राजा किसी को हानि पहुँचाए बिना प्रजा की रक्षा कैसे करे; द्युमत्सेन और सत्यवान् का संवाद
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 94
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच कथं राजा प्रजा रक्षेन्न च किंचित् प्रघातयेत्। पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह॥
2भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। धुमत्सेनस्य संवादं राज्ञा सत्यवता सह॥
3अव्याहृतं व्याजहार सत्यवानिति नः श्रुतम्। वधायोनीयमानेषु पितुरेवानुशासनात्॥
4अधर्मतां याति धर्मो यात्यधर्मश्च धर्मताम्। वधो नाम भवेद् धर्मो नैतद् भवितुमर्हति॥
5धुमत्सेन उवाच अथ चेदवधो धर्मोऽधर्मः को जातु चिद् भवेत्। दस्यवश्चेन्न हन्येरन् सत्यवन् संकरो भवेत्॥
6ममेदमिति नास्यैतत् प्रवर्तेत कलौ युगे। लोकयात्रा न चैव स्यादथ चेद् वेत्थ शंस नः॥
7सत्यवानुवाच सर्व एते त्रयो वर्णाः कार्या ब्राह्मणबन्धनाः। धर्मपाशनिबद्धानामन्योऽप्येवं चरिष्यति॥
8यो यस्तेषामपचरेत् तमाचक्षीत वै द्विजः। अयं मे न शृणोतीति तस्मिन् राजा प्रधारयेत्॥
9तत्त्वाभेदेन यच्छास्त्रं तत् कार्यं नान्यथाविधम्। असमीक्ष्यैव कर्माणि नीतिशास्त्रं यथाविधि॥
10दस्यून् निहन्ति वै राजा भूयसो वाप्यनागसः। भार्या माता पिता पुत्रो हन्यन्ते पुरुषेण ते। परेणापकृतो राजा तस्मात् सम्यक् प्रधारयेत्॥
11असाधुश्चैव पुरुषो लभते शीलमेकदा। साधोश्चापि ह्यसाधुभ्यः शोभना जायते प्रजा॥
12न मूलघातः कर्तव्यो नैष धर्मः सनातनः। अपि स्वल्पवधेनैव प्रायश्चित्तं विधीयते॥ उद्वेजनेन बन्धेन विरूपकरणेन च। वधदण्डेन ते क्लिश्या न पुरोहितसंसदि॥ यदा पुरोहितं वा ते पर्येयुः शरणैषिणः। करिष्यामः पुनर्ब्रह्मन् न पापमिति वादिनः॥ तदा विसर्गमर्हाः स्युरितीदं धातृशासनम्। बिभ्रद् दण्डाजिनं मुण्डो ब्राह्मणोऽर्हति शासनम्॥
13गरीयांसो गरीयांसमपराधे पुनः पुनः। तदा विसर्गमर्हन्ति न यथा प्रथमे तथा॥
14द्युमत्सेन उवाच यत्र यत्रैव शक्येरन् संयन्तुं समये प्रजाः। स तावान् प्रोच्यते धर्मो यावन्न प्रतिलझ्यते॥
15अहन्यमानेषु पुनः सर्वमेव पराभवेत्। पूर्वे पूर्वतरे चैव सुशास्या ह्यभवन् जनाः॥
16मृदवः सत्यभूयिष्ठा अल्पद्रोहाल्पमन्यवः। पुरा धिगदण्ड एवासीद् वाग्दण्डस्तदनन्तरम्॥
17आसीदादानदण्डोऽपि वधदण्डोऽद्य वर्तते। वधेनापि न शक्यन्ते नियन्तुमपरे जनाः॥
18नैव दस्युर्मनुष्याणां न देवानामिति श्रुतिः। न गन्धर्वपितृणां च कः कस्येह न कश्चन॥
19पद्मं श्मशानादादत्ते पिशाचाच्चापि दैवतम्। तेषु यः समयं कश्चित् कुर्वीत हतबुद्धिषु॥
20सत्यवानुवाच तान् न शक्नोषि चेत् साधून् परित्रातुमहिंसया। कस्यचिद् भूतभव्यस्य लाभेनान्तं तथा कुरु॥
21राजानो लोकयात्रार्थं तप्यन्ते परमं तपः। तेऽपत्रपन्ति तादृग्भ्यस्तथावृत्ता भवन्ति च।॥
22वित्रास्यमानाः सुकृतो न कामाद् जन्ति दुष्कृतीन्। सुकृतेनैव राजानो भूयिष्ठं शासते प्रजाः॥
23श्रेयसः श्रेयसोऽप्येवं वृत्तं लोकोऽनुवर्तते। सदैव हि गुरोर्वृत्तमनुवर्तन्ति मानवाः॥
24आत्मानमसमाधाय समाधित्सति यः परान्। विषयेष्विन्द्रियवशं मानवाः प्रहसन्ति तम्।॥
25यो राज्ञो दम्भमोहेन किंचित् कुर्यादसाम्प्रतम्। सर्वोपयैर्नियम्यः स तथा पापान्निवर्तते॥
26आत्मैवादौ नियन्तव्यो दुष्कृतं संनियच्छता। दण्डयेच्च महादण्डैरपि बन्धूननन्तरान्॥
27यत्र वै पापकृन्नचो न महद् दुःखमर्च्छति। वर्धन्ते तत्र पापानि धर्मो हसति च ध्रुवम्॥
28इति कारुण्यशीलस्तु विद्वान् वै ब्राह्मणोऽन्वशात्। इति चैवानुशिष्टोऽस्मि पूर्व स्तात पितामहैः॥ आश्वासयद्भिः सुभृशमनुक्रोशात् तथैव च। एतत् प्रथमकल्पेन राजा कृतयुगे जयेत्॥
29पादोनेनापि धर्मेण गच्छेत् त्रेतायुगे तथा। द्वापरे तु द्विपादेन पादेन त्वधरे युगे॥
30तथा कलियुगे प्राप्ते राज्ञो दुश्चरितेन ह। भवेत् कालविशेषण कला धर्मस्य षोडशी॥
31अथ प्रथमकल्पेन सत्यवन् संकरो भवेत्। आयुः शक्तिं च कालं च निर्दिश्य तप आदिशेत्॥
32सत्याय हि यथा नेह जह्याद् धर्मफलं महत्। भूतानामनुकम्पार्थं मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत्॥
अंग्रेज़ी
1Yudhisthira said How, indeed, should the king protect his subjects without harming anybody? I ask you this, O grandfather, tell me, O foremost of good men!
2Bhishma said Regarding it is cited the old conversation between Dyumutsena and king Satyavat.
3We have heard that upon a certain number of individuals having been brought out for execution at the command of his father, prince Satyavat gave vent to certain words that had never before been said by any body else.
4Sometimes virtue assumes the form of sin, and sin assumes the form of virtue. It can never be possible that destruction of individuals can ever be a virtuous act.
5Dyumutsena said If the sparing of those who should be killed, by virtue, if robbers be spared, O Satyavat, then all distinctions (between virtue and vice) would disappear.
6'This is mine,'-'This is not his'-ideas like these will not prevail in the Kali age. (If the wicked be not punished) the affairs of the world will come to an end. If you know how the world may go on, then describe it to ine.
7Satyvat said The three other castes should be placed under the control of the Brahmanas. If those three castes be kept within the limits of virtue, then the subsidiary caste (that have sprung from intermixture) will imitate their practises.
8Of them those who will violate (these commands) be reported to the king.-This one does not care commands!-upon such a complaint being lodged by a Brahmana, the king should punish the offender.
9Without destroying the body of the offender the king should punish him as ordained by the Scriptures. The king should not act otherwise, neglecting to think properly upon the character shall for my of the offence and upon the science of morality.
10By killing the wicked, the king kills a large number of innocent men. See, by killing a single robber, his wife, mother, father, and children are all killed. When injured by a wicked person, the king should, therefore, think seriously on the question of punishment.
11Sometimes a wicked man is seen to imbibe good conduct from a pious person. It is seen that good children spring from wicked persons.
12The wicked, therefore, should not be uprooted. The extermination of the wicked is not quite of a piece with eternal practice. By punishing them gently, by depriving them of all their riches, by chains and imprisonment, by disfiguring them they may be made to expiate their offences. Their relatives should not be punished by the infliction of capital sentences on them. If in the presence of the priest and others, they give themselves up to him from desire of protection, and swear, saying,-0 Brahmana, we shall never again commit any sin,-they would then be discharged without any punishment. This is command of the Creator himself. Even the Brahmana who puts on a deer-skin and the wand and has his head shaved, should be punished.
13If great men transgress, their punishment should be proportionate to their greatness. As regards them who offend again and again, they should not be let off without punishment as on their first offence.
14Dyumatsena said As long as those limits within which men should be kept are not outstripped, so long are they known by the name of virtue.
15If they who transgressed those limits were not punished with death, those barriers would soon be destroyed. Men of more ancient times were capable of being governed easily.
16They were very truthful. They were little bent upon quarrelling. They seldom gave way to anger, or, if they did, their anger never became ungovernable. In those days mere disapproval of offence sufficient punishment. After this came the punishment represented by harsh words or censures.
17Then came the punishment of fines and forfeitures. In this age, however, the punishment of death is in vogue. Wickedness has increased to such an extent that by killing one others cannot be controlled.
18The robber has no connection with men, with the gods, with the Gandharvas, and with the Pitris. What is he to whom? He is not any was body to any one. This is the saying of the Shrutis.
19The robber takes away the ornaments of dead bodies from cemeteries, and consumes from men afflicted by spirits. That man is a fool who would enter into any agreement with those miscreants or exact any oath from them.
20Satyavat said If you cannot make honest men of those rogues and in saying them by means other than destruction, do you then root them out by celebrating some sacrifice.
21Kings practise severe penances for the sake of enabling their subjects to grow prosperous in their callings. When thieves and robbers increase in their territories they become ashamed. They, therefore, perform penances for putting down thefts and robberies and making their subjects live happily.
22Subjects can be made honest by, being only terrorized. Good kings never kill the wicked from motives of retribution. Good kings succeed in ruling their subjects properly with the help of good conduct.
23If the king act properly, the high class subjects imitate him. The inferior people, again, imitate their immediate superiors. Men are so formed that they imitate those whom they consider as their betters.
24That king who, without controlling himself, seeks to govern others (from evil ways) becomes an object of ridicule with all men on account of his being engaged in the enjoyment of all worldly pleasures as a slave of his senses.
25That man who, through pride or mistaken judgement, offends against the king in any way, should be governed by every means. It is by this way that he is prevented from committing fresh offences.
26The king should first control his own self if he mean to control other offenders. He should punish sufficiently even his friends and near relatives.
27In that kingdom where a wicked offender is not sufficiently punished, offences increase and virtue decreases forsooth.
28Formerly, a Brahmana, endued with mercy and knowledge, taught me this. And, son, I have thus been instructed by also our grandfathers of olden days, who gave such assurances of harınlessness to people, actuated by pity. Their words were,-In the Krita age, kings should govern their subjects by adopting harmless ways.
29In that Treta age kings should act according to ways that follow virtue lessened by a fourth part. In the Dvapara age, they act according to ways conforming with virtue decreased by half, and in the age following, according to ways conforming with virtue decreased by threefourths.
30When the Kali age begins, through the wickedness of kings and no account of the nature of the age itself, fifteen parts of even that fourth portion of virtue disappear, a sixteenth portion thereof being all that then remains.
31If, O Satyavat, by adopting the way mentioned first, confusion sets in, the king, considering the span of human life, the strength of human beings, and the nature of the time that has come, should give punishments.
32Indeed, Manu, the son of the Self create, has, through pity for human beings, indicated the way by means of which men may follow knowledge for the sake of Liberation."
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — राजा किसी को हानि पहुँचाए बिना अपनी प्रजा की रक्षा कैसे करे? हे पितामह, मैं आपसे यह पूछता हूँ; हे सत्पुरुषों में श्रेष्ठ, मुझे बताइए!
2भीष्म ने कहा — इस विषय में द्युमत्सेन और राजा सत्यवान् के बीच हुए प्राचीन संवाद का उल्लेख किया जाता है।
3हमने सुना है कि जब अपने पिता की आज्ञा से कुछ व्यक्तियों को वध के लिए बाहर लाया गया, तब राजकुमार सत्यवान् ने ऐसे वचन कहे जो पहले कभी किसी ने नहीं कहे थे।
4'कभी धर्म पाप का रूप धारण कर लेता है और पाप धर्म का रूप। किन्तु यह कभी सम्भव नहीं कि मनुष्यों का वध कोई धर्म्य कर्म हो।'
5द्युमत्सेन ने कहा — हे सत्यवान्, यदि धर्म के नाम पर उन्हें छोड़ दिया जाए जिनका वध होना चाहिए, यदि डाकुओं को छोड़ दिया जाए, तो (धर्म और अधर्म के बीच) समस्त भेद ही मिट जाएँगे।
6'यह मेरा है', 'यह उसका नहीं है' — ऐसे विचार कलियुग में नहीं चलेंगे। (यदि दुष्टों को दण्ड न दिया जाए तो) संसार के व्यवहार का ही अन्त हो जाएगा। यदि तुम जानते हो कि संसार कैसे चल सकता है, तो मुझे बताओ।
7सत्यवान् ने कहा — अन्य तीनों वर्णों को ब्राह्मणों के नियन्त्रण में रखना चाहिए। यदि वे तीन वर्ण धर्म की सीमा में रखे जाएँ, तो (वर्णसंकर से उत्पन्न) गौण जातियाँ भी उन्हीं के आचरण का अनुकरण करेंगी।
8उनमें से जो (इन आज्ञाओं का) उल्लंघन करें, उनकी सूचना राजा को दी जाए — 'यह पुरुष आज्ञाओं की परवाह नहीं करता!' — किसी ब्राह्मण द्वारा ऐसी शिकायत किए जाने पर राजा को अपराधी को दण्ड देना चाहिए।
9अपराधी के शरीर का नाश किए बिना राजा को शास्त्र में कहे अनुसार उसे दण्ड देना चाहिए। अपराध के स्वरूप पर तथा धर्मशास्त्र पर भलीभाँति विचार करने की उपेक्षा करके राजा को अन्यथा आचरण नहीं करना चाहिए।
10दुष्टों का वध करके राजा बहुत-से निर्दोष मनुष्यों का भी वध कर डालता है। देखो, एक डाकू को मारने से उसकी पत्नी, माता, पिता और सन्तान — सब मारे जाते हैं। अतः किसी दुष्ट पुरुष से पीड़ित होने पर भी राजा को दण्ड के प्रश्न पर गम्भीरता से विचार करना चाहिए।
11कभी-कभी देखा जाता है कि कोई दुष्ट पुरुष किसी धर्मात्मा से सदाचार ग्रहण कर लेता है। यह भी देखा जाता है कि दुष्ट पुरुषों से भी अच्छी सन्तान उत्पन्न होती है।
12अतः दुष्टों को जड़ से नहीं उखाड़ना चाहिए। दुष्टों का समूल नाश सनातन आचार के अनुरूप नहीं है। उन्हें कोमल दण्ड देकर, उनका सारा धन छीनकर, बेड़ियों और कारावास से, तथा उन्हें विकृत करके उनसे उनके अपराधों का प्रायश्चित्त कराया जा सकता है। उनके सम्बन्धियों को प्राणदण्ड देकर दण्डित नहीं करना चाहिए। यदि वे पुरोहित तथा अन्य लोगों की उपस्थिति में रक्षा की कामना से राजा की शरण में आ जाएँ और शपथ लेकर कहें — 'हे ब्राह्मण, अब हम फिर कभी कोई पाप नहीं करेंगे' — तो उन्हें बिना किसी दण्ड के छोड़ देना चाहिए। यह स्वयं विधाता की आज्ञा है। जो ब्राह्मण मृगचर्म और दण्ड धारण करता है और सिर मुँड़ाए रहता है, उसे भी दण्ड देना चाहिए।
13यदि बड़े पुरुष अपराध करें, तो उनका दण्ड उनकी महत्ता के अनुपात में होना चाहिए। और जो बार-बार अपराध करते हैं, उन्हें पहले अपराध की भाँति बिना दण्ड के नहीं छोड़ना चाहिए।
14द्युमत्सेन ने कहा — जब तक मनुष्यों को जिन सीमाओं में रखा जाना चाहिए उनका उल्लंघन नहीं होता, तब तक ही वे 'धर्म' नाम से जाने जाते हैं।
15यदि उन सीमाओं का उल्लंघन करने वालों को प्राणदण्ड न दिया जाए, तो वे मर्यादाएँ शीघ्र ही नष्ट हो जाएँ। प्राचीन काल के मनुष्य सरलता से शासित किए जा सकते थे।
16वे अत्यन्त सत्यवादी थे। वे कलह की ओर बहुत कम झुकते थे। वे विरले ही क्रोध करते थे, और यदि करते भी तो उनका क्रोध कभी अनियन्त्रित नहीं होता था। उन दिनों केवल अपराध के प्रति अप्रसन्नता प्रकट कर देना ही पर्याप्त दण्ड था। उसके पश्चात् कठोर वचनों अथवा निन्दा के रूप में दण्ड आया।
17फिर अर्थदण्ड और सम्पत्ति-हरण का दण्ड आया। किन्तु इस युग में तो प्राणदण्ड ही प्रचलित है। दुष्टता इतनी बढ़ गई है कि एक को मारने से भी दूसरे वश में नहीं आते।
18डाकू का न मनुष्यों से सम्बन्ध है, न देवताओं से, न गन्धर्वों से, न पितरों से। वह किसका क्या लगता है? वह किसी का कोई नहीं है। यह श्रुतियों का वचन है।
19डाकू श्मशानों से शवों के आभूषण उतार ले जाता है और भूतों से पीड़ित मनुष्यों से भी सब कुछ हर लेता है। वह मनुष्य मूर्ख है जो ऐसे दुष्टों से कोई सन्धि करे अथवा उनसे कोई शपथ ले।
20सत्यवान् ने कहा — यदि आप उन दुष्टों को सज्जन नहीं बना सकते और विनाश के अतिरिक्त किसी अन्य उपाय से उन्हें बचा नहीं सकते, तो किसी यज्ञ का अनुष्ठान करके ही उन्हें उखाड़ फेंकिए।
21राजा अपनी प्रजा को अपने-अपने व्यवसायों में समृद्ध करने के लिए कठोर तप करते हैं। जब उनके राज्यों में चोर और डाकू बढ़ जाते हैं, तब वे लज्जित होते हैं। इसलिए वे चोरी और डकैती को दबाने तथा अपनी प्रजा को सुखी बनाने के लिए तप करते हैं।
22प्रजा को केवल भय दिखाकर ही ईमानदार बनाया जा सकता है। उत्तम राजा प्रतिशोध की भावना से दुष्टों का वध कभी नहीं करते। उत्तम राजा सदाचार की सहायता से ही अपनी प्रजा पर यथोचित शासन करने में सफल होते हैं।
23यदि राजा यथोचित आचरण करे, तो उच्च वर्ग की प्रजा उसका अनुकरण करती है। और निम्न वर्ग के लोग अपने से ठीक ऊपर वालों का अनुकरण करते हैं। मनुष्य ऐसे ही बने हैं कि जिन्हें वे अपने से श्रेष्ठ मानते हैं, उन्हीं का अनुकरण करते हैं।
24जो राजा स्वयं को वश में किए बिना दूसरों को (कुमार्ग से) हटाकर शासित करना चाहता है, वह इन्द्रियों का दास बनकर समस्त सांसारिक भोगों में लिप्त रहने के कारण सब मनुष्यों का उपहास-पात्र बन जाता है।
25जो पुरुष अभिमान अथवा भ्रान्त बुद्धि से राजा के प्रति किसी प्रकार का अपराध करे, उसे सब उपायों से वश में करना चाहिए। इसी उपाय से वह नए अपराध करने से रोका जाता है।
26यदि राजा दूसरे अपराधियों को वश में करना चाहता है, तो उसे पहले अपने ही को वश में करना चाहिए। उसे अपने मित्रों और निकट सम्बन्धियों को भी यथोचित दण्ड देना चाहिए।
27जिस राज्य में दुष्ट अपराधी को यथोचित दण्ड नहीं मिलता, वहाँ निश्चय ही अपराध बढ़ते हैं और धर्म घटता है।
28पूर्वकाल में दया और ज्ञान से सम्पन्न एक ब्राह्मण ने मुझे यह उपदेश दिया था। और हे पुत्र, प्राचीन काल के हमारे पूर्वजों ने भी, जिन्होंने करुणा से प्रेरित होकर लोगों को अभय का ऐसा आश्वासन दिया था, मुझे यही शिक्षा दी। उनके वचन थे — 'कृतयुग में राजाओं को अहिंसक उपायों से अपनी प्रजा का शासन करना चाहिए।'
29'त्रेता युग में राजाओं को उन उपायों के अनुसार आचरण करना चाहिए जो एक चौथाई घटे हुए धर्म के अनुकूल हों। द्वापर में वे आधे घटे हुए धर्म के अनुकूल उपायों से आचरण करें, और उसके बाद के युग में तीन चौथाई घटे हुए धर्म के अनुकूल उपायों से।'
30'जब कलियुग आरम्भ होता है, तब राजाओं की दुष्टता से तथा स्वयं उस युग के स्वभाव के कारण धर्म के उस चौथे भाग के भी पन्द्रह अंश लुप्त हो जाते हैं, और उसका केवल सोलहवाँ भाग ही शेष रहता है।'
31'हे सत्यवान्, यदि सर्वप्रथम कहे गए उपाय को अपनाने पर अव्यवस्था फैले, तो राजा को मनुष्य की आयु, मनुष्यों के बल और आए हुए काल के स्वभाव पर विचार करके दण्ड देने चाहिए।'
32'सचमुच, स्वयम्भू के पुत्र मनु ने मनुष्यों पर दया करके वह मार्ग बताया है जिसके द्वारा मनुष्य मोक्ष के लिए ज्ञान का अनुसरण कर सकें।'
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — राजाले कसैलाई हानि नपुर्याई आफ्नो प्रजाको रक्षा कसरी गरोस्? हे पितामह, म तपाईंसँग यो सोध्छु; हे सत्पुरुषहरूमा श्रेष्ठ, मलाई बताउनुहोस्!
2भीष्मले भने — यस विषयमा द्युमत्सेन र राजा सत्यवान्बीच भएको प्राचीन संवादको उल्लेख गरिन्छ।
3हामीले सुनेका छौँ कि जब आफ्ना पिताको आज्ञाले केही व्यक्तिलाई वधका लागि बाहिर ल्याइयो, तब राजकुमार सत्यवान्ले यस्ता वचन भने जो पहिले कहिल्यै कसैले भनेका थिएनन्।
4'कहिलेकाहीँ धर्मले पापको रूप धारण गर्छ र पापले धर्मको रूप। तर यो कहिल्यै सम्भव छैन कि मानिसको वध कुनै धर्म्य कर्म होस्।'
5द्युमत्सेनले भने — हे सत्यवान्, यदि धर्मका नाममा तिनलाई छोडियो जसको वध हुनुपर्छ, यदि डाँकुलाई छोडियो भने (धर्म र अधर्मबीचका) सम्पूर्ण भेद नै मेटिनेछन्।
6'यो मेरो हो', 'यो उसको होइन' — यस्ता विचार कलियुगमा चल्नेछैनन्। (यदि दुष्टलाई दण्ड दिइएन भने) संसारको व्यवहारकै अन्त्य हुनेछ। यदि तिमीलाई थाहा छ कि संसार कसरी चल्न सक्छ भने मलाई बताऊ।
7सत्यवान्ले भने — अरू तीन वर्णलाई ब्राह्मणको नियन्त्रणमा राख्नुपर्छ। यदि ती तीन वर्ण धर्मको सीमामा राखिए भने (वर्णसङ्करबाट उत्पन्न) गौण जातिले पनि तिनकै आचरणको अनुकरण गर्नेछन्।
8तिनीहरूमध्ये जसले (यी आज्ञाको) उल्लङ्घन गर्छन्, तिनको सूचना राजालाई दिइयोस् — 'यो पुरुषले आज्ञाको वास्ता गर्दैन!' — कुनै ब्राह्मणले यस्तो उजुरी गरेपछि राजाले अपराधीलाई दण्ड दिनुपर्छ।
9अपराधीको शरीरको नाश नगरी राजाले शास्त्रमा भनिएअनुसार उसलाई दण्ड दिनुपर्छ। अपराधको स्वरूपमाथि तथा धर्मशास्त्रमाथि राम्ररी विचार गर्ने उपेक्षा गरेर राजाले अन्यथा आचरण गर्नु हुँदैन।
10दुष्टको वध गरेर राजाले धेरै निर्दोष मानिसको पनि वध गरिदिन्छ। हेर, एउटा डाँकुलाई मार्दा उसकी पत्नी, आमा, पिता र सन्तान — सबै मारिन्छन्। त्यसैले कुनै दुष्ट पुरुषबाट पीडित हुँदा पनि राजाले दण्डको प्रश्नमा गम्भीर विचार गर्नुपर्छ।
11कहिलेकाहीँ देखिन्छ कि कुनै दुष्ट पुरुषले कुनै धर्मात्माबाट सदाचार ग्रहण गर्छ। यो पनि देखिन्छ कि दुष्ट पुरुषबाट पनि राम्रा सन्तान जन्मन्छन्।
12त्यसैले दुष्टलाई जरैदेखि उखेल्नु हुँदैन। दुष्टको समूल नाश सनातन आचारअनुरूप छैन। तिनलाई कोमल दण्ड दिएर, तिनको सारा धन खोसेर, नेल र कारावासले, तथा तिनलाई विकृत पारेर तिनबाट तिनका अपराधको प्रायश्चित्त गराउन सकिन्छ। तिनका आफन्तलाई प्राणदण्ड दिएर दण्डित गर्नु हुँदैन। यदि तिनीहरू पुरोहित तथा अरू मानिसको उपस्थितिमा रक्षाको कामनाले राजाको शरणमा आऊन् र शपथ खाएर भनून् — 'हे ब्राह्मण, अब हामी फेरि कहिल्यै कुनै पाप गर्नेछैनौँ' — भने तिनलाई कुनै दण्डबिना छोडिदिनुपर्छ। यो स्वयं विधाताको आज्ञा हो। जुन ब्राह्मणले मृगचर्म र दण्ड धारण गर्छ र शिर मुण्डाएर बस्छ, उसलाई पनि दण्ड दिनुपर्छ।
13यदि ठूला पुरुषले अपराध गरे भने तिनको दण्ड तिनको महत्ताको अनुपातमा हुनुपर्छ। अनि जसले पटकपटक अपराध गर्छन्, तिनलाई पहिलो अपराधमा जस्तै दण्डबिना छोड्नु हुँदैन।
14द्युमत्सेनले भने — जबसम्म मानिसलाई जुन सीमामा राखिनुपर्छ तिनको उल्लङ्घन हुँदैन, तबसम्म मात्र ती 'धर्म' नामले चिनिन्छन्।
15यदि ती सीमाको उल्लङ्घन गर्नेलाई प्राणदण्ड दिइएन भने ती मर्यादा चाँडै नै नष्ट हुनेछन्। प्राचीन कालका मानिस सजिलै शासित गर्न सकिन्थे।
16तिनीहरू अत्यन्त सत्यवादी थिए। तिनीहरू कलहतर्फ निकै कम झुक्थे। तिनीहरू विरलै क्रोध गर्थे, र गरे पनि तिनको क्रोध कहिल्यै अनियन्त्रित हुँदैनथ्यो। ती दिनमा अपराधप्रति अप्रसन्नता प्रकट गरिदिनु नै पर्याप्त दण्ड थियो। त्यसपछि कठोर वचन वा निन्दाका रूपमा दण्ड आयो।
17त्यसपछि अर्थदण्ड र सम्पत्तिहरणको दण्ड आयो। तर यस युगमा त प्राणदण्डै प्रचलित छ। दुष्टता यति बढेको छ कि एउटालाई मार्दा पनि अरू वशमा आउँदैनन्।
18डाँकुको न मानिससँग सम्बन्ध छ, न देवतासँग, न गन्धर्वसँग, न पितृसँग। ऊ कसको के लाग्छ? ऊ कसैको कोही होइन। यो श्रुतिको वचन हो।
19डाँकुले चिहानबाट शवका गहना फुकालेर लैजान्छ र भूतले पीडित मानिसबाट पनि सबै कुरा हरण गर्छ। त्यो मानिस मूर्ख हो जसले त्यस्ता दुष्टसँग कुनै सन्धि गरोस् वा तिनीबाट कुनै शपथ लिओस्।
20सत्यवान्ले भने — यदि तपाईं ती दुष्टलाई सज्जन बनाउन सक्नुहुन्न र विनाशबाहेक अरू कुनै उपायले तिनलाई बचाउन सक्नुहुन्न भने कुनै यज्ञको अनुष्ठान गरेरै तिनलाई उखेलेर फ्याँक्नुहोस्।
21राजाहरू आफ्नो प्रजालाई आ-आफ्ना व्यवसायमा समृद्ध बनाउन कठोर तप गर्छन्। जब तिनका राज्यमा चोर र डाँकु बढ्छन्, तब तिनीहरू लज्जित हुन्छन्। त्यसैले तिनीहरू चोरी र डकैती दबाउन तथा आफ्नो प्रजालाई सुखी बनाउन तप गर्छन्।
22प्रजालाई केवल भय देखाएर मात्र इमानदार बनाउन सकिन्छ। उत्तम राजाले प्रतिशोधको भावनाले दुष्टको वध कहिल्यै गर्दैनन्। उत्तम राजा सदाचारकै सहायताले आफ्नो प्रजामाथि यथोचित शासन गर्न सफल हुन्छन्।
23यदि राजाले यथोचित आचरण गर्छ भने उच्च वर्गका प्रजाले उसको अनुकरण गर्छन्। अनि तल्लो वर्गका मानिसले आफूभन्दा ठीकमाथिकाको अनुकरण गर्छन्। मानिस यस्तै बनेका छन् कि जसलाई तिनीहरू आफूभन्दा श्रेष्ठ ठान्छन्, तिनैको अनुकरण गर्छन्।
24जुन राजाले आफूलाई वशमा नपारी अरूलाई (कुमार्गबाट हटाएर) शासित गर्न खोज्छ, ऊ इन्द्रियको दास बनी सम्पूर्ण सांसारिक भोगमा लिप्त रहेकाले सबै मानिसको उपहासको पात्र बन्छ।
25जुन पुरुषले अभिमान वा भ्रान्त बुद्धिले राजाप्रति कुनै प्रकारको अपराध गर्छ, उसलाई सबै उपायले वशमा पार्नुपर्छ। यसै उपायले ऊ नयाँ अपराध गर्नबाट रोकिन्छ।
26यदि राजाले अरू अपराधीलाई वशमा पार्न चाहन्छ भने उसले पहिले आफैँलाई वशमा पार्नुपर्छ। उसले आफ्ना मित्र र नजिकका आफन्तलाई पनि यथोचित दण्ड दिनुपर्छ।
27जुन राज्यमा दुष्ट अपराधीले यथोचित दण्ड पाउँदैन, त्यहाँ निश्चय नै अपराध बढ्छन् र धर्म घट्छ।
28पूर्वकालमा दया र ज्ञानले सम्पन्न एक ब्राह्मणले मलाई यो उपदेश दिएका थिए। अनि हे पुत्र, प्राचीन कालका हाम्रा पुर्खाले पनि, जसले करुणाले प्रेरित भई मानिसलाई अभयको त्यस्तो आश्वासन दिएका थिए, मलाई यही शिक्षा दिए। तिनका वचन थिए — 'कृतयुगमा राजाहरूले अहिंसक उपायले आफ्नो प्रजाको शासन गर्नुपर्छ।'
29'त्रेता युगमा राजाहरूले ती उपायअनुसार आचरण गर्नुपर्छ जो एक चौथाइ घटेको धर्मअनुकूल होऊन्। द्वापरमा तिनीहरूले आधा घटेको धर्मअनुकूल उपायले आचरण गरून्, र त्यसपछिको युगमा तीन चौथाइ घटेको धर्मअनुकूल उपायले।'
30'जब कलियुग सुरु हुन्छ, तब राजाहरूको दुष्टताले तथा स्वयं त्यस युगको स्वभावका कारण धर्मको त्यस चौथो भागका पनि पन्ध्र अंश लोप हुन्छन्, र त्यसको केवल सोह्रौँ भाग मात्र बाँकी रहन्छ।'
31'हे सत्यवान्, यदि सर्वप्रथम भनिएको उपाय अपनाउँदा अव्यवस्था फैलियो भने राजाले मानिसको आयु, मानिसको बल र आएको कालको स्वभावमा विचार गरेर दण्ड दिनुपर्छ।'
32'साँच्चै, स्वयम्भूका पुत्र मनुले मानिसमाथि दया गरेर त्यो मार्ग बताएका छन् जसद्वारा मानिसले मोक्षका लागि ज्ञानको अनुसरण गर्न सकून्।'