राजधर्मानुशासन पर्व — राजधर्म
खण्ड 7 — शान्ति पर्व (1) · अध्याय 57
संस्कृत
1भीष्म उवाच नित्योद्युक्तेन वै राज्ञा भवितव्यं युधिष्ठिर। प्रशस्यते न राजा हि नारीवोद्यमवर्जितः॥
2भगवानुशना चाह श्लोकमत्र विशाम्पते। तदिहैकमना राजन् गदतस्तं निबोध मे॥
3द्वाविमौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव। राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्॥
4तदेतत्ररशार्दूल हृदि त्वं कर्तुमर्हसि। संधेयानभिसंधत्स्व विरोध्यांश्च विरोधया।४।।
5सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य विपरीतं य आचरेत्। गुरुर्वा यदि वा मित्रं प्रतिहन्तव्य एव सः॥
6मरुत्तेन हि राज्ञा वै गीत: श्लोकः पुरातनः। राजाधिकारे राजेन्द्र बृहस्पतिमते पुरा॥
7गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः। उत्पथप्रतिपन्नस्य दण्डो भवित शाश्वत:॥ बाहोः पुत्रेण राज्ञा च सगरेण च धीमता। असमञ्जाः सुतो ज्येष्ठस्त्यक्तः पौरहितैषिणा॥
8असमंजाः सरय्वां स पौराणां बालकान् नृप। न्यमज्जयदत: पित्रा निर्भर्त्य स विवासितः॥
9ऋषिणोद्दालकेनापि श्वेतकेतुर्महातपाः। मिथ्या विप्रानुपचरन् संत्यक्तो दयितः सुतः॥
10लोकरञ्जनमेवात्र राज्ञां धर्मः सनातनः। सत्यस्य रक्षणं चैव व्यवहारस्य चार्जवम्॥
11न हिंस्यात् परवित्तानि देयं काले च दापयेत्। विक्रान्तः सत्यवाक क्षान्तो नृपो न चलते पथः॥
12आत्मवांश्च जितक्रोधः शास्त्रार्थकृतनिश्चयः। धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च सततं रतः॥
13त्रय्यां संवृतमन्त्रश्च राजा भवितुमर्हति। वृजिनं न नरेन्द्राणां नान्यच्चारक्षणात् परम्॥
14चातुर्वर्ण्यस्य धर्माश्च रक्षितव्या महीक्षिता। धर्मसंकररक्षा च राज्ञां धर्मः सनातनः॥
15न विश्वसेच्च नृपतिर्न चात्यर्थं च विश्वसेत्। पाड्गुण्यगुणदोषांश्च नित्यं बुद्ध्यावलोकयेत्॥
16द्विछिद्रदर्शी नृपतिर्नित्यमेव प्रशस्यते। त्रिवर्ग विदितार्थश्च युक्तचारोपधिसश्च यः॥
17कोशस्योपार्जनरतिर्यमवैश्रवणोपमः। वेत्ता च दशवर्गस्य स्थानवृद्धिक्षयात्मनः॥
18अभृतानां भवेद् भर्ता भृतानामन्ववेक्षकः। नृपतिः सुमुखश्च स्यात् स्मितपूर्वाभिभापिता॥
19उपासिता च वृद्धानां जिततन्द्रिरलोलुपः। सतां वृत्ते स्थितमति: संतोष्यश्चारुदर्शन: :॥
20न चाददीत वित्तानि सतां हस्तात् कदाचन। असभ्यश्च समादद्यात् सद्भ्यस्तु प्रतिपादयेत्॥
21स्वयं प्रहर्ता दाता च वश्यात्मा रम्यसाधनः। काले दाता च भोक्ता च शुद्धाचारस्तथैव च॥
22शूरान् भक्तानसंहार्यान् कुले जातानरोगिणः। शिष्टाशिष्टाभिसम्बन्धान्मानिनोऽनवमानिनः॥ विद्याविदो लोकविदः परलोकान्ववेक्षकान्। धर्मे च निरतान् साधूनचलानचलानिव॥ सहायान् सततं कुर्याद् राजा भूतिपुरष्कृतः। तैश्च तुल्यो भवेद् भोगैश्छत्रमात्राज्ञयाधिकः॥
23प्रत्यक्षा च परोक्षा च वृत्तिश्चास्य भवेत् समा। एवं कुर्वन् नरेन्द्रोऽपि न खेदमिह विन्दति॥
24सर्वाभिशङ्की नृपतिर्यश्च सर्वहरो भवेत्। स क्षिप्रमनृजुर्लुब्धः स्वजनेनैव बध्यते॥
25शुचिस्तु पृथिवीपालो लोकचित्तग्रहे रतः। न पतत्यरिभिर्ग्रस्तः पतितश्चावतिष्ठते॥
26अक्रोधनो ह्यव्यसनी मृदुदण्डो जितेन्द्रियः। राजा भवति भूतानां विश्वास्यो हिमवानिव॥
27प्राज्ञस्त्यागगुणोपेतः पररन्ध्रेषु तत्परः। सुदर्शः सर्ववर्णानां नयापनयवित् तथा॥ क्षिप्रकारी जितक्रोधः सुप्रसादो महामनाः। अरोषप्रकृतिर्युक्तः क्रियावानविकत्थनः॥ आरब्धान्येव कार्याणि सुपर्यवसितानि च। यस्य राज्ञः प्रदृश्यन्ति स राजा राजसत्तमः॥
28पुत्रा इव पितुर्गेहे विषये यस्य मानवाः। निर्भया विचरिष्यन्ति स राजा राजसत्तमः॥
29अगूढविभवा यस्य पौरा राष्ट्रनिवासिनः। नयापनयवेत्तारः स राजा राजसत्तमः॥
30स्वकर्मनिरता यस्य जना विषयवासिनः। असंघातरता दान्ताः पाल्यमाना यथाविधि॥ वष्टा नेया विधेयाश्च न च संघर्षशालिनः। विषये दानरुचयो नरा यस्य स पार्थिवः॥ न यस्य कूटं कपटं न माया न च मत्सरः। विषये भूमिपालस्य तस्य धर्मः सनातनः॥
31यः सत्करोति ज्ञानानि ज्ञेये परहिते रतः। सतां वानुगस्त्यागी स राजा राज्यमर्हति॥
32यस्य चाराश्च मन्त्राश्च नित्यं चैव कृताकृताः। न ज्ञायन्ते हि रिपुभिः स राजा राज्यमर्हति॥
33श्लोकश्चायं पुरा गीतो भार्गवेण महात्मना। आख्याते राजचरिते नृपति प्रति भारत॥
34राजानं प्रथम विन्देत् ततो भार्यां ततो धनम्। राजन्यसति लोकस्य कुतो भार्या कुतो धनम्॥
35तद्राज्ये राज्यकामानां नान्यो धर्मः सनातनः। ऋते रक्षां तु विस्पशं रक्षा लोकस्य धारिणी॥
36प्राचेतसेन मनुना श्लोकौ चेमावुदाहृतौ। राजधर्मेषु राजेन्द्र ताविहैकमनाः शृणु।॥
37षडेतान् पुरुषो जह्याद् भिन्नां नावमिवार्णवे। अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम्॥ अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रियवादिनीम्। ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम्॥
अंग्रेज़ी
1'The king, O Yudhishthira, should always address himself for action. That king does not deserve praise who, like a woman, is destitute of exertion.
2On this subject, the holy Ushanas has recited a Sloka, o king, Listen to it with attention, O king, as I recite it to you.
3Like a snake swallowing up mice, the Earth swallows up those two, viz., the king who does not like to fight and the Brahmana who is exceedingly found of his wives and children.
4You should, O foremost of kings, always remember it. Make peace with those enemies with whom peace should be made, and fight with them with whom war should be waged.
5He, who acts inimically towards your kingdom consisting of seven limbs, should be killed, may he be your preceptor or friend.
6There is an ancient Sloka recited by king Marutta, quite of a piece with Brihaspati's view, O king, about the duty of kings.
7According to the scriptural injunction, there is punishment for even the preceptor if he becomes haughty and disregardful of his duty, and if he transgresses all restrictions. Vahu's son, the highly intelligent king Sagara, from desire of doing good to the citizens, banished his own eldest son Asamanjas.
8Asamanjas, O king, used to drown the children of the citizens in the Sarayu. His father, therefore, remonstrated with and exiled him.
9The Rishi Uddalaka renounced his favourite son Svetaketu of rigid penances, because the latter used to invite Brahmanas with false promises of entertainment.
10To make their subjects happy, to observe truth and to act sincerely are the eternal duties of kings.
11The king should not hanker after the wealth of others. He should in time give what should be given. If the king be comes endued with prowess, truthful in speech, and forgiving in temper, he would never be shorn of prosperity.
12With soul purged off sins the king should be able to govern his anger and all his conclusions should be according to the scriptures. He should also always follow morality, worldly profit, pleasure and emancipation.
13The king should always keep his counsels close regarding these three. No greater misfortune can betake the king than the giving out of his counsels.
14Kings should protect the four castes in the discharge of their duties. it is the eternal duty of kings not to allow the confusion of duties of the different orders.
15The king should not confide (in others than his own servants), nor should he place too much confidence (in even his servants). He should, by own intelligence, find out the merits and short-comings of the six principal works of sovereignty.
16The king who marks the short-comings of his enemies and cleverly follows morality, profit, and pleasure, who engages intelligent spies for determining secrets and tries to win over the officers of his enemies by presents of wealth is indeed praise-worthy.
17The king should administer justice like the Regent of Death and amass riches like the god of wealth. He should also mark the merits and short-comings of his on acquisitions and losses and of his own territories.
18He should feed those who have not been fed, and enquire of those who have been fed. Always sweet-speeched he should spcak with a smiling face.
19He should always wait upon his elders and put down procrastination. He should never covet others' properties.
20He should strictly follow the conduct of the righteous. He should never take money from the righteous. Taking the wealth of those who are not righteous he should give it to them who are righteous.
21The king should himself be clever in smitting. He should be liberal. He should have his mind under control. He should dress himself gorgeously. He should make presents in proper time and be regular in his meals. He should also be of good conduct.
22The king who seeks to acquire prosperity should always engage the services of men who are brave, devoted, and incapable of being imposed on by enemies well-born, healthy, well-behaved, and connected with wellbehaved and respectable families, families, never inclined to insult others, well read in all the sciences, possessing a knowledge of the worldly affairs, never unmindful of future life, always observant of their duties, honest, and firm like mountains. The objects of enjoyments should be the same with him and them. The only difference should be in his umbrella and his power of passing orders.
23He should always treat them equally before or behind. The king, who behaves in this way, is never overtaken by calamity.
24That crooked and covetous king, who suspect ever body and who imposes heavy taxes on his subjects, is soon killed by his own servants and relatives.
25That king, however, who is righteous and who is ever engaged in attracting the hearts of his people, is never ruined when attacked by foes. If defeated, he soon regains his position.
26If the king is not angry by nature, if he is not addicted to evil habits and not severe in his punishment, if he succeeds in keeping his passions under restraint he becomes an object of confidence to all like the Himavat mountains.
27He is the best of kings who is wise, who is liberal, who is ready to take advantage of the short-comings of foes, who has an agreeable countenance, who is conversant with what is good and what is bad for each of the four orders of his subjects, who is prompt in action, who has anger under control, who is not vindictive, who is high-minded, who is angry by nature, who performs sacrifices and other religious acts, who does not brag and who vigorously brings to close all works by him.
28He is best of kings in whose kingdom men live fearlessly like sons in the house of their father.
29He is the best of kings whose subjects have not to hide their wealth and know what is good and what is bad for them.
30He, indeed, is a king whose subjects follow their respective duties and do not fear to renounce their bodies for duty's call; whose subjects protected properly, are all of peaceful conduct, obedient, docile, governable, reluctant to dispute and liberal. That king carns eternal merit in whose kingdom kingdom there is wickedness, dissimulation, deception and envy.
31That king truly deserves to govern who honours knowledge, who is devoted to the no scriptures and the good of his people, who wends the path of the righteous, and who is liberal.
32That king deserves to rule whose counsels and acts done and undone remain close to his enemies.
33The following verse was recited in days of yore by Ushanas of Bhrigu's race, in the narrative called Ramacharita, on the subject, O Bharata, of royal duties.
34One should first select a king. Then should he select a wife, and then acquire wealth. If there be no king, what would become of his wife and properties?
35About those who seek kingdom, there is no other eternal duty than the protection of subjects). The protection the king grants of his subjects maintains the world.
36Manu, the son of Prachetas, recited these two verses regarding the duties of kings. Listen to them with attention.
37These six persons should be shunned like a leaky boat on the sea, viz., a preceptor who does not speak, a priest who has not studied the scriptures, a king who does not give protection, herd who likes to rove within the village and a barber who wishes to go to the forest.
हिन्दी
1हे युधिष्ठिर, राजा को सदा कर्म में तत्पर रहना चाहिए। वह राजा प्रशंसा के योग्य नहीं जो स्त्री के समान प्रयत्न से रहित हो।
2हे राजन्, इस विषय पर भगवान् उशनस् ने एक श्लोक कहा है। हे राजन्, जब मैं उसे तुम्हें सुनाऊँ तब ध्यानपूर्वक सुनो।
3जैसे साँप चूहों को निगल जाता है, वैसे ही पृथ्वी इन दो को निगल जाती है — उस राजा को जो युद्ध करना नहीं चाहता और उस ब्राह्मण को जो अपनी स्त्री और सन्तान में अत्यन्त आसक्त है।
4हे राजाश्रेष्ठ, तुम्हें सदा इसका स्मरण रखना चाहिए। जिन शत्रुओं से सन्धि करनी चाहिए उनसे सन्धि करो, और जिनसे युद्ध करना चाहिए उनसे युद्ध करो।
5जो सात अंगों वाले तुम्हारे राज्य के प्रति शत्रुतापूर्ण आचरण करे, उसका वध करना चाहिए, चाहे वह तुम्हारा गुरु हो या मित्र।
6हे राजन्, राजाओं के कर्तव्य के विषय में राजा मरुत्त द्वारा कहा हुआ एक प्राचीन श्लोक है, जो बृहस्पति के मत से पूर्णतः मेल खाता है।
7शास्त्र के आदेश के अनुसार गुरु के लिए भी दण्ड है, यदि वह उद्धत हो जाए, अपने कर्तव्य की उपेक्षा करे और समस्त मर्यादाओं का अतिक्रमण करे। बाहु के पुत्र, परम बुद्धिमान् राजा सगर ने नागरिकों के हित की इच्छा से अपने ही ज्येष्ठ पुत्र असमंजस को निर्वासित कर दिया था।
8हे राजन्, असमंजस नागरिकों के बालकों को सरयू में डुबो दिया करता था। इसीलिए उसके पिता ने उसे फटकारा और निर्वासित कर दिया।
9ऋषि उद्दालक ने अपने प्रिय पुत्र, कठोर तपस्वी श्वेतकेतु का त्याग कर दिया, क्योंकि वह ब्राह्मणों को आतिथ्य के झूठे वचन देकर निमन्त्रित किया करता था।
10अपनी प्रजा को सुखी रखना, सत्य का पालन करना और निष्कपट आचरण करना — ये राजाओं के सनातन कर्तव्य हैं।
11राजा को दूसरों के धन की लालसा नहीं करनी चाहिए। जो देना चाहिए वह उसे समय पर देना चाहिए। यदि राजा पराक्रम से सम्पन्न, वाणी में सत्यवादी और स्वभाव में क्षमाशील हो, तो वह कभी समृद्धि से वंचित नहीं होगा।
12पापों से शुद्ध आत्मा वाले राजा को अपने क्रोध पर शासन करने में समर्थ होना चाहिए और उसके समस्त निर्णय शास्त्रानुसार होने चाहिए। उसे सदा धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष का भी अनुसरण करना चाहिए।
13राजा को इन तीनों के विषय में अपनी मन्त्रणा सदा गुप्त रखनी चाहिए। अपनी मन्त्रणा प्रकट हो जाने से बढ़कर कोई बड़ा अनिष्ट राजा पर नहीं आ सकता।
14राजाओं को चारों वर्णों की उनके कर्तव्यों के पालन में रक्षा करनी चाहिए। विभिन्न वर्णों के कर्तव्यों का संकर न होने देना राजाओं का सनातन कर्तव्य है।
15राजा को (अपने सेवकों के अतिरिक्त अन्य किसी पर) विश्वास नहीं करना चाहिए, और (अपने सेवकों पर भी) अत्यधिक विश्वास नहीं करना चाहिए। उसे अपनी ही बुद्धि से राजकार्य के छह प्रमुख अंगों के गुण-दोष जान लेने चाहिए।
16जो राजा अपने शत्रुओं के छिद्रों को लक्ष्य करता है और चतुरतापूर्वक धर्म, अर्थ और काम का अनुसरण करता है, जो रहस्यों का पता लगाने के लिए बुद्धिमान् गुप्तचर नियुक्त करता है और धन के उपहारों से शत्रुओं के अधिकारियों को अपनी ओर मिलाने का प्रयत्न करता है, वही वास्तव में प्रशंसनीय है।
17राजा को यमराज के समान न्याय करना चाहिए और धनपति कुबेर के समान धन संचित करना चाहिए। उसे अपनी उपलब्धियों और हानियों तथा अपने राज्यों के गुण-दोषों को भी लक्ष्य करना चाहिए।
18जो भोजन से वंचित हैं उन्हें उसे भोजन कराना चाहिए, और जिन्हें भोजन कराया जा चुका है उनसे कुशल पूछनी चाहिए। सदा मधुरभाषी रहकर उसे मुसकराते हुए मुख से बोलना चाहिए।
19उसे सदा अपने गुरुजनों की सेवा करनी चाहिए और आलस्य को दूर करना चाहिए। उसे कभी दूसरों की सम्पत्ति की लालसा नहीं करनी चाहिए।
20उसे धर्मात्माओं के आचरण का कठोरता से अनुसरण करना चाहिए। उसे धर्मात्माओं से कभी धन नहीं लेना चाहिए। जो धर्मात्मा नहीं हैं उनका धन लेकर उसे धर्मात्माओं को देना चाहिए।
21राजा को स्वयं प्रहार करने में कुशल होना चाहिए। उसे उदार होना चाहिए। उसे अपने मन पर संयम रखना चाहिए। उसे भव्य वेश धारण करना चाहिए। उसे उचित समय पर उपहार देने चाहिए और भोजन में नियमित रहना चाहिए। उसका आचरण भी उत्तम होना चाहिए।
22जो राजा समृद्धि प्राप्त करना चाहता है उसे सदा ऐसे पुरुषों की सेवाएँ लेनी चाहिए जो वीर हों, निष्ठावान् हों और जिन्हें शत्रु बहका न सकें; जो कुलीन, स्वस्थ, सदाचारी और सदाचारी तथा प्रतिष्ठित कुलों से सम्बद्ध हों; जो कभी दूसरों का अपमान करने को प्रवृत्त न हों; जो समस्त शास्त्रों में सुशिक्षित हों, लोकव्यवहार के ज्ञाता हों, परलोक के प्रति कभी असावधान न हों, सदा अपने कर्तव्यों का पालन करने वाले, ईमानदार और पर्वतों के समान दृढ़ हों। भोग की वस्तुएँ उसके और उनके लिए समान होनी चाहिए। भेद केवल उसके छत्र और आज्ञा देने के अधिकार में होना चाहिए।
23उसे सदा उनके सम्मुख और उनकी पीठ पीछे — दोनों अवस्थाओं में — समान व्यवहार करना चाहिए। जो राजा इस प्रकार आचरण करता है, उस पर कभी विपत्ति नहीं आती।
24जो कुटिल और लोभी राजा सब पर सन्देह करता है और अपनी प्रजा पर भारी कर लगाता है, वह शीघ्र ही अपने ही सेवकों और सम्बन्धियों द्वारा मारा जाता है।
25किन्तु जो राजा धर्मात्मा है और जो सदा अपनी प्रजा के हृदय जीतने में लगा रहता है, वह शत्रुओं द्वारा आक्रान्त होने पर भी कभी नष्ट नहीं होता। यदि पराजित भी हो जाए तो वह शीघ्र ही अपना स्थान पुनः प्राप्त कर लेता है।
26यदि राजा स्वभाव से क्रोधी न हो, यदि वह दुर्व्यसनों में लिप्त न हो और दण्ड देने में कठोर न हो, यदि वह अपनी वासनाओं को संयत रखने में सफल हो, तो वह हिमवान् पर्वत के समान सबके लिए विश्वास का पात्र बन जाता है।
27वही राजाओं में श्रेष्ठ है जो बुद्धिमान् है, जो उदार है, जो शत्रुओं के छिद्रों से लाभ उठाने को तत्पर है, जिसका मुख प्रसन्न है, जो अपनी प्रजा के चारों वर्णों में से प्रत्येक के लिए हितकर और अहितकर को जानता है, जो कर्म में तत्पर है, जिसका क्रोध वश में है, जो प्रतिशोधी नहीं है, जो उदारचेता है, जो स्वभाव से क्रोधी नहीं है, जो यज्ञ और अन्य धार्मिक कर्म करता है, जो डींग नहीं हाँकता और जो अपने द्वारा आरम्भ किए गए समस्त कार्यों को उत्साहपूर्वक पूर्ण करता है।
28वही राजाओं में श्रेष्ठ है जिसके राज्य में मनुष्य वैसे ही निर्भय होकर रहते हैं जैसे पुत्र अपने पिता के घर में।
29वही राजाओं में श्रेष्ठ है जिसकी प्रजा को अपना धन छिपाना नहीं पड़ता और जो अपने लिए हितकर और अहितकर को जानती है।
30वही वास्तव में राजा है जिसकी प्रजा अपने-अपने कर्तव्यों का पालन करती है और कर्तव्य की पुकार पर अपने शरीर का त्याग करने से नहीं डरती; जिसकी प्रजा, भलीभाँति रक्षित होकर, शान्त आचरण वाली, आज्ञाकारी, विनम्र, सुशासित, विवाद से विमुख और उदार होती है। वह राजा सनातन पुण्य अर्जित करता है जिसके राज्य में दुष्टता, कपट, छल और ईर्ष्या नहीं होती।
31वही राजा वास्तव में शासन करने योग्य है जो ज्ञान का सम्मान करता है, जो शास्त्रों और अपनी प्रजा के हित के प्रति निष्ठ है, जो धर्मात्माओं का मार्ग चलता है और जो उदार है।
32वही राजा शासन करने योग्य है जिसकी मन्त्रणाएँ तथा किए और न किए गए कर्म उसके शत्रुओं से गुप्त रहते हैं।
33हे भरत, राजधर्म के विषय में रामचरित नामक आख्यान में भृगुवंशी उशनस् ने प्राचीन काल में निम्नलिखित श्लोक कहा था।
34मनुष्य को पहले राजा का चुनाव करना चाहिए। उसके पश्चात् पत्नी का चुनाव करे और तब धन अर्जित करे। यदि राजा ही न हो, तो उसकी पत्नी और सम्पत्ति का क्या होगा?
35जो राज्य चाहते हैं उनके लिए (प्रजा की रक्षा के अतिरिक्त) कोई दूसरा सनातन कर्तव्य नहीं है। राजा अपनी प्रजा को जो रक्षा प्रदान करता है, वही संसार को धारण करती है।
36प्रचेता के पुत्र मनु ने राजाओं के कर्तव्यों के विषय में ये दो श्लोक कहे हैं। उन्हें ध्यानपूर्वक सुनो।
37इन छह पुरुषों का समुद्र में छेद वाली नाव के समान त्याग करना चाहिए, अर्थात् — वह गुरु जो उपदेश नहीं देता, वह पुरोहित जिसने शास्त्रों का अध्ययन नहीं किया, वह राजा जो रक्षा नहीं करता, वह ग्वाला जो गाँव के भीतर ही घूमना पसन्द करता है, और वह नाई जो वन में जाना चाहता है।
नेपाली
1हे युधिष्ठिर, राजाले सधैँ कर्ममा तत्पर रहनुपर्दछ। त्यो राजा प्रशंसाको योग्य छैन जो स्त्रीजस्तै प्रयत्नविहीन होस्।
2हे राजन्, यस विषयमा भगवान् उशनस्ले एउटा श्लोक भनेका छन्। हे राजन्, जब म त्यो तिमीलाई सुनाऊँ तब ध्यानपूर्वक सुन।
3जसरी सर्पले मुसाहरूलाई निल्दछ, त्यसै गरी पृथ्वीले यी दुईलाई निल्दछ — त्यस राजालाई जो युद्ध गर्न चाहँदैन र त्यस ब्राह्मणलाई जो आफ्नी स्त्री र सन्तानमा अत्यन्त आसक्त छ।
4हे राजाश्रेष्ठ, तिमीले सधैँ यसको स्मरण राख्नुपर्दछ। जुन शत्रुहरूसँग सन्धि गर्नुपर्दछ तिनीहरूसँग सन्धि गर, र जोसँग युद्ध गर्नुपर्दछ तिनीहरूसँग युद्ध गर।
5जो सात अङ्ग भएको तिम्रो राज्यप्रति शत्रुतापूर्ण आचरण गर्दछ, उसको वध गर्नुपर्दछ, चाहे ऊ तिम्रो गुरु होस् वा मित्र।
6हे राजन्, राजाहरूका कर्तव्यका विषयमा राजा मरुत्तले भनेको एउटा प्राचीन श्लोक छ, जो बृहस्पतिको मतसँग पूर्णतः मेल खान्छ।
7शास्त्रको आदेशअनुसार गुरुका लागि पनि दण्ड छ, यदि ऊ उद्धत भयो, आफ्नो कर्तव्यको उपेक्षा गर्यो र सम्पूर्ण मर्यादाको अतिक्रमण गर्यो भने। बाहुका पुत्र, परम बुद्धिमान् राजा सगरले नागरिकहरूको हितको इच्छाले आफ्नै जेठा पुत्र असमञ्जसलाई निर्वासित गरिदिएका थिए।
8हे राजन्, असमञ्जसले नागरिकहरूका बालकलाई सरयूमा डुबाइदिने गर्दथ्यो। त्यसैले उसका पिताले उसलाई हप्काए र निर्वासित गरिदिए।
9ऋषि उद्दालकले आफ्ना प्रिय पुत्र, कठोर तपस्वी श्वेतकेतुको त्याग गरे, किनभने उसले ब्राह्मणहरूलाई आतिथ्यको झूटो वचन दिएर निम्त्याउने गर्दथ्यो।
10आफ्नो प्रजालाई सुखी राख्नु, सत्यको पालन गर्नु र निष्कपट आचरण गर्नु — यी राजाहरूका सनातन कर्तव्य हुन्।
11राजाले अरूको धनको लालसा गर्नुहुँदैन। जे दिनुपर्दछ त्यो उसले समयमै दिनुपर्दछ। यदि राजा पराक्रमले सम्पन्न, वाणीमा सत्यवादी र स्वभावमा क्षमाशील छ भने, ऊ कहिल्यै समृद्धिबाट वञ्चित हुनेछैन।
12पापबाट शुद्ध आत्मा भएका राजाले आफ्नो क्रोधमाथि शासन गर्न समर्थ हुनुपर्दछ र उसका सम्पूर्ण निर्णय शास्त्रअनुसार हुनुपर्दछ। उसले सधैँ धर्म, अर्थ, काम र मोक्षको पनि अनुसरण गर्नुपर्दछ।
13राजाले यी तीनैका विषयमा आफ्नो मन्त्रणा सधैँ गोप्य राख्नुपर्दछ। आफ्नो मन्त्रणा प्रकट भइदिनुभन्दा ठूलो अनिष्ट राजामाथि अरू कुनै आउन सक्दैन।
14राजाहरूले चारै वर्णलाई तिनका कर्तव्यको पालनमा रक्षा गर्नुपर्दछ। विभिन्न वर्णका कर्तव्यको सङ्कर हुन नदिनु राजाहरूको सनातन कर्तव्य हो।
15राजाले (आफ्ना सेवकबाहेक अरू कसैमाथि) विश्वास गर्नुहुँदैन, र (आफ्ना सेवकहरूमाथि पनि) अत्यधिक विश्वास गर्नुहुँदैन। उसले आफ्नै बुद्धिले राजकार्यका छ प्रमुख अङ्गका गुणदोष जान्नुपर्दछ।
16जुन राजाले आफ्ना शत्रुहरूका छिद्रलाई लक्ष्य गर्दछ र चतुरतापूर्वक धर्म, अर्थ र कामको अनुसरण गर्दछ, जसले रहस्य पत्ता लगाउनका लागि बुद्धिमान् गुप्तचर नियुक्त गर्दछ र धनका उपहारले शत्रुका अधिकारीहरूलाई आफूतिर मिलाउने प्रयत्न गर्दछ, उही वास्तवमा प्रशंसनीय छ।
17राजाले यमराजजस्तै न्याय गर्नुपर्दछ र धनपति कुबेरजस्तै धन सञ्चय गर्नुपर्दछ। उसले आफ्ना उपलब्धि र हानि तथा आफ्ना राज्यका गुणदोषलाई पनि लक्ष्य गर्नुपर्दछ।
18जो भोजनबाट वञ्चित छन् तिनीहरूलाई उसले भोजन गराउनुपर्दछ, र जसलाई भोजन गराइसकिएको छ तिनीहरूसँग कुशल सोध्नुपर्दछ। सधैँ मधुरभाषी रहेर उसले मुस्कुराउँदो मुखले बोल्नुपर्दछ।
19उसले सधैँ आफ्ना गुरुजनको सेवा गर्नुपर्दछ र अल्छीपनलाई हटाउनुपर्दछ। उसले कहिल्यै अरूको सम्पत्तिको लालसा गर्नुहुँदैन।
20उसले धर्मात्माहरूको आचरणको कठोरतापूर्वक अनुसरण गर्नुपर्दछ। उसले धर्मात्माहरूबाट कहिल्यै धन लिनुहुँदैन। जो धर्मात्मा छैनन् तिनीहरूको धन लिएर उसले धर्मात्माहरूलाई दिनुपर्दछ।
21राजाले स्वयं प्रहार गर्नमा कुशल हुनुपर्दछ। उसले उदार हुनुपर्दछ। उसले आफ्नो मनमाथि संयम राख्नुपर्दछ। उसले भव्य वेश धारण गर्नुपर्दछ। उसले उचित समयमा उपहार दिनुपर्दछ र भोजनमा नियमित हुनुपर्दछ। उसको आचरण पनि उत्तम हुनुपर्दछ।
22जुन राजाले समृद्धि प्राप्त गर्न चाहन्छ उसले सधैँ यस्ता पुरुषका सेवा लिनुपर्दछ जो वीर होऊन्, निष्ठावान् होऊन् र जसलाई शत्रुहरूले बहकाउन नसकून्; जो कुलीन, स्वस्थ, सदाचारी र सदाचारी तथा प्रतिष्ठित कुलसँग सम्बद्ध होऊन्; जो कहिल्यै अरूको अपमान गर्न प्रवृत्त नहोऊन्; जो सम्पूर्ण शास्त्रमा सुशिक्षित होऊन्, लोकव्यवहारका ज्ञाता होऊन्, परलोकप्रति कहिल्यै असावधान नहोऊन्, सधैँ आफ्ना कर्तव्यको पालन गर्ने, इमानदार र पर्वतजस्तै दृढ होऊन्। भोगका वस्तु उसका र तिनीहरूका लागि समान हुनुपर्दछ। भेद केवल उसको छत्र र आज्ञा दिने अधिकारमा हुनुपर्दछ।
23उसले सधैँ तिनीहरूका सामु र तिनीहरूको पीठपछाडि — दुवै अवस्थामा — समान व्यवहार गर्नुपर्दछ। जुन राजाले यसरी आचरण गर्दछ, उसमाथि कहिल्यै विपत्ति आउँदैन।
24जुन कुटिल र लोभी राजाले सबैमाथि शङ्का गर्दछ र आफ्नो प्रजामाथि भारी कर लगाउँछ, ऊ चाँडै आफ्नै सेवक र आफन्तहरूद्वारा मारिन्छ।
25तर जुन राजा धर्मात्मा छ र जो सधैँ आफ्नो प्रजाको हृदय जित्नमा लागिरहन्छ, ऊ शत्रुहरूद्वारा आक्रान्त हुँदा पनि कहिल्यै नष्ट हुँदैन। यदि पराजित भयो भने पनि ऊ चाँडै आफ्नो स्थान पुनः प्राप्त गर्दछ।
26यदि राजा स्वभावले क्रोधी छैन, यदि ऊ दुर्व्यसनमा लिप्त छैन र दण्ड दिनमा कठोर छैन, यदि ऊ आफ्ना वासनालाई संयत राख्न सफल छ भने, ऊ हिमवान् पर्वतजस्तै सबैका लागि विश्वासको पात्र बन्दछ।
27उही राजाहरूमा श्रेष्ठ छ जो बुद्धिमान् छ, जो उदार छ, जो शत्रुहरूका छिद्रबाट लाभ उठाउन तत्पर छ, जसको मुख प्रसन्न छ, जसले आफ्नो प्रजाका चारै वर्णमध्ये प्रत्येकका लागि हितकर र अहितकर जान्दछ, जो कर्ममा तत्पर छ, जसको क्रोध वशमा छ, जो प्रतिशोधी छैन, जो उदारचेता छ, जो स्वभावले क्रोधी छैन, जसले यज्ञ र अन्य धार्मिक कर्म गर्दछ, जसले फूर्ति लाउँदैन र जसले आफूले सुरु गरेका सम्पूर्ण काम उत्साहपूर्वक पूरा गर्दछ।
28उही राजाहरूमा श्रेष्ठ छ जसको राज्यमा मानिसहरू त्यसै गरी निर्भय भई बस्दछन् जसरी पुत्रहरू आफ्ना पिताको घरमा।
29उही राजाहरूमा श्रेष्ठ छ जसको प्रजालाई आफ्नो धन लुकाउनु पर्दैन र जसले आफ्ना लागि हितकर र अहितकर जान्दछ।
30उही वास्तवमा राजा हो जसको प्रजाले आ-आफ्ना कर्तव्यको पालन गर्दछ र कर्तव्यको पुकारमा आफ्नो शरीरको त्याग गर्न डराउँदैन; जसको प्रजा, राम्ररी रक्षित भई, शान्त आचरण भएको, आज्ञाकारी, विनम्र, सुशासित, विवादबाट विमुख र उदार हुन्छ। त्यो राजाले सनातन पुण्य अर्जित गर्दछ जसको राज्यमा दुष्टता, कपट, छल र ईर्ष्या हुँदैन।
31उही राजा वास्तवमा शासन गर्न योग्य छ जसले ज्ञानको सम्मान गर्दछ, जो शास्त्र र आफ्नो प्रजाको हितप्रति निष्ठ छ, जो धर्मात्माहरूको मार्गमा हिँड्दछ र जो उदार छ।
32उही राजा शासन गर्न योग्य छ जसका मन्त्रणा तथा गरिएका र नगरिएका कर्म उसका शत्रुहरूबाट गोप्य रहन्छन्।
33हे भरत, राजधर्मका विषयमा रामचरित नामक आख्यानमा भृगुवंशी उशनस्ले प्राचीन कालमा निम्नलिखित श्लोक भनेका थिए।
34मानिसले पहिले राजाको छनोट गर्नुपर्दछ। त्यसपछि पत्नीको छनोट गरोस् र तब धन अर्जित गरोस्। यदि राजा नै भएन भने, उसकी पत्नी र सम्पत्तिको के होला?
35जो राज्य चाहन्छन् तिनीहरूका लागि (प्रजाको रक्षाबाहेक) अर्को कुनै सनातन कर्तव्य छैन। राजाले आफ्नो प्रजालाई जुन रक्षा प्रदान गर्दछ, त्यसैले संसारलाई धारण गर्दछ।
36प्रचेताका पुत्र मनुले राजाहरूका कर्तव्यका विषयमा यी दुई श्लोक भनेका छन्। तिनलाई ध्यानपूर्वक सुन।
37यी छ पुरुषको समुद्रमा प्वाल परेको डुङ्गाजस्तै त्याग गर्नुपर्दछ, अर्थात् — त्यो गुरु जसले उपदेश दिँदैन, त्यो पुरोहित जसले शास्त्रको अध्ययन गरेको छैन, त्यो राजा जसले रक्षा गर्दैन, त्यो गोठालो जो गाउँभित्रै घुम्न रुचाउँछ, र त्यो नाउ जो वनमा जान चाहन्छ।