Sarga 35
Yuddha Kanda · Chapter 35
Sanskrit
1तेनशङ्खविमिश्रेणभेरीशब्देनराघवः । उपयातिमहाबाहूरामःपरपुरञ्जयः ।।6.35.1।।
2तंनिनादंनिशम्याथरावणोराक्षसेश्वरः । मुहूर्तंध्यानमास्थायसचिवानभ्युदैक्षत ।।6.35.2।।
3अथतान्सचिवांस्तत्रसर्वानाभाष्यरावणः । सभांसन्नादयन् सर्वामित्युवाचमहाबलः ।।6.35.3।। जगत्सन्तापन्क्रूरोगर्हयन्राक्षसेश्वरः ।
4तरणंसागरस्यापिविक्रमंबलसञ्जियम् ।।6.35.4।। यदुक्तवन्तोरामस्यभवन्तस्तन्मयाश्रुतम् ।
5भवतश्चाप्यहंवेमदियुद्धेसत्यपराक्रमान् ।।6.35.5।। तूषिकानीक्षतोऽन्योन्यंविदित्वारामविक्रमम् ।
6ततस्तुसुमहाप्राज्ञोमाल्यवान्नामराक्षसः ।।6.35.6।। रावणस्यवचश्श्रुत्वामातुःपैतामहोऽब्रवीत् ।
7विद्यास्वभिविनीतोयोराजाराजन्नयानुगः ।।6.35.7।। सशास्तिचिरमैश्वर्यमरींश्चकुरुतेवशे ।
8सन्दधानोहिकालेनविगृह्णंश्चारिभिस्सह ।।6.35.8।। स्वपक्षवर्थनंकुर्वन्महदैश्वर्यमश्नुते ।
9हीयमानेनकर्तव्योराज्ञासन्धिस्समेवच ।।6.35.9।। नशत्रुमवमन्येतज्यायान्कुर्वीतविग्रहम् ।
10तन्मह्यंरोचतेसन्धिस्सहरामेणरावण ।।6.35.10।। यदर्थमभियुक्ता: स्मसीतातस्मैप्रदीयताम् ।
11यस्यदेवर्षयस्सर्वेगन्धर्वाश्चजयैषिणः ।।6.35.11।। विरोथंमागमस्तेनसन्धिस्तेतेनरोचताम् ।
12असृजद्भगवान्पक्षौद्वावेनहिपितामहः ।।6.35.12।। सुराणामसुराणांचधर्माधर्मौतदाश्रयौ ।
13धर्मोहिश्रूयतेपक्षीह्यमराणांमहात्मनाम् ।।6.35.13।। अधर्मोरक्षसांपक्षोह्यसुराणांचराक्षस ।
14धर्मोवैग्रसतेऽधर्मंततःकृतमभूद्युगम् ।।6.35.14।। अधर्मोग्रसतेधर्मंततस्तिष्यःप्रवर्तते ।
15तत्त्वयाचरयालोकान्धर्मोपिविनिहतोमहान् ।।6.35.15।। अधर्मःप्रगृहीतश्चतेनास्मद्बलिनःपरे ।
16सप्रमादावदिवृद्धस्तेऽधर्मोहिग्रसतेहिनः ।।6.35.16।। विवर्थयतिपक्षंचसुराणांसुरभावनः ।
17विषयेषुप्रसक्तेनयत्किञ्चित्कारणात्वया ।।6.35.17।। ऋषीणामग्नकल्पानामुद्वेगोजनितोमहान् ।
18तेषांप्रभावोदुर्धर्षःप्रदीप्तइवपावकः ।।6.35.18।। तपसाभावितात्मानोधर्मस्यानुग्रहेरताः । मुख्यर्यज्ञैर्यजन्त्येतेनित्यंतैस्सैर्द्विजातयः ।।6.35.19।। जुह्वत्यनगींश्चविधिवद्वेदांश्चोच्चैरधीयते । अभिभूयचरक्षांसिब्रह्मघोषानुदैरयन् ।।6.35.20।। दिशोऽपिविद्रुतास्सर्वेस्तनयित्नुरिवोष्णगे ।
19तेषांप्रभावोदुर्धर्षःप्रदीप्तइवपावकः ।।6.35.18।। तपसाभावितात्मानोधर्मस्यानुग्रहेरताः । मुख्यर्यज्ञैर्यजन्त्येतेनित्यंतैस्सैर्द्विजातयः ।।6.35.19।। जुह्वत्यनगींश्चविधिवद्वेदांश्चोच्चैरधीयते । अभिभूयचरक्षांसिब्रह्मघोषानुदैरयन् ।।6.35.20।। दिशोऽपिविद्रुतास्सर्वेस्तनयित्नुरिवोष्णगे ।
20तेषांप्रभावोदुर्धर्षःप्रदीप्तइवपावकः ।।6.35.18।। तपसाभावितात्मानोधर्मस्यानुग्रहेरताः । मुख्यर्यज्ञैर्यजन्त्येतेनित्यंतैस्सैर्द्विजातयः ।।6.35.19।। जुह्वत्यनगींश्चविधिवद्वेदांश्चोच्चैरधीयते । अभिभूयचरक्षांसिब्रह्मघोषानुदैरयन् ।।6.35.20।। दिशोऽपिविद्रुतास्सर्वेस्तनयित्नुरिवोष्णगे ।
21ऋषीणामग्निकल्पानामग्निहोत्रासमुत्थितः ।।6.35.21।। अदत्तेरक्षसांतेजोधूमोव्याप्यदिशोदश ।
22तेषुतेषुचदेशेषुपुण्येष्वेवदृढव्रतैः ।।6.35.22।। चर्यमाणंतपस्तीव्रंसन्तापयतिराक्षसान् ।
23देवदानवयक्षेभ्योगृहीतश्चवरस्त्वया ।।6.35.23।। मनुषावानराऋक्षागोलाङ्गूलामहाबलाः । बलवन्तइहागम्यगर्जन्तीदृढविक्रमाः ।।6.35.24।।
24देवदानवयक्षेभ्योगृहीतश्चवरस्त्वया ।।6.35.23।। मनुषावानराऋक्षागोलाङ्गूलामहाबलाः । बलवन्तइहागम्यगर्जन्तीदृढविक्रमाः ।।6.35.24।।
25उत्पातान्विविधान्दृष्टवाघोरन्बहुविधांस्तथा । विनाशमनुपश्यामिसर्वेषांरक्षसामहम् ।।6.35.25।।
26खराभिस्न्तिताघोरामेघाःप्रतिभयङ्कराः । शोणितेनाभिवर्षन्तिलङ्कामुष्णेनसर्वतः ।।6.35.26।।
27रुदतांवाहनानांचप्रपवन्त्यौस्रबिन्दवः । ध्वजाध्वस्ताविवर्णाश्चनप्रभान्तियथापुरम् ।।6.35.27।।
28व्याळागोमायवोगृध्रावाश्यन्तिचसुभैरवम् । प्रविश्यलङ्कामनिशंसमवायांश्चकुर्वते ।।6.35.28।।
29काळिकाःपाण्डुरैर्दन्तै: प्रहसन्त्यग्रतःस्थिताः । स्त्रियस्स्वप्नेषुमुष्ण्नत्योगृहाणिप्रतिभाष्यच ।।6.35.29।।
30गृहाणांबलिकर्माणिश्वानःपर्युपभुञ्जते । खरागोषुप्रजायन्तेमूषकानकुलैस्सह ।।6.35.30।।
31मार्जाराद्वीपिभिस्सार्थंसूकराश्शुनकैस्सह । किन्नराराक्षसैश्चापिसमीयुर्मानुषैस्सह ।।6.35.31।।
32पाण्डुरारक्तपादाश्चविहङ्गाःकालचोदिताः । राक्षसानांविनाशायकपोताविचरन्तिच ।।6.35.32।।
33वीचीकूचीतिवाश्य्नत्यश्शारिकावेश्मसुस्थिताः । पतन्तिग्रथिताश्चापिनिर्जिताःकलहैषिणः ।।6.35.33।।
34पक्षिणश्चमृगास्सर्वेप्रत्यादित्यंरुदन्तिच । कराळोविकटोमुण्डःपुरुषःकष्णपिङ्गळः ।।6.35.34।। कालोगृहाणिसर्वेषांकालेकालेऽन्ववेक्षते । एतान्यन्यानिदुष्टानिनिमित्तान्युत्पतन्तिच ।।6.35.35।।
35पक्षिणश्चमृगास्सर्वेप्रत्यादित्यंरुदन्तिच । कराळोविकटोमुण्डःपुरुषःकष्णपिङ्गळः ।।6.35.34।। कालोगृहाणिसर्वेषांकालेकालेऽन्ववेक्षते । एतान्यन्यानिदुष्टानिनिमित्तान्युत्पतन्तिच ।।6.35.35।।
36विष्णुंमन्यामहेरामंमानुषंरूपमास्थितम् । नहिमानुषमात्रोऽसौराघवोदृढविक्रमः ।।6.35.36।। येनबद्धःसमुद्रेचसेतुःसपरमाद्भुतः । कुरुष्वनरराजेनसधनिंरामेणरावण ।।6.35.37।। ज्ञात्वावधार्यकर्माणिक्रियतामायतिक्षमम् ।
37विष्णुंमन्यामहेरामंमानुषंरूपमास्थितम् । नहिमानुषमात्रोऽसौराघवोदृढविक्रमः ।।6.35.36।। येनबद्धःसमुद्रेचसेतुःसपरमाद्भुतः । कुरुष्वनरराजेनसधनिंरामेणरावण ।।6.35.37।। ज्ञात्वावधार्यकर्माणिक्रियतामायतिक्षमम् ।
English
1The mighty armed Rama, the conqueror of enemy cities, Raghava marched forth with the noise of the blowing of conches and the sounds of drums.
2Ravana, the Lord of Rakshasas, looked at his ministers on hearing the sounds and reflecting for a moment.
3Thereafter the mighty Lord of Rakshasas, a cruel one, a scourge of the world addressed the assembly of his ministers and spoke abusing them.
4"You have told me about the valour of Hanuman the messenger of Rama and his prowess in crossing the ocean which I heard just now."
5"Even though you are truly valorous in war, on knowing Rama's prowess, you are standing mute looking at each other. I know that."
6Then, Malyavan the maternal grandfather of Ravana, a very wise Rakshasa indeed said this on hearing Ravana's statement.
7"O king! Whoever is well versed in all the fourteen sciences and is a follower of justice, he alone wins over enemies and rules the kingdom for long."
8"Continuing to act in that way in course of time a king who encounters his enemies and expands his own side, enjoys great sovereignty."
9"When a king is losing strength, he should join hand s with the enemy who is equal to him. He should not disrespect the enemy but quit his hostility and join him (if the enemy is more powerful)."
10"O Ravana! Joining with that Rama is agreeable to me. Let that Sita for whose sake you have been attacked be restored to him."
11All the celestial sages and Gandharvas are wishing him victory. Therefore, do not have enmity. Making an alliance with him is desirable for you.
12"The divine Brahma, the grandfather of the universe created two orders, deities and devils. They took the refuge of virtues and vices respectively."
13"The great souls were towards righteousness and Rakshasas took the side of unrighteousness."
14"When moral merit destroys unrighteousness, it is called Krtayuga. So also, when virtue gets eclipsed by unrighteousness, it is called Kaliyuga."
15"While you were ranging in all the worlds, you gave up righteousness and embraced unrighteousness. Therefore, the enemy who is righteous is stronger than you."
16"You are nourishing unrighteousness mistakenly. Therefore, it is going to swallow us. It has become the cause for the divine celestial side to become powerful."
17"Being engaged in matters of sense pleasures you have created great agitation(disturbance) in the minds of the seers (engaged in penance) who resemble gods of burning fire."
18"Their power is difficult to overcome as they are pure souls and blazing like fire by their austerity. They follow virtues faithfully intending to acquire merit like brahmanas. They are standing firmly curbing their senses doing sacrifices offering oblations into sacrificial fires following tradition. Having subdued the Rakshasas, they are continuing to recite Vedas and on hearing Vedas the Rakshasas are running away in different directions like the rain cloud is scattered in the hot season."
19"Their power is difficult to overcome as they are pure souls and blazing like fire by their austerity. They follow virtues faithfully intending to acquire merit like brahmanas. They are standing firmly curbing their senses doing sacrifices offering oblations into sacrificial fires following tradition. Having subdued the Rakshasas, they are continuing to recite Vedas and on hearing Vedas the Rakshasas are running away in different directions like the rain cloud is scattered in the hot season."
20"Their power is difficult to overcome as they are pure souls and blazing like fire by their austerity. They follow virtues faithfully intending to acquire merit like brahmanas. They are standing firmly curbing their senses doing sacrifices offering oblations into sacrificial fires following tradition. Having subdued the Rakshasas, they are continuing to recite Vedas and on hearing Vedas the Rakshasas are running away in different directions like the rain cloud is scattered in the hot season."
21"By the spread of smoke in different directions from the sacrificial fires from the oblations offered by the seers the brilliance of the Rakshasas is taken away."
22"The intense austerities performed by the sages in different regions determined firmly are tormenting the Rakshasas."
23"You have secured boons of immunity against death at the hand s of strong and mighty and powerful valour, like gods, Danavas, Yakshas and human beings. The Vanaras, Bears and monkeys with dark faces are coming here now thundering."
24"You have secured boons of immunity against death at the hand s of strong and mighty and powerful valour, like gods, Danavas, Yakshas and human beings. The Vanaras, Bears and monkeys with dark faces are coming here now thundering."
25"Beholding different dreadful ones rising up in various directions, I foresee destruction of all Rakshasas."
26"Formidable clouds are emitting hot and most frightening thunder drenched by rain of blood all over Lanka."
27"With tear drops falling from the eyes of weeping horses and elephants (carrying army) they are discoloured by dust and are not shining like before."
28"Wicked jackals and vultures are entering deep into Lanka and gathering. They are crying most frightfully."
29"Women of dark colour like coal with yellow teeth are speaking unpleasant things standing before us in dreams laughing heartily."
30"In the houses, food offerings made for gods are eaten by dogs, donkeys are procreating cows and rats of mongoose."
31"Cats are having the company of (mating) Leopards, pigs are mating with dogs, Kinneras with Rakshasas as well as human beings also."
32"The white and redfooted doves are moving about impelled by time spirit boding destruction of Rakshasas."
33"Minas living in households grappling with bellicose birds in delight are falling down dead."
34All birds and animals are making hostile noise. Time is always coming in a dreadful and monstrous blackish form with a shaved head, morning, and evening. Considering all these sinister portents are making an appearance at all households.
35All birds and animals are making hostile noise. Time is always coming in a dreadful and monstrous blackish form with a shaved head, morning, and evening. Considering all these sinister portents are making an appearance at all households.
36Rama is Lord Vishnu in human form endowed with fortitude and prowess. One who has constructed an amazing bridge on the ocean is not just a human being. O Ravana! Align with the ruler of men, Sri Rama. After careful thinking and determining correctly, do what is good.
37Rama is Lord Vishnu in human form endowed with fortitude and prowess. One who has constructed an amazing bridge on the ocean is not just a human being. O Ravana! Align with the ruler of men, Sri Rama. After careful thinking and determining correctly, do what is good.
Hindi
1शत्रुनगरों के विजेता महाबाहु राम राघव शङ्खनाद और नगाड़ों की ध्वनि के साथ आगे बढ़े।
2राक्षसराज रावण ने वे ध्वनियाँ सुनकर क्षण भर विचार करते हुए अपने मन्त्रियों की ओर देखा।
3तत्पश्चात् बलशाली राक्षसराज, जो क्रूर और संसार के लिए संकट था, अपने मन्त्रियों की सभा को सम्बोधित कर उनकी निन्दा करते हुए बोला —
4'तुमने मुझे राम के दूत हनुमान् के पराक्रम और समुद्र लाँघने में उसके सामर्थ्य के विषय में बताया था, जो मैंने अभी-अभी सुना।
5'यद्यपि तुम सचमुच युद्ध में पराक्रमी हो, तथापि राम का पराक्रम जानकर तुम मौन खड़े एक-दूसरे की ओर देख रहे हो। मैं यह जानता हूँ।'
6तब रावण के मातामह माल्यवान्, जो सचमुच अत्यन्त बुद्धिमान् राक्षस थे, रावण का कथन सुनकर यह बोले —
7'हे राजन्! जो चौदहों विद्याओं में निष्णात है और न्याय का अनुगामी है, वही शत्रुओं पर विजय पाता है और दीर्घकाल तक राज्य करता है।
8'इस प्रकार आचरण करता रहने वाला राजा समय के साथ अपने शत्रुओं का सामना कर अपने पक्ष को विस्तार देता है और महान् सार्वभौम सत्ता भोगता है।
9'जब राजा का बल क्षीण हो रहा हो, तब उसे अपने समान शत्रु से हाथ मिलाना चाहिए। उसे शत्रु का अनादर नहीं करना चाहिए, अपितु वैर त्यागकर उससे मिल जाना चाहिए (यदि शत्रु अधिक बलशाली हो)।
10'हे रावण! उन राम से मिल जाना मुझे उचित लगता है। जिनके लिए तुम पर आक्रमण हुआ है, उन सीता को उन्हें लौटा दिया जाए।
11'सब देवर्षि और गन्धर्व उनकी विजय की कामना कर रहे हैं। इसलिए वैर न रखो। उनसे सन्धि करना तुम्हारे लिए वाञ्छनीय है।
12'दिव्य ब्रह्मा, जगत् के पितामह, ने दो वर्ग रचे — देव और असुर। उन्होंने क्रमशः धर्म और अधर्म का आश्रय लिया।
13'महात्मा धर्म की ओर थे और राक्षसों ने अधर्म का पक्ष लिया।
14'जब धर्म अधर्म का नाश करता है, तब वह कृतयुग कहलाता है। इसी प्रकार जब धर्म अधर्म से आच्छादित हो जाता है, तब वह कलियुग कहलाता है।
15'जब तुम सब लोकों में विचरण कर रहे थे, तब तुमने धर्म त्यागकर अधर्म का आलिङ्गन किया। इसीलिए धर्मात्मा शत्रु तुमसे बलवान् है।
16'तुम भूल से अधर्म का पोषण कर रहे हो। इसीलिए वह हमें निगलने जा रहा है। वही दिव्य देवपक्ष के बलशाली होने का कारण बन गया है।
17'विषयसुखों में लगे रहने से तुमने (तपस्या में लगे) उन ऋषियों के मन में महान् क्षोभ उत्पन्न किया है जो जलती अग्नि के देवताओं के समान हैं।
18'उनकी शक्ति दुर्जेय है, क्योंकि वे शुद्धात्मा हैं और अपने तप से अग्नि के समान जाज्वल्यमान हैं। वे ब्राह्मणों के समान पुण्य अर्जित करने के अभिप्राय से निष्ठापूर्वक धर्म का पालन करते हैं। वे अपनी इन्द्रियों का संयम कर दृढ़ता से स्थित हैं, परम्परा के अनुसार यज्ञ करते और अग्नि में आहुतियाँ देते हैं। राक्षसों को वश में कर वे वेदपाठ करते रहते हैं और वेद सुनकर राक्षस भिन्न-भिन्न दिशाओं में वैसे ही भाग जाते हैं जैसे ग्रीष्म में वर्षामेघ बिखर जाते हैं।
19'उनकी शक्ति दुर्जेय है, क्योंकि वे शुद्धात्मा हैं और अपने तप से अग्नि के समान जाज्वल्यमान हैं। वे ब्राह्मणों के समान पुण्य अर्जित करने के अभिप्राय से निष्ठापूर्वक धर्म का पालन करते हैं। वे अपनी इन्द्रियों का संयम कर दृढ़ता से स्थित हैं, परम्परा के अनुसार यज्ञ करते और अग्नि में आहुतियाँ देते हैं। राक्षसों को वश में कर वे वेदपाठ करते रहते हैं और वेद सुनकर राक्षस भिन्न-भिन्न दिशाओं में वैसे ही भाग जाते हैं जैसे ग्रीष्म में वर्षामेघ बिखर जाते हैं।
20'उनकी शक्ति दुर्जेय है, क्योंकि वे शुद्धात्मा हैं और अपने तप से अग्नि के समान जाज्वल्यमान हैं। वे ब्राह्मणों के समान पुण्य अर्जित करने के अभिप्राय से निष्ठापूर्वक धर्म का पालन करते हैं। वे अपनी इन्द्रियों का संयम कर दृढ़ता से स्थित हैं, परम्परा के अनुसार यज्ञ करते और अग्नि में आहुतियाँ देते हैं। राक्षसों को वश में कर वे वेदपाठ करते रहते हैं और वेद सुनकर राक्षस भिन्न-भिन्न दिशाओं में वैसे ही भाग जाते हैं जैसे ग्रीष्म में वर्षामेघ बिखर जाते हैं।
21'ऋषियों द्वारा दी गई आहुतियों की यज्ञाग्नि से भिन्न-भिन्न दिशाओं में धुएँ के फैलने से राक्षसों का तेज हर लिया गया है।
22'भिन्न-भिन्न प्रदेशों में दृढ़ निश्चय वाले मुनियों द्वारा किए गए उग्र तप राक्षसों को सन्तप्त कर रहे हैं।
23'तुमने देवताओं, दानवों, यक्षों और मनुष्यों जैसे बलशाली, शक्तिशाली और प्रचण्ड पराक्रम वालों के हाथों मृत्यु से अभय के वरदान प्राप्त किए हैं। किन्तु अब वानर, भालू और श्याम मुख वाले कपि गरजते हुए यहाँ आ रहे हैं।
24'तुमने देवताओं, दानवों, यक्षों और मनुष्यों जैसे बलशाली, शक्तिशाली और प्रचण्ड पराक्रम वालों के हाथों मृत्यु से अभय के वरदान प्राप्त किए हैं। किन्तु अब वानर, भालू और श्याम मुख वाले कपि गरजते हुए यहाँ आ रहे हैं।
25'भिन्न-भिन्न दिशाओं में उठते भाँति-भाँति के भयङ्कर लक्षण देखकर मुझे सब राक्षसों का विनाश दिखाई देता है।
26'भयङ्कर मेघ समूची लङ्का पर रक्त की वर्षा से भीगकर उष्ण और अत्यन्त भयावह गर्जन छोड़ रहे हैं।
27'रोते हुए अश्वों और (सेना ढोने वाले) हाथियों के नेत्रों से गिरते अश्रुओं सहित वे धूल से विवर्ण हो गए हैं और पहले के समान चमक नहीं रहे।
28'दुष्ट शृगाल और गृध्र लङ्का में गहरे प्रवेश कर एकत्र हो रहे हैं। वे अत्यन्त भयङ्कर स्वर में रो रहे हैं।
29'कोयले के समान श्याम वर्ण और पीत दाँतों वाली स्त्रियाँ स्वप्नों में हमारे समक्ष खड़ी होकर हृदय से हँसती हुई अप्रिय बातें कह रही हैं।
30'घरों में देवताओं के लिए बनाया गया नैवेद्य कुत्ते खा रहे हैं; गधे गौओं से और नेवले चूहों से सन्तान उत्पन्न कर रहे हैं।
31'बिल्लियाँ चीतों के साथ, सूअर कुत्तों के साथ, किन्नर राक्षसों तथा मनुष्यों के साथ भी समागम कर रहे हैं।
32'श्वेत और रक्तचरण वाले कपोत राक्षसों के विनाश के सूचक काल की प्रेरणा से इधर-उधर घूम रहे हैं।
33'घरों में रहने वाली मैनाएँ आनन्द में युद्धप्रिय पक्षियों से भिड़कर मृत होकर गिर रही हैं।
34'सब पक्षी और पशु शत्रुतापूर्ण ध्वनि कर रहे हैं। काल सदा प्रातः और सन्ध्या को मुण्डित मस्तक वाले भयङ्कर और विकराल श्यामरूप में आ रहा है। इन सब अशुभ लक्षणों पर विचार करते हुए देखो कि वे सब घरों में प्रकट हो रहे हैं।
35'सब पक्षी और पशु शत्रुतापूर्ण ध्वनि कर रहे हैं। काल सदा प्रातः और सन्ध्या को मुण्डित मस्तक वाले भयङ्कर और विकराल श्यामरूप में आ रहा है। इन सब अशुभ लक्षणों पर विचार करते हुए देखो कि वे सब घरों में प्रकट हो रहे हैं।
36'राम धैर्य और पराक्रम से सम्पन्न मानवरूपधारी भगवान् विष्णु हैं। जिसने समुद्र पर अद्भुत सेतु बाँधा, वह केवल मनुष्य नहीं। हे रावण! मनुष्यों के स्वामी श्रीराम से सन्धि कर लो। सावधानी से विचार कर और ठीक-ठीक निश्चय कर वही करो जो हितकर हो।'
37'राम धैर्य और पराक्रम से सम्पन्न मानवरूपधारी भगवान् विष्णु हैं। जिसने समुद्र पर अद्भुत सेतु बाँधा, वह केवल मनुष्य नहीं। हे रावण! मनुष्यों के स्वामी श्रीराम से सन्धि कर लो। सावधानी से विचार कर और ठीक-ठीक निश्चय कर वही करो जो हितकर हो।'
Nepali
1शत्रुनगरका विजेता महाबाहु राम राघव शङ्खनाद र नगराका ध्वनिका साथ अगाडि बढ्नुभयो।
2राक्षसराज रावणले ती ध्वनि सुनेर क्षणभर विचार गर्दै आफ्ना मन्त्रीहरूतर्फ हेर्यो।
3त्यसपछि बलशाली राक्षसराज, जो क्रूर र संसारका लागि सङ्कट थियो, आफ्ना मन्त्रीहरूको सभालाई सम्बोधन गरी तिनको निन्दा गर्दै बोल्यो —
4'तिमीहरूले मलाई रामको दूत हनुमान्को पराक्रम र समुद्र नाघ्नमा उसको सामर्थ्यको विषयमा बताएका थियौ, जुन मैले भर्खरै सुनेँ।
5'तिमीहरू साँच्चै युद्धमा पराक्रमी भए पनि रामको पराक्रम जानेर तिमीहरू मौन उभिएर एकअर्कातर्फ हेरिरहेका छौ। म यो जान्दछु।'
6तब रावणका मातामह माल्यवान्, जो साँच्चै अत्यन्त बुद्धिमान् राक्षस थिए, रावणको कथन सुनेर यो भने —
7'हे राजन्! जो चौधै विद्यामा निष्णात छ र न्यायको अनुगामी छ, उसैले शत्रुहरूमाथि विजय पाउँछ र दीर्घकालसम्म राज्य गर्छ।
8'यसरी आचरण गरिरहने राजाले समयसँगै आफ्ना शत्रुहरूको सामना गरी आफ्नो पक्षलाई विस्तार दिन्छ र महान् सार्वभौम सत्ता भोग्छ।
9'जब राजाको बल क्षीण हुँदै छ, तब उसले आफूसमान शत्रुसँग हात मिलाउनुपर्छ। उसले शत्रुको अनादर गर्नुहुँदैन, बरु वैर त्यागेर उसँग मिल्नुपर्छ (यदि शत्रु बढी बलशाली छ भने)।
10'हे रावण! ती रामसँग मिल्नु मलाई उचित लाग्छ। जसका लागि तिमीमाथि आक्रमण भएको छ, ती सीतालाई उनलाई फिर्ता दिइयोस्।
11'सबै देवर्षि र गन्धर्वले उहाँको विजयको कामना गरिरहेका छन्। त्यसैले वैर नराख। उहाँसँग सन्धि गर्नु तिम्रा लागि वाञ्छनीय छ।
12'दिव्य ब्रह्मा, जगत्का पितामह, ले दुई वर्ग रचे — देव र असुर। तिनीहरूले क्रमशः धर्म र अधर्मको आश्रय लिए।
13'महात्माहरू धर्मतर्फ थिए र राक्षसहरूले अधर्मको पक्ष लिए।
14'जब धर्मले अधर्मको नाश गर्छ, तब त्यो कृतयुग भनिन्छ। त्यसै गरी जब धर्म अधर्मले आच्छादित हुन्छ, तब त्यो कलियुग भनिन्छ।
15'तिमी सबै लोकमा घुमिरहँदा तिमीले धर्म त्यागेर अधर्मलाई अङ्गमाल गर्यौ। त्यसैले धर्मात्मा शत्रु तिमीभन्दा बलवान् छ।
16'तिमी भुलले अधर्मको पोषण गर्दै छौ। त्यसैले त्यसले हामीलाई निल्न लागेको छ। त्यही दिव्य देवपक्ष बलशाली हुनुको कारण बनेको छ।
17'विषयसुखमा लागिरहेकाले तिमीले (तपस्यामा लागेका) ती ऋषिहरूको मनमा महान् क्षोभ उत्पन्न गरेका छौ जो बल्दो आगोका देवताझैँ छन्।
18'तिनको शक्ति दुर्जेय छ, किनभने तिनीहरू शुद्धात्मा छन् र आफ्नो तपले आगोझैँ जाज्वल्यमान छन्। तिनीहरू ब्राह्मणझैँ पुण्य आर्जन गर्ने अभिप्रायले निष्ठापूर्वक धर्मको पालन गर्छन्। तिनीहरू आफ्ना इन्द्रिय संयम गरी दृढतापूर्वक रहेका छन्, परम्पराअनुसार यज्ञ गर्छन् र आगोमा आहुति दिन्छन्। राक्षसहरूलाई वशमा पारेर तिनीहरू वेदपाठ गरिरहन्छन् र वेद सुनेर राक्षसहरू फरक-फरक दिशामा त्यसै गरी भाग्छन् जसरी ग्रीष्ममा वर्षाका मेघ छरिन्छन्।
19'तिनको शक्ति दुर्जेय छ, किनभने तिनीहरू शुद्धात्मा छन् र आफ्नो तपले आगोझैँ जाज्वल्यमान छन्। तिनीहरू ब्राह्मणझैँ पुण्य आर्जन गर्ने अभिप्रायले निष्ठापूर्वक धर्मको पालन गर्छन्। तिनीहरू आफ्ना इन्द्रिय संयम गरी दृढतापूर्वक रहेका छन्, परम्पराअनुसार यज्ञ गर्छन् र आगोमा आहुति दिन्छन्। राक्षसहरूलाई वशमा पारेर तिनीहरू वेदपाठ गरिरहन्छन् र वेद सुनेर राक्षसहरू फरक-फरक दिशामा त्यसै गरी भाग्छन् जसरी ग्रीष्ममा वर्षाका मेघ छरिन्छन्।
20'तिनको शक्ति दुर्जेय छ, किनभने तिनीहरू शुद्धात्मा छन् र आफ्नो तपले आगोझैँ जाज्वल्यमान छन्। तिनीहरू ब्राह्मणझैँ पुण्य आर्जन गर्ने अभिप्रायले निष्ठापूर्वक धर्मको पालन गर्छन्। तिनीहरू आफ्ना इन्द्रिय संयम गरी दृढतापूर्वक रहेका छन्, परम्पराअनुसार यज्ञ गर्छन् र आगोमा आहुति दिन्छन्। राक्षसहरूलाई वशमा पारेर तिनीहरू वेदपाठ गरिरहन्छन् र वेद सुनेर राक्षसहरू फरक-फरक दिशामा त्यसै गरी भाग्छन् जसरी ग्रीष्ममा वर्षाका मेघ छरिन्छन्।
21'ऋषिहरूले दिएका आहुतिको यज्ञाग्निबाट फरक-फरक दिशामा धुवाँ फैलिनाले राक्षसहरूको तेज हरण गरिएको छ।
22'फरक-फरक प्रदेशमा दृढ निश्चय भएका मुनिहरूले गरेका उग्र तपले राक्षसहरूलाई सन्तप्त पारिरहेका छन्।
23'तिमीले देवता, दानव, यक्ष र मानिसजस्ता बलशाली, शक्तिशाली र प्रचण्ड पराक्रम भएकाहरूको हातबाट मृत्युबाट अभयको वरदान प्राप्त गरेका छौ। तर अब वानर, भालु र कालो मुख भएका कपिहरू गर्जँदै यहाँ आउँदै छन्।
24'तिमीले देवता, दानव, यक्ष र मानिसजस्ता बलशाली, शक्तिशाली र प्रचण्ड पराक्रम भएकाहरूको हातबाट मृत्युबाट अभयको वरदान प्राप्त गरेका छौ। तर अब वानर, भालु र कालो मुख भएका कपिहरू गर्जँदै यहाँ आउँदै छन्।
25'फरक-फरक दिशामा उठ्दै गरेका भाँतिभाँतिका भयङ्कर लक्षण देखेर मलाई सबै राक्षसको विनाश देखिन्छ।
26'भयङ्कर मेघहरू सम्पूर्ण लङ्कामाथि रगतको वर्षाले भिजेर तातो र अत्यन्त भयावह गर्जन छोडिरहेका छन्।
27'रोइरहेका घोडा र (सेना बोक्ने) हात्तीका आँखाबाट खस्ने आँसुसहित तिनीहरू धूलोले विवर्ण भएका छन् र पहिलेझैँ चम्किरहेका छैनन्।
28'दुष्ट स्याल र गिद्धहरू लङ्कामा गहिरो प्रवेश गरी जम्मा हुँदै छन्। तिनीहरू अत्यन्त भयङ्कर स्वरमा रोइरहेका छन्।
29'कोइलाझैँ कालो वर्ण र पहेँला दाँत भएका स्त्रीहरू सपनामा हाम्रो अगाडि उभिएर हृदयदेखि हाँस्दै अप्रिय कुरा भनिरहेका छन्।
30'घरहरूमा देवताका लागि बनाइएको नैवेद्य कुकुरहरूले खाइरहेका छन्; गधाहरूले गाईबाट र न्याउरीमुसाले मुसाबाट सन्तान उत्पन्न गरिरहेका छन्।
31'बिरालाहरू चितुवासँग, बँदेलहरू कुकुरसँग, किन्नरहरू राक्षस तथा मानिसहरूसँग पनि समागम गरिरहेका छन्।
32'सेता र राता खुट्टा भएका ढुकुरहरू राक्षसहरूको विनाशका सूचक कालको प्रेरणाले यताउता घुमिरहेका छन्।
33'घरहरूमा बस्ने सारीहरू आनन्दमा युद्धप्रिय पक्षीहरूसँग भिडेर मरेर खसिरहेका छन्।
34'सबै पक्षी र पशु शत्रुतापूर्ण ध्वनि गरिरहेका छन्। काल सधैँ बिहान र साँझ मुण्डित शिर भएको भयङ्कर र विकराल कालो रूपमा आइरहेको छ। यी सबै अशुभ लक्षणमा विचार गर्दै हेर कि ती सबै घरमा प्रकट भइरहेका छन्।
35'सबै पक्षी र पशु शत्रुतापूर्ण ध्वनि गरिरहेका छन्। काल सधैँ बिहान र साँझ मुण्डित शिर भएको भयङ्कर र विकराल कालो रूपमा आइरहेको छ। यी सबै अशुभ लक्षणमा विचार गर्दै हेर कि ती सबै घरमा प्रकट भइरहेका छन्।
36'राम धैर्य र पराक्रमले सम्पन्न मानवरूपधारी भगवान् विष्णु हुनुहुन्छ। जसले समुद्रमा अद्भुत सेतु बाँध्यो, ऊ केवल मानिस होइन। हे रावण! मानिसका स्वामी श्रीरामसँग सन्धि गर। सावधानीपूर्वक विचार गरी र ठीक-ठीक निश्चय गरी त्यही गर जुन हितकर होस्।'
37'राम धैर्य र पराक्रमले सम्पन्न मानवरूपधारी भगवान् विष्णु हुनुहुन्छ। जसले समुद्रमा अद्भुत सेतु बाँध्यो, ऊ केवल मानिस होइन। हे रावण! मानिसका स्वामी श्रीरामसँग सन्धि गर। सावधानीपूर्वक विचार गरी र ठीक-ठीक निश्चय गरी त्यही गर जुन हितकर होस्।'