गदायुद्ध पर्व — विनशन, गर्गस्रोत, शंखिनी और सुभूमिक तीर्थों की कथा
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक एवं स्त्री पर्व · अध्याय 133
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच ततो विनशनं राजन् जगामाथ हलायुधः। शूद्राभीरान् प्रति द्वेषाद् यत्र नष्टा सरस्वती॥
2तस्मात् तु ऋषयो नित्यं प्राहुर्विनशनेति च।
3तत्राप्युपस्पृश्य बल: सरस्वत्यां महाबलः॥ सूभूमिकं ततोऽगच्छत् सरस्वत्यास्तटे वरे।
4तत्र चाप्सरस: शुभ्रा नित्यकालमतन्द्रिताः॥ क्रीडाभिर्विमलाभिश्च क्रीडन्ति विमलाननाः।
5तत्र देवा: सगन्धर्वा मासि मासि जनेश्वर॥ अभिगच्छन्ति तत् तीर्थं पुण्यं ब्राह्मणसेवितम्।
6तत्रादृश्यन्त गन्धर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः॥ समेत्य सहिता राजन् यथाप्राप्तं यथासुखम्।
7तत्र मोदन्ति देवाश्च पितरश्च सवीस्थः॥ पुण्यैः पुष्पैः सदा दिव्यैः कीर्यमाणाः पुनः पुनः।
8आक्रीडभूमिः सा राजस्तासामप्सरसां शुभा॥ सुभूमिकेति विख्याता सरस्वत्यास्तटे वरे।
9तत्र स्नात्वा च दत्त्वा च वसु विप्राय माधवः॥ श्रुत्वा गीतं च तद् दिव्यं वादित्राणां च निःस्वनम्।
10छायाश्च विपुला दृष्ट्वा देवगन्धर्वरक्षसाम्॥ गन्धर्वाणां ततस्तीर्थमागच्छद् रोहिणीसुतः।
11विश्वावसुमुखास्तत्र गन्धर्वास्तपसान्विताः॥ नृत्यवादित्रगीतं च कुर्वन्ति सुमनोरमम्।
12तत्र दत्त्वा हलधरो विप्रेभ्यो विविधं वसु॥ अजाविकं गोखरोष्ट्रं सुवर्णं रजतं तथा।
13भोजयित्वा द्विजान् कामैः संतर्घ्य च महाधनैः॥ प्रययौ सहितो विप्रैः स्तूयमानश्च माधवः।
14तस्माद् गन्धर्वतीर्थाच महाबाहुररिंदमः॥ गर्गस्रोतो महातीर्थमाजगामैककुण्डली।
15तत्र गर्गेण वृद्धेन तपसा भावितात्मना॥ कालज्ञानगतिश्चैव ज्योतिषां च व्यतिक्रमः। उत्पाता दारुणाश्चैव शुभाश्च जनमेजय॥ सरस्वत्या शुभे तीर्थे विदिता वै महात्मना।
16तस्य नाम्ना च तत् तीर्थं गर्गस्रोत इति स्मृतम्॥ तत्र गर्गं महाभागमृषयः सुव्रता नृप। उपासांचक्रिरे नित्यं कालज्ञानं प्रति प्रभो॥
17तत्र गत्वा महाराज बलः श्वेतानुलेपनः। विधिवद्धि धनं दत्त्वा मुनीनां भावितात्मनाम्॥
18उच्चावचांस्तथा भक्ष्यान् विप्रेभ्यो विप्रदाय सः। नीलवासास्तदागच्छच्छङ्घतीर्थं महायशाः॥
19तत्रापश्यन्महाशङ्ख महामेरुमिवोच्छ्रितम्। श्वेतपर्वतसंकाशमृषिसंधैर्निषेवितम्॥ सरस्वत्यास्तटे जातं नगं तालध्वजो बली।
20यक्षा विद्याधराश्चैव राक्षसाश्चामितौजसः॥ पिशाचाश्वामितबला यत्र सिद्धाः सहस्रशः।
21ते सर्वे ह्यशनं त्यक्त्वा फलं तस्य वनस्पतेः॥ व्रतैश्च नियमैश्चैव काले काले स्म भुञ्जते। प्राप्तैश्च नियमैस्तैस्तैर्विचरन्तः पृथक् पृथक्॥ अदृश्यमाना मनुजैर्व्यचरन् पुरुषर्षभ। एवं ख्यातो नरव्याघ्र लोकेऽस्मिन् स वनस्पतिः॥२४
22ततस्तथ सरस्वत्याः पावनं लोकविश्रुतम्। तस्मिंश्च यदुशार्दूलो दत्त्वा तीर्थे पयस्विनीः॥ ताम्रायसानि भाण्डानि वस्त्राणि विविधानि च। पूजयित्वा द्विजांश्चैव पूजितश्च तपोधनैः॥
23पुण्यं द्वैतवनं राजन्नाजगाम हलायुधः। तत्र गत्वा मुनीन् दृष्ट्वा नानावेषधरान् बलः॥
24आप्लुत्य सलिले चापि पूजयामास वै द्विजान्। तथैव दत्त्वा विप्रेभ्यः परिभोगान् सुपुष्कलान्।॥ ततः प्रायाद् बलो राजन् दक्षिणेन सरस्वतीम्।
25गत्वा चैवं महाबाहुर्नातिदूरे महायशाः॥ धर्मात्मा नागधन्वानं तीर्थमागमदच्युतः।
26यत्र पन्नगराजस्य वासुकेः संनिवेशनम्॥ महाद्युतेर्महाराज बहुभिः पन्नगैर्वृतम्। ऋषीणां हि सहस्राणि यत्र नित्यं चतुर्दश॥
27यत्र देवाः समागम्य वासुकिं पन्नगोत्तमम्। सर्वपन्नगराजानमभ्यषिञ्चन् यथाविधि॥ पन्नगेभ्यो भयं तत्र विद्यते न स्म पौरव।
28तत्रापि विधिवद् दत्त्वा विप्रेभ्यो रत्नसंचयान्॥ प्रायात् प्राची दिशं तत्र तत्र तीर्थान्यनेकशः। सहस्रशतसंख्यानि प्रथितानि पदे पदे॥
29आप्लुत्य तत्र तीर्थेषु यथोक्तं तत्र चर्षिभिः। कृत्वोपवासनियमं दत्त्वा दानानि सर्वशः॥ अभिवाद्य मुनीस्तान् वै तत्र तीर्थनिवासिनः। उद्दिष्टमार्गः प्रययौ यत्र भूयः सरस्वती॥ प्राङमुखं वै निववतै वृष्टिर्वातहता यथा। ऋषीणां नैमिषयाणामवेक्षार्थं महात्मनाम्॥
30निवृत्तां तां सरिच्छेष्टां तत्र दृष्ट्वा तु लागली। बभूव विस्मितो राजन् बल: श्वेतानुलेपनः॥
31जनमेजय उवाच कस्मात् सरस्वती ब्रह्मन् निवृत्ता प्राडमुखीभवत्। व्याख्यातमेतदिच्छामि सर्वमध्वर्युसत्तम॥
32कस्मिंश्चित् कारणे तत्र विस्मितो यदुनन्दनः। निवृत्ता हेतुना केन कथमेव सरिद्वरा॥
33वैशम्पायन उवाच पूर्वं कृतयुगे राजन् नैमिषेयास्तपस्विनः। वर्तमाने सुविपुले सत्रे द्वादशवार्षिके॥
34ऋषयो बहवो राजंस्तत् सत्रमभिपेदिरे। उषित्वा च महाभागास्तस्मिन् सत्रे यथाविधि॥ निवृत्ते नैमिषेये वै सत्रे द्वादशवार्षिके। आजग्मुर्ऋषयस्तत्र बहवस्तीर्थकारणात्॥
35ऋषीणां बहुलत्वात्तु सरस्वत्या विशाम्पते। तीर्थानि नगरायन्ते कूले वै दक्षिणे तदा॥
36समन्तपञ्चकं यावत्तावत्ते द्विजसत्तमाः। तीर्थलोभान्नरव्याघ्र नद्यास्तीरं समाश्रिताः॥
37जुह्वतां तत्र तेषां तु मुनीनां भावितात्मनाम्। स्वाध्यायेनातिमहता बभूवुः पूरिता दिशः॥
38अग्निहोत्रैस्तस्ततेषां क्रियमाणैर्महात्मनाम्। अशोभत सरिच्छेष्टा दीप्यमानैः समन्ततः॥
39वालखिल्या महाराज अश्मकुट्टाश्च तापसाः। दन्तोलूखलिनश्चान्ये प्रसंख्यानास्तथा परे॥ वायुभक्षा जलाहाराः पर्णभक्षाश्च तापसाः। नानानियमयुक्ताश्च तथा स्थण्डिलशायिनः॥ आसन् वै मुनयस्तत्र सरस्वत्याः समीपतः। शोभयन्तः सरिच्छेष्ठां गङ्गामिव दिवौकसः॥
40शतशश्च समापेतुर्ऋषयः सत्रयाजिनः। तेऽवकाशं न ददृशुः सरस्वत्या महाव्रताः॥
41ततो यज्ञोपवीतैस्ते तत्तीर्थं निर्मिमाय वै। जुहुवुश्चाग्निहोत्रांश्च चक्रुश्च विविधाः क्रियाः॥
42ततस्तमऋषिसंघातं निराशं चिन्तयान्वितम्। दर्शयामास राजेन्द्र तेषामर्थे सरस्वती॥
43ततः कुञ्जान् बहून कृत्वा संनिवृत्ता सरस्वती। ऋषीणां पुण्यतपसां कारुण्याजनमेजय॥
44ततो निवृत्य राजेन्द्र तेषामर्थे सरस्वती। भूयः प्रतीच्यभिमुखी प्रसुस्राव सरिद्वरा॥ अमोघा गमनं कृत्वा तेषां भूयो व्रजाम्यहम्। इत्युद्भुतं महचक्रे तदा राजन् महानदी॥
45एवं स कुञ्जो राजन् वै नैमिषीय इति स्मृतः। कुरुश्रेष्ठ कुरुक्षेत्रे कुरुष्व महतीं क्रियाम्॥ तत्र कुञ्जान् बहून दृष्ट्वा निवृत्तां च सरस्वतीम्। बभूव विस्मयस्तत्र रामस्याथ महात्मनः॥
46उपस्पृश्य तु तत्रापि विधिवद् यदुनन्दनः। दत्त्वा दायान् द्विजातिभ्यो भाण्डानि विविधानि च॥५९ भक्ष्यं भोज्यं च विविधं ब्राह्मणेभ्यः प्रदाय च। ततः प्रायाद् बलो राजन् पूज्यमानो द्विजातिभिः॥ सरस्वतीतीर्थवरं नानाद्विजगणायुतम्। बलरेङगुदकाश्मर्यप्लक्षाश्वत्थबिभीतकैः॥ कङ्कोलैश्च पलाशैश्च करीरैः पीलुभिस्तथा। सरस्वतीतीर्थरुहैस्तरुभिर्विविधैस्तथा॥
47करूषकवरैश्चैव बिल्वैराम्रातकैस्तथा। अतिमुक्तकषण्डैश्च पारिजातैश्च शोभितम्॥
48कदलीवनभूयिष्ठं दृष्टिकान्तं मनोहरम्। वाय्वम्बुफलपर्णादैर्दन्तोलूखलिकैरपि॥ तथाश्मकुट्टैर्वानेयैर्मुनिभिर्बहुभिर्वृतम्। स्वाध्यायघोषसंघुष्टं मृगयूथशताकुलम्॥
49अहिंस्रैर्धर्मपरमैनूभिपत्यर्थसेवितम्। सप्तसारस्वतं तीर्थमाजगाम हलायुधः॥ यत्र मकुणक: सिद्धस्तपस्तेपे महामुनिः॥
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said "Then Baladeva, O king, went to Vinashana where the Sarasvati has disappeared out of view in consequence of her hatred for Shudras and Abhiras.
2And because the Sarasvati, on account of this contempt, is lost there Rishis, O chief of the Bharatas, always name the place as Vinashana.
3Having bathed in that tirtha of the Sarasvati, the powerful Baladeva then went to Subhumika situate on the excellent bank of the same river.
4There many fair-complexioned and beautiful-faced. Apsaras are always engaged in innocent pastimes.
5The celestials and the Gandharvas, every month, O king, go to that sacred shrine which is the resort of Brahman himself.
6The Gandharvas and various clans of Apsaras are to be seen there, O king, passing their days happily.
7There the celestials and departed manes in the midst of the showers of sacred and auspicious flowers sport in joy.
8There all the creepers are covered with flowers. And because, O king, that spot is the beautiful sporting ground of those Apsaras, therefore is that shrine on the charming bank of the Sarasvati is called Subhumika.
9Baladeva of Madhu's race, having bathed in that tirtha and distributed immense riches amongst the Brahmanas, heard the sound of those celestial songs and musical instruments.
10He also saw there many shadows of gods, Gandharvas and Rakshasas. The son of Rohini then proceeded to the tirtha of the Gandharvas.
11There many Gandharvas, headed by Vishvavasu and possessed of ascetic merit, pass their time in dance and singing many sweet songs.
12Giving away various kinds of riches to the Brahmanas, as also goat and sheep and kine and mules and camels and gold and silver.
13And feeding many Brahmanas and satisfying them with many rich gifts as desired by them, Baladeva, of Madhu's race, left that place accompanied by many Brahmanas and praised by them.
14Leaving that tirtha the favourite haunt of the Gandharvas, that mighty-armed chastiser of foes, having but one ear-ring, then went to the famous tirtha called Gargashrota.
15There, in that sacred tirtha of the Sarasvati, the illustrious and old Garga, having a soul cleansed by ascetic penances, O Janamejaya, had mastered the knowledge of time and its course, of the deviations of luminous bodies (in the sky) and of all auspicious and inauspicious portents.
16That tirtha was called after his name Gargashrota. There, ( king, highly blessed Rishis of firm vows always waited upon Garga, O lord, for acquiring a knowledge of time.
17Besmeared with white sandal-paste O king, Baladeva, going to that tirtha, duly distributed wealth amongst many ascetics of pure souls.
18Having distributed also many sorts of rich food amongst the Brahmanas, that illustrious one, clad in blue robes, then went to the tirtha called Shankha.
19There, on the bank of the Sarasvati that powerful palmyra-emblemed hero beheld a gigantic tree called Mahashankha, tall as Meru, looking like the white-mountain and resorted to by many Rishis.
20There dwell Yakshas and Vidyadharas and Rakshasas of great energy and Pishachas of incomparable might and Siddhas, in thousands.
21Desisting from other kinds of food, all of them observe vows and regulations and take at the proper time the fruits of that king of the forest for their sustenance and rove separately unseen by men, O foremost of men. That monarch of the forest, O king, is celebrated throughout the world.
22That tree is the cause of this tirtha. Having given away many milch cows, vessels of copper and iron and diverse sorts of other vessels, that foremost Yadu's race, viz., Baladeva, having the plough for his weapon, worshipped the Brahmanas and was adored by them in return. He then, O king, went to the Dvaita lake.
23Arrived there, Vala saw various ascetics dressed diversely. Bathing in its waters, he adored the Brahmanas.
24Having distributed profusely amongst the Brahmanas various articles of enjoyment Baladeva then, O king, went on along the southern bank of the Sarasvati.
25The mighty-armed and illustrious Rama, of pure soul and unmitigated glory, then proceeded to the tirtha called Nagadhanvana.
26Abounding with snakes, O king, it was the abode of the highly effulgent Vasuki, the king of serpents. There four and then ten thousand Rishis also lived permanently.
27Having come there in days of yore the celestials had, according to due rites, installed the great snake Vasuki as king of all the snakes. There is no fear of snakes in that place Oyou of Kuru's race.
28Duly distributing many valuable articles there amongst the Brahmanas Baladeva then set out with face towards the east and reached, one after another, hundreds and thousands of celebrated tirthas situated all around.
29Bathing in all those tirthas and observing fasts and other vows as sanctioned by the Rishis and given away immense riches and saluting all the ascetics who lived there, Baladeva once more set out, along the way pointed out to him by those ascetics for reaching that spot where the Sarasvati turns in an eastward direction like torrents of rain bent by the velocity of the storm. The river took that course for seeing the great Rishis dwelling in the forest of Naimisha.
30Always smeared with white sandal-paste, Vala, having the plough for his weapon, seeing that great river change her course, was O king, filled with wonder.
31Janamejaya said "Why O Brahmana, did the Sarasvati bend her course there towards the east. O best of Adhvaryus, you should tell me everything regarding this.
32Why was that delighter of the Yadus filled with wonder? Why, indeed did that best of rivers thus change her course."
33Vaishampayana said "Formerly, in the Satya Yuga, O king, the ascetics living in Naimisha were engaged in a great sacrifice extending for twelve years.
34Many Rishis, O king, came to that sacrifice. Passing their time according to proper rites, in the celebration of that sacrifice, those great Rishis, after the termination of that twelve year's sacrifice at Naimisha, set out in large numbers for seeing the various sacred shrines.
35On account of the number of the Rishis, O king, the tirthas on the southern banks of the Sarasvati all looked like towns and cities.
36Those foremost of Brahmanas, O foremost of men, being anxious to enjoy the merits of tirthas, took up thcir abodes on the bank of the river up to Samantapanchaka.
37The whole region was as if filled with loud Vedic recitations of those Rishis of pure souls, all engaged in pouring libations of sacrificial fires.
38That best of rivers shone highly beautiful with those burning homa fires all around, over which those great ascetics poured libations of clarified butter.
39Valakhilyas and Ashmarkuttas, Dantolukhalinas, Samprakshyanas and other ascetics, as also those living on air and those living on water and those living on dry leaves of trees and various others who practised diverse kinds of vows and those that lived on bare and hard earth, all came to that spot in the vicinity of the Sarasvati. And they rendered that foremost of rivers highly beautiful like the celestials beautifying with their presence the heavenly rivers called Mandakini.
40Hundreds of Rishis, all given to the observance of sacrifices, came there. Those observers of great vows could not find sufficient accommodation on the banks of the Sarasvati.
41Measuring small plots of land with their sacred threads, they celebrated Agnihotras and other rites.
42The river Sarasvati saw, O king, those Rishis filled with despair and anxiety for want of a commodious tirtha wherein to perform their rites.
43Accordingly that best of streams came there, having made sufficient accommodation on her bank for those Rishis, out of compassion for them, O Janamejaya.
44Having thus, O king, changed her course for their sake, the Sarasvati, that best of rivers, once more flowed in a westerly direction, to make the arrival of the Rishis there successful. O king, the great river accomplished there this wonderful feat.
45Thus those reservoirs of water, O king, where formed in Naimisha. There, Kurukshetra, O Kuru chief, do you celebrate grand sacrifices and rites. Beholding those innumerable reservoirs of water and seeing that best of rivers change her course, the highsouled Rama was filled with wonder.
46Bathing in those tirthas duly and distributing wealth and various other articles of enjoyment ainongst the Brahmanas, that delighter of Yadu's race also gave away various kinds of food and desirable articles to them. Adored by those Rishis, Vala, O king, left that foremost of all tirthas on the Sarasvati, at (viz., Sapta-Sarasvat). Numerous birds also lived there. And it abounded with Vadari, Inguda, Kacmaryya, Plahsha, Ashvattha, Vibhitaka, Kakkola, Palasha, Karira, Pilu and various other kinds of trees that grow on the banks of the Sarasvati.
47And it was adorned with forests of Karushakas, Vilvas Vilvas and Amratakas and Atimuktas and Kashandas and Parijatas.
48It abounded with forests of Plantains pleasant to view and most charming. And it was haunted by various ascetics, some living on air, some water, some on fruits, some on leaves, some on raw raise again which they husked with the aid only of stones and some that were called Vaneyas. And it was filled with the chauntings of the Vedas and abounded with diverse kinds of animals.
49And it was the favourite abode of men shorn of malice and devoted to righteousness. Baladeva, having the plough for his weapon, arrived at that tirtha, called the Sapta-Sarasvat, where the great ascetic Mankanaka had his penances successfully practised.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — "हे राजन्, तत्पश्चात् बलदेव विनशन गए, जहाँ शूद्रों और आभीरों के प्रति घृणा के कारण सरस्वती दृष्टि से लुप्त हो गई हैं।
2और क्योंकि इस अवमानना के कारण सरस्वती वहाँ लुप्त हो गईं, इसलिए हे भरतवंश के प्रमुख, ऋषिगण उस स्थान को सदा विनशन कहते हैं।
3सरस्वती के उस तीर्थ में स्नान करके बलवान् बलदेव तब उसी नदी के उत्तम तट पर स्थित सुभूमिक गए।
4वहाँ अनेक गौरवर्णा और सुन्दर मुख वाली अप्सराएँ सदा निर्दोष क्रीड़ाओं में लगी रहती हैं।
5हे राजन्, देवता और गन्धर्व प्रत्येक मास उस पवित्र तीर्थ में जाते हैं, जो साक्षात् ब्रह्मा का आश्रयस्थल है।
6हे राजन्, वहाँ गन्धर्व तथा अप्सराओं के विभिन्न वर्ग सुखपूर्वक अपने दिन बिताते दिखाई देते हैं।
7वहाँ देवता और पितृगण पवित्र तथा मंगलमय पुष्पों की वर्षा के बीच आनन्दपूर्वक क्रीड़ा करते हैं।
8वहाँ समस्त लताएँ पुष्पों से ढकी रहती हैं। और हे राजन्, क्योंकि वह स्थान उन अप्सराओं की सुन्दर क्रीड़ाभूमि है, इसीलिए सरस्वती के उस मनोहर तट का वह तीर्थ सुभूमिक कहलाता है।
9मधुवंशी बलदेव ने उस तीर्थ में स्नान करके और ब्राह्मणों के बीच अपार धन बाँटकर उन दिव्य गीतों और वाद्ययन्त्रों का स्वर सुना।
10उन्होंने वहाँ देवताओं, गन्धर्वों और राक्षसों की अनेक छायाएँ भी देखीं। तत्पश्चात् रोहिणी के पुत्र गन्धर्वों के तीर्थ की ओर गए।
11वहाँ विश्वावसु के नेतृत्व में तपोबल से सम्पन्न अनेक गन्धर्व नृत्य और अनेक मधुर गीतों के गायन में अपना समय बिताते हैं।
12ब्राह्मणों को नाना प्रकार का धन तथा बकरे, भेड़ें, गौएँ, खच्चर, ऊँट, स्वर्ण और चाँदी देकर —
13और अनेक ब्राह्मणों को भोजन कराकर तथा उनकी इच्छा के अनुसार बहुमूल्य उपहारों से उन्हें सन्तुष्ट करके मधुवंशी बलदेव अनेक ब्राह्मणों के साथ और उनसे प्रशंसित होकर उस स्थान से चल पड़े।
14गन्धर्वों के प्रिय आश्रयस्थल उस तीर्थ को छोड़कर एक ही कुण्डल धारण करने वाले वे महाबाहु शत्रुदमन तब गर्गस्रोत नामक प्रसिद्ध तीर्थ पर गए।
15हे जनमेजय, सरस्वती के उस पवित्र तीर्थ पर यशस्वी और वृद्ध गर्ग ने, जिनकी आत्मा तपस्या से शुद्ध हो चुकी थी, काल और उसकी गति का, (आकाश में) ज्योतिष्पिण्डों के विचलन का तथा समस्त शुभ-अशुभ लक्षणों का ज्ञान प्राप्त किया था।
16उनके नाम से वह तीर्थ गर्गस्रोत कहलाया। हे राजन्, हे स्वामी, वहाँ दृढ़ व्रत वाले परम पुण्यात्मा ऋषि काल का ज्ञान प्राप्त करने के लिए सदा गर्ग की सेवा में उपस्थित रहते थे।
17हे राजन्, श्वेत चन्दन का लेप लगाए बलदेव ने उस तीर्थ पर जाकर शुद्ध अन्तःकरण वाले अनेक तपस्वियों के बीच विधिपूर्वक धन बाँटा।
18ब्राह्मणों के बीच अनेक प्रकार के स्वादिष्ट भोजन भी बाँटकर नीले वस्त्र धारण किए वे यशस्वी तब शंख नामक तीर्थ पर गए।
19वहाँ सरस्वती के तट पर ताड़-ध्वज वाले उन बलवान् वीर ने महाशंख नामक एक विशालकाय वृक्ष देखा, जो मेरु के समान ऊँचा था, श्वेतगिरि के समान दिखाई देता था और अनेक ऋषियों का आश्रयस्थल था।
20वहाँ यक्ष, विद्याधर, महातेजस्वी राक्षस, अतुलनीय बल वाले पिशाच तथा सहस्रों की संख्या में सिद्ध निवास करते हैं।
21हे पुरुषों में श्रेष्ठ, अन्य प्रकार के आहार का त्याग करके वे सब व्रतों और नियमों का पालन करते हैं, उचित समय पर उस वनराज के फलों को ही अपना आहार बनाते हैं और मनुष्यों की दृष्टि से अदृश्य रहकर अलग-अलग विचरण करते हैं। हे राजन्, वह वनराज समस्त संसार में प्रसिद्ध है।
22वही वृक्ष इस तीर्थ का कारण है। अनेक दुधारू गौएँ, ताँबे और लोहे के पात्र तथा नाना प्रकार के अन्य पात्र दान करके यदुवंश में श्रेष्ठ वे हलधारी बलदेव ने ब्राह्मणों की पूजा की और बदले में उनसे पूजित हुए। हे राजन्, तत्पश्चात् वे द्वैत सरोवर की ओर गए।
23वहाँ पहुँचकर बल (बलराम) ने भाँति-भाँति के वेष धारण किए अनेक तपस्वी देखे। उसके जल में स्नान करके उन्होंने ब्राह्मणों की पूजा की।
24हे राजन्, ब्राह्मणों के बीच भोग की नाना वस्तुएँ प्रचुर मात्रा में बाँटकर बलदेव तब सरस्वती के दक्षिणी तट के सहारे आगे बढ़े।
25तब शुद्ध आत्मा और निर्मल कीर्ति वाले महाबाहु यशस्वी राम नागधन्वन नामक तीर्थ की ओर गए।
26हे राजन्, सर्पों से भरा वह स्थान महातेजस्वी नागराज वासुकि का निवास था। वहाँ चौदह सहस्र ऋषि भी स्थायी रूप से निवास करते थे।
27हे कुरुवंशी, प्राचीन काल में वहाँ आकर देवताओं ने विधिपूर्वक महानाग वासुकि को समस्त सर्पों का राजा अभिषिक्त किया था। उस स्थान में सर्पों का कोई भय नहीं है।
28वहाँ ब्राह्मणों के बीच अनेक बहुमूल्य वस्तुएँ विधिपूर्वक बाँटकर बलदेव तब पूर्व की ओर मुख करके चल पड़े और एक के बाद एक चारों ओर स्थित सैकड़ों-सहस्रों प्रसिद्ध तीर्थों में पहुँचे।
29उन समस्त तीर्थों में स्नान करके, ऋषियों द्वारा विहित उपवास और अन्य व्रतों का पालन करके, अपार धन दान करके तथा वहाँ रहने वाले समस्त तपस्वियों को प्रणाम करके बलदेव पुनः उन तपस्वियों द्वारा बताए मार्ग से उस स्थान की ओर चल पड़े, जहाँ सरस्वती आँधी के वेग से मुड़ी हुई वर्षा की धाराओं के समान पूर्व दिशा की ओर मुड़ जाती हैं। नैमिष वन में निवास करने वाले महर्षियों के दर्शन के लिए ही उस नदी ने वह मार्ग लिया था।
30हे राजन्, सदा श्वेत चन्दन का लेप लगाए रहने वाले हलधारी बल उस महानदी को अपना मार्ग बदलते देखकर आश्चर्य से भर गए।
31जनमेजय ने कहा — "हे ब्राह्मण, सरस्वती ने वहाँ अपना मार्ग पूर्व की ओर क्यों मोड़ा? हे अध्वर्युओं में श्रेष्ठ, आपको इस विषय में मुझे सब कुछ बताना चाहिए।
32यदुवंश को आनन्दित करने वाले वे आश्चर्य से क्यों भर गए? वस्तुतः नदियों में श्रेष्ठ उस नदी ने इस प्रकार अपना मार्ग क्यों बदला?"
33वैशम्पायन ने कहा — "हे राजन्, पूर्वकाल में सत्ययुग में नैमिष में रहने वाले तपस्वी बारह वर्ष तक चलने वाले एक महान् यज्ञ में लगे हुए थे।
34हे राजन्, उस यज्ञ में अनेक ऋषि आए। विधिपूर्वक उस यज्ञ के अनुष्ठान में अपना समय बिताकर वे महर्षि नैमिष के उस बारह वर्षीय यज्ञ की समाप्ति के पश्चात् बड़ी संख्या में विभिन्न पवित्र तीर्थों के दर्शन के लिए निकल पड़े।
35हे राजन्, ऋषियों की संख्या के कारण सरस्वती के दक्षिणी तटों के समस्त तीर्थ नगरों और महानगरों के समान दिखाई देने लगे।
36हे पुरुषों में श्रेष्ठ, तीर्थों का पुण्य भोगने के लिए उत्सुक उन श्रेष्ठ ब्राह्मणों ने समन्तपंचक तक नदी के तट पर अपने निवास बना लिए।
37यज्ञाग्नियों में आहुति देने में लगे उन शुद्ध अन्तःकरण वाले ऋषियों के प्रबल वेदपाठ से समस्त प्रदेश मानो भर गया।
38नदियों में श्रेष्ठ वह नदी चारों ओर जलती उन होमाग्नियों से, जिनमें वे महातपस्वी घृत की आहुति देते थे, अत्यन्त सुन्दर शोभित हुई।
39वालखिल्य, अश्मकुट्ट, दन्तोलूखलिन, सम्प्रक्ष्यण तथा अन्य तपस्वी, वे भी जो वायु पर जीते थे, जो जल पर जीते थे, जो वृक्षों के सूखे पत्तों पर जीते थे, तथा वे अन्य अनेक जो नाना प्रकार के व्रतों का पालन करते थे और जो नंगी कठोर भूमि पर रहते थे — ये सब सरस्वती के निकट उस स्थान पर आए। और उन्होंने नदियों में श्रेष्ठ उस नदी को उसी प्रकार अत्यन्त सुन्दर बना दिया, जैसे देवता अपनी उपस्थिति से स्वर्ग की मन्दाकिनी नदी को सुशोभित करते हैं।
40यज्ञों के अनुष्ठान में लगे सैकड़ों ऋषि वहाँ आए। महाव्रती वे लोग सरस्वती के तटों पर पर्याप्त स्थान नहीं पा सके।
41अपने यज्ञोपवीतों से भूमि के छोटे-छोटे टुकड़े नापकर उन्होंने अग्निहोत्र तथा अन्य कर्मों का अनुष्ठान किया।
42हे राजन्, सरस्वती नदी ने देखा कि अपने कर्मों के अनुष्ठान के लिए विस्तृत तीर्थ के अभाव में वे ऋषि निराशा और चिन्ता से भरे हुए हैं।
43हे जनमेजय, इसलिए नदियों में श्रेष्ठ वे उन ऋषियों पर करुणा करके अपने तट पर उनके लिए पर्याप्त स्थान बनाती हुई वहाँ आ पहुँचीं।
44हे राजन्, इस प्रकार उनके लिए अपना मार्ग बदलकर नदियों में श्रेष्ठ सरस्वती वहाँ ऋषियों के आगमन को सफल बनाने के लिए पुनः पश्चिम दिशा में बहने लगीं। हे राजन्, उस महानदी ने वहाँ यह अद्भुत कार्य किया।
45हे राजन्, इस प्रकार नैमिष में वे जलाशय बने। हे कुरुप्रमुख, वहीं कुरुक्षेत्र में तुम भी महान् यज्ञ और कर्म करो। उन असंख्य जलाशयों को देखकर और नदियों में श्रेष्ठ उस नदी को अपना मार्ग बदलते देखकर महात्मा राम आश्चर्य से भर गए।
46हे राजन्, उन तीर्थों में विधिपूर्वक स्नान करके तथा ब्राह्मणों के बीच धन और भोग की नाना वस्तुएँ बाँटकर यदुवंश को आनन्दित करने वाले उन्होंने उन्हें नाना प्रकार के भोजन और वांछित वस्तुएँ भी दीं। हे राजन्, उन ऋषियों द्वारा पूजित होकर बल वहाँ से चल पड़े और सरस्वती के समस्त तीर्थों में श्रेष्ठ उस तीर्थ (अर्थात् सप्तसारस्वत) की ओर गए। वहाँ असंख्य पक्षी भी रहते थे। और वह स्थान बदरी, इंगुद, काश्मर्य, प्लक्ष, अश्वत्थ, विभीतक, कक्कोल, पलाश, करीर, पीलु तथा सरस्वती के तटों पर उगने वाले नाना प्रकार के अन्य वृक्षों से भरा हुआ था।
47और वह करुषक, बिल्व, आम्रातक, अतिमुक्त, काषण्ड तथा पारिजात के वनों से सुशोभित था।
48वह देखने में सुखद और परम मनोहर कदली-वनों से भरा हुआ था। और वह नाना प्रकार के तपस्वियों का आश्रयस्थल था — कोई वायु पर जीते थे, कोई जल पर, कोई फलों पर, कोई पत्तों पर, कोई उस कच्चे चावल पर जिसे वे केवल पत्थरों की सहायता से कूटते थे, और कुछ वनेय कहलाते थे। और वह वेदों के गान से गूँजता था तथा नाना प्रकार के प्राणियों से भरा हुआ था।
49और वह द्वेषरहित तथा धर्म में निरत पुरुषों का प्रिय निवास था। हलधारी बलदेव उस सप्तसारस्वत नामक तीर्थ पर पहुँचे, जहाँ महातपस्वी मंकणक ने अपनी तपस्या सफलतापूर्वक सम्पन्न की थी।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — "हे राजन्, त्यसपछि बलदेव विनशन गए, जहाँ शूद्र र आभीरहरूप्रतिको घृणाका कारण सरस्वती दृष्टिबाट लुप्त भएकी छन्।
2अनि किनभने यस अवमाननाका कारण सरस्वती त्यहाँ लुप्त भइन्, त्यसैले हे भरतवंशका प्रमुख, ऋषिहरूले त्यस ठाउँलाई सधैँ विनशन भन्दछन्।
3सरस्वतीको त्यस तीर्थमा स्नान गरेर बलवान् बलदेव तब त्यसै नदीको उत्तम किनारमा रहेको सुभूमिक गए।
4त्यहाँ अनेक गौरवर्णा र सुन्दर मुख भएका अप्सराहरू सधैँ निर्दोष क्रीडामा लागिरहन्छन्।
5हे राजन्, देवता र गन्धर्वहरू प्रत्येक महिना त्यस पवित्र तीर्थमा जान्छन्, जो साक्षात् ब्रह्माको आश्रयस्थल हो।
6हे राजन्, त्यहाँ गन्धर्व तथा अप्सराहरूका विभिन्न वर्ग सुखपूर्वक आफ्ना दिन बिताइरहेका देखिन्छन्।
7त्यहाँ देवता र पितृहरू पवित्र तथा मङ्गलमय पुष्पको वर्षाबीच आनन्दपूर्वक क्रीडा गर्दछन्।
8त्यहाँ सम्पूर्ण लहरा पुष्पले छोपिएका हुन्छन्। अनि हे राजन्, किनभने त्यो ठाउँ ती अप्सराहरूको सुन्दर क्रीडाभूमि हो, त्यसैले सरस्वतीको त्यस मनोहर तटको त्यो तीर्थ सुभूमिक कहलिन्छ।
9मधुवंशी बलदेवले त्यस तीर्थमा स्नान गरेर र ब्राह्मणहरूबीच अपार धन बाँडेर ती दिव्य गीत र वाद्ययन्त्रको स्वर सुने।
10उनले त्यहाँ देवता, गन्धर्व र राक्षसका अनेक छाया पनि देखे। त्यसपछि रोहिणीका पुत्र गन्धर्वहरूको तीर्थतिर गए।
11त्यहाँ विश्वावसुको नेतृत्वमा तपोबलले सम्पन्न अनेक गन्धर्वहरू नृत्य र अनेक मधुर गीतको गायनमा आफ्नो समय बिताउँछन्।
12ब्राह्मणहरूलाई नाना प्रकारको धन तथा बाख्रा, भेडा, गाई, खच्चड, ऊँट, सुन र चाँदी दिएर —
13अनि अनेक ब्राह्मणलाई भोजन गराएर तथा तिनको इच्छाअनुसार बहुमूल्य उपहारले तिनलाई सन्तुष्ट पारेर मधुवंशी बलदेव अनेक ब्राह्मणसहित र तिनीहरूबाट प्रशंसित भई त्यस ठाउँबाट हिँडे।
14गन्धर्वहरूको प्रिय आश्रयस्थल त्यस तीर्थ छाडेर एउटै कुण्डल धारण गर्ने ती महाबाहु शत्रुदमन तब गर्गस्रोत नामक प्रसिद्ध तीर्थमा गए।
15हे जनमेजय, सरस्वतीको त्यस पवित्र तीर्थमा यशस्वी र वृद्ध गर्गले, जसको आत्मा तपस्याले शुद्ध भइसकेको थियो, कालको र त्यसको गतिको, (आकाशमा) ज्योतिष्पिण्डको विचलनको तथा सम्पूर्ण शुभाशुभ लक्षणको ज्ञान प्राप्त गरेका थिए।
16उनको नामबाट त्यो तीर्थ गर्गस्रोत कहलियो। हे राजन्, हे स्वामी, त्यहाँ दृढ व्रत भएका परम पुण्यात्मा ऋषिहरू कालको ज्ञान प्राप्त गर्न सधैँ गर्गको सेवामा उपस्थित रहन्थे।
17हे राजन्, सेतो चन्दनको लेप लगाएका बलदेवले त्यस तीर्थमा गएर शुद्ध अन्तःकरण भएका अनेक तपस्वीबीच विधिपूर्वक धन बाँडे।
18ब्राह्मणहरूबीच अनेक प्रकारका स्वादिष्ट भोजन पनि बाँडेर निला वस्त्र धारण गरेका ती यशस्वी तब शङ्ख नामक तीर्थमा गए।
19त्यहाँ सरस्वतीको किनारमा ताड-ध्वज भएका ती बलवान् वीरले महाशङ्ख नामक एउटा विशालकाय रूख देखे, जो मेरुजस्तै अग्लो थियो, श्वेतगिरिजस्तै देखिन्थ्यो र अनेक ऋषिको आश्रयस्थल थियो।
20त्यहाँ यक्ष, विद्याधर, महातेजस्वी राक्षस, अतुलनीय बल भएका पिशाच तथा हजारौंको सङ्ख्यामा सिद्धहरू निवास गर्दछन्।
21हे पुरुषहरूमा श्रेष्ठ, अन्य प्रकारको आहार त्यागेर तिनीहरू सबै व्रत र नियमको पालन गर्दछन्, उचित समयमा त्यस वनराजका फललाई नै आफ्नो आहार बनाउँछन् र मानिसहरूको दृष्टिबाट अदृश्य रहेर छुट्टाछुट्टै विचरण गर्दछन्। हे राजन्, त्यो वनराज सम्पूर्ण संसारमा प्रसिद्ध छ।
22त्यही रूख यस तीर्थको कारण हो। अनेक दुधालु गाई, तामा र फलामका भाँडा तथा नाना प्रकारका अन्य भाँडा दान गरेर यदुवंशमा श्रेष्ठ ती हलधारी बलदेवले ब्राह्मणहरूको पूजा गरे र बदलामा तिनीहरूबाट पूजित भए। हे राजन्, त्यसपछि उनी द्वैत सरोवरतिर गए।
23त्यहाँ पुगेर बल (बलराम)ले भाँतिभाँतिका वेश धारण गरेका अनेक तपस्वी देखे। त्यसको जलमा स्नान गरेर उनले ब्राह्मणहरूको पूजा गरे।
24हे राजन्, ब्राह्मणहरूबीच भोगका नाना वस्तु प्रशस्त मात्रामा बाँडेर बलदेव तब सरस्वतीको दक्षिणी किनारको सहारै अगाडि बढे।
25तब शुद्ध आत्मा र निर्मल कीर्ति भएका महाबाहु यशस्वी राम नागधन्वन नामक तीर्थतिर गए।
26हे राजन्, सर्पहरूले भरिएको त्यो ठाउँ महातेजस्वी नागराज वासुकिको निवास थियो। त्यहाँ चौध हजार ऋषि पनि स्थायी रूपमा निवास गर्थे।
27हे कुरुवंशी, प्राचीन कालमा त्यहाँ आएर देवताहरूले विधिपूर्वक महानाग वासुकिलाई सम्पूर्ण सर्पको राजा अभिषिक्त गरेका थिए। त्यस ठाउँमा सर्पको कुनै भय छैन।
28त्यहाँ ब्राह्मणहरूबीच अनेक बहुमूल्य वस्तु विधिपूर्वक बाँडेर बलदेव तब पूर्वतिर मुख फर्काएर हिँडे र एकपछि अर्को गर्दै चारैतिर रहेका सयौं-हजारौं प्रसिद्ध तीर्थमा पुगे।
29ती सम्पूर्ण तीर्थमा स्नान गरेर, ऋषिहरूद्वारा विहित उपवास र अन्य व्रतको पालन गरेर, अपार धन दान गरेर तथा त्यहाँ बस्ने सम्पूर्ण तपस्वीलाई प्रणाम गरेर बलदेव पुनः ती तपस्वीहरूले बताएको बाटोबाट त्यस ठाउँतिर हिँडे, जहाँ सरस्वती आँधीको वेगले निहुरिएका वर्षाका धाराजस्तै पूर्व दिशातिर मोडिन्छिन्। नैमिष वनमा निवास गर्ने महर्षिहरूको दर्शनका लागि नै त्यस नदीले त्यो बाटो लिएकी थिइन्।
30हे राजन्, सधैँ सेतो चन्दनको लेप लगाइरहने हलधारी बल त्यस महानदीलाई आफ्नो बाटो बदल्दै गरेको देखेर आश्चर्यले भरिए।
31जनमेजयले भने — "हे ब्राह्मण, सरस्वतीले त्यहाँ आफ्नो बाटो पूर्वतिर किन मोडिन्? हे अध्वर्युहरूमा श्रेष्ठ, तपाईंले यस विषयमा मलाई सबै कुरा बताउनुपर्दछ।
32यदुवंशलाई आनन्दित पार्ने ती आश्चर्यले किन भरिए? वास्तवमा नदीहरूमा श्रेष्ठ त्यस नदीले यसरी आफ्नो बाटो किन बदलिन्?"
33वैशम्पायनले भने — "हे राजन्, पूर्वकालमा सत्ययुगमा नैमिषमा बस्ने तपस्वीहरू बाह्र वर्षसम्म चल्ने एउटा महान् यज्ञमा लागिरहेका थिए।
34हे राजन्, त्यस यज्ञमा अनेक ऋषि आए। विधिपूर्वक त्यस यज्ञको अनुष्ठानमा आफ्नो समय बिताएर ती महर्षिहरू नैमिषको त्यस बाह्र वर्षे यज्ञको समाप्तिपछि ठूलो सङ्ख्यामा विभिन्न पवित्र तीर्थका दर्शनका लागि निस्के।
35हे राजन्, ऋषिहरूको सङ्ख्याका कारण सरस्वतीका दक्षिणी किनारका सम्पूर्ण तीर्थ नगर र महानगरजस्तै देखिन थाले।
36हे पुरुषहरूमा श्रेष्ठ, तीर्थको पुण्य भोग्न उत्सुक ती श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूले समन्तपञ्चकसम्म नदीको किनारमा आफ्ना निवास बनाए।
37यज्ञाग्निमा आहुति दिनमा लागेका ती शुद्ध अन्तःकरण भएका ऋषिहरूको प्रबल वेदपाठले सम्पूर्ण प्रदेश मानौँ भरियो।
38नदीहरूमा श्रेष्ठ त्यो नदी चारैतिर बलिरहेका ती होमाग्निले, जसमा ती महातपस्वीहरूले घिउको आहुति दिन्थे, अत्यन्त सुन्दर शोभित भइन्।
39वालखिल्य, अश्मकुट्ट, दन्तोलूखलिन, सम्प्रक्ष्यण तथा अन्य तपस्वीहरू, ती पनि जो हावामा जिउँथे, जो जलमा जिउँथे, जो रूखका सुकेका पातमा जिउँथे, तथा ती अन्य अनेक जसले नाना प्रकारका व्रत पालन गर्थे र जो नाङ्गो कठोर भूमिमा बस्थे — यी सबै सरस्वतीको नजिक त्यस ठाउँमा आए। अनि तिनीहरूले नदीहरूमा श्रेष्ठ त्यस नदीलाई त्यसै गरी अत्यन्त सुन्दर बनाइदिए, जसरी देवताहरूले आफ्नो उपस्थितिले स्वर्गकी मन्दाकिनी नदीलाई सुशोभित पार्दछन्।
40यज्ञका अनुष्ठानमा लागेका सयौं ऋषि त्यहाँ आए। महाव्रती ती मानिसहरूले सरस्वतीका किनारमा पर्याप्त ठाउँ पाउन सकेनन्।
41आफ्ना जनैले भूमिका साना-साना टुक्रा नापेर तिनीहरूले अग्निहोत्र तथा अन्य कर्मको अनुष्ठान गरे।
42हे राजन्, सरस्वती नदीले देखिन् कि आफ्ना कर्मको अनुष्ठानका लागि विस्तृत तीर्थको अभावमा ती ऋषिहरू निराशा र चिन्ताले भरिएका छन्।
43हे जनमेजय, त्यसैले नदीहरूमा श्रेष्ठ उनले ती ऋषिहरूमाथि करुणा गरेर आफ्नो किनारमा तिनका लागि पर्याप्त ठाउँ बनाउँदै त्यहाँ आइपुगिन्।
44हे राजन्, यसरी तिनका लागि आफ्नो बाटो बदलेर नदीहरूमा श्रेष्ठ सरस्वती त्यहाँ ऋषिहरूको आगमनलाई सफल बनाउन पुनः पश्चिम दिशामा बग्न थालिन्। हे राजन्, त्यस महानदीले त्यहाँ यो अद्भुत काम गरिन्।
45हे राजन्, यसरी नैमिषमा ती जलाशय बने। हे कुरुप्रमुख, त्यहीँ कुरुक्षेत्रमा तिमी पनि महान् यज्ञ र कर्म गर। ती असङ्ख्य जलाशय देखेर र नदीहरूमा श्रेष्ठ त्यस नदीलाई आफ्नो बाटो बदल्दै गरेको देखेर महात्मा राम आश्चर्यले भरिए।
46हे राजन्, ती तीर्थमा विधिपूर्वक स्नान गरेर तथा ब्राह्मणहरूबीच धन र भोगका नाना वस्तु बाँडेर यदुवंशलाई आनन्दित पार्नेले तिनीहरूलाई नाना प्रकारका भोजन र वाञ्छित वस्तु पनि दिए। हे राजन्, ती ऋषिहरूद्वारा पूजित भई बल त्यहाँबाट हिँडे र सरस्वतीका सम्पूर्ण तीर्थमा श्रेष्ठ त्यस तीर्थ (अर्थात् सप्तसारस्वत)तिर गए। त्यहाँ असङ्ख्य पक्षी पनि बस्थे। अनि त्यो ठाउँ बदरी, इङ्गुद, काश्मर्य, प्लक्ष, अश्वत्थ, विभीतक, कक्कोल, पलाश, करीर, पीलु तथा सरस्वतीका किनारमा उम्रने नाना प्रकारका अन्य रूखले भरिएको थियो।
47अनि त्यो करुषक, बेल, आम्रातक, अतिमुक्त, काषण्ड तथा पारिजातका वनले सुसज्जित थियो।
48त्यो हेर्नमा सुखद र परम मनोहर केराका वनले भरिएको थियो। अनि त्यो नाना प्रकारका तपस्वीहरूको आश्रयस्थल थियो — कोही हावामा जिउँथे, कोही जलमा, कोही फलमा, कोही पातमा, कोही त्यस काँचो चामलमा जसलाई तिनीहरू केवल ढुङ्गाको सहायताले कुट्थे, र कोही वनेय कहलिन्थे। अनि त्यो वेदको गानले गुञ्जिन्थ्यो तथा नाना प्रकारका प्राणीले भरिएको थियो।
49अनि त्यो द्वेषरहित तथा धर्ममा निरत पुरुषहरूको प्रिय निवास थियो। हलधारी बलदेव त्यस सप्तसारस्वत नामक तीर्थमा पुगे, जहाँ महातपस्वी मङ्कणकले आफ्नो तपस्या सफलतापूर्वक सम्पन्न गरेका थिए।