatures. We have heard this.
17Food again ought to be taken day after day morning and evening. Again the Shruti says that aniinals and grain form the limbs of Sacrifice.
18The Lord of the universe created them along with Sacrifice. The powerful Lord of all creatures made the god celebrate sacrifices with their help.
19Altogether seven (domestic) and seven (wild animals are declared fit for sacrifice. Instead of all being equally fit, each succeeding one is inferior to the preceding one. The Vedas again say that the whole universe is appointed for sacrifice. The Vedas have appointed Purusha for the same purpose.
20This again has been sanctioned by men of ancient times. What learned man is there who does not sclect, according to his own power, individuals from among living creatures for sacrifice?
21The inferior animals, human beings, trees and herbs, all desire for the attainment of heaven. There is no means, however, except sacrifice, by which they can acquire the fruition of that desire.
22The deciduous herbs, animals, trees, creepers, clarified butter, milk, curds, meat and other selected things land, the points of the horizon, faith, and time which forms the twelfth, the Richs, the Yajushes, the Samans, and the sacrificer himself froming the sixteenth, and Fire which should be known as the householder, these seventeen are said to be the linbs of Sacrifice. Sacrifice, the Shruti says, is the root of the world and its movement. With clarified butter, milk, curds, dung, curds mixed with milk, skin, the hair in her tail, horns, and hoofs, the cow alone is able to supply all the necessaries of sacrifice. For particular sacrifices are sanctioned particular ones, Ritwijas and presents together sustain Sacrifices. By collecting these things together, people celebrate sacrifices.
23This Shruti, quite of a piece with the truth, is heard that all things have been created for the celebration of Sacrifice. It was thus that all men of yore undertook the celebration of sacrifices.
24Regarding that person, however, who celebrates sacrifices, because of the belief that sacrifices should be celebrated not for the sake of fruit or reward, it is seen that he does not injure any creature or treat any one with hostility, or engage in the performance of any worldly work.
25The things named above as the limbs of sacrifice, and those that have been mentioned as necessary in sacrifices and that are indicated in the ordinances, all maintain one another when used according to the approved ritual.
26I see also the Smritis compiled by the Rishis, into which the Vedas have been introduced. Learned men regard them as authoritative on account of their following the Brahmanas.
27Sacrifices have the Brahmanas for their progenitor, and truly they depend upon the Brahmanas. The whole universe depends upon sacrifices, and sacrifice depends upon the universe.
28The syllable OM is the root from which the Vedas have originated. He has no fear about next life in all the three worlds, who has uttered for him the syllables 'OM, Namas, Svaha, Svadha, and Vashat, and who has according to his means, celebrated sacrifices and other rites. The Vedas and sages crowned with ascetic success, and the foremost of Rishis declare thus.
29He, indeed, is a Brahmana in whom are the Riches, the Yajushes, the Samans, and the explctives necessary for completing the rhythm of the Samans according to the rules laid down in Vedic grammars.
30You know, O worshipful Brahmana, what are the fruits of Agnihotra, of the Somasacrifice, and of the other great sacrifices.
31I, therefore, hold that one should sacrifice and assist at other people's sacrifices, without any hesitation whatsoever. One who celebrates sacrifices leading to heaven (such as Yotishtoma, etc.,) acquires great rewards in the next world in the form of heavenly bliss.
32This is certain, viz., that they who do not celebrate sacrifices have neither this world nor the next. They who are really conversant with the sayings of the Vedas consider both kinds of declarations as equally authoritative.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, आपने मुझे यह तो बता दिया कि छह प्रसिद्ध गुणों को उत्पन्न करने वाले योग-धर्म को किसी प्राणी को पीड़ा दिए बिना कैसे अपनाया और साधा जा सकता है। अब हे पितामह, मुझे वह धर्म बताइए जो भोग और मोक्ष — दोनों को उत्पन्न करता है। इन दोनों में, जो एक ही लक्ष्य तक ले जाते हैं, कौन श्रेष्ठ है?
2भीष्म ने कहा — दोनों ही धर्ममार्ग परम पवित्र हैं। दोनों का ही पालन अत्यन्त कठिन है। दोनों ही उत्तम फल देते हैं। दोनों का ही पालन उन लोगों ने किया है जो निर्विवाद रूप से साधु माने जाते हैं।
3अब मैं तुम्हें इन दोनों धर्मों की प्रामाणिकता बताऊँगा, जिससे उनके यथार्थ अर्थ के विषय में तुम्हारे सन्देह दूर हों। एकाग्र चित्त से मुझे सुनो।
4हे युधिष्ठिर, इस विषय में कपिल और गौ के बीच हुए प्राचीन संवाद का उल्लेख किया जाता है। उसे सुनो।
5हमने सुना है कि प्राचीन काल में जब देवता त्वष्टा राजा नहुष के भवन में आए, तब नहुष आतिथ्य-धर्म पूरा करने के लिए वेदों के सत्य, प्राचीन और सनातन विधान के अनुसार एक गौ का वध करने ही वाला था।
6उस गौ को वध के लिए बँधी देखकर उदार आत्मा वाले कपिल — जो सदा सात्त्विक धर्मों का अनुसरण करते थे, सदा इन्द्रियों के संयम में लगे रहते थे, सच्चे ज्ञान से सम्पन्न थे और मिताहारी थे, तथा जिन्होंने श्रद्धा से युक्त, पूर्णतः निर्भय, हितकर, दृढ़ और सदा सत्य की ओर उन्मुख उत्तम बुद्धि प्राप्त की थी — बोल उठे, 'हाय, हे वेदो!' उसी समय स्यूमरश्मि नामक एक ऋषि उस गौ के शरीर में प्रवेश करके यति कपिल से बोले — 'हे कपिल, मौन रहो! यदि वेद ही निन्दा के योग्य हैं, तो वे दूसरे धर्म कहाँ से प्रमाण माने जाने लगे?'
7'तप में लगे हुए और बुद्धि से सम्पन्न वे पुरुष, जिनके नेत्र श्रुति और ज्ञान हैं, वेदों के उन विधानों को — जो ऋषियों के द्वारा प्रकट और संकलित किए गए हैं — स्वयं भगवान् के ही वचन मानते हैं।'
8'जब वेदों की बातें स्वयं उस परम पुरुष के वचन हैं, जो फल की कामना से रहित है, जो सन्ताप से रहित है, जो किसी वस्तु में आसक्त नहीं है और जो समस्त प्रयास से रहित है — तब उनके विषय में कोई क्या कह सकता है?'
9कपिल ने कहा — मैं वेदों की निन्दा नहीं करता, न मैं उनका अपमान करना चाहता हूँ। हमने सुना है कि भिन्न-भिन्न आश्रमों के लिए विहित भिन्न-भिन्न धर्म सब एक ही लक्ष्य तक ले जाते हैं।
10संन्यासी उत्तम गति पाता है। वानप्रस्थ भी उत्तम गति पाता है। और शेष दोनों — गृहस्थ तथा ब्रह्मचारी — भी उसी गति को प्राप्त करते हैं।
11चारों आश्रम सदा से देवयान मार्ग माने गए हैं। इनका पारस्परिक बल अथवा दुर्बलता, जो इनकी श्रेष्ठता अथवा हीनता से प्रकट होती है, इनके अपने-अपने फलों के स्वरूप में बताई गई है।
12'इन्हें जानकर वे कर्म करो जो स्वर्ग और अन्य कल्याण देते हैं' — यह एक वैदिक वचन है। 'कर्म मत करो' — यह भी वेदों का दूसरा अनिवार्य वचन है।
13यदि कर्मों से विरत रहने से पुण्य होता है, तो उनका करना अत्यन्त निन्दनीय होना चाहिए। जब शास्त्र ऐसा कहते हैं, तब किसी वचन का बल अथवा दुर्बलता निश्चित करना कठिन ही होगा।
14यदि तुम किसी ऐसे धर्म को जानते हो जो अहिंसा-धर्म से श्रेष्ठ हो और जो शास्त्र-प्रमाण के बदले प्रत्यक्ष प्रमाण पर आश्रित हो, तो उसे मुझे बताओ।
15'मनुष्य को स्वर्ग की कामना से यज्ञ करने चाहिए' — यह श्रुति हम सदा सुनते हैं। पहले फल का विचार करके ही मनुष्य यज्ञ की तैयारी करता है।
16बकरा, घोड़ा, भेड़, गाय, ग्राम्य अथवा वन्य सब प्रकार के पक्षी, तथा ओषधियाँ और वनस्पतियाँ — ये प्राणियों का आहार हैं। यह हमने सुना है।
17और आहार दिन-प्रतिदिन प्रातः तथा सायं लेना चाहिए। फिर श्रुति कहती है कि पशु और अन्न यज्ञ के अंग हैं।
18जगत् के स्वामी ने उन्हें यज्ञ के साथ ही उत्पन्न किया। समस्त प्राणियों के शक्तिशाली स्वामी ने उन्हीं की सहायता से देवताओं से यज्ञ कराए।
19कुल सात (ग्राम्य) और सात (वन्य) पशु यज्ञ के योग्य बताए गए हैं। ये सब समान रूप से योग्य नहीं हैं — इनमें आगे-आगे वाला पहले वाले से हीन है। वेद यह भी कहते हैं कि सम्पूर्ण जगत् यज्ञ के लिए नियुक्त है। वेदों ने पुरुष को भी उसी प्रयोजन के लिए नियुक्त किया है।
20इसका अनुमोदन प्राचीन काल के पुरुषों ने भी किया है। ऐसा कौन विद्वान् है जो अपनी सामर्थ्य के अनुसार प्राणियों में से यज्ञ के लिए व्यक्तियों को न चुनता हो?
21निम्न श्रेणी के पशु, मनुष्य, वृक्ष और ओषधियाँ — सब स्वर्ग की प्राप्ति चाहते हैं। किन्तु यज्ञ के अतिरिक्त और कोई साधन नहीं है जिससे वे उस कामना की पूर्ति पा सकें।
22पत्ते झाड़ने वाली ओषधियाँ, पशु, वृक्ष, लताएँ, घृत, दूध, दही, मांस तथा अन्य चुनी हुई वस्तुएँ, भूमि, दिशाएँ, श्रद्धा और बारहवें स्थान पर काल; ऋचाएँ, यजुष्, साम, और सोलहवें रूप में स्वयं यजमान; तथा अग्नि, जिसे गृहपति जानना चाहिए — ये सत्रह यज्ञ के अंग कहे गए हैं। श्रुति कहती है कि यज्ञ ही जगत् और उसकी गति का मूल है। घृत, दूध, दही, गोबर, दूध मिले दही, चर्म, पूँछ के बाल, सींग और खुर — इन सबसे केवल गौ ही यज्ञ की समस्त आवश्यकताएँ पूरी करने में समर्थ है। विशेष यज्ञों के लिए विशेष वस्तुएँ विहित हैं; ऋत्विज् और दक्षिणा मिलकर यज्ञों को धारण करते हैं। इन वस्तुओं को एकत्र करके ही लोग यज्ञ करते हैं।
23सत्य के सर्वथा अनुरूप यह श्रुति सुनी जाती है कि समस्त वस्तुएँ यज्ञ के अनुष्ठान के लिए ही रची गई हैं। इसी कारण प्राचीन काल के सब पुरुषों ने यज्ञों का अनुष्ठान आरम्भ किया।
24किन्तु जो पुरुष इस विश्वास से यज्ञ करता है कि यज्ञ फल अथवा प्रतिफल के लिए नहीं किए जाने चाहिए, उसके विषय में देखा जाता है कि वह न किसी प्राणी को पीड़ा देता है, न किसी के साथ शत्रुता करता है, न किसी सांसारिक कार्य में लगता है।
25ऊपर जो वस्तुएँ यज्ञ के अंग कही गईं, तथा जो यज्ञों में आवश्यक बताई गईं और विधानों में निर्दिष्ट हैं — वे सब विहित विधि के अनुसार प्रयुक्त होने पर एक-दूसरे को धारण करती हैं।
26मैं ऋषियों की संकलित उन स्मृतियों को भी देखता हूँ जिनमें वेदों का समावेश किया गया है। विद्वान् उन्हें ब्राह्मण-ग्रन्थों के अनुसरण के कारण प्रमाण मानते हैं।
27यज्ञों के जनक ब्राह्मण हैं, और वे सचमुच ब्राह्मणों पर ही आश्रित हैं। सम्पूर्ण जगत् यज्ञों पर आश्रित है और यज्ञ जगत् पर।
28'ॐ' अक्षर ही वह मूल है जिससे वेद उत्पन्न हुए। जिसने अपने लिए 'ॐ', 'नमः', 'स्वाहा', 'स्वधा' और 'वषट्' — इन अक्षरों का उच्चारण किया है और जिसने अपनी सामर्थ्य के अनुसार यज्ञ तथा अन्य कर्म किए हैं, उसे तीनों लोकों में परलोक का कोई भय नहीं होता। वेद, तपःसिद्ध मुनि और ऋषिश्रेष्ठ ऐसा ही कहते हैं।
29सचमुच वही ब्राह्मण है जिसमें ऋचाएँ, यजुष्, साम तथा वैदिक व्याकरण में कहे गए नियमों के अनुसार सामगान का छन्द पूरा करने के लिए आवश्यक स्तोभाक्षर विद्यमान हैं।
30हे पूज्य ब्राह्मण, आप जानते हैं कि अग्निहोत्र, सोमयाग तथा अन्य महायज्ञों के फल क्या हैं।
31अतः मेरा मत है कि मनुष्य को बिना किसी हिचक के यज्ञ करने चाहिए और दूसरों के यज्ञों में सहायक होना चाहिए। जो स्वर्ग की ओर ले जाने वाले यज्ञ (जैसे ज्योतिष्टोम आदि) करता है, वह परलोक में स्वर्गीय आनन्द के रूप में महान् फल प्राप्त करता है।
32यह निश्चित है कि जो यज्ञ नहीं करते उन्हें न यह लोक मिलता है, न परलोक। जो वेदों के वचनों के सच्चे ज्ञाता हैं, वे दोनों प्रकार के वचनों को समान रूप से प्रमाण मानते हैं।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, तपाईंले मलाई यो त बताइसक्नुभयो कि छ प्रसिद्ध गुण उत्पन्न गर्ने योगधर्मलाई कुनै प्राणीलाई पीडा नदिई कसरी अपनाउन र साध्न सकिन्छ। अब हे पितामह, मलाई त्यो धर्म बताउनुहोस् जसले भोग र मोक्ष — दुवै उत्पन्न गर्छ। यी दुईमध्ये, जो एउटै लक्ष्यसम्म पुर्याउँछन्, कुन श्रेष्ठ छ?
2भीष्मले भने — दुवै धर्ममार्ग परम पवित्र छन्। दुवैको पालन अत्यन्त कठिन छ। दुवैले उत्तम फल दिन्छन्। दुवैको पालन तिनीहरूले गरेका छन् जो निर्विवाद रूपमा साधु मानिन्छन्।
3अब म तिमीलाई यी दुवै धर्मको प्रामाणिकता बताउँछु, जसबाट तिनको यथार्थ अर्थका विषयमा तिम्रा सन्देह हटून्। एकाग्र चित्तले मलाई सुन।
4हे युधिष्ठिर, यस विषयमा कपिल र गाईबीच भएको प्राचीन संवादको उल्लेख गरिन्छ। त्यो सुन।
5हामीले सुनेका छौँ कि प्राचीन कालमा जब देवता त्वष्टा राजा नहुषको भवनमा आए, तब नहुष आतिथ्यधर्म पूरा गर्न वेदको सत्य, प्राचीन र सनातन विधानअनुसार एउटा गाईको वध गर्नै लागेका थिए।
6त्यस गाईलाई वधका लागि बाँधिएको देखेर उदार आत्मा भएका कपिल — जो सधैँ सात्त्विक धर्मको अनुसरण गर्थे, सधैँ इन्द्रियसंयममा लागिरहन्थे, साँचो ज्ञानले सम्पन्न थिए र मिताहारी थिए, तथा जसले श्रद्धाले युक्त, पूर्ण रूपले निर्भय, हितकर, दृढ र सधैँ सत्यतर्फ उन्मुख उत्तम बुद्धि प्राप्त गरेका थिए — बोलिहाले, 'हाय, हे वेद हो!' त्यही बेला स्यूमरश्मि नाम गरेका एक ऋषि त्यस गाईको शरीरमा प्रवेश गरी यति कपिललाई भने — 'हे कपिल, मौन रह! यदि वेद नै निन्दायोग्य छन् भने ती अरू धर्म कहाँबाट प्रमाण मानिन थाले?'
7'तपमा लागेका र बुद्धिले सम्पन्न ती पुरुष, जसका नेत्र श्रुति र ज्ञान हुन्, वेदका ती विधानलाई — जो ऋषिहरूद्वारा प्रकट र सङ्कलित गरिएका छन् — स्वयं भगवान्कै वचन मान्छन्।'
8'जब वेदका कुरा स्वयं त्यस परम पुरुषका वचन हुन्, जो फलको कामनारहित छ, जो सन्तापरहित छ, जो कुनै वस्तुमा आसक्त छैन र जो सम्पूर्ण प्रयासरहित छ — तब तिनका विषयमा कसैले के भन्न सक्छ?'
9कपिलले भने — म वेदको निन्दा गर्दिनँ, न म तिनको अपमान गर्न चाहन्छु। हामीले सुनेका छौँ कि भिन्नभिन्न आश्रमका लागि विहित भिन्नभिन्न धर्म सबै एउटै लक्ष्यसम्म पुर्याउँछन्।
10सन्न्यासीले उत्तम गति पाउँछ। वानप्रस्थले पनि उत्तम गति पाउँछ। अनि बाँकी दुई — गृहस्थ तथा ब्रह्मचारी — पनि त्यही गति प्राप्त गर्छन्।
11चारै आश्रम सधैँदेखि देवयान मार्ग मानिएका छन्। यिनको पारस्परिक बल वा दुर्बलता, जो यिनको श्रेष्ठता वा हीनताबाट प्रकट हुन्छ, यिनका आ-आफ्ना फलको स्वरूपमा बताइएको छ।
12'यिनलाई जानेर ती कर्म गर जसले स्वर्ग र अन्य कल्याण दिन्छन्' — यो एउटा वैदिक वचन हो। 'कर्म नगर' — यो पनि वेदको अर्को अनिवार्य वचन हो।
13यदि कर्मबाट विरत रहँदा पुण्य हुन्छ भने तिनको गर्नु अत्यन्त निन्दनीय हुनुपर्छ। जब शास्त्रले यसो भन्छन्, तब कुनै वचनको बल वा दुर्बलता निश्चित गर्न कठिन नै हुनेछ।
14यदि तिमीलाई त्यस्तो कुनै धर्म थाहा छ जो अहिंसा-धर्मभन्दा श्रेष्ठ होस् र जो शास्त्रप्रमाणको साटो प्रत्यक्ष प्रमाणमा आश्रित होस्, भने त्यो मलाई बताऊ।
15'मानिसले स्वर्गको कामनाले यज्ञ गर्नुपर्छ' — यो श्रुति हामी सधैँ सुन्छौँ। पहिले फलको विचार गरेरै मानिसले यज्ञको तयारी गर्छ।
16बाख्रो, घोडा, भेडा, गाई, ग्राम्य वा वन्य सबै प्रकारका पक्षी, तथा औषधि र वनस्पति — यी प्राणीका आहार हुन्। यो हामीले सुनेका छौँ।
17अनि आहार दिनहुँ बिहान तथा बेलुका लिनुपर्छ। फेरि श्रुतिले भन्छ कि पशु र अन्न यज्ञका अङ्ग हुन्।
18जगत्का स्वामीले तिनलाई यज्ञसँगै उत्पन्न गरे। सम्पूर्ण प्राणीका शक्तिशाली स्वामीले तिनकै सहायताले देवताहरूबाट यज्ञ गराए।
19कुल सात (ग्राम्य) र सात (वन्य) पशु यज्ञका योग्य बताइएका छन्। यी सबै समान रूपले योग्य छैनन् — यीमध्ये पछिपछिको अघिल्लोभन्दा हीन छ। वेदले यो पनि भन्छन् कि सम्पूर्ण जगत् यज्ञका लागि नियुक्त छ। वेदले पुरुषलाई पनि त्यसै प्रयोजनका लागि नियुक्त गरेका छन्।
20यसको अनुमोदन प्राचीन कालका पुरुषले पनि गरेका छन्। त्यस्तो कुन विद्वान् छ जसले आफ्नो सामर्थ्यअनुसार प्राणीहरूमध्येबाट यज्ञका लागि व्यक्ति नछानोस्?
21तल्लो श्रेणीका पशु, मानिस, वृक्ष र औषधि — सबैले स्वर्गप्राप्ति चाहन्छन्। तर यज्ञबाहेक अरू कुनै साधन छैन जसबाट तिनले त्यस कामनाको पूर्ति पाऊन्।
22पात झार्ने औषधि, पशु, वृक्ष, लहरा, घिउ, दूध, दही, मासु तथा अन्य छानिएका वस्तु, भूमि, दिशा, श्रद्धा र बाह्रौँ स्थानमा काल; ऋचा, यजुष्, साम, र सोह्रौँ रूपमा स्वयं यजमान; तथा अग्नि, जसलाई गृहपति जान्नुपर्छ — यी सत्र यज्ञका अङ्ग भनिएका छन्। श्रुतिले भन्छ कि यज्ञ नै जगत् र त्यसको गतिको मूल हो। घिउ, दूध, दही, गोबर, दूध मिसिएको दही, छाला, पुच्छरका रौँ, सिङ र खुर — यी सबैबाट केवल गाई नै यज्ञका सम्पूर्ण आवश्यकता पूरा गर्न समर्थ छे। विशेष यज्ञका लागि विशेष वस्तु विहित छन्; ऋत्विज् र दक्षिणा मिलेर यज्ञलाई धान्छन्। यी वस्तु जम्मा गरेरै मानिसहरूले यज्ञ गर्छन्।
23सत्यसँग सर्वथा अनुरूप यो श्रुति सुनिन्छ कि सम्पूर्ण वस्तु यज्ञको अनुष्ठानकै लागि रचिएका हुन्। यसै कारण प्राचीन कालका सबै पुरुषले यज्ञको अनुष्ठान सुरु गरे।
24तर जुन पुरुषले यो विश्वासले यज्ञ गर्छ कि यज्ञ फल वा प्रतिफलका लागि गरिनु हुँदैन, उसका विषयमा देखिन्छ कि उसले न कुनै प्राणीलाई पीडा दिन्छ, न कसैसँग शत्रुता गर्छ, न कुनै सांसारिक काममा लाग्छ।
25माथि जुन वस्तुलाई यज्ञका अङ्ग भनियो, तथा जो यज्ञमा आवश्यक भनिए र विधानमा निर्दिष्ट छन् — ती सबै विहित विधिअनुसार प्रयोग हुँदा एकअर्कालाई धान्छन्।
26म ऋषिहरूले सङ्कलन गरेका ती स्मृतिलाई पनि देख्छु जसमा वेदको समावेश गरिएको छ। विद्वान्हरू तिनलाई ब्राह्मण-ग्रन्थको अनुसरणका कारण प्रमाण मान्छन्।
27यज्ञका जनक ब्राह्मण हुन्, र ती साँच्चै ब्राह्मणमै आश्रित छन्। सम्पूर्ण जगत् यज्ञमा आश्रित छ र यज्ञ जगत्मा।
28'ॐ' अक्षर नै त्यो मूल हो जसबाट वेद उत्पन्न भए। जसले आफ्ना लागि 'ॐ', 'नमः', 'स्वाहा', 'स्वधा' र 'वषट्' — यी अक्षरको उच्चारण गरेको छ र जसले आफ्नो सामर्थ्यअनुसार यज्ञ तथा अन्य कर्म गरेको छ, उसलाई तीनै लोकमा परलोकको कुनै भय हुँदैन। वेद, तपःसिद्ध मुनि र ऋषिश्रेष्ठले यस्तै भन्छन्।
29साँच्चै त्यही ब्राह्मण हो जसमा ऋचा, यजुष्, साम तथा वैदिक व्याकरणमा भनिएका नियमअनुसार सामगानको छन्द पूरा गर्न आवश्यक स्तोभाक्षर विद्यमान छन्।
30हे पूज्य ब्राह्मण, तपाईंलाई थाहा छ कि अग्निहोत्र, सोमयाग तथा अन्य महायज्ञका फल के-के हुन्।
31त्यसैले मेरो मत छ कि मानिसले कुनै हिचकिचाहटबिना यज्ञ गर्नुपर्छ र अरूका यज्ञमा सहायक हुनुपर्छ। जसले स्वर्गतर्फ पुर्याउने यज्ञ (जस्तै ज्योतिष्टोम आदि) गर्छ, उसले परलोकमा स्वर्गीय आनन्दका रूपमा महान् फल प्राप्त गर्छ।
32यो निश्चित छ कि जसले यज्ञ गर्दैनन् तिनलाई न यो लोक मिल्छ, न परलोक। जो वेदका वचनका साँचा ज्ञाता छन्, तिनीहरू दुवै प्रकारका वचनलाई समान रूपले प्रमाण मान्छन्।