गदायुद्ध पर्व — सप्त सरस्वती और मंकणक की कथा
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक एवं स्त्री पर्व · अध्याय 134
संस्कृत
1जनमेजय उवाच सप्तसारस्वतं कस्मात् कश्च मङ्कणको मुनिः। कथं सिद्धः स भगवान् कश्चास्य नियमोऽभवत्॥
2कस्य वंशे समुत्पन्नः किं चाधीतं द्विजोत्तम। एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विधिवद् द्विजसत्तम।॥
3वैशम्पायन उवाच राजन् सप्त सरस्वत्यो याभिर्व्याप्तमिदं जगत्। आहूता बलवदभिर्हि तत्र तत्र सरस्वती॥
4सुप्रभा काञ्चनाक्षी त विशाला च मनोरमा। सरस्वती चौघवती सुरेणुर्विमलोदका॥
5पितामहस्य महतो वर्तमाने महामखे। वितते यज्ञवाटे च संसिद्धेषु द्विजातिषु॥
6पुण्याहघोषैर्विमलैवैदानां निनदैस्तथा। देवेषु चैव व्यग्रेषु तस्मिन् यज्ञविधौ तदा॥
7तत्र चैव महाराज दीक्षिते प्रपितामहे। यजतस्तस्य सत्रेण सर्वकामसमृद्धिना॥ मनसा चिन्तिता ह्या धर्मार्थकुशलैस्तदा। उपतिष्ठन्ति राजेन्द्र द्विजातींस्तत्र तत्र ह॥
8जगुश्च तत्र गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः। वादित्राणि च दिव्यानि वादयामासुरञ्जसा॥
9तस्य यज्ञस्य सम्पत्या तुतुषुर्देवता अपि। विस्मयं परमं जग्मुः किमु मानुषयोनयः॥
10वर्तमाने तथा यज्ञे पुष्करस्थे पितामहे। अब्रुवन्नृषयो राजन्नायं यज्ञो महागुणः॥ न दृश्यते सरिच्छेष्टा यस्मादिह सरस्वती। तच्छुत्वा भगवान् प्रीतः सस्माराथ सरस्वतीम्॥
11पितामहेन यजता आहूता पुष्करेषु वै। सुप्रभा नाम राजेन्द्र नाम्ना तत्र सरस्वती॥
12तां दृष्ट्वा मुनयस्तुष्टास्तवरायुक्तां सरस्वतीम्। पितामहं मानयन्तीं क्रतुं ते बहु मेनिरे॥
13एवमेषा सरिच्छेष्टा पुष्करेषु सरस्वती। पितामहार्थ सम्भूता तुष्ट्यर्थं च मनीषिणाम्॥
14नैमिषे मुनयो राजन् समागम्य समासते। तत्र चित्राः कथा ह्यासन् वेदं प्रति जनेश्वर॥
15यत्र ते मुनयो ह्यासन् नानास्वाध्यायवेदिनः। ते समागम्य मुनयः सस्मरुवै सरस्वतीम्॥
16सा तु ध्याता महाराज ऋषिभिः सत्रयाजिभिः। समागतानां राजेन्द्र साहाय्यार्थं महात्मनाम्॥ आजगाम महाभाग तत्र पुण्या सरस्वती। नैमिषे काञ्चनाक्षी तु मुनीनां सत्रयाजिनाम्॥
17आगता सरितां श्रेष्ठा तत्र भारत पूजिता। गयस्य यजमानस्य गयेष्वेव महाक्रतुम्॥ आहूता सरितां श्रेष्ठा गययज्ञे सरस्वती। विशालां तु गयस्यहुर्ऋषयः संशितव्रताः॥
18सरित् सा हिमावत्पाझंडत् प्रस्रुता शीघ्रगामिनी। औद्दालकेस्तथा यज्ञे यजतस्तस्य भारत।॥
19समेते सर्वतः स्फीते मुनीनां मण्डले तदा। उत्तरे कोसलाभागे पुण्ये राजन् महात्मनः॥
20उद्दालकेन यजता पूर्वं ध्यात्वा सरस्वती। आजगाम सरिच्छेष्ठा तं देशं मुनिकारणात्॥
21पूज्यमाना मुनिगणैर्वल्कलाजिसंवृत्तैः। मनोरमेति विख्याता सा हि तैर्मनसा कृता॥ सुरेणर्ऋषभे द्वीपे पुण्ये राजर्षिसेविते।
22कुरोश्च यजमानस्य कुरुक्षेत्रे महात्मनः॥ आजगाम महाभाग सरिच्छेष्ठा सरस्वती।
23ओघवत्यपि राजेन्द्र वसिष्ठेन महात्मना॥ समाहूता कुरुक्षेत्रे दिव्यातोया सरस्वती।
24दक्षेण यजता चापि गङ्गाद्वारे सरस्वती॥ सुरेणुरिति विख्याता प्रस्रुता शीघ्रगामिनी।
25विमलोदा भगवती ब्रह्मणा यजता पुनः॥ समाहूता ययौ तत्र पुण्ये हैमवते गिरौ।
26एकीभूतास्ततस्तास्तु तस्मिंस्तीर्थे समागताः॥ सप्तसारस्वतं तीर्थ ततस्तु
27इति सप्तसरस्वत्यो नामतः परिकीर्तिताः॥ सप्ता सारस्वतं चैव तीर्थ पुण्य तथा स्मृतम्। प्रथितं भुवि।
28शृणु मङ्कणकस्यापि कौमारब्रह्मचारिणः॥ आपगामवगाढस्य राजन् प्रक्रीडितं महत्। दृष्ट्वा यदृच्छया यत्र स्त्रियमम्भसि भारत॥ जायन्तीं रुचिरापाङ्गी दिग्वाससमनिन्दिताम्। सरस्वत्यां महाराज चस्कन्दे वीर्यमम्भसि॥
29तद् रेत: स तु जग्राह कलशे वै महातपाः। सप्तधा प्रविभागं तु कलशस्थं जगाम ह॥
30तत्रर्षयः सप्त जाता जज्ञिरे मरुतां गणाः। वायुवेगो वायुबलो वायुहा वायुमण्डलः॥ वायुज्वालो वायुरेता वायुचक्राश्च वीर्यवान्। एवमेते समुत्पन्ना मरुतां जनयिष्णवः॥
31इदमत्यद्भुतं राजन्शृण्वाश्चर्यतरं भुवि। महर्षेश्चरितं यादृकं त्रिपुं लोकेषु विश्रुतम्॥
32पुरा मङ्कणकः सिद्धः कुशाग्रेणेति नः श्रुतम्। क्षतः किल करे राजस्तस्य शाकरसोऽस्रवत॥
33स वै शाकरसं दृष्ट्वा हर्षाविष्टः प्रनृत्तवान्। ततस्तस्मिन् प्रनृत्ते वै स्थावरं जङ्गमं च यत्॥
34प्रनृत्तमुभयं वीर तेजसा तस्य मोहितम्। ब्रह्मादिभिः सुरै राजऋषिभिश्च तपोधनैः॥ विज्ञप्तो वै महादेव ऋषेरर्थे नराधिप। नायं नृत्येद् यथा देव तथा त्वं कर्तुमर्हसि॥
35ततो देवो मुनिं दृष्ट्वा हर्षाविष्टमतीव ह। सुराणां हितकामार्थं महादेवोऽभ्यभाषत॥
36भो भो ब्राह्मण धर्मज्ञ किमर्थं नृत्यते भवान्। हर्षस्थानं किमर्थं च तवेदमधिकं मुने॥ तपस्विनो धर्मपथे स्थितस्य द्विजसत्तम।
37ऋषिरुवाच किं न पश्यसि मे ब्रह्मन् कराच्छाकरसं स्रुतम्॥ यं दृष्ट्वा सम्प्रनृत्तो वै हर्षेण महता विभो।
38तं प्रहस्याब्रवीद् देवो मुनि रागेण मोहितम्॥ अहं न विस्मयं विप्र गच्छामीति प्रपश्य माम्।
39एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठं महादेवेन धीमता॥ अमुल्यग्रेण राजेन्द्र स्वङ्गुष्ठस्ताडितोऽभवत्।
40ततो भस्म क्षताद् राजन् निर्गतं हिमसन्निभम्॥ तद् दृष्ट्वा वीडितो राजन् स मुनिः पादयोर्गतः। मेने देवं महादेवमिदं चोवाच विस्मितः॥
41नान्यं देवादहं मन्ये रुद्रात परतरं महत्। सुरासुरस्य जगतो गति स्त्वमसि शूलधृत्॥
42त्वया सृष्टमिदं विश्वं वदन्तीह मनीषिणः। त्वामेव सर्वं व्रजति पुनरेव युगक्षये॥
43देवैरपि न शक्यस्त्वं परिज्ञातुं कुतो मया। त्वयि सर्वेस्म दृश्यन्ते भावा ये जगति स्थिताः॥
44त्वामुपासन्त वरदं देवा ब्रह्मादयोऽनघ। सर्वस्त्वमसि देवानां कर्ता कारयिता च ह॥ त्वत्प्रसादात् सुराः सर्वे मोदन्तीहाकुतोभयाः।
45एवं स्तुत्वा महादेवं स ऋषिः प्रणतोऽभवत्॥ यदिदं चापलं देव कृतमेतत् स्मयदिकम्।
46ततः प्रसादयामि त्वां तपो मे न क्षरेदिति॥ ततो देवः प्रीतमनास्तमृषि पुनरब्रवीत्। तपस्ते वर्धतां विप्र मत्प्रसादात् सहस्रधा॥ आश्रमे चेह वत्स्यामि त्वया सार्धमहं सदा।
47सप्तासारस्वते चास्मिन यो मामर्चिष्यते नरः॥ न तस्य दुर्लभं किञ्चिद् भवितेह परत्र वा। सारस्वतं च ते लोकं गमिष्यन्ति न संशयः॥
48एतन्मङ्कणकस्यापि चरितं भूरितेजसः। स हि पुत्र सुकन्यायामुत्पन्नो मातरिश्वना॥
अंग्रेज़ी
1Janamejaya said "Why was that tirtha called Sapta-Sarasvat? Who was the ascetic Mankanaka? How was that worshipful one successful? What were his vows and observances?
2In whose family was he born? What books did that great Rishi study? I desire to hear all this, O foremost of Rishis.
3Vaishampayana said "O king, the seven Sarasvati cover this Universe. Wherever the Sarasvati was called the energetic Rishis, there she did go.
4These are the seven forms of the Sarasvati, viz., Suprabha, Kanchanakshi, Vishala, Manorama, Oghavati, Surenu and Vimalodaka.
5Brahma had at one time celebrated a great sacrifice. While that sacrifice was being celebrated on the site selected, many Rishis, crowned with ascetic success, came there.
6The spot was filled with the sound of the recitation and the chaunting of the Vedas. Seeing those sacrificial rites, even the very gods lost their temper.
7There, O king, while the grandfather was initiated in the sacrifice and was performing the grand ceremony capable of granting prosperity and wished-for objects many great Rishis, conversant with virtue and profit, were present. As soon as they thought of necessary articles, they, O king, immediately came before the Rishis.
8The Gandharvas sang and the Apsaras danced. And they played upon many celestial instruments.
9The provisions collected in that sacrifice satisfied the very celestials. What shall I say then of men? The very celestials were filled with wonder.
10During the progress of that sacrifice at Pushkara and in the presence of Brahma, the Rishis, O king, said-"This sacrifice is not successful, sine that foremost of rivers, viz., Sarasvati, is not to be seen here.” Hearing these words. the divine Brahman meditated on Sarasvati.
11Summoned at Pushkara by the grandfather engaged in the celebration of a sacrifice, Sarasvati, O king came there under the name of Suprava.
12Seeing Sarasvati pay that regard to the grandfather, the ascetics regarded that sacrifice with great esteem.
13Thus that foremost of rivers, viz., Sarasvati, made her appearance at Pushkara for pleasing the grandfather and the ascetics.
14On another occasion, O king many Munis assembled at Naimisha. They had many discussions amongst them, O king, on the Vedas.
15There those ascetics, conversant with various scriptures, thought of the Sarasvati.
16Thus thought of, O king, by those Rishis performing a sacrifice, the highly blessed and sacred Sarasvati, for helping those great Munis, made her appearance at Naimisha and was accordingly called Kanchanakshi.
17Worshipped of all, that best of rivers, thus came there, O Bharata. While king Gaya was engaged in the celebration of a great sacrifice at Gaya the foremost of rivers, Sarasvati, summoned at Gaya's sacrifice, came there. The Rishis of rigid vows, that were present there, named her Vishala at Gaya.
18That quick-coursing river originates from the side of Himavat. Ouddalaka had also, O Bharata, performed a sacrifice.
19A number of ascetics were also assembled there. It was in the sacred north Koshala, O kir that sacrifice of the great Ouddalaka was celebrated.
20Before Ouddalaka began his sacrifice, he had thought of the Sarasvati. That foremost of rivers came there for the sake of those Rishis.
21Worshipped of all those Munis clad in barks and deer-skins, she passed by the name of Manorama as those Rishis mentally called her.
22While, again the great Kuru was engaged in a sacrifice at Kurukshetra, that foremost of rivers, the highly sacred Sarasvati, came there.
23Summoned, O king, by the great Vashishtha who assisted Kuru in his sacrifice, the Sarasvati, of celestial water, came to Kurukshetra and passed by the name of Oghavati.
24Daksha at one time celebrated a sacrifice at the source of Ganga. The Sarasvati appeared there under the name of the quick-coursing Surenu.
25Once again, while Brahınan was engaged in a sacrifice on the sacred forest of the Himavat mountains, the worshipful Sarasvati, summoned by him, came there.
26All these seven streams then came and joined together in that tirtha where Baladeva came. And because the seven joined together at that spot, therefore is that tirtha known on earth by the name of Sapta-Sarasvati.
27Thus have I described to you the seven Sarasvatis, according to their names. I have also given you an account of the sacred tirtha called Satpa-Sarasvat.
28Listen now to a great deed of Mankanaka, who had from his youth led the life of a Brahmacharin. While perforining his abolutions in the river, he saw one day, O Bharata, a damsel of beautiful features and fair brows, bathing in the river with her body uncovered. At this sight, O monarch, the seminal fluid of the Rishi dropped to the Sarasvati.
29The great ascetic took it up and kept it within his earthen pot. Deposited within that pot, the fluid was divided into seven parts.
30From those seven portions were born seven Rishis, from whom originated the forty nine Maruts. The Rishis named Vayuvega, Vayuhan, Vayumandala, Vayujata, Vayuretas, Vayuchakra. Thus were born those progenitors of the various Maruts.
31Hear now of a more wonderful account O king, of a highly marvellous conduct of that great Rishi which is well known in the three worlds.
32Formerly, after Mankanaka had become Successful, O king, his hand became pierced seven were with a Kusha blade. Thereupon a vegetable juice came out of the wound and not blood.
33Seeing that vegetable juice, the Rishi was filled with joy and danced about there. Beholding him dance, all mobile and immobile creatures, O hero, overpowered by his energy, began to dance.
34Then the celestials with Brahma at their head and the Rishis, having asceticism for their wealth, O king, all approached Mahadeva and informed him of the doings of the Rishi (Mankanaka). And they said to him-Thou shouldst, O god, do that which may prevent the Rishi from dancing."
35Then Mahadeva, seeing the Rishi filled with great joy and desirous of doing good to the celestials addressed him, saying.
36Why, O Brahmana, do you dance in this way, you who know your duties well? What must be the cause of your joy, O sage, that being an ascetic, ( best of Brahmanas and walking in the path of virtue you should behave in this way?
37The Rishi said Do you not see that a vegetable juice is flowing from this my wound? Seeing this, O lord, I am dancing in great glee.
38Laughing at the Rishi who was overpowered by passion, the god said-"I do not, O Brahmana, at all wonder at this. Behold me!"
39Having said this to that best of Rishis, the highly intelligent Mahadeva struck his thumb with the end of one of his fingers.
40Thereupon, O king, ashes, white as snow, came out of that wound. Beholding this, the Rishi became ashamed, O monarch and fell at the feet of the God.
41He understood the deity to be none else than Mahadeva. Filled with wonder he said-"I do not think that thou art any one save Rudra, the great and Supreme being.
42O wielder of the trident, thou art the refuge of this universe consisting of gods and demons. The wise say that this universe has been created by you.
43At the universal dissolution, everything once more enters thee. Thou art incapable of being known by the celestials, how then canst thou be known by me?
44All creatures of the universe are seen in thee. The gods with Brahma at their head worship thee who dust give boons, O sinless one.
45Thou art everything. Thou art the creator of the gods. Through thy grace, the god pass their time joyously and fearlessly." Having lauded Mahadeva in this way, the Rishi bowed to him.
46Let not my ridiculous childishness, that I displayed, O god, destroy my ascetic merit. I pray to thee for this. The god cheerfully replied-"Let your asceticism increase a thousand fold, O Brahmana, through my grace, I shall also always live with you in this hermitage."
47The man that will adore me in this Pritha, viz., Sapta-sarasvat, will attain everything here or hereafter. Forsooth, such a one shall go to the region called Sarasvat in heaven, after death.
48This is the history of Mankanaka. He was begotten by the god of wind upon Sukanya.
हिन्दी
1जनमेजय ने कहा — वह तीर्थ सप्त-सारस्वत क्यों कहलाया? मङ्कणक नामक तपस्वी कौन थे? वे पूजनीय महात्मा किस प्रकार सिद्धि को प्राप्त हुए? उनके व्रत और नियम क्या थे?
2वे किस कुल में उत्पन्न हुए थे? उन महर्षि ने किन शास्त्रों का अध्ययन किया था? हे ऋषिश्रेष्ठ, मैं यह सब सुनना चाहता हूँ।
3वैशम्पायन ने कहा — हे राजन्, सात सरस्वतियाँ इस समस्त विश्व को व्याप्त किए हुए हैं। जहाँ-जहाँ तेजस्वी ऋषियों ने सरस्वती का आवाहन किया, वहाँ-वहाँ वे गईं।
4सरस्वती के ये सात रूप हैं — सुप्रभा, काञ्चनाक्षी, विशाला, मनोरमा, ओघवती, सुरेणु और विमलोदका।
5एक समय ब्रह्मा ने एक महान् यज्ञ का अनुष्ठान किया। चुने हुए स्थान पर जब वह यज्ञ हो रहा था, तब तपस्या से सिद्धि प्राप्त बहुत-से ऋषि वहाँ आए।
6वह स्थान वेदों के पाठ और सामगान की ध्वनि से भर गया। उन यज्ञकर्मों को देखकर देवता भी अपनी सुध-बुध खो बैठे।
7हे राजन्, वहाँ जब पितामह (ब्रह्मा) यज्ञ में दीक्षित होकर समृद्धि और अभीष्ट वस्तुओं को देने वाले उस महान् अनुष्ठान को कर रहे थे, तब धर्म और अर्थ के ज्ञाता अनेक महर्षि उपस्थित थे। हे राजन्, वे जिस किसी आवश्यक वस्तु का स्मरण करते, वह तत्काल उन ऋषियों के सम्मुख आ उपस्थित होती।
8गन्धर्व गान करते थे और अप्सराएँ नृत्य करती थीं। वे अनेक दिव्य वाद्ययन्त्र बजाते थे।
9उस यज्ञ में एकत्र की गई सामग्री ने देवताओं तक को तृप्त कर दिया। फिर मनुष्यों की तो बात ही क्या? देवता भी विस्मय से भर उठे।
10हे राजन्, पुष्कर में उस यज्ञ के चलते समय ब्रह्मा की उपस्थिति में ऋषियों ने कहा — "यह यज्ञ सफल नहीं है, क्योंकि नदियों में श्रेष्ठ सरस्वती यहाँ दिखाई नहीं देतीं।" ये वचन सुनकर भगवान् ब्रह्मा ने सरस्वती का ध्यान किया।
11हे राजन्, यज्ञ के अनुष्ठान में लगे पितामह द्वारा पुष्कर में आवाहित होकर सरस्वती सुप्रभा नाम से वहाँ आईं।
12सरस्वती को पितामह का इस प्रकार सम्मान करते देखकर तपस्वियों ने उस यज्ञ को बड़े आदर की दृष्टि से देखा।
13इस प्रकार नदियों में श्रेष्ठ वे सरस्वती पितामह और तपस्वियों को प्रसन्न करने के लिए पुष्कर में प्रकट हुईं।
14हे राजन्, दूसरे अवसर पर बहुत-से मुनि नैमिष में एकत्र हुए। हे राजन्, उनमें वेदों पर बहुत-सी चर्चाएँ हुईं।
15वहाँ विविध शास्त्रों के ज्ञाता उन तपस्वियों ने सरस्वती का स्मरण किया।
16हे राजन्, यज्ञ करने वाले उन ऋषियों द्वारा इस प्रकार स्मरण की जाने पर परम भाग्यशालिनी और पवित्र सरस्वती उन महामुनियों की सहायता के लिए नैमिष में प्रकट हुईं और इसी कारण काञ्चनाक्षी कहलाईं।
17हे भारत, सबकी पूजनीया वे नदीश्रेष्ठा इस प्रकार वहाँ आईं। जब राजा गय गया में एक महान् यज्ञ का अनुष्ठान कर रहे थे, तब गय के यज्ञ में आवाहित होकर नदियों में श्रेष्ठ सरस्वती वहाँ आईं। वहाँ उपस्थित कठोर व्रतधारी ऋषियों ने गया में उनका नाम विशाला रखा।
18शीघ्रगामिनी वह नदी हिमवान् के पार्श्व से निकलती है। हे भारत, औद्दालक ने भी एक यज्ञ किया था।
19वहाँ भी बहुत-से तपस्वी एकत्र हुए थे। हे राजन्, महात्मा औद्दालक का वह यज्ञ पवित्र उत्तर कोसल में सम्पन्न हुआ था।
20औद्दालक ने अपना यज्ञ आरम्भ करने से पूर्व सरस्वती का स्मरण किया था। नदियों में श्रेष्ठ वे उन ऋषियों के लिए वहाँ आईं।
21वल्कल और मृगचर्म धारण करने वाले उन समस्त मुनियों से पूजित होकर, तथा उन ऋषियों द्वारा मन ही मन उसी नाम से पुकारी जाने के कारण, वे मनोरमा नाम से प्रसिद्ध हुईं।
22फिर जब महान् कुरु कुरुक्षेत्र में यज्ञ कर रहे थे, तब नदियों में श्रेष्ठ परम पवित्र सरस्वती वहाँ आईं।
23हे राजन्, कुरु के यज्ञ में सहायक महर्षि वसिष्ठ द्वारा आवाहित होकर दिव्य जल वाली सरस्वती कुरुक्षेत्र में आईं और ओघवती नाम से प्रसिद्ध हुईं।
24एक समय दक्ष ने गङ्गा के उद्गम पर यज्ञ किया। वहाँ सरस्वती शीघ्रगामिनी सुरेणु नाम से प्रकट हुईं।
25पुनः जब ब्रह्मा हिमवान् पर्वत के पवित्र वन में यज्ञ कर रहे थे, तब उनके द्वारा आवाहित होकर पूजनीया सरस्वती वहाँ आईं।
26तदनन्तर ये सातों धाराएँ उस तीर्थ में, जहाँ बलदेव आए थे, आकर एक साथ मिल गईं। और क्योंकि उस स्थान पर सातों धाराएँ एक साथ मिलीं, इसीलिए वह तीर्थ पृथ्वी पर सप्त-सारस्वत नाम से प्रसिद्ध है।
27इस प्रकार मैंने तुम्हें सातों सरस्वतियों का उनके नामों सहित वर्णन कर दिया। मैंने सप्त-सारस्वत नामक पवित्र तीर्थ का वृत्तान्त भी तुम्हें सुना दिया।
28अब मङ्कणक के महान् कर्म को सुनो, जिन्होंने युवावस्था से ही ब्रह्मचारी का जीवन बिताया था। हे भारत, नदी में स्नान करते समय उन्होंने एक दिन सुन्दर अङ्गों और सुन्दर भौंहों वाली एक कन्या को अनावृत शरीर से नदी में स्नान करते देखा। हे राजन्, यह देखकर ऋषि का वीर्य सरस्वती में गिर पड़ा।
29उन महातपस्वी ने उसे उठाकर अपने मिट्टी के घड़े में रख लिया। उस घड़े में रखा हुआ वह वीर्य सात भागों में विभक्त हो गया।
30उन सात भागों से सात ऋषि उत्पन्न हुए, जिनसे उनचास मरुद्गणों की उत्पत्ति हुई। वे ऋषि थे — वायुवेग, वायुहन्, वायुमण्डल, वायुजात, वायुरेतस् और वायुचक्र। इस प्रकार विविध मरुतों के वे जनक उत्पन्न हुए।
31हे राजन्, अब उन महर्षि के एक और अधिक अद्भुत तथा परम आश्चर्यजनक आचरण को सुनो, जो तीनों लोकों में विख्यात है।
32हे राजन्, पूर्वकाल में सिद्धि प्राप्त कर लेने के पश्चात् मङ्कणक का हाथ कुश की नोक से बिंध गया। तब उस घाव से रक्त नहीं, वरन् वनस्पति का रस निकला।
33उस वनस्पति-रस को देखकर ऋषि हर्ष से भर गए और वहीं नृत्य करने लगे। हे वीर, उन्हें नाचते देखकर उनके तेज से अभिभूत समस्त चराचर प्राणी भी नाचने लगे।
34हे राजन्, तब ब्रह्मा को आगे करके देवता और तपोधन ऋषि — सब महादेव के पास गए और उन्हें ऋषि (मङ्कणक) के कृत्य की सूचना दी। और उन्होंने उनसे कहा — "हे देव, आपको ऐसा कुछ करना चाहिए जिससे ऋषि का यह नृत्य रुक जाए।"
35तब महादेव ने ऋषि को महान् आनन्द से भरा देखकर और देवताओं का हित करने की इच्छा से उनसे यह कहा —
36हे ब्राह्मण, तुम जो अपने कर्तव्यों को भलीभाँति जानते हो, इस प्रकार क्यों नाच रहे हो? हे मुनि, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तपस्वी होकर और धर्म के मार्ग पर चलते हुए भी तुम्हारे इस प्रकार आचरण करने का कारण कौन-सा हर्ष है?
37ऋषि ने कहा — क्या आप नहीं देखते कि मेरे इस घाव से वनस्पति का रस बह रहा है? हे प्रभु, यह देखकर मैं अत्यन्त हर्ष से नृत्य कर रहा हूँ।
38हर्ष से अभिभूत उन ऋषि पर हँसते हुए देव ने कहा — "हे ब्राह्मण, मुझे इसमें तनिक भी आश्चर्य नहीं होता। मुझे देखो!"
39ऋषिश्रेष्ठ से यह कहकर परम बुद्धिमान् महादेव ने अपनी एक अँगुली के अग्रभाग से अपने अँगूठे पर प्रहार किया।
40हे राजन्, तब उस घाव से हिम के समान श्वेत भस्म निकली। हे राजन्, यह देखकर ऋषि लज्जित हो गए और देव के चरणों में गिर पड़े।
41उन्होंने जान लिया कि ये देव महादेव के अतिरिक्त और कोई नहीं हैं। विस्मय से भरकर उन्होंने कहा — "मैं नहीं मानता कि आप महान् और परम पुरुष रुद्र के सिवा और कोई हैं।
42हे त्रिशूलधारी, आप देवताओं और असुरों से युक्त इस विश्व के आश्रय हैं। ज्ञानी कहते हैं कि यह समस्त विश्व आपके द्वारा रचा गया है।
43प्रलय के समय सब कुछ पुनः आप में ही प्रवेश कर जाता है। जब देवता भी आपको नहीं जान सकते, तब मैं आपको कैसे जान सकता हूँ?
44विश्व के समस्त प्राणी आप में ही दिखाई देते हैं। हे निष्पाप, ब्रह्मा को आगे करके देवता आपकी ही उपासना करते हैं, जो वर देने वाले हैं।
45आप ही सब कुछ हैं। आप ही देवताओं के स्रष्टा हैं। आपकी कृपा से देवगण निर्भय होकर आनन्दपूर्वक अपना समय बिताते हैं।" इस प्रकार महादेव की स्तुति करके ऋषि ने उन्हें प्रणाम किया।
46(और उन्होंने कहा —) हे देव, मैंने जो हास्यास्पद बालबुद्धि दिखाई, वह मेरे तप के फल का नाश न करे। मैं आपसे यही प्रार्थना करता हूँ। देव ने प्रसन्न होकर उत्तर दिया — "हे ब्राह्मण, मेरी कृपा से तुम्हारा तप सहस्रगुना बढ़े। मैं भी सदा तुम्हारे साथ इस आश्रम में निवास करूँगा।
47जो मनुष्य इस सप्त-सारस्वत तीर्थ में मेरी आराधना करेगा, वह इस लोक और परलोक में सब कुछ प्राप्त करेगा। निस्सन्देह ऐसा मनुष्य मृत्यु के पश्चात् स्वर्ग में सारस्वत नामक लोक को जाएगा।
48यह मङ्कणक का वृत्तान्त है। वे वायुदेव द्वारा सुकन्या के गर्भ से उत्पन्न हुए थे।
नेपाली
1जनमेजयले भने — त्यो तीर्थ सप्त-सारस्वत किन कहलियो? मङ्कणक नामक तपस्वी को थिए? ती पूजनीय महात्मा कसरी सिद्धि प्राप्त गरे? उनका व्रत र नियम के थिए?
2उनी कुन कुलमा जन्मेका थिए? ती महर्षिले कुन शास्त्रहरूको अध्ययन गरेका थिए? हे ऋषिश्रेष्ठ, म यो सबै सुन्न चाहन्छु।
3वैशम्पायनले भने — हे राजन्, सात सरस्वतीले यो सम्पूर्ण विश्वलाई व्याप्त गरेका छन्। जहाँ-जहाँ तेजस्वी ऋषिहरूले सरस्वतीको आवाहन गरे, त्यहाँ-त्यहाँ उनी गइन्।
4सरस्वतीका यी सात रूप हुन् — सुप्रभा, काञ्चनाक्षी, विशाला, मनोरमा, ओघवती, सुरेणु र विमलोदका।
5एक समय ब्रह्माले एउटा महान् यज्ञको अनुष्ठान गरे। छानिएको स्थानमा त्यो यज्ञ भइरहँदा तपस्याले सिद्धि प्राप्त गरेका धेरै ऋषि त्यहाँ आए।
6त्यो स्थान वेदको पाठ र सामगानको ध्वनिले भरियो। ती यज्ञकर्म देखेर देवताहरू पनि आफ्नो सुधबुध गुमाए।
7हे राजन्, त्यहाँ जब पितामह (ब्रह्मा) यज्ञमा दीक्षित भई समृद्धि र अभीष्ट वस्तु दिने त्यो महान् अनुष्ठान गरिरहेका थिए, तब धर्म र अर्थका ज्ञाता अनेक महर्षि उपस्थित थिए। हे राजन्, तिनीहरूले जुनसुकै आवश्यक वस्तुको सम्झना गर्थे, त्यो तत्कालै ती ऋषिहरूको सामु आइपुग्थ्यो।
8गन्धर्वहरूले गान गर्थे र अप्सराहरूले नृत्य गर्थे। तिनीहरूले अनेक दिव्य वाद्ययन्त्र बजाउँथे।
9त्यस यज्ञमा जम्मा गरिएको सामग्रीले देवताहरूलाई समेत तृप्त पारिदियो। फेरि मानिसहरूको त कुरै के? देवताहरू पनि विस्मयले भरिए।
10हे राजन्, पुष्करमा त्यो यज्ञ चलिरहेका बेला ब्रह्माको उपस्थितिमा ऋषिहरूले भने — "यो यज्ञ सफल छैन, किनभने नदीहरूमा श्रेष्ठ सरस्वती यहाँ देखिन्नन्।" यी वचन सुनेर भगवान् ब्रह्माले सरस्वतीको ध्यान गरे।
11हे राजन्, यज्ञको अनुष्ठानमा लागेका पितामहद्वारा पुष्करमा आवाहन गरिएपछि सरस्वती सुप्रभा नामले त्यहाँ आइन्।
12सरस्वतीले पितामहको यसरी सम्मान गरेको देखेर तपस्वीहरूले त्यस यज्ञलाई ठूलो आदरको दृष्टिले हेरे।
13यसरी नदीहरूमा श्रेष्ठ ती सरस्वती पितामह र तपस्वीहरूलाई प्रसन्न पार्न पुष्करमा प्रकट भइन्।
14हे राजन्, अर्को अवसरमा धेरै मुनि नैमिषमा भेला भए। हे राजन्, तिनीहरूबीच वेदमाथि धेरै चर्चा भए।
15त्यहाँ विविध शास्त्रका ज्ञाता ती तपस्वीहरूले सरस्वतीको सम्झना गरे।
16हे राजन्, यज्ञ गर्ने ती ऋषिहरूद्वारा यसरी सम्झना गरिएपछि परम भाग्यशालिनी र पवित्र सरस्वती ती महामुनिहरूको सहायताका लागि नैमिषमा प्रकट भइन् र त्यसैले काञ्चनाक्षी कहलाइन्।
17हे भारत, सबैकी पूजनीया ती नदीश्रेष्ठा यसरी त्यहाँ आइन्। जब राजा गयले गयामा एउटा महान् यज्ञको अनुष्ठान गर्दै थिए, तब गयको यज्ञमा आवाहन गरिएर नदीहरूमा श्रेष्ठ सरस्वती त्यहाँ आइन्। त्यहाँ उपस्थित कठोर व्रतधारी ऋषिहरूले गयामा उनको नाम विशाला राखे।
18शीघ्रगामिनी त्यो नदी हिमवान्को पार्श्वबाट निस्कन्छे। हे भारत, औद्दालकले पनि एउटा यज्ञ गरेका थिए।
19त्यहाँ पनि धेरै तपस्वी भेला भएका थिए। हे राजन्, महात्मा औद्दालकको त्यो यज्ञ पवित्र उत्तर कोसलमा सम्पन्न भएको थियो।
20औद्दालकले आफ्नो यज्ञ आरम्भ गर्नुअघि सरस्वतीको सम्झना गरेका थिए। नदीहरूमा श्रेष्ठ उनी ती ऋषिहरूका लागि त्यहाँ आइन्।
21वल्कल र मृगचर्म धारण गर्ने ती सम्पूर्ण मुनिहरूबाट पूजित भएर, र ती ऋषिहरूले मनमनै त्यही नामले पुकारेका कारण, उनी मनोरमा नामले प्रसिद्ध भइन्।
22फेरि जब महान् कुरुले कुरुक्षेत्रमा यज्ञ गर्दै थिए, तब नदीहरूमा श्रेष्ठ परम पवित्र सरस्वती त्यहाँ आइन्।
23हे राजन्, कुरुको यज्ञमा सहायक महर्षि वसिष्ठद्वारा आवाहन गरिएर दिव्य जल भएकी सरस्वती कुरुक्षेत्रमा आइन् र ओघवती नामले प्रसिद्ध भइन्।
24एक समय दक्षले गङ्गाको उद्गममा यज्ञ गरे। त्यहाँ सरस्वती शीघ्रगामिनी सुरेणु नामले प्रकट भइन्।
25फेरि जब ब्रह्मा हिमवान् पर्वतको पवित्र वनमा यज्ञ गर्दै थिए, तब उनीद्वारा आवाहन गरिएर पूजनीया सरस्वती त्यहाँ आइन्।
26त्यसपछि यी सातै धारा त्यस तीर्थमा, जहाँ बलदेव आएका थिए, आएर एकसाथ मिले। र किनभने त्यस स्थानमा सातै धारा एकसाथ मिले, त्यसैले त्यो तीर्थ पृथ्वीमा सप्त-सारस्वत नामले प्रसिद्ध छ।
27यसरी मैले तिमीलाई सातै सरस्वतीको नामसहित वर्णन गरिदिएँ। मैले सप्त-सारस्वत नामक पवित्र तीर्थको वृत्तान्त पनि तिमीलाई सुनाइदिएँ।
28अब मङ्कणकको महान् कर्म सुन, जसले युवावस्थादेखि नै ब्रह्मचारीको जीवन बिताएका थिए। हे भारत, नदीमा स्नान गर्दा उनले एक दिन सुन्दर अङ्ग र सुन्दर भौँ भएकी एउटी कन्यालाई अनावृत शरीरले नदीमा नुहाइरहेको देखे। हे राजन्, यो देखेर ऋषिको वीर्य सरस्वतीमा खस्यो।
29ती महातपस्वीले त्यसलाई उठाएर आफ्नो माटोको घैँटोमा राखे। त्यस घैँटोमा राखिएको त्यो वीर्य सात भागमा विभाजित भयो।
30ती सात भागबाट सात ऋषि उत्पन्न भए, जसबाट उनन्चास मरुद्गणको उत्पत्ति भयो। ती ऋषि थिए — वायुवेग, वायुहन्, वायुमण्डल, वायुजात, वायुरेतस् र वायुचक्र। यसरी विविध मरुत्का ती जनक उत्पन्न भए।
31हे राजन्, अब ती महर्षिको अझ अद्भुत र परम आश्चर्यजनक आचरण सुन, जो तीनै लोकमा विख्यात छ।
32हे राजन्, पूर्वकालमा सिद्धि प्राप्त गरिसकेपछि मङ्कणकको हात कुशको टुप्पोले घोचियो। तब त्यस घाउबाट रगत होइन, वनस्पतिको रस निस्कियो।
33त्यो वनस्पति-रस देखेर ऋषि हर्षले भरिए र त्यहीँ नाच्न थाले। हे वीर, उनलाई नाचेको देखेर उनको तेजले अभिभूत सम्पूर्ण चराचर प्राणी पनि नाच्न थाले।
34हे राजन्, तब ब्रह्मालाई अगाडि राखेर देवताहरू र तपोधन ऋषिहरू — सबै महादेवकहाँ गए र उनलाई ऋषि (मङ्कणक)को कृत्यको सूचना दिए। र तिनीहरूले उनलाई भने — "हे देव, तपाईंले यस्तो केही गर्नुपर्छ जसले ऋषिको यो नृत्य रोकियोस्।"
35तब महादेवले ऋषिलाई महान् आनन्दले भरिएको देखेर र देवताहरूको हित गर्ने इच्छाले उनलाई यसो भने —
36हे ब्राह्मण, तिमी जो आफ्ना कर्तव्य राम्ररी जान्दछौ, यसरी किन नाचिरहेका छौ? हे मुनि, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तपस्वी भएर र धर्मको मार्गमा हिँड्दाहिँड्दै पनि तिम्रो यस्तो आचरणको कारण कुन हर्ष हो?
37ऋषिले भने — के तपाईं देख्नुहुन्न कि मेरो यस घाउबाट वनस्पतिको रस बगिरहेको छ? हे प्रभु, यो देखेर म अत्यन्त हर्षले नाचिरहेको छु।
38हर्षले अभिभूत ती ऋषिलाई हाँस्दै देवले भने — "हे ब्राह्मण, मलाई यसमा अलिकति पनि आश्चर्य लाग्दैन। मलाई हेर!"
39ऋषिश्रेष्ठलाई यसो भनेर परम बुद्धिमान् महादेवले आफ्नो एउटा औँलाको टुप्पोले आफ्नो बूढीऔँलामा प्रहार गरे।
40हे राजन्, तब त्यस घाउबाट हिउँजस्तै सेतो भस्म निस्कियो। हे राजन्, यो देखेर ऋषि लज्जित भए र देवका चरणमा ढले।
41उनले थाहा पाए कि यी देव महादेवबाहेक अरू कोही होइनन्। विस्मयले भरिएर उनले भने — "म मान्दिनँ कि तपाईं महान् र परम पुरुष रुद्रबाहेक अरू कोही हुनुहुन्छ।
42हे त्रिशूलधारी, तपाईं देवता र असुरहरूले युक्त यस विश्वको आश्रय हुनुहुन्छ। ज्ञानीहरू भन्छन् कि यो सम्पूर्ण विश्व तपाईंद्वारा रचिएको हो।
43प्रलयका समयमा सबै कुरा फेरि तपाईंमै प्रवेश गर्छ। जब देवताहरूले पनि तपाईंलाई जान्न सक्दैनन्, तब मैले तपाईंलाई कसरी जान्न सक्छु?
44विश्वका सम्पूर्ण प्राणी तपाईंमै देखिन्छन्। हे निष्पाप, ब्रह्मालाई अगाडि राखेर देवताहरूले तपाईंकै उपासना गर्छन्, जो वर दिनुहुन्छ।
45तपाईं नै सबै कुरा हुनुहुन्छ। तपाईं नै देवताहरूका स्रष्टा हुनुहुन्छ। तपाईंको कृपाले देवगण निर्भय भई आनन्दपूर्वक आफ्नो समय बिताउँछन्।" यसरी महादेवको स्तुति गरेर ऋषिले उनलाई प्रणाम गरे।
46(र उनले भने —) हे देव, मैले जुन हाँसोउठ्दो बालबुद्धि देखाएँ, त्यसले मेरो तपको फल नष्ट नगरोस्। म तपाईंसँग यही प्रार्थना गर्छु। देवले प्रसन्न भई उत्तर दिए — "हे ब्राह्मण, मेरो कृपाले तिम्रो तप सहस्रगुणा बढोस्। म पनि सधैँ तिमीसँगै यस आश्रममा निवास गर्नेछु।
47जुन मानिसले यस सप्त-सारस्वत तीर्थमा मेरो आराधना गर्नेछ, उसले यस लोक र परलोकमा सबै कुरा प्राप्त गर्नेछ। नि:सन्देह त्यस्तो मानिस मृत्युपछि स्वर्गमा सारस्वत नामक लोकमा जानेछ।
48यो मङ्कणकको वृत्तान्त हो। उनी वायुदेवद्वारा सुकन्याको गर्भबाट उत्पन्न भएका थिए।