अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said Baladeva proceeded next to the tirtha Udapana in the Sarasvati, that had formerly been the habitation, O king, of the illustrious ascetic Trita.
2Having distributed profuse wealth and worshipped the Brahmanas, the hero, having the plough for his weapon, bathed there and was filled with joy.
3The great and pious ascetic Trita had lived there. While in a hole that great man had drunk the Soma juice.
4His two brothers, dashing him down into a pit, had returned home. That foremost of Brahmanas, viz., Trita, had thereupon cursed them both."
5Janamejaya said "What is the origin of Udapana? How did the great ascetic Trita fall into a pit there? Why was that foremost of Brahmanas thrown into that pit by his brothers?
6How did his brothers, after throwing him into that hole, come back to their home? How did Trita celebrate his sacrifice and how did he drink Soma? Describe all his O Brahmana, if you think that I am worthy of listening to it.
7Vaishampayana said In a former cycle, O king, there were three ascetic brothers. They were called Ekata, Dvita and Trita and all three were effulgent like the sun.
8They were like Lords of the creation and had children. Brahmavadins as they were they had, by their ascetic penances, acquired the privilege of attaining to the regions of Brahman after death.
9For their penances, vows and self-restraint, their father, the virtuous Gautama, became highly pleased with them.
10Greatly pleased with his sons, the worshipful Gautama, after living a long life here, went at last to the region in the other world that was fit for him.
11Those kings, however, O king, that were the disciples of Gautama, continued to worship Gautama's sons after his ascension to heaven.
12Amongst them however, Trita, by his acts and Vedic studies, O king, became the foremost, even like his father Gautama.
13Then all the great and pious ascetics began to worship Trita as they had worshipped his father Gautama before him.
14Once upon a time, the two brothers Etaka and Dvita thought of celebrating a sacrifice and became anxious for wealth.
15They thought that they would take Trita with them and calling upon all their disciples and collecting the needful number of animals, they would joyfully drink the Soma juice and acquire the great merits of sacrifice. The three brothers, then O king, did as settled.
16Calling upon all their disciples for animals and helping them in their sacrifices and receiving a large number of animals from them as gifts for the priestly services rendered by them those high-souled and great Rishis came towards the east.
17Trita, O king, was cheerfully walking before them. Ekata and Dvita were in his rear, conducting the animals.
18Sceing that large herd of animals they began to think as to how they two could appropriate that property without giving a share to Trita.
19Hear, O king, what those two sinful wretches, viz., Ekata and Dvita, said to each other.
20They said-"Trita is a clever priest. Trita is well read in the Vedas. Trita is capable of earning many other kine.
21Let us two, therefore go away, taking the kine with us. Let Trita go wherever he likes, without being in our company."
22As they proceeded, they were benighted on the way. They then saw a wolf before them. Not far from that spot was a deep hole on the bank of the Sarasvati.
23Trita, who was going before, seeing the wolf, rain in fear and fell into that hole.
24That hole was deep and terrible and capable of striking terror to all creatures. Then Trita, O king, that best of ascetics, from within that hole, began to bewail. His two brothers heard his cries.
25Knowing that he had fallen into a pit, his brothers Ekata and Dvita, actuated by fear of the wolf as also by temptation, went on, leaving behind their brother.
26Thus left behind by his two brothers who were tempted to appropriate those animals, the great ascetic. Trita, O king, while within that lonely pit covered with dust.
27Herbs and creepers, thought himself sunk, O best of the Bharatas, into hell like a sinful person.
28He was afraid of dying became he had not earned the merit of drinking Soma juice. Greatly wise as he was he began to think with the help of his intelligence as to how he could succeed in drinking Soma cven there.
29While thinking thus the great ascetic, standing in that pit, beheld a creeper hanging down into it.
30Although the pit was dry still the sage perceived the existence of water and of sacrificial fires there. Imagining himself the sacrificial priest.
31The great ascetic took the creeper for the Soma plant. He then mentally uttered the Rich's, the Yayushes and the Samans.
32The pebbles lying there were converted into grains of sugar (in imagination) by Trita. He, then, O king, (mentally) performed his ablutions. He took the water for the clarified butter.
33He distributed amongst the celestials their respective shares (of those sacrificial offerings). Having next mentally drunk Soma, he began to inake a great noise. Those sounds, O king, first uttered by the sacrificing Rishi, entered into heaven and Trita performed that sacrifice after the manner laid down by Brahmavadins.
34During the celebration of that sacrifice of the great Trita, the entire region of the celestials was agitated. None knew, however, the cause. Brihaspati heard that loud noise.
35The priest of the celestials said to them:"Trita is performing a sacrifice. We must go there, you celestials.
36He is gifted with great ascetic merit if willing, he is capable of creating other celestials."
37Hearing those words of Brihaspati, all the gods, in a body, repaired where the sacrifice of Trita was going on.
38Having proceeded to that spot, the gods beheld the great ascetic engaged in the performance of his sacrifice.
39Beholding that great beautiful ascetic the gods addressed him, saying-"We have come for our shares (in your offerings).
40The Rishi said to them-"Behold me, you denizens of heaven, fallen into this terrible pit almost deprived of my senses.
41Then Trita, O monarch, duly allotted to them their shares with proper mantras. The gods took them and were greatly delighted. Having duly received their respective shares, the denizens of heaven, pleased with him, granted him the boons he wanted.
42The boon, however, that he prayed for was that the gods should relieve him from his painful condition.
43He also said-"Let him that bathes in this well, achieve the end that is attained by persons that have drunk Soma.'
44Thereat, O king, the Sarasvati. with her waves, appeared within that well. Raised above by her, Trita came up and worshipped the celestials.
45The gods then said to him-"By it as you wish." All of them then, O king, returned to their respective habitations and Trita, filled with joy, proceeded to his owe abode.
46Meeting with those two Rishi, viz., his brothers, he became enraged with them. Endued with ascetic merit, he spoke harshly to them and cursed them, saying.
47Since, actuated by covetousness, you ran away, leaving me, therefore, you shall become dreadful wolves with sharp teeth and range the forest cursed by me on account of that sinful act of yours.
48Your offspring will also consist of leopards and bears and apes!' After Trita had said these words, O monarch, his two brothers were soon transformed into tigers on account of the curse of that truthful sage.
49The highly powerful Baladeva touched the waters of Udapana. And he gave away various kinds of wealth there and worshipped many Brahmanas.
50Beholding Upadana and and praising it repeatedly, Baladeva next proceeded to Vinashana which also was on the Sarasvati.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — तत्पश्चात् बलदेव सरस्वती के उदपान नामक तीर्थ पर गए, जो हे राजन्, पूर्वकाल में यशस्वी तपस्वी त्रित का निवास था।
2प्रचुर धन बाँटकर और ब्राह्मणों की पूजा करके हलधारी उन वीर ने वहाँ स्नान किया और हर्ष से भर गए।
3महान् और पुण्यात्मा तपस्वी त्रित वहाँ रहे थे। एक गड्ढे के भीतर रहते हुए उन महापुरुष ने सोमरस पिया था।
4उनके दोनों भाई उन्हें एक गड्ढे में गिराकर घर लौट गए थे। तब ब्राह्मणों में श्रेष्ठ उन त्रित ने उन दोनों को शाप दे दिया था।
5जनमेजय ने कहा — "उदपान की उत्पत्ति क्या है? महान् तपस्वी त्रित वहाँ एक गड्ढे में कैसे गिरे? ब्राह्मणों में श्रेष्ठ उन्हें उनके भाइयों ने उस गड्ढे में क्यों फेंका?
6उन्हें उस गड्ढे में फेंकने के पश्चात् उनके भाई अपने घर कैसे लौटे? त्रित ने अपना यज्ञ कैसे किया और उन्होंने सोम कैसे पिया? हे ब्राह्मण, यदि आप मुझे इसे सुनने योग्य समझते हैं, तो यह सब मुझे बताइए।
7वैशम्पायन ने कहा — हे राजन्, पूर्वकल्प में तीन तपस्वी भाई थे। वे एकत, द्वित और त्रित कहलाते थे और तीनों ही सूर्य के समान देदीप्यमान थे।
8वे प्रजापतियों के समान थे और उनकी सन्तानें थीं। ब्रह्मवादी होने के कारण उन्होंने अपनी तपस्या से मृत्यु के पश्चात् ब्रह्मलोक प्राप्त करने का अधिकार अर्जित कर लिया था।
9उनकी तपस्या, व्रत और आत्मसंयम से उनके पिता धर्मात्मा गौतम उनसे अत्यन्त प्रसन्न हुए।
10अपने पुत्रों से अत्यन्त प्रसन्न पूज्य गौतम यहाँ दीर्घ जीवन बिताने के पश्चात् अन्ततः परलोक के उस लोक को गए, जो उनके योग्य था।
11हे राजन्, किन्तु जो राजा गौतम के शिष्य थे, वे उनके स्वर्गारोहण के पश्चात् भी गौतम के पुत्रों की पूजा करते रहे।
12हे राजन्, किन्तु उनमें से त्रित अपने कर्मों और वेदाध्ययन के कारण अपने पिता गौतम के ही समान श्रेष्ठ बन गए।
13तब समस्त महान् और पुण्यात्मा तपस्वी त्रित की उसी प्रकार पूजा करने लगे, जैसे वे पहले उनके पिता गौतम की करते थे।
14एक बार दोनों भाइयों एकत और द्वित ने एक यज्ञ करने का विचार किया और धन के लिए उत्सुक हो उठे।
15उन्होंने सोचा कि वे त्रित को अपने साथ ले जाएँगे और अपने समस्त शिष्यों को बुलाकर तथा आवश्यक संख्या में पशु एकत्र करके वे हर्षपूर्वक सोमरस पिएँगे और यज्ञ का महान् पुण्य अर्जित करेंगे। हे राजन्, तब तीनों भाइयों ने वैसा ही किया जैसा निश्चय हुआ था।
16अपने समस्त शिष्यों से पशु माँगकर, उनके यज्ञों में उनकी सहायता करके तथा अपनी पौरोहित्य-सेवा के बदले उनसे दक्षिणा के रूप में बड़ी संख्या में पशु प्राप्त करके वे महात्मा महर्षि पूर्व दिशा की ओर आए।
17हे राजन्, त्रित प्रसन्नतापूर्वक उनके आगे-आगे चल रहे थे। एकत और द्वित पीछे थे और पशुओं को हाँक रहे थे।
18पशुओं का वह विशाल झुण्ड देखकर वे दोनों सोचने लगे कि वे उस सम्पत्ति को त्रित को भाग दिए बिना कैसे हड़प सकते हैं।
19हे राजन्, सुनो कि उन दोनों पापी नराधमों — एकत और द्वित — ने आपस में क्या कहा।
20उन्होंने कहा — "त्रित कुशल पुरोहित हैं। त्रित वेदों में सुपठित हैं। त्रित और भी अनेक गौएँ अर्जित कर सकते हैं।
21इसलिए हम दोनों गौएँ लेकर चल दें। त्रित हमारे साथ रहे बिना जहाँ चाहें वहाँ चले जाएँ।"
22आगे बढ़ते हुए मार्ग में उन्हें रात हो गई। तब उन्होंने अपने सामने एक भेड़िया देखा। उस स्थान से थोड़ी ही दूरी पर सरस्वती के तट पर एक गहरा गड्ढा था।
23आगे-आगे चल रहे त्रित उस भेड़िये को देखकर भय से दौड़े और उसी गड्ढे में जा गिरे।
24वह गड्ढा गहरा और भयंकर था तथा समस्त प्राणियों में आतंक उत्पन्न करने वाला था। हे राजन्, तब तपस्वियों में श्रेष्ठ वे त्रित उस गड्ढे के भीतर से विलाप करने लगे। उनके दोनों भाइयों ने उनकी पुकार सुनी।
25यह जानते हुए भी कि वे गड्ढे में गिर पड़े हैं, उनके भाई एकत और द्वित भेड़िये के भय से तथा लोभ से प्रेरित होकर अपने भाई को पीछे छोड़कर आगे बढ़ गए।
26हे राजन्, इस प्रकार उन पशुओं को हड़पने के लोभ में पड़े अपने दोनों भाइयों द्वारा पीछे छोड़ दिए जाने पर महान् तपस्वी त्रित उस एकान्त गड्ढे के भीतर रह गए, जो धूल से —
27तथा ओषधियों और लताओं से ढका हुआ था; और हे भरतवंश में श्रेष्ठ, उन्होंने स्वयं को पापी पुरुष के समान नरक में डूबा हुआ माना।
28उन्हें मरने का भय था, क्योंकि उन्होंने सोमरस पीने का पुण्य अर्जित नहीं किया था। परम बुद्धिमान् होने के कारण वे अपनी बुद्धि की सहायता से यह सोचने लगे कि वे वहीं सोमपान करने में कैसे सफल हो सकते हैं।
29इस प्रकार विचार करते हुए उस गड्ढे में खड़े उन महान् तपस्वी ने उसके भीतर लटकती एक लता देखी।
30यद्यपि वह गड्ढा सूखा था, तथापि उन मुनि ने वहाँ जल और यज्ञाग्नियों की उपस्थिति का अनुभव किया। स्वयं को ही यज्ञ का पुरोहित मानकर —
31उन महान् तपस्वी ने उस लता को ही सोमलता माना। तब उन्होंने मन ही मन ऋक्, यजुष् और साम का उच्चारण किया।
32वहाँ पड़े कंकड़ों को त्रित ने (कल्पना में) शर्करा के कणों में बदल दिया। हे राजन्, तब उन्होंने (मानसिक रूप से) अपने स्नानादि कर्म किए। जल को ही उन्होंने घृत मान लिया।
33उन्होंने देवताओं के बीच उनके-उनके भाग (उन यज्ञ-हविष्यों के) बाँट दिए। तत्पश्चात् मानसिक रूप से सोमपान करके वे प्रचण्ड नाद करने लगे। हे राजन्, यज्ञ करते उन ऋषि द्वारा पहली बार उच्चारित वे ध्वनियाँ स्वर्ग तक जा पहुँचीं और त्रित ने वह यज्ञ ब्रह्मवादियों द्वारा निर्धारित विधि से सम्पन्न किया।
34महात्मा त्रित के उस यज्ञ के अनुष्ठान के दौरान देवताओं का समस्त लोक विचलित हो उठा। किन्तु उसका कारण कोई नहीं जानता था। बृहस्पति ने वह प्रचण्ड नाद सुना।
35देवताओं के पुरोहित ने उनसे कहा — "त्रित यज्ञ कर रहे हैं। हे देवताओ, हमें वहाँ जाना चाहिए।
36वे महान् तपोबल से सम्पन्न हैं; यदि वे चाहें, तो दूसरे देवताओं की सृष्टि करने में भी समर्थ हैं।"
37बृहस्पति के ये वचन सुनकर समस्त देवता एक साथ वहाँ गए जहाँ त्रित का यज्ञ चल रहा था।
38उस स्थान पर पहुँचकर देवताओं ने उन महान् तपस्वी को अपने यज्ञ के अनुष्ठान में लगे देखा।
39उन महान् और तेजस्वी तपस्वी को देखकर देवताओं ने उन्हें सम्बोधित करते हुए कहा — "हम (तुम्हारी हविष्य में) अपने भाग के लिए आए हैं।"
40ऋषि ने उनसे कहा — "हे स्वर्ग के निवासियो, मुझे देखिए — इस भयंकर गड्ढे में गिरा हुआ और लगभग संज्ञाहीन।"
41हे सम्राट्, तब त्रित ने विधिपूर्वक मन्त्रों सहित उन्हें उनके भाग प्रदान किए। देवताओं ने उन्हें ग्रहण किया और अत्यन्त हर्षित हुए। अपने-अपने भाग विधिपूर्वक प्राप्त करके स्वर्ग के वे निवासी उनसे प्रसन्न होकर उन्हें उनके इच्छित वर देने लगे।
42किन्तु उन्होंने जो वर माँगा, वह यह था कि देवता उन्हें उनकी उस कष्टप्रद स्थिति से मुक्त करें।
43उन्होंने यह भी कहा — "जो इस कुएँ में स्नान करे, वह उस गति को प्राप्त करे जो सोमपान करने वालों को प्राप्त होती है।"
44हे राजन्, इस पर सरस्वती अपनी तरंगों सहित उस कुएँ के भीतर प्रकट हुईं। उनके द्वारा ऊपर उठाए जाने पर त्रित बाहर आ गए और उन्होंने देवताओं की पूजा की।
45तब देवताओं ने उनसे कहा — "जैसा तुम चाहते हो, वैसा ही हो।" हे राजन्, तत्पश्चात् वे सब अपने-अपने धाम लौट गए और त्रित हर्ष से भरकर अपने धाम गए।
46अपने उन दोनों भाई ऋषियों से मिलकर वे उन पर क्रुद्ध हो गए। तपोबल से सम्पन्न उन्होंने उनसे कठोर वचन कहे और उन्हें शाप देते हुए कहा —
47"क्योंकि लोभ से प्रेरित होकर तुम मुझे छोड़कर भाग गए, इसलिए तुम अपने उस पापकर्म के कारण मेरे शाप से तीखे दाँतों वाले भयंकर भेड़िये बनकर वन में विचरण करोगे।
48तुम्हारी सन्तानें भी चीते, भालू और वानर होंगी!" हे सम्राट्, त्रित के ये वचन कहते ही उनके दोनों भाई उस सत्यवादी मुनि के शाप के कारण शीघ्र ही बाघों में परिणत हो गए।
49अत्यन्त बलवान् बलदेव ने उदपान के जल का स्पर्श किया। और उन्होंने वहाँ नाना प्रकार का धन बाँटा तथा अनेक ब्राह्मणों की पूजा की।
50उदपान के दर्शन करके और उसकी बारम्बार प्रशंसा करके बलदेव तत्पश्चात् विनशन की ओर गए, जो सरस्वती पर ही था।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — त्यसपछि बलदेव सरस्वतीको उदपान नामक तीर्थमा गए, जो हे राजन्, पूर्वकालमा यशस्वी तपस्वी त्रितको निवास थियो।
2प्रशस्त धन बाँडेर र ब्राह्मणहरूको पूजा गरेर हलधारी ती वीरले त्यहाँ स्नान गरे र हर्षले भरिए।
3महान् र पुण्यात्मा तपस्वी त्रित त्यहाँ बसेका थिए। एउटा खाडलभित्र रहँदा ती महापुरुषले सोमरस पिएका थिए।
4उनका दुवै भाइले उनलाई एउटा खाडलमा खसालेर घर फर्केका थिए। तब ब्राह्मणहरूमा श्रेष्ठ ती त्रितले ती दुवैलाई श्राप दिएका थिए।
5जनमेजयले भने — "उदपानको उत्पत्ति के हो? महान् तपस्वी त्रित त्यहाँ एउटा खाडलमा कसरी खसे? ब्राह्मणहरूमा श्रेष्ठ उनलाई उनका भाइहरूले त्यस खाडलमा किन फ्याँके?
6उनलाई त्यस खाडलमा फ्याँकेपछि उनका भाइहरू आफ्नो घर कसरी फर्के? त्रितले आफ्नो यज्ञ कसरी गरे र उनले सोम कसरी पिए? हे ब्राह्मण, यदि तपाईं मलाई यो सुन्न योग्य ठान्नुहुन्छ भने यो सबै मलाई बताउनुहोस्।
7वैशम्पायनले भने — हे राजन्, पूर्वकल्पमा तीन तपस्वी भाइ थिए। तिनीहरू एकत, द्वित र त्रित कहलिन्थे र तीनै जना सूर्यजस्तै देदीप्यमान थिए।
8तिनीहरू प्रजापतिहरूजस्तै थिए र तिनका सन्तान थिए। ब्रह्मवादी भएकाले तिनीहरूले आफ्नो तपस्याले मृत्युपछि ब्रह्मलोक प्राप्त गर्ने अधिकार आर्जन गरेका थिए।
9तिनको तपस्या, व्रत र आत्मसंयमले तिनका पिता धर्मात्मा गौतम तिनीहरूसँग अत्यन्त प्रसन्न भए।
10आफ्ना पुत्रहरूसँग अत्यन्त प्रसन्न पूज्य गौतम यहाँ दीर्घ जीवन बिताएपछि अन्ततः परलोकको त्यस लोकमा गए, जो उनको योग्य थियो।
11हे राजन्, तर जुन राजाहरू गौतमका शिष्य थिए, तिनीहरू उनको स्वर्गारोहणपछि पनि गौतमका पुत्रहरूको पूजा गरिरहे।
12हे राजन्, तर तिनीहरूमध्ये त्रित आफ्ना कर्म र वेदाध्ययनका कारण आफ्ना पिता गौतमकै जस्तै श्रेष्ठ बने।
13तब सम्पूर्ण महान् र पुण्यात्मा तपस्वीहरू त्रितको त्यसै गरी पूजा गर्न थाले, जसरी तिनीहरूले पहिले उनका पिता गौतमको गर्थे।
14एक पटक दुवै भाइ एकत र द्वितले एउटा यज्ञ गर्ने विचार गरे र धनका लागि उत्सुक भए।
15तिनीहरूले सोचे कि तिनीहरू त्रितलाई आफूसँगै लैजानेछन् र आफ्ना सम्पूर्ण शिष्यलाई बोलाएर तथा आवश्यक सङ्ख्यामा पशु जम्मा गरेर तिनीहरू हर्षपूर्वक सोमरस पिउनेछन् र यज्ञको महान् पुण्य आर्जन गर्नेछन्। हे राजन्, तब तीनै भाइले त्यसै गरे जस्तो निश्चय भएको थियो।
16आफ्ना सम्पूर्ण शिष्यसँग पशु मागेर, तिनका यज्ञमा तिनको सहायता गरेर तथा आफ्नो पौरोहित्य-सेवाको बदलामा तिनीहरूबाट दक्षिणाका रूपमा ठूलो सङ्ख्यामा पशु प्राप्त गरेर ती महात्मा महर्षिहरू पूर्व दिशातिर आए।
17हे राजन्, त्रित प्रसन्नतापूर्वक तिनीहरूको अगिअगि हिँडिरहेका थिए। एकत र द्वित पछाडि थिए र पशुहरू हाँकिरहेका थिए।
18पशुहरूको त्यो विशाल बथान देखेर ती दुवै सोच्न थाले कि तिनीहरूले त्यो सम्पत्ति त्रितलाई भाग नदिई कसरी हडप्न सक्छन्।
19हे राजन्, सुन कि ती दुवै पापी नराधम — एकत र द्वित — ले आपसमा के भने।
20तिनीहरूले भने — "त्रित कुशल पुरोहित छन्। त्रित वेदमा सुपठित छन्। त्रितले अरू पनि अनेक गाई आर्जन गर्न सक्छन्।
21त्यसैले हामी दुवै गाईहरू लिएर हिँडौँ। त्रित हामीसँग नरही जता चाहन्छन् उतै जाऊन्।"
22अगाडि बढ्दै बाटोमा तिनीहरूलाई रात पर्यो। तब तिनीहरूले आफ्नो अगाडि एउटा ब्वाँसो देखे। त्यस ठाउँबाट थोरै टाढा सरस्वतीको किनारमा एउटा गहिरो खाडल थियो।
23अगिअगि हिँडिरहेका त्रित त्यस ब्वाँसोलाई देखेर भयले दौडे र त्यसै खाडलमा खसे।
24त्यो खाडल गहिरो र भयङ्कर थियो तथा सम्पूर्ण प्राणीमा आतङ्क उत्पन्न गर्ने खालको थियो। हे राजन्, तब तपस्वीहरूमा श्रेष्ठ ती त्रित त्यस खाडलभित्रबाट विलाप गर्न थाले। उनका दुवै भाइले उनको पुकार सुने।
25उनी खाडलमा खसेका छन् भन्ने थाहा पाउँदा पनि उनका भाइ एकत र द्वित ब्वाँसोको भयले तथा लोभले प्रेरित भई आफ्ना भाइलाई पछाडि छाडेर अगाडि बढे।
26हे राजन्, यसरी ती पशु हडप्ने लोभमा परेका आफ्ना दुवै भाइद्वारा पछाडि छाडिएपछि महान् तपस्वी त्रित त्यस एकान्त खाडलभित्र रहे, जो धूलोले —
27तथा औषधि र लहराले छोपिएको थियो; अनि हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, उनले आफूलाई पापी पुरुषजस्तै नर्कमा डुबेको ठाने।
28उनलाई मर्ने भय थियो, किनभने उनले सोमरस पिउने पुण्य आर्जन गरेका थिएनन्। परम बुद्धिमान् भएकाले उनी आफ्नो बुद्धिको सहायताले यो सोच्न थाले कि उनी त्यहीँ सोमपान गर्न कसरी सफल हुन सक्छन्।
29यसरी विचार गर्दै त्यस खाडलमा उभिएका ती महान् तपस्वीले त्यसभित्र झुण्डिएको एउटा लहरा देखे।
30यद्यपि त्यो खाडल सुक्खा थियो, तथापि ती मुनिले त्यहाँ जल र यज्ञाग्निको उपस्थिति अनुभव गरे। आफूलाई नै यज्ञको पुरोहित मानेर —
31ती महान् तपस्वीले त्यस लहरालाई नै सोमलता माने। तब उनले मनमनै ऋक्, यजुष् र सामको उच्चारण गरे।
32त्यहाँ रहेका ढुङ्गाहरूलाई त्रितले (कल्पनामा) चिनीका कणमा बदले। हे राजन्, तब उनले (मानसिक रूपमा) आफ्ना स्नानादि कर्म गरे। जललाई नै उनले घिउ माने।
33उनले देवताहरूबीच तिनका-तिनका भाग (ती यज्ञ-हविष्यका) बाँडिदिए। त्यसपछि मानसिक रूपमा सोमपान गरेर उनी प्रचण्ड नाद गर्न थाले। हे राजन्, यज्ञ गरिरहेका ती ऋषिले पहिलो पटक उच्चारण गरेका ती ध्वनि स्वर्गसम्म पुगे र त्रितले त्यो यज्ञ ब्रह्मवादीहरूद्वारा निर्धारित विधिले सम्पन्न गरे।
34महात्मा त्रितको त्यस यज्ञको अनुष्ठानका क्रममा देवताहरूको सम्पूर्ण लोक विचलित भयो। तर त्यसको कारण कसैले जानेको थिएन। बृहस्पतिले त्यो प्रचण्ड नाद सुने।
35देवताहरूका पुरोहितले तिनीहरूलाई भने — "त्रितले यज्ञ गरिरहेका छन्। हे देवताहरू, हामी त्यहाँ जानुपर्दछ।
36उनी महान् तपोबलले सम्पन्न छन्; यदि उनले चाहे भने अर्का देवताहरूको सृष्टि गर्न पनि समर्थ छन्।"
37बृहस्पतिका यी वचन सुनेर सम्पूर्ण देवता सँगै त्यहाँ गए जहाँ त्रितको यज्ञ चलिरहेको थियो।
38त्यस ठाउँमा पुगेर देवताहरूले ती महान् तपस्वीलाई आफ्नो यज्ञको अनुष्ठानमा लागिरहेको देखे।
39ती महान् र तेजस्वी तपस्वीलाई देखेर देवताहरूले उनलाई सम्बोधन गर्दै भने — "हामी (तिम्रो हविष्यमा) आफ्नो भागका लागि आएका छौँ।"
40ऋषिले तिनीहरूलाई भने — "हे स्वर्गका बासिन्दाहरू, मलाई हेर्नुहोस् — यस भयङ्कर खाडलमा खसेको र लगभग संज्ञाहीन।"
41हे सम्राट्, तब त्रितले विधिपूर्वक मन्त्रसहित तिनीहरूलाई तिनका भाग प्रदान गरे। देवताहरूले ती ग्रहण गरे र अत्यन्त हर्षित भए। आ-आफ्ना भाग विधिपूर्वक प्राप्त गरेर स्वर्गका ती बासिन्दाहरू उनीसँग प्रसन्न भई उनलाई उनका इच्छित वर दिन थाले।
42तर उनले जुन वर मागे, त्यो यो थियो कि देवताहरूले उनलाई उनको त्यस कष्टप्रद स्थितिबाट मुक्त गरून्।
43उनले यो पनि भने — "जसले यस इनारमा स्नान गर्दछ, उसले त्यो गति प्राप्त गरोस् जो सोमपान गर्नेहरूले प्राप्त गर्दछन्।"
44हे राजन्, यसमा सरस्वती आफ्ना तरङ्गसहित त्यस इनारभित्र प्रकट भइन्। उनले माथि उठाएपछि त्रित बाहिर आए र उनले देवताहरूको पूजा गरे।
45तब देवताहरूले उनलाई भने — "जस्तो तिमी चाहन्छौ, त्यस्तै होस्।" हे राजन्, त्यसपछि तिनीहरू सबै आ-आफ्ना धाम फर्के र त्रित हर्षले भरिएर आफ्नो धाम गए।
46आफ्ना ती दुवै भाइ ऋषिसँग भेटेर उनी तिनीहरूमाथि क्रुद्ध भए। तपोबलले सम्पन्न उनले तिनीहरूलाई कठोर वचन भने र तिनीहरूलाई श्राप दिँदै भने —
47"किनभने लोभले प्रेरित भई तिमीहरू मलाई छाडेर भाग्यौ, त्यसैले तिमीहरू आफ्नो त्यस पापकर्मका कारण मेरो श्रापले तीखा दाँत भएका भयङ्कर ब्वाँसो बनेर वनमा विचरण गर्नेछौ।
48तिम्रा सन्तानहरू पनि चितुवा, भालु र बाँदर हुनेछन्!" हे सम्राट्, त्रितले यी वचन भन्नासाथ उनका दुवै भाइ ती सत्यवादी मुनिको श्रापका कारण चाँडै नै बाघमा परिणत भए।
49अत्यन्त बलवान् बलदेवले उदपानको जल स्पर्श गरे। अनि उनले त्यहाँ नाना प्रकारको धन बाँडे तथा अनेक ब्राह्मणको पूजा गरे।
50उदपानको दर्शन गरेर र त्यसको बारम्बार प्रशंसा गरेर बलदेव त्यसपछि विनशनतिर गए, जो सरस्वतीमै थियो।