राजधर्मानुशासन पर्व — क्षत्रिय-धर्म का वर्णन
खण्ड 7 — शान्ति पर्व (1) · अध्याय 56
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच प्रणिपत्य हृषीकेशमभिवाद्य पितामहम्। अनुमान्य गुरून् सर्वान् पर्यपृच्छद् युधिष्ठिरः॥
2युधिष्ठिर उवाच राज्ञां वै परमो धर्म इति धर्मविदो विदुः। महान्तमेतं भारं च मन्ये तद् ब्रूहि पार्थिव॥
3राजधर्मान् विशेषेण कथयस्व पितामह। सर्वस्य जीवलोकस्य राजधर्मः परायणम्॥
4त्रिवर्गो हि समासक्तो राजधर्मेषु कारैव। मोक्षधर्मश्च विस्पष्टः सकलोऽत्र समाहितः॥
5यथा हि रश्मयोऽश्वस्य द्विरदस्याङ्कद्धशो यथा। नरेन्द्रधर्मो लोकस्य तथा प्रग्रहणं स्मृतम्॥
6तत्र चेत् सम्प्रमुोत धर्मे राजर्षिसेविते। लोकस्य संस्था न भवेत् सर्वं च व्याकुलीभवेत्॥
7उदयन् हि यथा सूर्यो नाशयत्यशुभं तमः। राजधर्मास्तथालोक्यां निक्षिपन्त्यशुभां गतिम्॥
8तदने राजधर्मान् हि मदर्थे त्वं पितामह। प्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ त्वं हि धर्मभृतां वरः॥
9आगमश्च परस्त्वत्तः परंतप। भवन्तं हि परं बुद्धौ वासुदेवोऽभिमन्यते॥
10भीष्म उवाच नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे। ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान् वक्ष्यामि शाश्वतान्।।१० सर्वेषां नः
11शृणु कात्स्येन मत्तस्त्वं राजधर्मान् युधिष्ठिर। निरुच्यमानान् नियतो यच्चान्यदपि वाञ्छसि॥
12आदावेव कुरुश्रेष्ठ राज्ञा रञ्जनकाम्यया। देवतानां द्विजानां च वर्तितव्यं यथाविधि॥
13उत्थानेन सदा पुत्र दैवतान्यर्चयित्वा हि ब्राह्मणांश्च कुरूद्वह। आनृण्यं याति धर्मस्य लोकेन च समर्च्यते॥
14प्रयतेथा युधिष्ठिर। न ह्युस्थानमृते दैवं राज्ञामर्थं प्रसादयेत्॥
15साधारणं द्वयं ह्येतद् दैवमुत्थानमेव च। पौरुषं हि परं मन्ये दैवं निश्चितमुच्यते॥
16विपन्ने च समारम्भे संतापं मा स्म वै कृथाः। घटस्वैव सदाऽऽत्मानं राज्ञामेष परो नयः॥
17न हि सत्यादृते किंचिद् राज्ञां वै सिद्धिकारकम्। सत्ये हि राजा निरतः प्रेत्य चेह न नन्दति॥
18ऋषीणामपि राजेन्द्र सत्यमेव परं धनम्। तथा राज्ञां परं सत्यान्नान्यद् विश्वासकारणम्॥
19गुणवाशीलवान् दान्तो मृदुर्धर्यो जितेन्द्रियः। सुदर्शः स्थूललक्ष्यश्च न भ्रश्येत सदा श्रियः॥
20आर्जवं सर्वकार्येषु श्रयेथाः कुरुनन्दन। पुनर्नयविचारेण त्रयीसंवरणेन च॥
21मृदुर्हि राजा सततं लङ्घयो भवति सर्वशः। तीक्ष्णाच्चोद्विजते लोकस्तस्मादुभयमाश्रय॥
22अदण्ड्याश्चैव ते पुत्र विप्राश्च ददतां वर। भूतमेतत् परं लोके ब्राह्मणो नाम पाण्डव॥
23मनुना चैव राजेन्द्र गीतौ श्लोकौ महात्मना। धर्मेषु स्वेषु कौरव्य हृदि तौ कर्तुमर्हसि॥ अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम्। तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति॥
24अयो हन्ति यदाश्मानमग्निना वारि हन्यते। ब्रह्म च क्षत्रियो देशि तदा सीदन्ति ते त्रयः॥ एवं कृत्वा महाराज नमस्या एव ते द्विजाः। भौमं ब्रह्म द्विजश्रेष्ठा धारयन्ति समर्चिताः॥ पुरा तात महर्षिणा।
25एवं चैव नरव्याघ्र लोकत्रयविधातकाः। निग्राह्या एव सततं बाहुभ्यां ये स्युरीदृशाः॥
26श्लोकौ चोशनसा गीतौ तौ निबोध महाराज त्वमेकाग्रमना नृप॥ उद्यम्य शस्त्रमायान्तमपि वेदान्तगं रणे। निगृह्णीयात् स्वधर्मेण धर्मापेक्षी नराधिपः॥
27विनश्यमानं धर्मं हि योऽभिरक्षेत् स धर्मवित्। न तेन धर्महा स स्यान्मन्युस्तन्मन्युमृच्छति।॥ एवं चैव नरश्रेष्ठ रक्ष्या एव द्विजातयः। सापराधानपि हि तान् विषयान्ते समुत्सृजेत्॥
28अभिशस्तमपि ह्येषां कृपायीत विशाम्पते। ब्रह्मने गुरुतल्पे च भ्रूणहत्ये तथैव च।॥ राजद्विष्टे च विप्रस्य विषयान्ते विसर्जनम्। विधीयते न शारीरं दण्डमेषां कदाचन॥
29दयिताश्च नरास्ते स्युभक्तिमन्तो द्विजेषु ये। न कोशः परमोऽन्योऽस्ति राज्ञां पुरुषसंचयात्॥
30दुर्गेषु च महाराज षट्स ये शास्त्रनिश्चिताः। सर्वदुर्गेषु मन्यन्ते नरदुर्गं सुदुस्तरम्॥
31तस्मान्नित्यं दया कार्या चातुर्वर्ये विपश्चिता। धर्मात्मा सत्यवाक् चैव राजा रञ्जयति प्रजाः॥
32न च क्षान्तेन ते नित्यं भाव्यं पुत्र समन्ततः। अधर्मो हि मृदू राजा क्षमावानिव कुञ्जरः॥
33बार्हस्पत्ये च शास्त्रे च श्लोको निगदितः पुरा। अस्मिन्नर्थे महाराज तन्मे निगदतः शृणु॥
34क्षममाणं नृपं नित्यं नीचः परिभवेज्जनः। हस्तियन्ता गजस्यैव शिर एवारुरुक्षति॥
35तस्मान्नैव मृदुर्नित्यं तीक्ष्णो नैव भवेन्नृपः। वासन्तार्क इव श्रीमान् न शीतो न च धर्मदः॥
36प्रत्यक्षेणानुमानेन तथौपम्यागमैरपि। परीक्ष्यास्ते महाराज स्वे परे चैव नित्यशः॥
37व्यसनानि च सर्वाणि त्यजेथा भूरिदक्षिण। न चैव न प्रयुञ्जीत सङ्गं तु परिवर्जयेत्॥
38लोकस्य व्यसनी नित्यं परिभूतो भवत्युत। उद्वेजयति लोकं च योऽतिद्वेषी महीपतिः॥
39भवितव्यं सदा राज्ञा गर्भिणीसहधर्मिणा। कारणं च महाराज शृणु येनेदमिष्यते॥
40यथा हि गर्भिणी हित्वा स्वं प्रियं मनसोऽनुगम्। गर्भस्य हितमाधत्ते तथा राज्ञाप्यसंशयम्॥
41वर्तितव्यं कुरुश्रेष्ठ सदा धर्मानुवर्तिना। स्वं प्रियं तु परित्यज्य यद् यल्लोकहितं भवेत्॥
42न संत्याज्यं च ते धैर्य कदाचिदपि पाण्डव। धीरस्य स्पश्दण्डस्य न भयं विद्यते क्वचित्॥
43परिहासश्च भृत्यैस्ते नात्यर्थं वदतां वर। कर्तव्यो राजशार्दूल दोषमत्र हि मे शृणु॥
44अवमन्यन्ति भर्तारं संघर्षादुपजीविनः। स्वे स्थाने न च तिष्ठन्ति लङ्घयन्ति च तद्वचः॥
45प्रेष्यमाणा विकल्पन्ते गुह्यं चाप्यनुयुञ्जते। अयाच्यं चैव याचन्ते भोज्यान्याहारयन्ति च॥
46क्रुश्यन्ति परिदीप्यन्ति भूमिपायाधितिष्ठते। उत्कोचैर्वञ्चनाभिश्च कार्याण्यनुविहन्ति च॥
47जर्जरं चास्य विषयं कुर्वन्ति प्रतिरूपकैः। स्त्रीरक्षिभिश्च सज्जन्ते तुल्यवेषा भवन्ति च॥
48वान्तं निष्ठीवनं चैव कुर्वते चास्य संनिधौ। निर्लज्जा राजशार्दूल व्याहरन्ति च तद्वचः॥
49हयं वा दन्तिनं वापि रथं वा नृपसत्तम। अभिरोहन्त्यनादृत्य हर्षुले पार्थिवे मृदौ॥
50इदं ते दुष्करं राजन्निदं ते दुष्टचेष्टितम्। इत्येवं सुहृदो वाचं वदन्ते परिषद्गताः॥
51क्रुद्धे चास्मिन् हसन्त्येव न च हृष्यन्ति पूजिताः। संघर्षशीलाश्च तदा भवन्त्यन्योन्यकारणात्॥
52विस्त्रंसयन्ति मन्त्रं च विवृण्वन्ति च दुष्कृतम्। लीलया चैव कुर्वन्ति सावज्ञास्तस्य शासनम्॥
53अलंकारे च भोज्ये च तथा स्नानानुलेपने। हेलनानि नरव्याघ्र स्वस्थास्तस्योप शृण्वतः॥
54निन्दन्ते स्वानधीकारान् संत्यजन्ते च भारत। न वृत्त्या परितुष्यन्ति राजदेयं हरन्ति च॥
55क्रीडितुं तेन चेच्छन्ति ससूत्रेणेव पक्षिणा। अस्मत्प्रणेयो राजेति लोकांश्चैव वदन्त्युत॥
56एते चैवापरे चैव दोषाः प्रादुर्भवन्त्युत। नृपतौ मार्दवोपेत हर्षुले च युधिष्ठिर॥
57एते चैवापरे चैव दोषाः प्रादुर्भवन्त्युत। नृपतौ मार्दवोपेत हर्षुले च युधिष्ठिर॥
अंग्रेज़ी
1Having saluted Hrishikesha, and Bhishma, and taken the permission of all the elders assembled there, Yudhishthira began to question Bhishma.
2Yudhishthira said 'Persons conversant with duty and morality lecture that royal duties are the highest science of duty. I also regard the burden of those duties as being highly heavy. Do you, therefore, O king, describe those duties.
3O grandfather, do you speak fully on the duties of kings. The science of royal duties is the refuge of all creatures.
4O you of Kuru's race, Religion, Profit, and Pleasure depend on royal duties. It is also clear that the practices that lead to liberation equally depend on them.
5As the reins govern the horse or the iron goad the elephant, so the science of royal duties forms the reins for restraining the world.
6If one becomes bewildered regarding the duties observed by kings, disorder would prevail on Earth and everything will be in confusion.
7As the Sun rising removes darkness, so this science destroys all the evil consequences of the world.
8Therefore, O grandfather, do you, for my sake, discourse on royal duties first of all, for you, O chief of the Bharatas, are the foremost of all persons conversant with duties.
9O destroyer of foes, Vasudeva considers you as the foremost of all intelligent persons. Therefore, all of us expect the best knowledge from you.'
10Bhishma said 'Saluting Dharma who is Supreme, Krishna who is Brahma in full, and the Brahmanas, I shall discourse on the eternal duties (of men).
11Hear from me, O Yudhishthira, with rapt attention, all the royal duties described accurately and fully and other duties that you may wish to know.
12In the first place, O chief of Kuru's race, the king should, for pleasing (his subjects), wait humbly upon the gods and the Brahmanas, always following implicitly the ordinance.
13By adoring the celestials and the Brahmanas, O increaser of Kuru's race, the king satisfies his debt to duty and morality, and acquires the respect of his subjects.
14O son, you should always exert promptly, O Yudhishthira, for without exertion and manliness mere destiny never accomplishes the objects the kings wish to achieve.
15These two, viz., exertion and destiny, are equal. Of them, I consider exertion to be superior for destiny is determined from the results of exertion.
16Do not be sorry if what is undertaken ends disastrously, for you should then exert yourself in the same work with redoubled attention. This is the highest of royal duties.
17There is nothing which leads so much to the success of kings as Truth. The king who is devoted to Truth enjoys happiness both here and hereafter.
18Even to the Rishis, O king, Truth, is the greatest wealth. Likewise for the kings, there is nothing that so much creates confidence in them as Truth.
19The king who is endued with all accomplishments and good conduct, who is self-controlled, Humble, and righteous, who has his passions under control, who is of a beautiful countenance and not too enquiring, never loses prosperity.
20By administering justice, by following these three expedients, viz., concealment of his own shortcomings, ascertainment of the loop-holes of foes, and keeping is own counsel close, as also by acting straight-forwardly, the king, O delighter of the Kurus, acquires prosperity.
21If the king becomes mild, everybody disobey him. On the other hand, if he becomes fierce his subjects always fear him. Therefore, do you conduct yourself in both the ways.
22O foremost of liberal men, the Brahmanas should never be punished by you, for the Brahmana, O son of Pandu, is the foremost of human beings on the Earth.
23The great Manu, O king of kings, has written two Slokas. As regards your duties, O you of Kuru's race, you should always remember them. Fire has originated from water, the Kshatriya from the Brahmana, and iron from stone. The three, viz., fire, Kshatriya, and iron, can act on every other thing, but coming into contact with their respective origins, their force becomes neutralised.
24When iron strikes stone, or fire fights with water, or Kshatriya treats a Brahmana inimically, these three soon become weak. When this is so, O king, (you will see that) the Brahmanas deserve to be worshipped. The foremost of the Brahmanas are gods on Earth. Duly adored they maintain the Vedas and the Sacrifices.
25But they, O foremost of kings, who wish to have such honour, though they may be obstacles to the three worlds, should always be repressed by the strength of your arms.
26The great Rishi Ushanas, O son, recited two Slokas in days of yore. Listen to them, O king, with rapt attention. The true Kshatriya, ever observant of his duties, should punish a Brahmana, inspite of his being the master of the Vedas if he rushes to battle with an uplifted weapon.
27The Kshatriya, observant of his duties, who maintains righteousness when it is trespassed against, does not by that act, commit sin, for the anger of the assailant justifies the anger of the punisher. With these restrictions only, O foremost of kings, the Brahmanas should be protected. If they commit any offence they should be banished out of the country.
28Even when they deserve punishment you should, O king, show them mercy. If a Brahmana becomes guilty of Brahmanicide, or of violating the bed of his preceptor or other elders, or of causing miscarriage, or of treason against the king, he should be punished with banishment from your territories. No corporal punishment is laid down for them.
29Those persons who revere the Brahmanas should be favoured by you. There is no wealth more valuable to kings than the proper selection of servants.
30Among the six kinds of forts described in the scriptures, among every kind of other forts the service and the love of the subjects is of the most impregnable.
31Therefore, a wise king should always show mercy towards the four orders of his subjects. The righteous and truthful king succeeds in pleasing his subjects.
32You should not, however, O son, always forgive everybody, for a mild king is regarded as the worst like an elephant shorn of fierceness.
33In the Samhita of Brihaspati, a Sloka was recited in days of yore applicable to the present subject. Hear, O king, I shall recite it.
34If the king becomes always forgiving, the lowest of persons influences him, as the driver who sits on the head of the elephant he guides.
35The king, therefore, should not always be mild. Nor should be always be terrific. He should be like the vernal sun, neither too cold nor too hot.
36By the direct evidence of the senses, by conjecture, by comparisons, and by the injunctions of the scriptures, O monarch, the king should study friends and enemies.
37O noble king, you should renounce all those evil practices which are called Vyasanas. It is not incumbent that you should never indulge in them. What, however, is necessary is that you should not be attached to them.
38He that is attached to those practices is under the influence of every one. The king who does not love his subjects fills the latter with anxiety.
39The king should always treat his subjects as a mother does the child of her womb. Hear, O king, why this is desirable.
40As the mother, even not caring for those objects which she likes best, seeks the wellbeing of her child alone, so, forsooth, should kings treat their subjects.
41A righteous king, O foremost one of Kuru's race, should always act in such a manner, as to sacrifice what he loves most for the sake of securing the well-being of his people.
42You should never, O son of Pandu, abandon fortitude. The king who is crowned with fortitude and who punished wrong-doers, has no cause of fear.
43O foremost of speakers, you should never cut jokes with your servants. O foremost of kings, listen to the short-comings of such an act.
44If the master mixes too freely with them, servants begin to disregard him. They forget their own position and do not care their master.
45Ordered to do a thing, they hesitate, and give out the master's secrets. They ask for unbecoming things and take the food that is intended for the master.
46They even display their anger and try to excel their master. They even try to reign supreme over the king, and taking bribes and practising deceit, hinder the business of the state.
47They ruin the state with abuses by falsifications and forgeries. They make love with the female warders of the palace and dress in the same way as their master.
48They become so shameless as to pass wind and spit before the very eyes of their master, O foremost of kings, and they do not fear even to speak of him lightly before others.
49If the king becomes mild and cuts jokes, his servants, disobeying him, ride on horses and elephants and cars as good as the king's.
50His counsellors, in court, plainly say-This is beyond your power. This is a wicked attempt.
51If the king becomes angry, they laugh; nor are they pleased if favours be conferred upon them, though they may express joy for other reasons.
52They give out the secret counsels of their master and speak of his evil deeds. Without the least anxiety they disregard the king's commands.
53If the king's jewels, or food, or the necessaries of his bath, or unguents, be not ready, the servants, in his very presence, do not display the least anxiety.
54They do not take what belongs to them legitimately. On the other hand, without being content with what has been given to them, they take to themselves what belongs to the king.
55They wish to sport with the king as with a bird tied in a rope, and always make the people understand that the king is on very intimate terms with them and loves them dearly.
56If the king is mild and disposed to cut jokes. O Yudhishthira, these and many other evils originate from it. They wish to sport with the king as with a bird tied in a rope, and always make the people understand that the king is on very intimate terms with them and loves them dearly.
57If the king is mild and disposed to cut jokes. O Yudhishthira, these and many other evils originate from it.
हिन्दी
1हृषीकेश और भीष्म को प्रणाम करके तथा वहाँ एकत्र समस्त गुरुजनों की अनुमति लेकर युधिष्ठिर ने भीष्म से प्रश्न करना आरम्भ किया।
2युधिष्ठिर ने कहा — धर्म और नीति के ज्ञाता पुरुष कहते हैं कि राजधर्म धर्म का सर्वोच्च शास्त्र है। मैं भी उन कर्तव्यों के भार को अत्यन्त गुरु मानता हूँ। अतः हे राजन्, आप उन कर्तव्यों का निरूपण कीजिए।
3हे पितामह, आप राजाओं के कर्तव्यों पर विस्तार से कहिए। राजधर्म का शास्त्र समस्त प्राणियों का आश्रय है।
4हे कुरुवंशी, धर्म, अर्थ और काम — तीनों राजधर्म पर आश्रित हैं। यह भी स्पष्ट है कि मोक्ष की ओर ले जाने वाले आचरण भी उन्हीं पर आश्रित हैं।
5जैसे लगाम अश्व को अथवा लोहे का अंकुश हाथी को वश में रखता है, वैसे ही राजधर्म का शास्त्र संसार को संयत रखने की लगाम है।
6यदि राजाओं द्वारा पालनीय कर्तव्यों के विषय में कोई भ्रमित हो जाए, तो पृथ्वी पर अव्यवस्था फैल जाएगी और सब कुछ अस्तव्यस्त हो जाएगा।
7जैसे उदित होता हुआ सूर्य अन्धकार को दूर करता है, वैसे ही यह शास्त्र संसार के समस्त अनिष्ट परिणामों का नाश करता है।
8अतः हे पितामह, मेरे लिए आप सबसे पहले राजधर्म पर ही उपदेश दीजिए, क्योंकि हे भरतश्रेष्ठ, आप धर्म के समस्त ज्ञाताओं में श्रेष्ठ हैं।
9हे शत्रुनाशक, वासुदेव आपको समस्त बुद्धिमानों में श्रेष्ठ मानते हैं। अतः हम सब आपसे ही सर्वोत्तम ज्ञान की अपेक्षा रखते हैं।
10भीष्म ने कहा — परम धर्म को, पूर्ण ब्रह्मस्वरूप कृष्ण को तथा ब्राह्मणों को प्रणाम करके मैं (मनुष्यों के) सनातन धर्मों का निरूपण करूँगा।
11हे युधिष्ठिर, यथार्थ और पूर्ण रूप से वर्णित समस्त राजधर्म तथा अन्य जो भी धर्म तुम जानना चाहो, वे सब एकाग्र चित्त से मुझसे सुनो।
12हे कुरुश्रेष्ठ, सर्वप्रथम राजा को (अपनी प्रजा को) प्रसन्न करने के लिए विनयपूर्वक देवताओं और ब्राह्मणों की सेवा करनी चाहिए और सदा शास्त्रविधि का अक्षरशः पालन करना चाहिए।
13हे कुरुवंशवर्धन, देवताओं और ब्राह्मणों की आराधना करके राजा धर्म और नीति के प्रति अपना ऋण चुकाता है तथा अपनी प्रजा का आदर प्राप्त करता है।
14हे पुत्र युधिष्ठिर, तुम्हें सदा तत्परता से प्रयत्न करना चाहिए, क्योंकि प्रयत्न और पुरुषार्थ के बिना केवल भाग्य कभी उन प्रयोजनों को सिद्ध नहीं करता जिन्हें राजा प्राप्त करना चाहते हैं।
15ये दोनों, अर्थात् प्रयत्न और भाग्य, समान हैं। इनमें से मैं प्रयत्न को ही श्रेष्ठ मानता हूँ, क्योंकि भाग्य का निर्धारण प्रयत्न के परिणामों से ही होता है।
16यदि आरम्भ किया गया कार्य विनाश में समाप्त हो जाए तो शोक मत करो, वरन् उसी कार्य में दुगुनी सावधानी से पुनः प्रयत्न करो। यही राजधर्मों में सर्वोच्च है।
17राजाओं की सफलता में सत्य से बढ़कर सहायक और कुछ नहीं। जो राजा सत्य में निष्ठ रहता है, वह इस लोक और परलोक — दोनों में सुख भोगता है।
18हे राजन्, ऋषियों के लिए भी सत्य ही सबसे बड़ा धन है। इसी प्रकार राजाओं के लिए भी सत्य से बढ़कर उनमें विश्वास उत्पन्न करने वाला और कुछ नहीं।
19जो राजा समस्त गुणों और सदाचार से सम्पन्न है, जो आत्मसंयमी, विनम्र और धर्मात्मा है, जिसने अपनी वासनाओं को वश में कर रखा है, जो सुन्दर मुखमुद्रा वाला है और जो अधिक कुरेदने वाला नहीं है, वह कभी समृद्धि से वंचित नहीं होता।
20हे कुरुनन्दन, न्याय का पालन करके, तीन उपायों का अनुसरण करके — अर्थात् अपनी त्रुटियों को छिपाकर, शत्रुओं के छिद्रों का पता लगाकर और अपनी मन्त्रणा को गुप्त रखकर — तथा सरल आचरण करके राजा समृद्धि प्राप्त करता है।
21यदि राजा कोमल हो जाए तो सब उसकी अवज्ञा करते हैं। दूसरी ओर यदि वह उग्र हो जाए तो प्रजा सदा उससे डरती रहती है। अतः तुम दोनों ही रीतियों से आचरण करो।
22हे उदारशिरोमणि, तुम्हें ब्राह्मणों को कभी दण्ड नहीं देना चाहिए, क्योंकि हे पाण्डुपुत्र, ब्राह्मण पृथ्वी पर मनुष्यों में श्रेष्ठ है।
23हे राजाधिराज, महान् मनु ने दो श्लोक लिखे हैं। हे कुरुवंशी, अपने कर्तव्यों के विषय में तुम्हें उनका सदा स्मरण रखना चाहिए। अग्नि जल से उत्पन्न हुई है, क्षत्रिय ब्राह्मण से और लोहा पत्थर से। ये तीनों, अर्थात् अग्नि, क्षत्रिय और लोहा, प्रत्येक अन्य वस्तु पर प्रभाव डाल सकते हैं, किन्तु अपने-अपने उद्गम के सम्पर्क में आते ही इनका बल निष्प्रभ हो जाता है।
24जब लोहा पत्थर पर प्रहार करता है, अथवा अग्नि जल से लड़ती है, अथवा क्षत्रिय ब्राह्मण से शत्रुता का व्यवहार करता है, तब ये तीनों शीघ्र ही दुर्बल हो जाते हैं। हे राजन्, जब ऐसा है, तब (तुम देखोगे कि) ब्राह्मण पूजा के योग्य हैं। ब्राह्मणों में श्रेष्ठ पुरुष पृथ्वी पर देवता हैं। विधिपूर्वक पूजित होकर वे वेदों और यज्ञों को धारण करते हैं।
25किन्तु हे राजाश्रेष्ठ, जो ऐसा सम्मान चाहते हैं और जो तीनों लोकों के लिए बाधक बन सकते हैं, उन्हें सदा अपनी भुजाओं के बल से दमित करना चाहिए।
26हे पुत्र, महर्षि उशनस् ने प्राचीन काल में दो श्लोक कहे थे। हे राजन्, उन्हें एकाग्र चित्त से सुनो। अपने धर्म का सदा पालन करने वाले सच्चे क्षत्रिय को चाहिए कि वह ब्राह्मण को भी दण्डित करे, चाहे वह वेदों का ज्ञाता ही क्यों न हो, यदि वह शस्त्र उठाकर युद्ध के लिए झपटे।
27धर्म का पालन करने वाला जो क्षत्रिय धर्म का अतिक्रमण होने पर उसकी रक्षा करता है, वह उस कर्म से पाप नहीं करता, क्योंकि आक्रमणकारी का क्रोध ही दण्ड देने वाले के क्रोध को उचित ठहराता है। हे राजाश्रेष्ठ, इन्हीं मर्यादाओं के साथ ब्राह्मणों की रक्षा करनी चाहिए। यदि वे कोई अपराध करें तो उन्हें देश से निष्कासित कर देना चाहिए।
28हे राजन्, जब वे दण्ड के योग्य हों तब भी तुम्हें उन पर दया दिखानी चाहिए। यदि कोई ब्राह्मण ब्रह्महत्या का, अथवा अपने गुरु या अन्य गुरुजनों की शय्या के दूषण का, अथवा गर्भपात कराने का, अथवा राजा के विरुद्ध द्रोह का दोषी हो, तो उसे अपने राज्य से निर्वासन का दण्ड देना चाहिए। उनके लिए शारीरिक दण्ड का विधान नहीं है।
29जो पुरुष ब्राह्मणों का आदर करते हैं, उन पर तुम्हें कृपा करनी चाहिए। राजाओं के लिए सेवकों के उचित चयन से बढ़कर मूल्यवान् कोई धन नहीं।
30शास्त्रों में वर्णित छह प्रकार के दुर्गों में तथा अन्य हर प्रकार के दुर्गों में प्रजा की सेवा और प्रीति ही सबसे अभेद्य दुर्ग है।
31अतः बुद्धिमान् राजा को अपनी प्रजा के चारों वर्णों पर सदा दया दिखानी चाहिए। धर्मात्मा और सत्यवादी राजा अपनी प्रजा को प्रसन्न करने में सफल होता है।
32किन्तु हे पुत्र, तुम्हें सदा सबको क्षमा नहीं करना चाहिए, क्योंकि कोमल राजा उग्रता से रहित हाथी के समान सबसे निकृष्ट माना जाता है।
33बृहस्पति की संहिता में प्राचीन काल में एक श्लोक कहा गया था जो प्रस्तुत विषय पर लागू होता है। हे राजन्, सुनो, मैं उसे कहता हूँ।
34यदि राजा सदा क्षमाशील ही बना रहे, तो अधम से अधम पुरुष भी उस पर वैसे ही प्रभाव जमा लेता है जैसे हाथी को हाँकने वाला महावत उसके मस्तक पर बैठ जाता है।
35अतः राजा को न सदा कोमल रहना चाहिए, न सदा भयंकर। उसे वसन्त के सूर्य के समान होना चाहिए — न अधिक शीतल, न अधिक तप्त।
36हे महाराज, इन्द्रियों के प्रत्यक्ष प्रमाण से, अनुमान से, उपमान से तथा शास्त्रों के आदेशों से राजा को मित्रों और शत्रुओं का अध्ययन करना चाहिए।
37हे श्रेष्ठ राजन्, तुम्हें उन समस्त दुर्व्यसनों का त्याग करना चाहिए जिन्हें व्यसन कहा जाता है। यह अनिवार्य नहीं कि तुम उनका सेवन कभी न करो; आवश्यक यह है कि तुम उनमें आसक्त न हो जाओ।
38जो उन व्यसनों में आसक्त है वह हर किसी के वश में हो जाता है। जो राजा अपनी प्रजा से प्रेम नहीं करता, वह प्रजा को चिन्ता से भर देता है।
39राजा को सदा अपनी प्रजा के साथ वैसा ही व्यवहार करना चाहिए जैसा माता अपने गर्भ से उत्पन्न शिशु के साथ करती है। हे राजन्, सुनो, यह क्यों वांछनीय है।
40जैसे माता उन वस्तुओं की भी परवाह न करके जो उसे सबसे प्रिय हैं, केवल अपने शिशु का ही कल्याण चाहती है, वैसे ही निस्सन्देह राजाओं को अपनी प्रजा के साथ व्यवहार करना चाहिए।
41हे कुरुश्रेष्ठ, धर्मात्मा राजा को सदा ऐसा आचरण करना चाहिए कि वह अपनी प्रजा का कल्याण सुनिश्चित करने के लिए उसे जो सबसे प्रिय है उसका भी बलिदान कर दे।
42हे पाण्डुपुत्र, तुम्हें कभी धैर्य का त्याग नहीं करना चाहिए। जो राजा धैर्य से मण्डित है और जो दुराचारियों को दण्ड देता है, उसे भय का कोई कारण नहीं।
43हे वक्ताश्रेष्ठ, तुम्हें अपने सेवकों के साथ कभी परिहास नहीं करना चाहिए। हे राजाश्रेष्ठ, ऐसा करने की हानियाँ सुनो।
44यदि स्वामी उनके साथ अत्यधिक घुल-मिल जाए तो सेवक उसकी अवहेलना करने लगते हैं। वे अपना स्थान भूल जाते हैं और अपने स्वामी की परवाह नहीं करते।
45किसी कार्य की आज्ञा मिलने पर वे हिचकिचाते हैं और स्वामी के रहस्य उगल देते हैं। वे अनुचित वस्तुएँ माँगते हैं और वह भोजन खा लेते हैं जो स्वामी के लिए बना हो।
46वे अपना क्रोध तक प्रकट करते हैं और अपने स्वामी से बढ़कर होने का प्रयत्न करते हैं। वे राजा पर ही सर्वोपरि शासन करने का प्रयत्न करते हैं और घूस लेकर तथा छल करके राज्य के कार्यों में बाधा डालते हैं।
47वे झूठे लेखों और जालसाजी के दुरुपयोगों से राज्य को नष्ट कर देते हैं। वे महल की स्त्री-प्रहरियों से प्रेम करते हैं और अपने स्वामी के समान ही वस्त्र धारण करते हैं।
48हे राजाश्रेष्ठ, वे इतने निर्लज्ज हो जाते हैं कि अपने स्वामी की आँखों के सामने ही अपानवायु छोड़ते और थूकते हैं, और दूसरों के सम्मुख उसकी अवमानना करते हुए बोलने से भी नहीं डरते।
49यदि राजा कोमल हो जाए और परिहास करने लगे, तो उसके सेवक उसकी अवज्ञा करते हुए राजा के ही समान अश्वों, हाथियों और रथों पर सवार होने लगते हैं।
50उसके मन्त्री सभा में खुलकर कहते हैं — यह आपकी शक्ति से परे है। यह एक दुष्ट प्रयास है।
51यदि राजा क्रुद्ध हो जाए तो वे हँसते हैं; और यदि उन पर कृपा की जाए तो भी वे प्रसन्न नहीं होते, यद्यपि अन्य कारणों से वे हर्ष प्रकट कर सकते हैं।
52वे अपने स्वामी की गुप्त मन्त्रणाएँ उगल देते हैं और उसके कुकर्मों की चर्चा करते हैं। तनिक भी चिन्ता किए बिना वे राजा की आज्ञाओं की अवहेलना करते हैं।
53यदि राजा के आभूषण, अथवा भोजन, अथवा स्नान की सामग्री, अथवा उबटन तैयार न हों, तो सेवक उसके सम्मुख ही तनिक भी चिन्ता प्रकट नहीं करते।
54वे उसे नहीं लेते जो उन्हें विधिपूर्वक मिलना चाहिए। इसके विपरीत जो उन्हें दिया गया है उससे सन्तुष्ट न होकर वे राजा की वस्तुएँ अपने लिए हड़प लेते हैं।
55वे राजा के साथ वैसे ही खेलना चाहते हैं जैसे रस्सी में बँधे पक्षी के साथ, और सदा लोगों को यह जताते रहते हैं कि राजा उनके साथ अत्यन्त घनिष्ठ है और उन्हें बहुत प्यार करता है।
56हे युधिष्ठिर, यदि राजा कोमल हो और परिहास करने का स्वभाव रखता हो, तो ये और ऐसे ही अनेक अनिष्ट उससे उत्पन्न होते हैं। वे राजा के साथ वैसे ही खेलना चाहते हैं जैसे रस्सी में बँधे पक्षी के साथ, और सदा लोगों को यह जताते रहते हैं कि राजा उनके साथ अत्यन्त घनिष्ठ है और उन्हें बहुत प्यार करता है।
57हे युधिष्ठिर, यदि राजा कोमल हो और परिहास करने का स्वभाव रखता हो, तो ये और ऐसे ही अनेक अनिष्ट उससे उत्पन्न होते हैं।
नेपाली
1हृषीकेश र भीष्मलाई प्रणाम गरेर तथा त्यहाँ भेला भएका सम्पूर्ण गुरुजनको अनुमति लिएर युधिष्ठिरले भीष्मसँग प्रश्न गर्न थाले।
2युधिष्ठिरले भने — धर्म र नीतिका ज्ञाता पुरुषहरू भन्दछन् कि राजधर्म धर्मको सर्वोच्च शास्त्र हो। म पनि ती कर्तव्यको भारलाई अत्यन्त गह्रौँ मान्दछु। त्यसैले हे राजन्, तपाईंले ती कर्तव्यको निरूपण गर्नुहोस्।
3हे पितामह, तपाईं राजाहरूका कर्तव्यमाथि विस्तारपूर्वक भन्नुहोस्। राजधर्मको शास्त्र सम्पूर्ण प्राणीको आश्रय हो।
4हे कुरुवंशी, धर्म, अर्थ र काम — तीनै राजधर्ममा आश्रित छन्। यो पनि स्पष्ट छ कि मोक्षतिर लैजाने आचरणहरू पनि तिनैमा आश्रित छन्।
5जसरी लगामले घोडालाई अथवा फलामको अङ्कुशले हात्तीलाई वशमा राख्दछ, त्यसै गरी राजधर्मको शास्त्र संसारलाई संयत राख्ने लगाम हो।
6यदि राजाहरूद्वारा पालनीय कर्तव्यका विषयमा कोही भ्रमित भयो भने, पृथ्वीमा अव्यवस्था फैलिनेछ र सबै कुरा अस्तव्यस्त हुनेछ।
7जसरी उदाउँदै गरेको सूर्यले अन्धकार हटाउँछ, त्यसै गरी यस शास्त्रले संसारका सम्पूर्ण अनिष्ट परिणामको नाश गर्दछ।
8त्यसैले हे पितामह, मेरा लागि तपाईंले सबैभन्दा पहिले राजधर्ममाथि नै उपदेश दिनुहोस्, किनभने हे भरतश्रेष्ठ, तपाईं धर्मका सम्पूर्ण ज्ञाताहरूमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ।
9हे शत्रुनाशक, वासुदेवले तपाईंलाई सम्पूर्ण बुद्धिमान्हरूमा श्रेष्ठ मान्नुहुन्छ। त्यसैले हामी सबैले तपाईंबाटै सर्वोत्तम ज्ञानको अपेक्षा राख्दछौँ।
10भीष्मले भने — परम धर्मलाई, पूर्ण ब्रह्मस्वरूप कृष्णलाई तथा ब्राह्मणहरूलाई प्रणाम गरेर म (मानिसका) सनातन धर्मको निरूपण गर्नेछु।
11हे युधिष्ठिर, यथार्थ र पूर्ण रूपमा वर्णित सम्पूर्ण राजधर्म तथा अन्य जुनसुकै धर्म तिमी जान्न चाहन्छौ, ती सबै एकाग्र चित्तले मबाट सुन।
12हे कुरुश्रेष्ठ, सर्वप्रथम राजाले (आफ्नो प्रजालाई) प्रसन्न पार्नका लागि विनयपूर्वक देवता र ब्राह्मणहरूको सेवा गर्नुपर्दछ र सधैँ शास्त्रविधिको अक्षरशः पालन गर्नुपर्दछ।
13हे कुरुवंशवर्धन, देवता र ब्राह्मणहरूको आराधना गरेर राजाले धर्म र नीतिप्रतिको आफ्नो ऋण चुक्ता गर्दछ तथा आफ्नो प्रजाको आदर प्राप्त गर्दछ।
14हे पुत्र युधिष्ठिर, तिमीले सधैँ तत्परताका साथ प्रयत्न गर्नुपर्दछ, किनभने प्रयत्न र पुरुषार्थविना केवल भाग्यले कहिल्यै ती प्रयोजन सिद्ध गर्दैन जुन राजाहरूले प्राप्त गर्न चाहन्छन्।
15यी दुवै, अर्थात् प्रयत्न र भाग्य, समान छन्। यीमध्ये म प्रयत्नलाई नै श्रेष्ठ मान्दछु, किनभने भाग्यको निर्धारण प्रयत्नका परिणामबाटै हुन्छ।
16यदि सुरु गरिएको काम विनाशमा टुङ्गियो भने शोक नगर, बरु त्यसै काममा दोब्बर सावधानीले पुनः प्रयत्न गर। यही राजधर्महरूमा सर्वोच्च हो।
17राजाहरूको सफलतामा सत्यभन्दा बढी सहायक अरू केही छैन। जुन राजा सत्यमा निष्ठ रहन्छ, उसले यस लोक र परलोक — दुवैमा सुख भोग्दछ।
18हे राजन्, ऋषिहरूका लागि पनि सत्य नै सबैभन्दा ठूलो धन हो। त्यसै गरी राजाहरूका लागि पनि सत्यभन्दा बढी तिनीहरूमाथि विश्वास उत्पन्न गराउने अरू केही छैन।
19जुन राजा सम्पूर्ण गुण र सदाचारले सम्पन्न छ, जो आत्मसंयमी, विनम्र र धर्मात्मा छ, जसले आफ्ना वासनालाई वशमा राखेको छ, जो सुन्दर मुखमुद्रा भएको छ र जो धेरै खोतल्ने खालको छैन, ऊ कहिल्यै समृद्धिबाट वञ्चित हुँदैन।
20हे कुरुनन्दन, न्यायको पालन गरेर, तीन उपायको अनुसरण गरेर — अर्थात् आफ्ना त्रुटि लुकाएर, शत्रुहरूका छिद्रको पत्ता लगाएर र आफ्नो मन्त्रणा गोप्य राखेर — तथा सरल आचरण गरेर राजाले समृद्धि प्राप्त गर्दछ।
21यदि राजा कोमल भयो भने सबैले उसको अवज्ञा गर्दछन्। अर्कोतिर यदि ऊ उग्र भयो भने प्रजा सधैँ उसँग डराइरहन्छ। त्यसैले तिमी दुवै रीतिले आचरण गर।
22हे उदारशिरोमणि, तिमीले ब्राह्मणहरूलाई कहिल्यै दण्ड दिनुहुँदैन, किनभने हे पाण्डुपुत्र, ब्राह्मण पृथ्वीमा मानिसहरूमा श्रेष्ठ हो।
23हे राजाधिराज, महान् मनुले दुई श्लोक लेखेका छन्। हे कुरुवंशी, आफ्ना कर्तव्यका विषयमा तिमीले तिनको सधैँ स्मरण राख्नुपर्दछ। अग्नि जलबाट उत्पन्न भएको हो, क्षत्रिय ब्राह्मणबाट र फलाम ढुङ्गाबाट। यी तीनै, अर्थात् अग्नि, क्षत्रिय र फलाम, प्रत्येक अन्य वस्तुमाथि प्रभाव पार्न सक्दछन्, तर आ-आफ्ना उद्गमको सम्पर्कमा आउनासाथ यिनको बल निष्प्रभ हुन्छ।
24जब फलामले ढुङ्गामाथि प्रहार गर्दछ, अथवा अग्नि जलसँग लड्दछ, अथवा क्षत्रियले ब्राह्मणसँग शत्रुताको व्यवहार गर्दछ, तब यी तीनै चाँडै दुर्बल हुन्छन्। हे राजन्, जब यस्तो छ, तब (तिमीले देख्नेछौ कि) ब्राह्मणहरू पूजाका योग्य छन्। ब्राह्मणहरूमा श्रेष्ठ पुरुषहरू पृथ्वीमा देवता हुन्। विधिपूर्वक पूजित भई तिनीहरूले वेद र यज्ञलाई धारण गर्दछन्।
25तर हे राजाश्रेष्ठ, जो त्यस्तो सम्मान चाहन्छन् र जो तीनै लोकका लागि बाधक बन्न सक्दछन्, तिनीहरूलाई सधैँ आफ्ना भुजाको बलले दमन गर्नुपर्दछ।
26हे पुत्र, महर्षि उशनस्ले प्राचीन कालमा दुई श्लोक भनेका थिए। हे राजन्, तिनलाई एकाग्र चित्तले सुन। आफ्नो धर्मको सधैँ पालन गर्ने साँचो क्षत्रियले ब्राह्मणलाई पनि दण्डित गर्नुपर्दछ, चाहे ऊ वेदको ज्ञाता नै किन नहोस्, यदि उसले शस्त्र उठाएर युद्धका लागि झम्टियो भने।
27धर्मको पालन गर्ने जुन क्षत्रियले धर्मको अतिक्रमण हुँदा त्यसको रक्षा गर्दछ, उसले त्यस कर्मले पाप गर्दैन, किनभने आक्रमणकारीको क्रोधले नै दण्ड दिनेको क्रोधलाई उचित ठहराउँछ। हे राजाश्रेष्ठ, यिनै मर्यादासहित ब्राह्मणहरूको रक्षा गर्नुपर्दछ। यदि तिनीहरूले कुनै अपराध गरे भने तिनीहरूलाई देशबाट निष्कासित गरिदिनुपर्दछ।
28हे राजन्, जब तिनीहरू दण्डका योग्य होऊन् तब पनि तिमीले तिनीहरूमाथि दया देखाउनुपर्दछ। यदि कुनै ब्राह्मण ब्रह्महत्याको, अथवा आफ्ना गुरु वा अन्य गुरुजनको शय्या दूषित गरेको, अथवा गर्भपात गराएको, अथवा राजाविरुद्ध द्रोहको दोषी छ भने, उसलाई आफ्नो राज्यबाट निर्वासनको दण्ड दिनुपर्दछ। तिनीहरूका लागि शारीरिक दण्डको विधान छैन।
29जुन पुरुषहरूले ब्राह्मणहरूको आदर गर्दछन्, तिनीहरूमाथि तिमीले कृपा गर्नुपर्दछ। राजाहरूका लागि सेवकहरूको उचित छनोटभन्दा बढी मूल्यवान् कुनै धन छैन।
30शास्त्रमा वर्णित छ प्रकारका दुर्गमा तथा अन्य हरेक प्रकारका दुर्गमा प्रजाको सेवा र प्रीति नै सबैभन्दा अभेद्य दुर्ग हो।
31त्यसैले बुद्धिमान् राजाले आफ्नो प्रजाका चारै वर्णमाथि सधैँ दया देखाउनुपर्दछ। धर्मात्मा र सत्यवादी राजा आफ्नो प्रजालाई प्रसन्न पार्न सफल हुन्छ।
32तर हे पुत्र, तिमीले सधैँ सबैलाई क्षमा गर्नुहुँदैन, किनभने कोमल राजा उग्रताविहीन हात्तीजस्तै सबैभन्दा निकृष्ट मानिन्छ।
33बृहस्पतिको संहितामा प्राचीन कालमा एउटा श्लोक भनिएको थियो जो प्रस्तुत विषयमा लागू हुन्छ। हे राजन्, सुन, म त्यो भन्दछु।
34यदि राजा सधैँ क्षमाशील नै भइरह्यो भने, अधमभन्दा अधम पुरुषले पनि उसमाथि त्यसै गरी प्रभाव जमाउँछ जसरी हात्ती हाँक्ने महुतेले त्यसको शिरमा बस्दछ।
35त्यसैले राजाले न सधैँ कोमल हुनुपर्दछ, न सधैँ भयङ्कर। उसले वसन्तको सूर्यजस्तै हुनुपर्दछ — न धेरै शीतल, न धेरै तातो।
36हे महाराज, इन्द्रियका प्रत्यक्ष प्रमाणले, अनुमानले, उपमानले तथा शास्त्रका आदेशले राजाले मित्र र शत्रुहरूको अध्ययन गर्नुपर्दछ।
37हे श्रेष्ठ राजन्, तिमीले ती सम्पूर्ण दुर्व्यसनको त्याग गर्नुपर्दछ जसलाई व्यसन भनिन्छ। यो अनिवार्य होइन कि तिमीले तिनको सेवन कहिल्यै नगर; आवश्यक यो हो कि तिमी तिनमा आसक्त नबन।
38जो ती व्यसनमा आसक्त छ ऊ जो-कोहीको वशमा पर्दछ। जुन राजाले आफ्नो प्रजासँग प्रेम गर्दैन, उसले प्रजालाई चिन्ताले भरिदिन्छ।
39राजाले सधैँ आफ्नो प्रजासँग त्यस्तै व्यवहार गर्नुपर्दछ जस्तो आमाले आफ्नो गर्भबाट जन्मेको शिशुसँग गर्दछिन्। हे राजन्, सुन, यो किन वाञ्छनीय छ।
40जसरी आमाले ती वस्तुको समेत परवाह नगरी जो उनलाई सबैभन्दा प्रिय छन्, केवल आफ्नै शिशुको कल्याण चाहन्छिन्, त्यसै गरी निस्सन्देह राजाहरूले आफ्नो प्रजासँग व्यवहार गर्नुपर्दछ।
41हे कुरुश्रेष्ठ, धर्मात्मा राजाले सधैँ यस्तो आचरण गर्नुपर्दछ कि उसले आफ्नो प्रजाको कल्याण सुनिश्चित गर्नका लागि उसलाई जे सबैभन्दा प्रिय छ त्यसको समेत बलिदान गरोस्।
42हे पाण्डुपुत्र, तिमीले कहिल्यै धैर्यको त्याग गर्नुहुँदैन। जुन राजा धैर्यले मण्डित छ र जसले दुराचारीहरूलाई दण्ड दिन्छ, उसलाई डरको कुनै कारण छैन।
43हे वक्ताश्रेष्ठ, तिमीले आफ्ना सेवकहरूसँग कहिल्यै ठट्टा गर्नुहुँदैन। हे राजाश्रेष्ठ, यसो गर्नुका हानिहरू सुन।
44यदि स्वामी तिनीहरूसँग अत्यधिक घुलमिल भयो भने सेवकहरूले उसको अवहेलना गर्न थाल्दछन्। तिनीहरू आफ्नो स्थान बिर्सन्छन् र आफ्ना स्वामीको परवाह गर्दैनन्।
45कुनै कामको आज्ञा पाएपछि तिनीहरू हिचकिचाउँछन् र स्वामीका रहस्य उदाङ्गो पार्दछन्। तिनीहरू अनुचित वस्तु माग्दछन् र त्यो भोजन खान्छन् जो स्वामीका लागि बनेको हुन्छ।
46तिनीहरू आफ्नो क्रोधसमेत प्रकट गर्दछन् र आफ्ना स्वामीभन्दा बढी हुने प्रयत्न गर्दछन्। तिनीहरू राजामाथि नै सर्वोपरि शासन गर्ने प्रयत्न गर्दछन् र घूस लिएर तथा छल गरेर राज्यका कामकाजमा बाधा हाल्दछन्।
47तिनीहरू झूटा लेख र जालसाजीका दुरुपयोगले राज्यलाई नष्ट पारिदिन्छन्। तिनीहरू महलका स्त्री-प्रहरीसँग प्रेम गर्दछन् र आफ्ना स्वामीजस्तै वस्त्र धारण गर्दछन्।
48हे राजाश्रेष्ठ, तिनीहरू यति निर्लज्ज हुन्छन् कि आफ्ना स्वामीका आँखैअगाडि अपानवायु छाड्दछन् र थुक्दछन्, र अरूका सामु उसको अवमानना गर्दै बोल्न पनि डराउँदैनन्।
49यदि राजा कोमल भयो र ठट्टा गर्न थाल्यो भने, उसका सेवकहरूले उसको अवज्ञा गर्दै राजाकै जस्ता अश्व, हात्ती र रथमा सवार हुन थाल्दछन्।
50उसका मन्त्रीहरूले सभामा खुलेर भन्दछन् — यो तपाईंको शक्तिभन्दा बाहिरको कुरा हो। यो एउटा दुष्ट प्रयास हो।
51यदि राजा क्रुद्ध भयो भने तिनीहरू हाँस्दछन्; र यदि तिनीहरूमाथि कृपा गरियो भने पनि तिनीहरू प्रसन्न हुँदैनन्, यद्यपि अन्य कारणले तिनीहरूले हर्ष प्रकट गर्न सक्दछन्।
52तिनीहरू आफ्ना स्वामीका गोप्य मन्त्रणा उदाङ्गो पार्दछन् र उसका कुकर्मको चर्चा गर्दछन्। रत्तिभर पनि चिन्ता नगरी तिनीहरूले राजाका आज्ञाको अवहेलना गर्दछन्।
53यदि राजाका गहना, अथवा भोजन, अथवा स्नानका सामग्री, अथवा लेपन तयार भएनन् भने, सेवकहरूले उसकै सामु रत्तिभर पनि चिन्ता प्रकट गर्दैनन्।
54तिनीहरूले त्यो लिँदैनन् जो तिनीहरूलाई विधिपूर्वक मिल्नुपर्ने हो। यसको विपरीत जो तिनीहरूलाई दिइएको छ त्यसबाट सन्तुष्ट नभई तिनीहरूले राजाका वस्तु आफ्ना लागि हडप्दछन्।
55तिनीहरू राजासँग त्यसै गरी खेल्न चाहन्छन् जसरी डोरीमा बाँधिएको पक्षीसँग, र सधैँ मानिसहरूलाई यो जनाइरहन्छन् कि राजा तिनीहरूसँग अत्यन्त घनिष्ठ छ र तिनीहरूलाई धेरै माया गर्दछ।
56हे युधिष्ठिर, यदि राजा कोमल छ र ठट्टा गर्ने स्वभाव राख्दछ भने, यी र यस्तै अनेक अनिष्ट त्यसबाट उत्पन्न हुन्छन्। तिनीहरू राजासँग त्यसै गरी खेल्न चाहन्छन् जसरी डोरीमा बाँधिएको पक्षीसँग, र सधैँ मानिसहरूलाई यो जनाइरहन्छन् कि राजा तिनीहरूसँग अत्यन्त घनिष्ठ छ र तिनीहरूलाई धेरै माया गर्दछ।
57हे युधिष्ठिर, यदि राजा कोमल छ र ठट्टा गर्ने स्वभाव राख्दछ भने, यी र यस्तै अनेक अनिष्ट त्यसबाट उत्पन्न हुन्छन्।