Sarga 114
Yuddha Kanda · Chapter 114
Sanskrit
1तासांविलपमानानांतदाराक्षसयोषिताम् । ज्येष्ठापत्नीप्रियाजीनाभर्तारंसमुदैक्षत ।।6.114.1।।
2दशग्रीवंहतंदृष्टवारामेणाचिन्त्यकर्मणा । पतिंमण्डोदरीतत्रकृपणापर्यदेवयत् ।।6.114.2।।
3ननुनाममहाबाहोतववैश्रवणानुज । क्रुद्धस्यप्रमुखेस्थातुंत्रस्यत्यपिपुरन्दरः ।।6.114.3।।
4ऋषयश्चमहान्तोऽपिगन्धर्वाश्चयशस्विनः । ननुनामतवोद्वेगाच्चारणाश्चदिशोगताः ।।6.114.4।।
5स त्वंमानुषमात्रेणरामेणयुधिनिर्जितः । न व्यपत्रपसेराजन् किमिदंराक्षसेश्वर ।।6.114.5।।
6कथंत्रैलोक्यमाक्रम्यश्रियावीर्येणचान्वितम् । अविषह्यंजघानत्वांमानुषोवनगोचरः ।।6.114.6।।
7मानुषाणामविषयेचरतःकामरूपिणः । विनाशस्तवरामेणसम्युगेनोपपद्यते ।।6.114.7।।
8न चैतत्कर्मरामस्यश्रद्धधामिचमूमुखे । सर्वतस्समुपेतस्यतवतेनाभिमर्षणम् ।।6.114.8।।
9यदैव च जनस्थानेराक्षसैर्भहुनिर्ववृतः । खरस्तवहतोभ्रातातदैवासौ न मानुषः ।।6.114.9।।
10यदैवनगरींलङ्कांदुष्प्रवेशांसुरैरपि । प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ।।6.114.10।।
11यदैववानरैर्घोरैर्बद्धस्सेतुर्महार्णवे । तदैवहृदयेनाहंशङ्केरामममानुषम् ।।6.114.11।।
12अथवारामरूपेणकृतान्तस्स्वयमागतः । मायांतवविनाशायविधायाप्रतितर्किताम् ।।6.114.12।।
13अथवावासवेनत्वंधर्षितोऽपिमहाबल । वासवस्यतुकाशक्तिस्त्वांद्रष्टुमपिसंयुगे ।।6.114.13।।
14व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः । अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।6.114.14।। तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः । श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।6.114.15।। मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः । सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।6.114.16।। सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया । सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।6.114.17।।
15व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः । अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।6.114.14।। तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः । श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।6.114.15।। मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः । सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।6.114.16।। सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया । सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।6.114.17।।
16व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः । अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।6.114.14।। तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः । श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।6.114.15।। मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः । सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।6.114.16।। सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया । सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।6.114.17।।
17व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः । अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।6.114.14।। तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः । श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।6.114.15।। मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः । सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।6.114.16।। सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया । सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।6.114.17।।
18इन्द्रियाणिपुराजित्वाजितंत्रिभुवनंत्वया । स्मरद्भिरिवतद्वैरमिन्द्रियैरेवनिर्जितः ।।6.114.18।।
19यदैवहिजनस्थानेराक्षसैर्भहुभिर्वृतः । खरस्तुनिहतोभ्रातातदारामो न मानुषः ।।6.114.19।। यदैवनगरींलङ्कांदुष्प्रवेशांसुरैरपि । प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ।।6.114.20।।
20यदैवहिजनस्थानेराक्षसैर्भहुभिर्वृतः । खरस्तुनिहतोभ्रातातदारामो न मानुषः ।।6.114.19।। यदैवनगरींलङ्कांदुष्प्रवेशांसुरैरपि । प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ।।6.114.20।।
21क्रियतामविरोधश्चराघवेणेतियन्मया । उच्यमानं न गृह्णासितस्येयंव्युष्टिरागता ।।6.114.21।।
22अकस्माच्छाभिकामोऽसिसीतांराक्षसपुङ्गवः । ऐश्वर्यस्यविनाशायदेहस्यस्वजनस्य च ।।6.114.22।।
23अरुन्धत्याविशिष्टांतांरोहिण्याश्चापिदुर्मते । सीतांधर्षयतामान्यांत्वयाह्यसदृशंकृतम् ।।6.114.23।।
24वसुधायाहिवसुधांश्रियःश्रींभर्तृवत्सलाम् । सीतांसर्वानवद्याङ्गीमरण्येविजनेशुभाम् ।।6.114.24।। आनयित्वातुतांदीनांछद्मनात्मस्वदूषण । अप्राप्यतंचैवकामंमैथिलीसङ्गमेकृतम् ।।6.114.25।। पतिव्रतायास्तपसानूनंदग्धोऽसिमेप्रभो ।
25वसुधायाहिवसुधांश्रियःश्रींभर्तृवत्सलाम् । सीतांसर्वानवद्याङ्गीमरण्येविजनेशुभाम् ।।6.114.24।। आनयित्वातुतांदीनांछद्मनात्मस्वदूषण । अप्राप्यतंचैवकामंमैथिलीसङ्गमेकृतम् ।।6.114.25।। पतिव्रतायास्तपसानूनंदग्धोऽसिमेप्रभो ।
26तदैवयन्नदग्धगद्धस्त्वंधर्षयंस्तनुममध्यमाम् । देवाभिभ्यतेतेसर्वेसेन्द्राःसानाग्नीपुरोगमाः ।।6.114.26।।
27अवश्यमेवलभतेफलंपापस्यकर्मणः । घोरंपर्यागतेकालेकर्तानास्त्यत्रसंशयः ।।6.114.27।।
28न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येनमैथिली । मयाधिकावातुल्यावातत्त्वंमोहान्नबुध्यसे ।।6.114.28।।
29सर्वदासर्वभूतानांनास्तिमुत्युरलक्षणः । तवतावदयंमृत्युर्मैथिलीकृतलक्षणः ।।6.114.29।।
30सीतानिमित्तजोमृत्युस्त्वयादूरादुपाहृतः । मैथिलीसहरामेणविशोकाविहरिष्यति ।।6.114.30।।
31अल्पपुण्यात्वहंघोरेपतिताशोकसागरे । कैलासेमन्दरेमेरौतथाचैत्ररथेवने ।।6.114.31।। देवोद्यानेषुसर्वेषुविहृत्यसहितात्वया । विमानेनानुरूपेणयायाम्यतुलयाश्रिया ।।6.114.32।। पश्यन्तिविविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा । भ्रम्शिताकामभोगेभ्यःसास्मिवीरवधात्तव ।।6.114.33।। सैवान्येवास्मिसम्वृत्ताधिग्राज्ञांचञ्चलाःश्रियः ।
32अल्पपुण्यात्वहंघोरेपतिताशोकसागरे । कैलासेमन्दरेमेरौतथाचैत्ररथेवने ।।6.114.31।। देवोद्यानेषुसर्वेषुविहृत्यसहितात्वया । विमानेनानुरूपेणयायाम्यतुलयाश्रिया ।।6.114.32।। पश्यन्तिविविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा । भ्रम्शिताकामभोगेभ्यःसास्मिवीरवधात्तव ।।6.114.33।। सैवान्येवास्मिसम्वृत्ताधिग्राज्ञांचञ्चलाःश्रियः ।
33अल्पपुण्यात्वहंघोरेपतिताशोकसागरे । कैलासेमन्दरेमेरौतथाचैत्ररथेवने ।।6.114.31।। देवोद्यानेषुसर्वेषुविहृत्यसहितात्वया । विमानेनानुरूपेणयायाम्यतुलयाश्रिया ।।6.114.32।। पश्यन्तिविविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा । भ्रम्शिताकामभोगेभ्यःसास्मिवीरवधात्तव ।।6.114.33।। सैवान्येवास्मिसम्वृत्ताधिग्राज्ञांचञ्चलाःश्रियः ।
34हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।6.114.34।। कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः । किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।6.114.35।। मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु । विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।6.114.36।। तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो । रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।6.114.37।। वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।
35हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।6.114.34।। कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः । किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।6.114.35।। मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु । विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।6.114.36।। तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो । रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।6.114.37।। वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।
36हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।6.114.34।। कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः । किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।6.114.35।। मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु । विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।6.114.36।। तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो । रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।6.114.37।। वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।
37हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।6.114.34।। कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः । किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।6.114.35।। मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु । विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।6.114.36।। तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो । रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।6.114.37।। वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।
38हापश्चिमामेसम्प्राप्तादशावैधव्यदायिनी ।।6.114.38।। यामयासीन्नसुम्बद्धाकदाचिदपिमन्दया ।
39पतादानवराजोमेभर्तामेराक्षसेश्वरः ।।6.114.39।। पुत्रोमेशक्रनिर्जेताइत्यहंगर्विताभृशम् ।
40दृप्तामर्दनाःशूराःप्रख्यातबलपौरुषाः ।।6.114.40।। अकुतश्चिद्भयानाथाममेत्यासीन्मतिर्दृढा ।
41तेषामेवंप्रभावाणांयुष्माकंराक्षसर्षभाः ।।6.114.41।। कथंभयमसम्बुद्धंमानुषादिदमागतम् ।
42स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।। केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् । कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।। भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः । तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।। पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते । श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।। स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् । क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।। वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।
43स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।। केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् । कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।। भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः । तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।। पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते । श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।। स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् । क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।। वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।
44स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।। केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् । कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।। भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः । तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।। पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते । श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।। स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् । क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।। वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।
45स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।। केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् । कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।। भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः । तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।। पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते । श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।। स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् । क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।। वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।
46स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।। केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् । कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।। भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः । तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।। पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते । श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।। स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् । क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।। वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।
47हास्वप्नस्सत्यमेवेदंत्वंरामेणकथंहतः ।।6.114.47।। त्वंमृत्योरपिमृत्युस्स्याःकथंमृत्युवशंगत:
48त्रैलोक्यवसुभोक्तारंत्रैलोक्योद्वेगदंमहत् ।।6.114.48।। जेतारंलोकपालानांक्षेप्तारांशङ्करस्य च ।
49दृप्तानांनिग्रहीतारमाविष्कृतपराक्रमम् ।।6.114.49।। लोकक्षोभयितारं च नादैर्भूतविराविणम् ।
50ओजसादृप्तवाक्यानांवक्तारंरिपुसन्निधौ ।।6.114.50।। स्वयूथभृत्यगोप्तारंहन्तारंभीमकर्मणाम् ।
51हन्तारंदानवेन्द्राणांयक्षाणां च सहस्रशः ।।6.114.51।। निवातकवचानां च सङ्ग्रहीतारमाहवे ।
52नैकयज्ञविलोप्तारंत्रातारंस्वजनस्य च ।।6.114.52।। धर्मव्यवस्थाभेत्तारंमायास्रष्टारमाहवे ।
53देवासुरनृकन्यानामाहर्तारंततस्ततः ।।6.114.53।। शत्रुस्त्रीशोकदातारं नेतारं स्वजनस्य च ।
54लङ्काद्वीपस्यगोप्तारंकर्तारंभीमकर्मणाम् ।।6.114.54।। अस्माकंकामभोगानांदातारंरथिनांवरम् ।
55एवंप्रभावंभर्तारंदृष्टवारामेणपातितम् ।।6.114.55।। स्थिरास्मियादेहमिमंधारयामिहतप्रिया ।
56शयनेषुमहार्हेषुशयित्वाराक्षसेश्वर ।।6.114.56।। इहकर्मात्प्रसुप्तोऽसिधरण्यांरेणुगुण्ठितः ।
57यदातेतनयश्शस्तोलक्ष्मणेनेन्द्रजिद्युधि ।।6.114.57।। तदात्वभिहतातीव्रमद्यत्वस्मिनिपातिता ।
58साहंबन्धुजनैर्हीनाहीनानाथेन च त्वया ।।6.114.58।। विहीनाकामभोगैश्चशोचिष्येशाश्वतीस्समाः ।
59प्रपन्नोदीर्घमध्वानंराजन्नद्यसुदुर्गमम् ।।6.114.59।। नयमामपिदुःखार्तां न वर्तिष्येत्वयाविना ।
60कस्मात्त्वंमांविहायेहकृपणांगन्तुमिच्छसि ।।6.114.60।। दीनांविलपतींमन्दांकिंवामांनाभिभाषसे ।
61दृष्टवा न खल्वभिक्रुद्धोमामिहानवकुण्ठिताम् ।।6.114.61।। निर्गतांनगरद्वारात्पद्भ्यामेवागतांप्रभो ।
62पश्येष्टदारदारांस्तेभ्रष्टलज्जावकुण्ठितान् ।।6.114.62।। बहिर्निष्पतितान्सर्वान्कथंदृष्टवा न कुप्यसि ।
63अयंक्रीडासहायस्तेऽनाथेलालप्यतेजनः ।।6.114.63।। न चैवमाश्वासयसिकिंवा न बहुमन्यसे ।
64याःस्त्वयाविधवाराजन्कृतानैकाःकुलस्त्रियः ।।6.114.64।। पतिव्रताधर्मरतागुरुशुश्रूषणेरताः । ताभिश्शोकाभितप्ताभिश्शप्तःपरवशंगतः ।।6.114.65।। त्वयाविप्रकृताभिर्यत्तदाशप्तंतदागतम् ।
65याःस्त्वयाविधवाराजन्कृतानैकाःकुलस्त्रियः ।।6.114.64।। पतिव्रताधर्मरतागुरुशुश्रूषणेरताः । ताभिश्शोकाभितप्ताभिश्शप्तःपरवशंगतः ।।6.114.65।। त्वयाविप्रकृताभिर्यत्तदाशप्तंतदागतम् ।
66प्रवादस्सत्यएवायंत्वांप्रतिप्रायशोनृप ।।6.114.66।। प्रतिव्रतानांनाकस्मात्सपत्नत्यश्रूणिभूतले ।
67कथं च नामतेराजन् लोकानाक्रम्यतेजसा ।।6.114.67।। नारीचौर्यमिदंक्षुद्रंकृतंशौण्डीर्यमानिना ।
68अपनीयाश्रमाद्रामंयन्मृगच्छद्मनात्वया ।।6.114.68।। आनीतारामपनतीसातत्तेकातर्यलक्षणम् ।
69कातर्यं न च तेयुद्धेकदाचित्संस्मराम्यहम् ।।6.114.69।। तत्तुभाग्यविपर्यासान्नूनंतेपक्वलक्षणम् ।
70अतीतानागतार्थज्ञोवर्तमानविचक्षणः ।।6.114.70।। मैथिलीमाहृतांदृष्टवाध्यात्वानिःश्वस्यचायतम् । सत्यवाक्यमहाबाहो देवरोमेयदब्रवीत् ।।6.114.71।। अयंराक्षसमुख्यानांविनाशःपर्युपस्थितः । कामक्रोधसमुत्थेनव्यसनेनप्रसङ्गिना ।।6.114.72।।
71अतीतानागतार्थज्ञोवर्तमानविचक्षणः ।।6.114.70।। मैथिलीमाहृतांदृष्टवाध्यात्वानिःश्वस्यचायतम् । सत्यवाक्यमहाबाहो देवरोमेयदब्रवीत् ।।6.114.71।। अयंराक्षसमुख्यानांविनाशःपर्युपस्थितः । कामक्रोधसमुत्थेनव्यसनेनप्रसङ्गिना ।।6.114.72।।
72अतीतानागतार्थज्ञोवर्तमानविचक्षणः ।।6.114.70।। मैथिलीमाहृतांदृष्टवाध्यात्वानिःश्वस्यचायतम् । सत्यवाक्यमहाबाहो देवरोमेयदब्रवीत् ।।6.114.71।। अयंराक्षसमुख्यानांविनाशःपर्युपस्थितः । कामक्रोधसमुत्थेनव्यसनेनप्रसङ्गिना ।।6.114.72।।
73निर्वृत्तस्त्वत्कृतेऽनर्थःसोऽयंमूलहरोमहान् । त्वयाकृतमिदंसर्वमनाधंराक्षसंकुलम् ।।6.114.73।।
74हित्वंशोचितव्योमेप्रख्यातबलपौरुषः । स्त्रीस्वभावात्तुमेबुद्धिःकारुण्येपरिवर्तते ।।6.114.74।।
75सुकृतंदुष्कृतं च त्वंगृहीत्वास्वांगतिंगतः । आत्मानमनुशोचामित्वद्विनाशेनदुःखिताम् ।।6.114.75।।
76सुहृदांहितकामानां न श्रुतंवचनंत्वया । भ्रात्रूणांचैवकार्त्न्सनहितमुक्तंदशानन ।।6.114.76।।
77हेत्वर्थयुक्तंविधिवच्छ्रेयस्करमदारुणम् । विभीषणेनाभिहितं न कृतंहेतुमत्त्वया ।।6.114.77।।
78मारीचकुम्भकर्णाभ्यांवाक्यंममपितुस्तथा । न श्रुतंवीर्यमत्तेनतस्येदंफलमीदृशम् ।।6.114.78।।
79नीलजीमूतसङ्काश पीताम्बरशुभाङ्गद । स्वगात्राणिविनिक्षिप्यकिंशेषेरुधिराप्लुतः ।।6.114.79।।
80प्रसुप्तइवशोकार्तांकिंमां न प्रतिभाषसे । महावीर्यस्यदक्षस्यसम्युगेष्वपलायिनः ।।6.114.80।। यातुधानस्यदौहित्रींकिंमां न प्रतिभाषसे ।
81उत्तिष्ठोत्तिष्ठकिंशेषेनवेपरिभवेकृते ।।6.114.81।। अद्यवैनिर्भयालङ्कांप्रविष्टांसूर्यरश्मयः ।
82येनसूदयसेशत्रून् समरेसूर्यवर्चसा ।।6.114.82।। वज्रंवज्रधरस्येवसोऽयंतेसततार्चितः । रणेबहुप्रहरणोहेमजापरिष्कृतः ।।6.114.83।। परिघोव्यवकीर्णस्तेबाणैश्चिन्नैःसहस्रधा ।
83येनसूदयसेशत्रून् समरेसूर्यवर्चसा ।।6.114.82।। वज्रंवज्रधरस्येवसोऽयंतेसततार्चितः । रणेबहुप्रहरणोहेमजापरिष्कृतः ।।6.114.83।। परिघोव्यवकीर्णस्तेबाणैश्चिन्नैःसहस्रधा ।
84अप्रियामिवोपसंगृह्यकिंशेषेरणमेदिनीम् ।।6.114.84।। अप्रियामिवकस्माच्छमांनेच्छस्यभिभाषितुम् ।
85धिगस्तुहृदयंयस्याममेदं न सहस्रधा ।।6.114.85।। त्वयिपञ्चत्वमापन्नेफलतेशोकपीडितम् ।
86इत्येवंविलपन्तिसाबाष्पपर्याकुलेक्षणा ।।6.114.86।। स्नेहोपस्कन्नहृदया तदा मोहामुपागमत् ।
87कश्मलाभिहतासन्नाबभौसारावणोरसि ।।6.114.87।। स्नध्यानुरक्तेजलदेदीप्ताविद्युदिवोज्ज्वला ।
88तथागतंसमुत्थाप्यसपत्नयस्तांभृशातुराः ।।6.114.88।। पर्यवस्थापयामासूरुदन्त्योरुदतींभृशम् ।
89न तेसुविदितादेविलोकानांस्थितिरध्रुवा ।।6.114.89।। दशाविभागपर्यायेराज्ञांवैचञ्चलाःश्रियः ।
90इत्येवमुच्यमानासासशब्दंप्ररुरोद ह ।।6.114.90।। स्नापयन्तीतदास्रेणस्तनौवक्रंसुनिर्मलम् ।
91एतस्मिन्नन्तरेरामोविभीषणमुवाच ह ।।6.114.91।। संस्कारःक्रियतांभ्रातुःस्त्रीगणःपरिसान्त्व्यताम् ।
92तमुवाचततोधीमान् विभीषणइदंवचः ।।6.114.92।। विमृश्यबुद्ध्याधर्मज्ञोधर्मार्थसहितंहितम् ।
93त्यक्तधर्मव्रतंशूरंनृशंसमनृतंतथा ।।6.114.93।। नाहमर्होऽस्मिसंस्कर्तुंपरदाराभिमर्शिनम् ।
94भ्रातृरूपःहिमेशत्रुरेषसर्वाहितेरतः ।।6.114.94।। रावणोनार्हतेपूजांपूज्योऽपिगुरुगौरवात् ।
95नृशंसइतिमांराम वक्ष्यन्तिमनुजाभुवि ।।6.114.95।। श्रुत्वातस्यागुणान्सर्वेवक्ष्यन्तिसुकृतंपुनः ।
96तच्छ्रुत्वापरमप्रीतोरामोधर्मभृतांवरः ।।6.114.96।। विभीषणमुवाचेदंवाक्यज्ञंवाक्यकोविदः ।
97तवापिमेप्रियंकार्यंत्वत्प्रभावान्मयाजितम् ।।6.114.97।। अवश्यंतुक्षमंवाच्योमयात्वांराक्षसेश्वर ।
98अधर्मानृतसंयुक्तःकामंत्वेषनिशाचरः ।।6.114.98।। तेजस्वीबलवान् शूरःसङ्ग्रामेषु च नित्यशः ।
99शतक्रतुमुखैर्वीरैःश्रूयते न पराजितः ।।6.114.99।। महात्माबलसम्पन्नोरावणोलोकरावणः ।
100मरणानान्तिवैराणिनिर्वृत्तंनःप्रयोजनम् ।।6.114.100।। क्रियतामस्यसंस्कारोममाप्येषयथातव ।
101त्वत्सत्सकाशाद्धशग्रीवस्संस्कारंविधिपूर्वकम् ।।6.114.101।। क्षिप्रमर्हतिधर्मेणत्वंयशोभाग्भविष्यसि ।
102राघवस्यवच्श्रुत्वात्वरमाणोविभीषण: ।।6.114.102।। संस्कारयितुमारेभेभ्रातरंरावणंहतम् ।
103सप्रविश्यपुरींलङ्कांराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।।6.114.103।। रावणस्याअग्निहोत्रंतुनिर्यापयतिसत्वरम् ।
104शकटान् दारुरूपाणिअग्नीनवैयाजकांस्तथा ।।6.114.104।। तथाचन्दनकाष्ठानिकाष्ठानिविविधानि च । अगरूणिसुगधनीनिगन्धांश्चसुरभींस्तथा ।।6.114.105।। मणिमुक्ताप्रवाळानिनिर्यापयतिराक्षसः ।
105शकटान् दारुरूपाणिअग्नीनवैयाजकांस्तथा ।।6.114.104।। तथाचन्दनकाष्ठानिकाष्ठानिविविधानि च । अगरूणिसुगधनीनिगन्धांश्चसुरभींस्तथा ।।6.114.105।। मणिमुक्ताप्रवाळानिनिर्यापयतिराक्षसः ।
106आजगाममुहूर्तेनराक्षसैःपरिवारितः ।।6.114.106।। ततोमाल्यवतासार्थंक्रियामेवचकारसः ।
107सौवर्णींशिबिकांदिव्यामारोप्यक्षौमवासनम् ।।6.114.107।। रावणंराक्षसाधीशमश्रुपूर्यमुखाद्विजाः । तूर्यघोषैश्चविविधैस्स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम् ।।6.114.108।। प्ताकाभिश्चचित्राभिस्सुमनोभिश्चचित्रिताम् । उत्क्षिप्यशिबिकांतांतुविभीषणपुरोगमाः ।।6.114.109।। दक्षिणाभिमुखास्सर्वेगृह्यकाष्ठानिभेजिरे ।
108सौवर्णींशिबिकांदिव्यामारोप्यक्षौमवासनम् ।।6.114.107।। रावणंराक्षसाधीशमश्रुपूर्यमुखाद्विजाः । तूर्यघोषैश्चविविधैस्स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम् ।।6.114.108।। प्ताकाभिश्चचित्राभिस्सुमनोभिश्चचित्रिताम् । उत्क्षिप्यशिबिकांतांतुविभीषणपुरोगमाः ।।6.114.109।। दक्षिणाभिमुखास्सर्वेगृह्यकाष्ठानिभेजिरे ।
109सौवर्णींशिबिकांदिव्यामारोप्यक्षौमवासनम् ।।6.114.107।। रावणंराक्षसाधीशमश्रुपूर्यमुखाद्विजाः । तूर्यघोषैश्चविविधैस्स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम् ।।6.114.108।। प्ताकाभिश्चचित्राभिस्सुमनोभिश्चचित्रिताम् । उत्क्षिप्यशिबिकांतांतुविभीषणपुरोगमाः ।।6.114.109।। दक्षिणाभिमुखास्सर्वेगृह्यकाष्ठानिभेजिरे ।
110अग्नयोदीप्यमानास्तेतदाध्वर्युसमीरिताः ।।6.114.110।। शरणाभिगताःसर्वेपुरस्तात्तस्यतेययुः ।
111अन्तःपुराणिसर्वाणिरुदमानानिसत्वरम् ।।6.114.111।। पृष्ठतोऽनुययुस्तानिप्लवमानानिसर्वतः ।
112रावणंप्रयतेदेशेस्थाप्यतेभृशदुःखिताः ।।6.114.112।। चितांचन्दनकाष्ठैश्चपद्मकोशीसंवृताम् । ब्राह्म्यासम्वर्तयामासूराङ्कवास्तरणावृताम् ।।6.114.113।। वर्ततेवेदविहितोराज्ञोवैपश्चिमःक्रतुः ।
113रावणंप्रयतेदेशेस्थाप्यतेभृशदुःखिताः ।।6.114.112।। चितांचन्दनकाष्ठैश्चपद्मकोशीसंवृताम् । ब्राह्म्यासम्वर्तयामासूराङ्कवास्तरणावृताम् ।।6.114.113।। वर्ततेवेदविहितोराज्ञोवैपश्चिमःक्रतुः ।
114प्रचक्रुःराक्षसेन्द्रस्यपितृमेधमनुक्रमम् ।।6.114.114।। वेदिं च दक्षिणप्राच्यांयथास्थानं च पावकम् ।
115पृषदाज्येनसम्पूर्णंस्रुवंसर्वेप्रचिक्षिपुः ।।6.114.115।। पादयोश्शकटंप्रादुरन्तरूर्वोरुलूखलंतदा ।
116दारुपात्राणिसर्वाणिआरणिंचोत्तारारणिम् ।।6.114.116।। दत्त्वातुमुसलंचान्यथास्थानंविचक्षणा: ।
117शास्त्रादृष्टेनविधिनामहर्षिविहितेन च ।।6.114.117।। तत्रमेध्यंपशुंहत्वाराक्षसेन्द्रस्यराक्षसाः । परिस्तरणिकांराज्ञोघृताक्तांसमवेशयन् ।।6.114.118।।
118शास्त्रादृष्टेनविधिनामहर्षिविहितेन च ।।6.114.117।। तत्रमेध्यंपशुंहत्वाराक्षसेन्द्रस्यराक्षसाः । परिस्तरणिकांराज्ञोघृताक्तांसमवेशयन् ।।6.114.118।।
119गन्धैर्माल्यैरलङ्कृत्यरावणंदीनमानसाः ।।6.114.119।। विभीषणसहायास्तेवस्त्रैश्चविविधैरपि । लाजैरश्चावकिरन्तिस्मबाष्पपूर्णमुखास्तदा ।।6.114.120।।
120गन्धैर्माल्यैरलङ्कृत्यरावणंदीनमानसाः ।।6.114.119।। विभीषणसहायास्तेवस्त्रैश्चविविधैरपि । लाजैरश्चावकिरन्तिस्मबाष्पपूर्णमुखास्तदा ।।6.114.120।।
121ददौ च पावकंतस्यविधियुक्तंविभीषणः । स्नात्वाचैवार्द्रवस्त्रेणतिलान्दूर्वाभिमिश्रितान् ।।6.114.121।। उदकेन च सम्मिश्रान्प्रदायविधिपूर्वकम् । प्रदायचोदकंतस्मैमूर्ध्नाचैनंनमस्य च ।।6.114.122।। ताःस्त्रियोऽनुनयामाससान्तमुक्त्वापुनःपुनः । गम्यतामितितास्सर्वाविविशुर्नगरीतदा ।।6.114.123।।
122ददौ च पावकंतस्यविधियुक्तंविभीषणः । स्नात्वाचैवार्द्रवस्त्रेणतिलान्दूर्वाभिमिश्रितान् ।।6.114.121।। उदकेन च सम्मिश्रान्प्रदायविधिपूर्वकम् । प्रदायचोदकंतस्मैमूर्ध्नाचैनंनमस्य च ।।6.114.122।। ताःस्त्रियोऽनुनयामाससान्तमुक्त्वापुनःपुनः । गम्यतामितितास्सर्वाविविशुर्नगरीतदा ।।6.114.123।।
123ददौ च पावकंतस्यविधियुक्तंविभीषणः । स्नात्वाचैवार्द्रवस्त्रेणतिलान्दूर्वाभिमिश्रितान् ।।6.114.121।। उदकेन च सम्मिश्रान्प्रदायविधिपूर्वकम् । प्रदायचोदकंतस्मैमूर्ध्नाचैनंनमस्य च ।।6.114.122।। ताःस्त्रियोऽनुनयामाससान्तमुक्त्वापुनःपुनः । गम्यतामितितास्सर्वाविविशुर्नगरीतदा ।।6.114.123।।
124प्रविष्टासुसर्वासुराक्षसीषुविभीषणः । रामपार्श्वमुपागम्यतदातिष्ठद्विनीतवत् ।।6.114.124।।
125रामोऽपिसहसैन्येनससुग्रीवस्सलक्ष्मणः । हर्षंलेभेरिपुंहत्वायथावृत्रंशतक्रतु: ।।6.114.125।।
English
1Then from among the wives lamenting, the first wife, dear to Ravana gazed at her husband lamenting piteously.
2Looking at her husband Ravana killed by Rama of inconceivable exploits, Mandodari piteously lamented there.
3"O mighty armed Ravana! O, brother of Visrava! When in anger even Purandara was afraid to stand before you, it is well known."
4"For fear of you, even great seers, illustrious Gandharvas, Charanas also went in all directions, is well known."
5"O Lord of Rakshasas! Just by Rama, a mortal, you have been killed in war. Are you not shy of it?"
6"Winning the three worlds by your valour, you are glorious, irresistible and beyond reach. How did the wanderer in the forest strike you?"
7"You lived in an inaccessible place and are capable of assuming any form at will. It is not believable how you have been destroyed by Rama."
8"You are always well equipped with the army, so such action (killing you) is not possible for Rama."
9" At Janasthana your brother Khara, who was surrounded by many Rakshasas, was killed by a mortal in the same manner."
10"To Lanka, which is inaccessible to anyone, Hanuman entered by increasing his valour. Knowing this we worried (that Rama may not be mere mortal)."
11"When these terrific Vanaras constructed a bridge over the great ocean, I doubted in my mind at that time itself that Rama is not a mortal."
12"Or else, the god of death would have come in the form of Rama for your destruction, having right knowledge and taking an inconceivable recourse.
13"Or else O king of extraordinary might! Indra would have come to overthrow you in the form of Rama. Indra has no energy even to look at you in the battlefield."
14"It is evident that this Rama is a great yogi, eternal, who has no beginning, middle or end. He is supreme, greater than great and stands beyond darkness, a sustainer. He holds conch, discus, and mace in hand. He has symbols of Srivatsa on his chest. He is ever rich, invincible, everlasting, steady supreme soul and of truthful valour. He is prosperous, a mass of brilliance, Lord Vishnu and the Lord of all worlds, a wellwisher of all. He has come in mortal form, in the form of Vanaras also, and by all gods. He vanquished you along with Rakshasas is evident."
15"It is evident that this Rama is a great yogi, eternal, who has no beginning, middle or end. He is supreme, greater than great and stands beyond darkness, a sustainer. He holds conch, discus, and mace in hand. He has symbols of Srivatsa on his chest. He is ever rich, invincible, everlasting, steady supreme soul and of truthful valour. He is prosperous, a mass of brilliance, Lord Vishnu and the Lord of all worlds, a wellwisher of all. He has come in mortal form, in the form of Vanaras also, and by all gods. He vanquished you along with Rakshasas is evident."
16"It is evident that this Rama is a great yogi, eternal, who has no beginning, middle or end. He is supreme, greater than great and stands beyond darkness, a sustainer. He holds conch, discus, and mace in hand. He has symbols of Srivatsa on his chest. He is ever rich, invincible, everlasting, steady supreme soul and of truthful valour. He is prosperous, a mass of brilliance, Lord Vishnu and the Lord of all worlds, a wellwisher of all. He has come in mortal form, in the form of Vanaras also, and by all gods. He vanquished you along with Rakshasas is evident."
17"It is evident that this Rama is a great yogi, eternal, who has no beginning, middle or end. He is supreme, greater than great and stands beyond darkness, a sustainer. He holds conch, discus, and mace in hand. He has symbols of Srivatsa on his chest. He is ever rich, invincible, everlasting, steady supreme soul and of truthful valour. He is prosperous, a mass of brilliance, Lord Vishnu and the Lord of all worlds, a wellwisher of all. He has come in mortal form, in the form of Vanaras also, and by all gods. He vanquished you along with Rakshasas is evident."
18"In the past by winning your senses you gained the three worlds. Now it seems as though the senses have recollected and taken their grudge. You have lost control over your senses, thereby you are killed by your enemy."
19" At Janasthana when your brother Khara was surrounded by many Rakshasas also he got killed by a mortal. So also, when Hanuman entered the city of Lanka, which is difficult to enter even for gods, I got perturbed."
20" At Janasthana when your brother Khara was surrounded by many Rakshasas also he got killed by a mortal. So also, when Hanuman entered the city of Lanka, which is difficult to enter even for gods, I got perturbed."
21"You were advised by me not to have any hostile action with Rama. You had not listened to me. This is the result of that action."
22"O Foremost of Rakshasas! To the destruction of your wealth, life and your own people you suddenly developed passion for Sita."
23"O evil minded king! Sita is to be respected even more than Arundathi or Rohini. Your arrogant action to her is unworthy."
24"O king! You dishonoured your wives and me. Sita, who is tolerant as the goddess of earth, prosperous, goddess of fortune, who is fond of her husband, charming in all respects, living alone in the forest, an auspicious one, desperate, was brought in disguise by you. Before you cherished your desire to be in union with Mythili, surely you got burnt by her austerity."
25"O king! You dishonoured your wives and me. Sita, who is tolerant as the goddess of earth, prosperous, goddess of fortune, who is fond of her husband, charming in all respects, living alone in the forest, an auspicious one, desperate, was brought in disguise by you. Before you cherished your desire to be in union with Mythili, surely you got burnt by her austerity."
26"When you touched Sita of slender waist, at that time itself you were not burnt. All gods including Indra headed by fire god are approaching you with hostile intention."
27"When time comes surely one who does sinful action will reap the result. There is no doubt that the doer of a terrible action will be destroyed."
28"Mythili by race is not superior to me even a little, not in civility. Out of infatuation you did not perceive this."
29"Death does not happen without reason for any being. To you this happened because of getting Mythili."
30"On account of abducting Sita, you invited death from a distance. Devoid of sorrow, Sita will sport with Rama."
31"O Hero! Whose stock of merit was less, that you have tumbled down into an ocean of grief. I, having sported with you, clad in picturesque robes and the like, by the aerial car Chaitra ratha on mount Kailasa, Mount Meru and Mandara as well as in divine gardens all over, and various lands with matchless splendour, have been deprived of sensual pleasures because of your falling down. What a pity I am surrounded by ordinary women changed into another woman with fleeting fortunes!"
32"O Hero! Whose stock of merit was less, that you have tumbled down into an ocean of grief. I, having sported with you, clad in picturesque robes and the like, by the aerial car Chaitra ratha on mount Kailasa, Mount Meru and Mandara as well as in divine gardens all over, and various lands with matchless splendour, have been deprived of sensual pleasures because of your falling down. What a pity I am surrounded by ordinary women changed into another woman with fleeting fortunes!"
33"O Hero! Whose stock of merit was less, that you have tumbled down into an ocean of grief. I, having sported with you, clad in picturesque robes and the like, by the aerial car Chaitra ratha on mount Kailasa, Mount Meru and Mandara as well as in divine gardens all over, and various lands with matchless splendour, have been deprived of sensual pleasures because of your falling down. What a pity I am surrounded by ordinary women changed into another woman with fleeting fortunes!"
34"Oh King, My Lord! Your shiny eyes with delicate eyebrows, which used to be shiny and delicate your prominent nose brilliant skin resembling moon in pleasantness, lotus in beauty, and Sun in radiance your illuminating crown, your shining crown with gems like the peaks of mountains your coppery lips, glowing earrings, rolling eyes were pleasing earlier in the drinking parlours through inebriety, and your auspicious mouth having been indulged in pleasing talk. Today you are pierced by Rama's arrow and shattered with blood flowing, marrow of brain scattered, soiled by dust, dirtied and without any shine."
35"Oh King, My Lord! Your shiny eyes with delicate eyebrows, which used to be shiny and delicate your prominent nose brilliant skin resembling moon in pleasantness, lotus in beauty, and Sun in radiance your illuminating crown, your shining crown with gems like the peaks of mountains your coppery lips, glowing earrings, rolling eyes were pleasing earlier in the drinking parlours through inebriety, and your auspicious mouth having been indulged in pleasing talk. Today you are pierced by Rama's arrow and shattered with blood flowing, marrow of brain scattered, soiled by dust, dirtied and without any shine."
36"Oh King, My Lord! Your shiny eyes with delicate eyebrows, which used to be shiny and delicate your prominent nose brilliant skin resembling moon in pleasantness, lotus in beauty, and Sun in radiance your illuminating crown, your shining crown with gems like the peaks of mountains your coppery lips, glowing earrings, rolling eyes were pleasing earlier in the drinking parlours through inebriety, and your auspicious mouth having been indulged in pleasing talk. Today you are pierced by Rama's arrow and shattered with blood flowing, marrow of brain scattered, soiled by dust, dirtied and without any shine."
37"Oh King, My Lord! Your shiny eyes with delicate eyebrows, which used to be shiny and delicate your prominent nose brilliant skin resembling moon in pleasantness, lotus in beauty, and Sun in radiance your illuminating crown, your shining crown with gems like the peaks of mountains your coppery lips, glowing earrings, rolling eyes were pleasing earlier in the drinking parlours through inebriety, and your auspicious mouth having been indulged in pleasing talk. Today you are pierced by Rama's arrow and shattered with blood flowing, marrow of brain scattered, soiled by dust, dirtied and without any shine."
38"Ha! You are dead. I am widowed. I am foolish as I never thought that this stage will come."
39"My father is a king of Danavas, my husband is a Lord of Rakshasas, and my son has won over Indra, the Lord of gods, thus I was excessively proud."
40"Those who are capable of protecting me are warriors, as they are capable of crushing the enemies and renowned for their pride of their strength. They had no fear from any quarter. I had this conviction in my mind."
41"O Bull among Rakshasas! You are such a famous king. This fear from a human is unknown. How did it come?"
42"O king! Your body which is gigantic like a mountain, dark like a sapphire adorned with Keyuras, Angadas, necklaces of cat's eye gems and pearls, which were charming when in the battlefield, and shone brightly on your body with the lustre of your jewels like a rainy cloud with flashes of lightning. It is fixed with numerous arrows cut into pieces by darts and difficult to touch. Since the darts are inserted deep into your vital parts, it is not possible to perform ablution. It is dark, soaked in blood, broken, and crushed like a mountain hit by thunderbolt. Alas, it is not possible to embrace."
43"O king! Your body which is gigantic like a mountain, dark like a sapphire adorned with Keyuras, Angadas, necklaces of cat's eye gems and pearls, which were charming when in the battlefield, and shone brightly on your body with the lustre of your jewels like a rainy cloud with flashes of lightning. It is fixed with numerous arrows cut into pieces by darts and difficult to touch. Since the darts are inserted deep into your vital parts, it is not possible to perform ablution. It is dark, soaked in blood, broken, and crushed like a mountain hit by thunderbolt. Alas, it is not possible to embrace."
44"O king! Your body which is gigantic like a mountain, dark like a sapphire adorned with Keyuras, Angadas, necklaces of cat's eye gems and pearls, which were charming when in the battlefield, and shone brightly on your body with the lustre of your jewels like a rainy cloud with flashes of lightning. It is fixed with numerous arrows cut into pieces by darts and difficult to touch. Since the darts are inserted deep into your vital parts, it is not possible to perform ablution. It is dark, soaked in blood, broken, and crushed like a mountain hit by thunderbolt. Alas, it is not possible to embrace."
45"O king! Your body which is gigantic like a mountain, dark like a sapphire adorned with Keyuras, Angadas, necklaces of cat's eye gems and pearls, which were charming when in the battlefield, and shone brightly on your body with the lustre of your jewels like a rainy cloud with flashes of lightning. It is fixed with numerous arrows cut into pieces by darts and difficult to touch. Since the darts are inserted deep into your vital parts, it is not possible to perform ablution. It is dark, soaked in blood, broken, and crushed like a mountain hit by thunderbolt. Alas, it is not possible to embrace."
46"O king! Your body which is gigantic like a mountain, dark like a sapphire adorned with Keyuras, Angadas, necklaces of cat's eye gems and pearls, which were charming when in the battlefield, and shone brightly on your body with the lustre of your jewels like a rainy cloud with flashes of lightning. It is fixed with numerous arrows cut into pieces by darts and difficult to touch. Since the darts are inserted deep into your vital parts, it is not possible to perform ablution. It is dark, soaked in blood, broken, and crushed like a mountain hit by thunderbolt. Alas, it is not possible to embrace."
47"Ha! Could it be a dream? Is it true? How could you be killed by Rama? You who can kill death also, how did you fall prey to death?"
48"You are the enjoyer of the treasures of the three worlds, you are the great annoyer of the three worlds and conqueror of the world, and you are the one who lifted up Lord Shanakara's seat."
49"You are a subduer of the arrogant, who manifested prowess, who tormented the world, who made the world cry with insolent words."
50"He, who commanded uttering harsh words in the presence of the enemy, who protected his own brand, who killed those indulged in terrible deeds.
51"He who killed thousands of chiefs of Danavas, Yakshas, and subdued Nivatakavachas in combat"
52"He, who obstructed performance of sacrificial rituals, protected his own people, who violated code of conduct in comb at by using conjuring tricks"
53"Brought by force virgin girls of Devas, suras and human beings from here and there forcibly and caused the enemy women to mourn"
54"In the island of Lanka, he provided for his own sexual pleasures in a concealing manner. He was the foremost among those providers of sensual pleasures."
55"Such a husband of mine endowed with this kind of influence, killed by Rama, is lying here. Beholding the lover gone, I am holding this body and standing here."
56"O Lord of Rakshasas! Having slept on the best of beds, you are now lying here on the hard ground, body covered with dust. Where are you sleeping?"
57"When my son Indrajith was killed by Lakshmana I was in intense grief. Now you have fallen."
58"Disconnected with relatives, forsaken by you also, deprived of sensual pleasures, I shall grieve permanently."
59"O king! Today, take me on your journey which is very difficult. Stricken with sorrow I cannot live without you."
60"You are leaving me, a desperate one, stricken, crying. Why are you desiring to go? Why are you not replying to me?"
61"Lord! How is it that you are not angry seeing me coming forth walking through the city gate?"
62"O lover of wives! Your wives have come out leaving their veils from their abode to see you. See them, and how is it that you are not angry?"
63"These people who were with you are always sporting my Lord. Why do you not call them, why are you not consoling them, or inviting them?"
64"King! Chaste women of noble lineage being righteous, serving the elders have been widowed by you. Because of their curse, you have fallen under the sway of your enemy and because of that, this has come to you."
65"King! Chaste women of noble lineage being righteous, serving the elders have been widowed by you. Because of their curse, you have fallen under the sway of your enemy and because of that, this has come to you."
66"King! 'The tears of noble women should not fall on the earth's surface' is a popular saying. This calamity is truly a result to you in return."
67"King! You have invaded the world by your brilliance and were proud of your heroism. How did you do this mean act of abducting a woman?"
68"By your cowardly action of creating an illusory deer, you have brought Rama's consort from the hermitage."
69"Indeed, I do not remember you being cowardly in war. The timidness that appeared in you is a sign of the adverseness of fate, for your destruction."
70"Mighty armed King! Your brother, who is a knower of matters relating to future, present and past, a truthful one, after your getting Mythili, thought for a while and sighing spoke this. 'The destruction of Rakshasa chiefs is now sure to happen', has come true.' The desire for sensual pleasures and anger has resulted in your death and resulting in this calamity."
71"Mighty armed King! Your brother, who is a knower of matters relating to future, present and past, a truthful one, after your getting Mythili, thought for a while and sighing spoke this. 'The destruction of Rakshasa chiefs is now sure to happen', has come true.' The desire for sensual pleasures and anger has resulted in your death and resulting in this calamity."
72"Mighty armed King! Your brother, who is a knower of matters relating to future, present and past, a truthful one, after your getting Mythili, thought for a while and sighing spoke this. 'The destruction of Rakshasa chiefs is now sure to happen', has come true.' The desire for sensual pleasures and anger has resulted in your death and resulting in this calamity."
73"By this major disaster of yours, the very root has been destroyed. With the extermination of the Rakshasas, the entire Rakshasa clan is orphaned now by your action."
74"You are famous for your strength and courage. I do not need to wail for you. Being a woman, by nature I am compassionate, and my mind is moving towards sorrow."
75"You have taken away the good and evil deeds done by your death. I'm thinking of myself and wailing."
76"O Ten headed king! You did not heed the good words of advice given by your friends. You did not totally heed the good words spoken by your brothers."
77"You have not listened to the meaningful, agreeable and reasonable advice given according to tradition by Vibheeshana."
78"You did not take the advice of both Maricha and Kumbhakarna. You have also not taken the advice of my father because of the pride of your valour. This kind of result is the consequence of that."
79"Resembling a dark cloud clad in yellow silk, why are you lying like this with limbs thrown down and body covered with blood?"
80"You are sleeping like this while I am stricken with grief. Why are you not replying to me? I am the granddaughter of Malyavantha, a great hero who fought with Daksha. Why are you disowning me and not answering me?"
81"Get up, Rise up. When you are insulted why are you lying down? Because you are lying down, even the radiance of the Sun has entered Lanka without fear."
82"The iron bar of yours which is effulgent like the Sun and closely resembles the thunderbolt of Indra, with which you have terminated your enemies in the combat, which is regularly worshipped by you, which is adorned with a network of gold, is broken into thousand pieces and lies scattered."
83"The iron bar of yours which is effulgent like the Sun and closely resembles the thunderbolt of Indra, with which you have terminated your enemies in the combat, which is regularly worshipped by you, which is adorned with a network of gold, is broken into thousand pieces and lies scattered."
84"You are lying in the battlefield embracing it as if it is a loved one. Why are you not willing to answer me?"
85"You have returned to the five elements. This heart of mine distressed with grief is not breaking into a thousand pieces."
86Wailing in this way, eyes filled with tears, heart filled with extreme love, (Mandodari) she was in delusion.
87In a state of unconsciousness, when Mandodari, fell on Ravana's chest, shrunk in agony, she was like a flash of lightning glowing in a rainy cloud reddened by the blow of twilight.
88The cowives who had come there weeping aloud and distressed, lifted up roaring Mandodari quickly.
89"Devi! Not that you do not know that when fortune changes in the world, dynasty changes. Fortune is not steady."
90While Mandodari was being counselled by the co wives like this, she was weeping, shedding tears on her breast as well as bathing her face. She once again wept making a loud sound.
91Thereafter, Rama spoke to Vibheeshana like this." Let the obsequies be carried out and all the women comforted."
92Then the wise and righteous Vibheeshana thinking made a wholesome and righteous submission in the following words.
93"This Ravana had given up righteous conduct, was cruel, merciless, untrue, and had laid hands on others' wives. I do not deserve to perform obsequies to him.
94"This Ravana remained doing harm to all and does not deserve the respect of his elder brother, or prayers. He is an enemy in the form of brother. He does not deserve to be worshipped.
95"If I am not performing obsequies to my elder brother, the people in this world will call me ruthless. Again, on hearing his blemishes they will say that it is good not to do it for him."
96On hearing Vibheeshana's words, Rama, who is good at expression, very affectionately, upholding virtues, spoke as follows to Vibheeshana.
97"O Lord of Rakshasas! You are dear to me. It is by your strength I could be victorious. I have to do some kind deed for you.
98"This nightranger is full of unrighteousness and untrue. But he was a strong, energetic hero in combat."
99"Though he is richly endowed with prowess, he is a tyranny to the world, who has performed a hundred sacrifices (like Indra) and never got defeated, I heard."
100"There is no hostility after death for heroes. Let us perform his obsequies. I am also like that in this regard.
101"Ten headed Ravana being so (knower of righteousness), he deserves your performance of his last rites as per tradition and righteously You will attain fame by doing this deed."
102On hearing Raghava's words, Vibheeshana hastened to perform the last rites of his brother Ravana who had been killed.
103Vibheeshana entered the city of Lanka and carried out fire sacrifice quickly for Ravana, the king of Rakshasas.
104Vibheeshana arranged to get excellent carts, fires maintained by Ravana, priests, so also sandalwood, and many kinds of wood, fragrant perfumes, sandals, sweet smelling odours, gems, pearls, and corals and proceeded with obsequies.
105Vibheeshana arranged to get excellent carts, fires maintained by Ravana, priests, so also sandalwood, and many kinds of wood, fragrant perfumes, sandals, sweet smelling odours, gems, pearls, and corals and proceeded with obsequies.
106Surrounded by Rakshasas, in a short time he returned with Malyavan (Maternal uncle of Ravana) and Vibheeshana initiated the task.
107As the dead body of Ravana was lifted up for final beatitude, panegyrists hailed him with blasts of several musical instruments and praised him with their faces bathed in tears. The golden cart was decorated with beautiful, picturesque, wonderful pictures and flags. Logs of wood were placed on the body and consecrated by sprinkling fragrant water. With Vibheeshana in the forefront, faces turned to the southern side, all proceeded.
108As the dead body of Ravana was lifted up for final beatitude, panegyrists hailed him with blasts of several musical instruments and praised him with their faces bathed in tears. The golden cart was decorated with beautiful, picturesque, wonderful pictures and flags. Logs of wood were placed on the body and consecrated by sprinkling fragrant water. With Vibheeshana in the forefront, faces turned to the southern side, all proceeded.
109As the dead body of Ravana was lifted up for final beatitude, panegyrists hailed him with blasts of several musical instruments and praised him with their faces bathed in tears. The golden cart was decorated with beautiful, picturesque, wonderful pictures and flags. Logs of wood were placed on the body and consecrated by sprinkling fragrant water. With Vibheeshana in the forefront, faces turned to the southern side, all proceeded.
110Then Advarya lighted the fires that started glowing up. All the ogres paid their respects seeking refuge and followed.
111All the women from the gynaeceum weeping aloud from all sides hastened at quick paces and followed sobbing.
112As they advanced forth with Ravana's body, they placed it in a consecrated place. All were highly afflicted with grief. Logs of sandal wood, blocks of Padmaka wood and finally fragrant root of Usira plant, and Brahmya grass were placed on the body. It was covered with the skin of antelope. The last rites of the king were carried out with vedic rites.
113As they advanced forth with Ravana's body, they placed it in a consecrated place. All were highly afflicted with grief. Logs of sandal wood, blocks of Padmaka wood and finally fragrant root of Usira plant, and Brahmya grass were placed on the body. It was covered with the skin of antelope. The last rites of the king were carried out with vedic rites.
114Then proceeding in sequence constructing an altar in the southeast and placing sacrificial fire in a proper place, they duly performed in honour of the ruler of Rakshasas.
115Then they poured a ladle full of ghee mixed with curd on his shoulders and placed a cart on his feet and a wooden mortar on his thighs.
116The learned having placed everything including wooden vessels, wooden ladle to kindle fire, wooden pestle, spoon, and all other requirements at the right place.
117Thereafter according to tradition laid down in sastras by great Rsis, the ogres killed a cow and spread a sheet, daubed it with ghee and spread it on the body of the king of Rakshasa.
118Thereafter according to tradition laid down in sastras by great Rsis, the ogres killed a cow and spread a sheet, daubed it with ghee and spread it on the body of the king of Rakshasa.
119Then the Rakshasas along with Vibheeshana desperately, eyes dimmed with tears, covered Ravana with several clothes and decorated with garland s and sandal. They sprinkled parched grain.
120Then the Rakshasas along with Vibheeshana desperately, eyes dimmed with tears, covered Ravana with several clothes and decorated with garland s and sandal. They sprinkled parched grain.
121In accordance with tradition, Vibheeshana set fire. He bathed himself and with wet clothes offered in a wet cloth, holding kusa grass a mixture of sesame seeds and water to Ravana. He prostrated to Ravana and offered his prayers with folded palms. Then he comforted the wives of Ravana and all of them to return to Lanka.
122In accordance with tradition, Vibheeshana set fire. He bathed himself and with wet clothes offered in a wet cloth, holding kusa grass a mixture of sesame seeds and water to Ravana. He prostrated to Ravana and offered his prayers with folded palms. Then he comforted the wives of Ravana and all of them to return to Lanka.
123In accordance with tradition, Vibheeshana set fire. He bathed himself and with wet clothes offered in a wet cloth, holding kusa grass a mixture of sesame seeds and water to Ravana. He prostrated to Ravana and offered his prayers with folded palms. Then he comforted the wives of Ravana and all of them to return to Lanka.
124After the women entering the city, Vibheeshana came towards Rama and stood in a submissive manner.
125Enemy killed, Rama also accompanied by Sugriva, Lakshmana, and army experienced joy, like Indra (who performed a hundred sacrifices) after killing Vrta.
Hindi
1तब विलाप करती पत्नियों में से रावण की प्रिय पटरानी ने अपने पति की ओर देखकर दयनीय रूप से विलाप किया।
2अचिन्त्य पराक्रम वाले राम द्वारा मारे गए अपने पति रावण को देखकर मन्दोदरी ने वहाँ दयनीय रूप से विलाप किया।
3'हे महाबाहु रावण! हे विश्रवा के पुत्र! जब तुम क्रुद्ध होते थे, तब पुरन्दर भी तुम्हारे समक्ष खड़े होने से डरते थे — यह सुविख्यात है।'
4'तुम्हारे भय से महर्षि, यशस्वी गन्धर्व और चारण भी सब दिशाओं में भाग जाते थे — यह सुविख्यात है।'
5'हे राक्षसपति! केवल राम, एक मर्त्य, द्वारा तुम युद्ध में मारे गए। क्या इससे तुम्हें लज्जा नहीं?'
6'अपने पराक्रम से तीनों लोक जीतकर तुम यशस्वी, अप्रतिरोध्य और अगम्य थे। फिर उस वनचारी ने तुम पर प्रहार कैसे किया?'
7'तुम दुर्गम स्थान में रहते थे और इच्छानुसार कोई भी रूप धारण करने में समर्थ थे। यह विश्वास करने योग्य नहीं कि तुम राम द्वारा नष्ट कर दिए गए।'
8'तुम सदा सेना से भली-भाँति सुसज्जित रहते थे; अतः ऐसा कर्म (तुम्हारा वध) राम के लिए सम्भव नहीं।'
9'जनस्थान में तुम्हारा भ्राता खर, जो अनेक राक्षसों से घिरा था, उसी प्रकार एक मर्त्य द्वारा मारा गया था।'
10'लङ्का, जो किसी के लिए दुर्गम है, वहाँ हनुमान् अपना पराक्रम बढ़ाकर प्रविष्ट हुआ। यह जानकर हम चिन्तित हुई थीं (कि कहीं राम मात्र मर्त्य न हों)।'
11'जब उन भयङ्कर वानरों ने महासागर पर सेतु बाँधा, तब उसी समय मेरे मन में सन्देह हुआ कि राम मर्त्य नहीं हैं।'
12'अथवा मृत्युदेव ही तुम्हारे विनाश के लिए राम के रूप में आए होंगे, जो यथार्थ ज्ञान से युक्त होकर अचिन्त्य मार्ग का आश्रय लेते हैं।'
13'अथवा हे असाधारण बल वाले राजन्! इन्द्र ही तुम्हें गिराने के लिए राम के रूप में आए होंगे। इन्द्र में तो रणभूमि में तुम्हारी ओर देखने का भी तेज नहीं।'
14'यह स्पष्ट है कि ये राम महान् योगी, सनातन हैं, जिनका न आदि है, न मध्य और न अन्त। वे परम हैं, महानों से भी महान् हैं और अन्धकार से परे स्थित हैं, सबके धारक हैं। वे हाथों में शङ्ख, चक्र और गदा धारण करते हैं। उनके वक्ष पर श्रीवत्स का चिह्न है। वे नित्यसमृद्ध, अजेय, शाश्वत, स्थिर परमात्मा और सत्यपराक्रमी हैं। वे यशस्वी, तेजपुञ्ज, भगवान् विष्णु और सब लोकों के स्वामी तथा सबके हितैषी हैं। वे मर्त्य रूप में, वानरों के रूप में तथा सब देवताओं के रूप में आए हैं। उन्होंने राक्षसों सहित तुम्हें परास्त कर दिया — यह स्पष्ट है।'
15'यह स्पष्ट है कि ये राम महान् योगी, सनातन हैं, जिनका न आदि है, न मध्य और न अन्त। वे परम हैं, महानों से भी महान् हैं और अन्धकार से परे स्थित हैं, सबके धारक हैं। वे हाथों में शङ्ख, चक्र और गदा धारण करते हैं। उनके वक्ष पर श्रीवत्स का चिह्न है। वे नित्यसमृद्ध, अजेय, शाश्वत, स्थिर परमात्मा और सत्यपराक्रमी हैं। वे यशस्वी, तेजपुञ्ज, भगवान् विष्णु और सब लोकों के स्वामी तथा सबके हितैषी हैं। वे मर्त्य रूप में, वानरों के रूप में तथा सब देवताओं के रूप में आए हैं। उन्होंने राक्षसों सहित तुम्हें परास्त कर दिया — यह स्पष्ट है।'
16'यह स्पष्ट है कि ये राम महान् योगी, सनातन हैं, जिनका न आदि है, न मध्य और न अन्त। वे परम हैं, महानों से भी महान् हैं और अन्धकार से परे स्थित हैं, सबके धारक हैं। वे हाथों में शङ्ख, चक्र और गदा धारण करते हैं। उनके वक्ष पर श्रीवत्स का चिह्न है। वे नित्यसमृद्ध, अजेय, शाश्वत, स्थिर परमात्मा और सत्यपराक्रमी हैं। वे यशस्वी, तेजपुञ्ज, भगवान् विष्णु और सब लोकों के स्वामी तथा सबके हितैषी हैं। वे मर्त्य रूप में, वानरों के रूप में तथा सब देवताओं के रूप में आए हैं। उन्होंने राक्षसों सहित तुम्हें परास्त कर दिया — यह स्पष्ट है।'
17'यह स्पष्ट है कि ये राम महान् योगी, सनातन हैं, जिनका न आदि है, न मध्य और न अन्त। वे परम हैं, महानों से भी महान् हैं और अन्धकार से परे स्थित हैं, सबके धारक हैं। वे हाथों में शङ्ख, चक्र और गदा धारण करते हैं। उनके वक्ष पर श्रीवत्स का चिह्न है। वे नित्यसमृद्ध, अजेय, शाश्वत, स्थिर परमात्मा और सत्यपराक्रमी हैं। वे यशस्वी, तेजपुञ्ज, भगवान् विष्णु और सब लोकों के स्वामी तथा सबके हितैषी हैं। वे मर्त्य रूप में, वानरों के रूप में तथा सब देवताओं के रूप में आए हैं। उन्होंने राक्षसों सहित तुम्हें परास्त कर दिया — यह स्पष्ट है।'
18'पूर्वकाल में अपनी इन्द्रियों को जीतकर तुमने तीनों लोक प्राप्त किए। अब ऐसा लगता है मानो उन्हीं इन्द्रियों ने स्मरण कर अपना वैर चुकाया हो। तुमने अपनी इन्द्रियों पर नियन्त्रण खो दिया, इसीलिए तुम अपने शत्रु द्वारा मारे गए।'
19'जनस्थान में जब तुम्हारा भ्राता खर अनेक राक्षसों से घिरा था, तब भी वह एक मर्त्य द्वारा मारा गया। इसी प्रकार जब हनुमान् लङ्का नगरी में प्रविष्ट हुआ, जहाँ देवताओं के लिए भी प्रवेश कठिन है, तब मैं व्याकुल हो गई थी।'
20'जनस्थान में जब तुम्हारा भ्राता खर अनेक राक्षसों से घिरा था, तब भी वह एक मर्त्य द्वारा मारा गया। इसी प्रकार जब हनुमान् लङ्का नगरी में प्रविष्ट हुआ, जहाँ देवताओं के लिए भी प्रवेश कठिन है, तब मैं व्याकुल हो गई थी।'
21'मैंने तुम्हें परामर्श दिया था कि राम से कोई शत्रुतापूर्ण कर्म न करो। तुमने मेरी बात नहीं सुनी। यह उसी कर्म का फल है।'
22'हे राक्षसों में श्रेष्ठ! अपने धन, प्राण और अपने ही जनों के विनाश के लिए तुम अकस्मात् सीता के प्रति आसक्त हो गए।'
23'हे दुर्बुद्धि राजन्! सीता अरुन्धती अथवा रोहिणी से भी अधिक आदरणीय हैं। उनके प्रति तुम्हारा उद्धत कर्म तुम्हारे योग्य नहीं था।'
24'हे राजन्! तुमने अपनी पत्नियों का और मेरा अपमान किया। सीता, जो पृथ्वीदेवी के समान सहनशील हैं, समृद्ध हैं, लक्ष्मीस्वरूपा हैं, अपने पति से प्रेम करने वाली हैं, सब प्रकार से मनोहर हैं, वन में अकेली रहती थीं, शुभस्वरूपा और निराश थीं — उन्हें तुम छद्मवेश में उठा लाए। इससे पूर्व कि तुम मैथिली से मिलन की अपनी अभिलाषा पूर्ण करते, निश्चय ही तुम उनकी तपस्या से भस्म हो गए।'
25'हे राजन्! तुमने अपनी पत्नियों का और मेरा अपमान किया। सीता, जो पृथ्वीदेवी के समान सहनशील हैं, समृद्ध हैं, लक्ष्मीस्वरूपा हैं, अपने पति से प्रेम करने वाली हैं, सब प्रकार से मनोहर हैं, वन में अकेली रहती थीं, शुभस्वरूपा और निराश थीं — उन्हें तुम छद्मवेश में उठा लाए। इससे पूर्व कि तुम मैथिली से मिलन की अपनी अभिलाषा पूर्ण करते, निश्चय ही तुम उनकी तपस्या से भस्म हो गए।'
26'जब तुमने कृशकटि सीता का स्पर्श किया, उसी समय तुम भस्म क्यों न हुए? अग्निदेव के नेतृत्व में इन्द्र सहित सब देवता शत्रुभाव से तुम्हारी ओर बढ़ रहे थे।'
27'समय आने पर निश्चय ही जो पापकर्म करता है वह उसका फल भोगता है। इसमें सन्देह नहीं कि भयङ्कर कर्म का कर्ता नष्ट होता है।'
28'मैथिली कुल में मुझसे तनिक भी श्रेष्ठ नहीं, न शील में। मोह के कारण तुमने यह नहीं जाना।'
29'किसी भी प्राणी की मृत्यु बिना कारण नहीं होती। तुम्हारी यह मृत्यु मैथिली को प्राप्त करने के कारण हुई।'
30'सीता का अपहरण कर तुमने दूर से मृत्यु को निमन्त्रण दिया। शोक से मुक्त होकर सीता राम के साथ रमण करेंगी।'
31'हे वीर! तुम्हारा पुण्यसञ्चय कम था, इसीलिए तुम शोक के समुद्र में जा गिरे। मैं, जो तुम्हारे साथ मनोहर वस्त्रादि धारण कर चैत्ररथ विमान से कैलास पर्वत, मेरु और मन्दर पर्वतों पर तथा सर्वत्र दिव्य उद्यानों में और अनुपम तेज वाले अनेक देशों में विहार कर चुकी हूँ, तुम्हारे गिरने से भोगसुखों से वञ्चित हो गई। हाय! मैं साधारण स्त्रियों से घिरी हुई, चञ्चल भाग्य वाली दूसरी ही स्त्री बन गई!'
32'हे वीर! तुम्हारा पुण्यसञ्चय कम था, इसीलिए तुम शोक के समुद्र में जा गिरे। मैं, जो तुम्हारे साथ मनोहर वस्त्रादि धारण कर चैत्ररथ विमान से कैलास पर्वत, मेरु और मन्दर पर्वतों पर तथा सर्वत्र दिव्य उद्यानों में और अनुपम तेज वाले अनेक देशों में विहार कर चुकी हूँ, तुम्हारे गिरने से भोगसुखों से वञ्चित हो गई। हाय! मैं साधारण स्त्रियों से घिरी हुई, चञ्चल भाग्य वाली दूसरी ही स्त्री बन गई!'
33'हे वीर! तुम्हारा पुण्यसञ्चय कम था, इसीलिए तुम शोक के समुद्र में जा गिरे। मैं, जो तुम्हारे साथ मनोहर वस्त्रादि धारण कर चैत्ररथ विमान से कैलास पर्वत, मेरु और मन्दर पर्वतों पर तथा सर्वत्र दिव्य उद्यानों में और अनुपम तेज वाले अनेक देशों में विहार कर चुकी हूँ, तुम्हारे गिरने से भोगसुखों से वञ्चित हो गई। हाय! मैं साधारण स्त्रियों से घिरी हुई, चञ्चल भाग्य वाली दूसरी ही स्त्री बन गई!'
34'हे राजन्! हे मेरे स्वामी! तुम्हारे देदीप्यमान नेत्र सुकुमार भौंहों से युक्त थे, तुम्हारी नासिका उन्नत थी, तुम्हारी कान्ति मनोहरता में चन्द्रमा, सौन्दर्य में कमल और तेज में सूर्य के समान थी; तुम्हारा देदीप्यमान मुकुट पर्वतशिखरों के समान रत्नों से चमकता था; तुम्हारे ताम्रवर्ण ओष्ठ, देदीप्यमान कुण्डल और घूमते नेत्र मदिरालयों में मद से पहले मनोहर लगते थे तथा तुम्हारा शुभ मुख मधुर वार्तालाप में लगा रहता था। आज तुम राम के बाण से बिंधकर चूर हो गए, रक्त बह रहा है, मस्तिष्क की मज्जा बिखरी है, धूल से मलिन और कान्तिहीन हो गए हो।'
35'हे राजन्! हे मेरे स्वामी! तुम्हारे देदीप्यमान नेत्र सुकुमार भौंहों से युक्त थे, तुम्हारी नासिका उन्नत थी, तुम्हारी कान्ति मनोहरता में चन्द्रमा, सौन्दर्य में कमल और तेज में सूर्य के समान थी; तुम्हारा देदीप्यमान मुकुट पर्वतशिखरों के समान रत्नों से चमकता था; तुम्हारे ताम्रवर्ण ओष्ठ, देदीप्यमान कुण्डल और घूमते नेत्र मदिरालयों में मद से पहले मनोहर लगते थे तथा तुम्हारा शुभ मुख मधुर वार्तालाप में लगा रहता था। आज तुम राम के बाण से बिंधकर चूर हो गए, रक्त बह रहा है, मस्तिष्क की मज्जा बिखरी है, धूल से मलिन और कान्तिहीन हो गए हो।'
36'हे राजन्! हे मेरे स्वामी! तुम्हारे देदीप्यमान नेत्र सुकुमार भौंहों से युक्त थे, तुम्हारी नासिका उन्नत थी, तुम्हारी कान्ति मनोहरता में चन्द्रमा, सौन्दर्य में कमल और तेज में सूर्य के समान थी; तुम्हारा देदीप्यमान मुकुट पर्वतशिखरों के समान रत्नों से चमकता था; तुम्हारे ताम्रवर्ण ओष्ठ, देदीप्यमान कुण्डल और घूमते नेत्र मदिरालयों में मद से पहले मनोहर लगते थे तथा तुम्हारा शुभ मुख मधुर वार्तालाप में लगा रहता था। आज तुम राम के बाण से बिंधकर चूर हो गए, रक्त बह रहा है, मस्तिष्क की मज्जा बिखरी है, धूल से मलिन और कान्तिहीन हो गए हो।'
37'हे राजन्! हे मेरे स्वामी! तुम्हारे देदीप्यमान नेत्र सुकुमार भौंहों से युक्त थे, तुम्हारी नासिका उन्नत थी, तुम्हारी कान्ति मनोहरता में चन्द्रमा, सौन्दर्य में कमल और तेज में सूर्य के समान थी; तुम्हारा देदीप्यमान मुकुट पर्वतशिखरों के समान रत्नों से चमकता था; तुम्हारे ताम्रवर्ण ओष्ठ, देदीप्यमान कुण्डल और घूमते नेत्र मदिरालयों में मद से पहले मनोहर लगते थे तथा तुम्हारा शुभ मुख मधुर वार्तालाप में लगा रहता था। आज तुम राम के बाण से बिंधकर चूर हो गए, रक्त बह रहा है, मस्तिष्क की मज्जा बिखरी है, धूल से मलिन और कान्तिहीन हो गए हो।'
38'हाय! तुम मर गए। मैं विधवा हो गई। मैं मूढ़ हूँ, क्योंकि मैंने कभी नहीं सोचा था कि यह अवस्था आएगी।'
39'मेरे पिता दानवों के राजा हैं, मेरे पति राक्षसों के स्वामी हैं और मेरे पुत्र ने देवराज इन्द्र को जीता — इस प्रकार मुझे अत्यधिक गर्व था।'
40'जो मेरी रक्षा करने में समर्थ हैं वे ऐसे योद्धा हैं जो शत्रुओं को चूर करने में समर्थ हैं और अपने बल के गर्व के लिए विख्यात हैं। उन्हें किसी ओर से भय न था — मेरे मन में यही विश्वास था।'
41'हे राक्षसों में वृषभ! तुम ऐसे विख्यात राजा हो। मनुष्य से यह भय अज्ञात था। यह कैसे आ पड़ा?'
42'हे राजन्! तुम्हारा शरीर पर्वत के समान विशालकाय, नीलम के समान श्यामवर्ण, केयूरों, अङ्गदों, वैदूर्य रत्नों और मोतियों की मालाओं से सुसज्जित था, जो रणभूमि में मनोहर लगता था और अपने रत्नों की कान्ति से विद्युत् की चमक वाले वर्षामेघ के समान तुम्हारे शरीर पर देदीप्यमान होता था। वह अब असंख्य बाणों से बिंधा है, शूलों से टुकड़े-टुकड़े हुआ है और स्पर्श करने योग्य नहीं रहा। क्योंकि शूल तुम्हारे मर्मस्थलों में गहरे धँसे हैं, इसलिए स्नान कराना भी सम्भव नहीं। वह श्यामवर्ण, रक्त में भीगा, टूटा और वज्र से आहत पर्वत के समान चूर हो गया है। हाय! अब उसका आलिङ्गन करना भी सम्भव नहीं।'
43'हे राजन्! तुम्हारा शरीर पर्वत के समान विशालकाय, नीलम के समान श्यामवर्ण, केयूरों, अङ्गदों, वैदूर्य रत्नों और मोतियों की मालाओं से सुसज्जित था, जो रणभूमि में मनोहर लगता था और अपने रत्नों की कान्ति से विद्युत् की चमक वाले वर्षामेघ के समान तुम्हारे शरीर पर देदीप्यमान होता था। वह अब असंख्य बाणों से बिंधा है, शूलों से टुकड़े-टुकड़े हुआ है और स्पर्श करने योग्य नहीं रहा। क्योंकि शूल तुम्हारे मर्मस्थलों में गहरे धँसे हैं, इसलिए स्नान कराना भी सम्भव नहीं। वह श्यामवर्ण, रक्त में भीगा, टूटा और वज्र से आहत पर्वत के समान चूर हो गया है। हाय! अब उसका आलिङ्गन करना भी सम्भव नहीं।'
44'हे राजन्! तुम्हारा शरीर पर्वत के समान विशालकाय, नीलम के समान श्यामवर्ण, केयूरों, अङ्गदों, वैदूर्य रत्नों और मोतियों की मालाओं से सुसज्जित था, जो रणभूमि में मनोहर लगता था और अपने रत्नों की कान्ति से विद्युत् की चमक वाले वर्षामेघ के समान तुम्हारे शरीर पर देदीप्यमान होता था। वह अब असंख्य बाणों से बिंधा है, शूलों से टुकड़े-टुकड़े हुआ है और स्पर्श करने योग्य नहीं रहा। क्योंकि शूल तुम्हारे मर्मस्थलों में गहरे धँसे हैं, इसलिए स्नान कराना भी सम्भव नहीं। वह श्यामवर्ण, रक्त में भीगा, टूटा और वज्र से आहत पर्वत के समान चूर हो गया है। हाय! अब उसका आलिङ्गन करना भी सम्भव नहीं।'
45'हे राजन्! तुम्हारा शरीर पर्वत के समान विशालकाय, नीलम के समान श्यामवर्ण, केयूरों, अङ्गदों, वैदूर्य रत्नों और मोतियों की मालाओं से सुसज्जित था, जो रणभूमि में मनोहर लगता था और अपने रत्नों की कान्ति से विद्युत् की चमक वाले वर्षामेघ के समान तुम्हारे शरीर पर देदीप्यमान होता था। वह अब असंख्य बाणों से बिंधा है, शूलों से टुकड़े-टुकड़े हुआ है और स्पर्श करने योग्य नहीं रहा। क्योंकि शूल तुम्हारे मर्मस्थलों में गहरे धँसे हैं, इसलिए स्नान कराना भी सम्भव नहीं। वह श्यामवर्ण, रक्त में भीगा, टूटा और वज्र से आहत पर्वत के समान चूर हो गया है। हाय! अब उसका आलिङ्गन करना भी सम्भव नहीं।'
46'हे राजन्! तुम्हारा शरीर पर्वत के समान विशालकाय, नीलम के समान श्यामवर्ण, केयूरों, अङ्गदों, वैदूर्य रत्नों और मोतियों की मालाओं से सुसज्जित था, जो रणभूमि में मनोहर लगता था और अपने रत्नों की कान्ति से विद्युत् की चमक वाले वर्षामेघ के समान तुम्हारे शरीर पर देदीप्यमान होता था। वह अब असंख्य बाणों से बिंधा है, शूलों से टुकड़े-टुकड़े हुआ है और स्पर्श करने योग्य नहीं रहा। क्योंकि शूल तुम्हारे मर्मस्थलों में गहरे धँसे हैं, इसलिए स्नान कराना भी सम्भव नहीं। वह श्यामवर्ण, रक्त में भीगा, टूटा और वज्र से आहत पर्वत के समान चूर हो गया है। हाय! अब उसका आलिङ्गन करना भी सम्भव नहीं।'
47'हाय! क्या यह स्वप्न है? क्या यह सत्य है? तुम राम द्वारा कैसे मारे जा सकते थे? तुम, जो मृत्यु का भी वध कर सकते थे, मृत्यु के शिकार कैसे हो गए?'
48'तुम तीनों लोकों के कोषों के भोक्ता हो, तुम तीनों लोकों को त्रस्त करने वाले महान् हो और संसार के विजेता हो; तुम्हीं ने भगवान् शङ्कर के आसन को उठाया था।'
49'तुम उद्धतों का दमन करने वाले हो, जिसने अपना पराक्रम प्रकट किया, जिसने संसार को सन्तप्त किया और जिसने उद्धत वचनों से संसार को रुलाया।'
50'जिसने शत्रु के समक्ष कठोर वचन कहकर आज्ञा दी, जिसने अपने कुल की रक्षा की, जिसने भयङ्कर कर्मों में लगे लोगों का वध किया।'
51'जिसने सहस्रों दानवनायकों और यक्षों का वध किया और युद्ध में निवातकवचों को परास्त किया।'
52'जिसने यज्ञकर्मों में विघ्न डाला, अपने जनों की रक्षा की और मायाओं का प्रयोग कर युद्ध की मर्यादा का उल्लङ्घन किया।'
53'जिसने देवों, सुरों और मनुष्यों की कुमारी कन्याओं को यहाँ-वहाँ से बलपूर्वक हर लिया और शत्रुओं की स्त्रियों को रुलाया।'
54'लङ्का द्वीप में उसने गुप्त रूप से अपने भोगसुखों की व्यवस्था की। वह भोगसुख जुटाने वालों में श्रेष्ठ था।'
55'ऐसे प्रभाव से सम्पन्न मेरे वे पति राम द्वारा मारे जाकर यहाँ पड़े हैं। अपने प्रियतम को गया देखकर मैं इस शरीर को थामे यहाँ खड़ी हूँ।'
56'हे राक्षसपति! उत्तम शय्याओं पर सोने वाले तुम अब यहाँ कठोर भूमि पर धूल से आच्छादित शरीर लिए पड़े हो। तुम कहाँ सो रहे हो?'
57'जब मेरा पुत्र इन्द्रजित् लक्ष्मण द्वारा मारा गया, तब मैं घोर शोक में थी। अब तुम भी गिर पड़े।'
58'सम्बन्धियों से विच्छिन्न, तुमसे भी त्यक्त, भोगसुखों से वञ्चित होकर मैं सदा शोक करती रहूँगी।'
59'हे राजन्! आज मुझे भी अपनी उस यात्रा पर ले चलो जो अत्यन्त कठिन है। शोक से पीड़ित मैं तुम्हारे बिना जीवित नहीं रह सकती।'
60'तुम मुझे निराश, पीड़ित और रोती हुई छोड़े जा रहे हो। तुम जाना क्यों चाहते हो? तुम मुझे उत्तर क्यों नहीं देते?'
61'हे स्वामी! मुझे नगरद्वार से पैदल चलकर बाहर आती देखकर तुम्हें क्रोध कैसे नहीं आता?'
62'हे पत्नीप्रेमी! तुम्हारी पत्नियाँ तुम्हें देखने के लिए अपने भवन से घूँघट छोड़कर बाहर आ गई हैं। उन्हें देखो; तुम्हें क्रोध कैसे नहीं आता?'
63'हे मेरे स्वामी! ये जन जो सदा तुम्हारे साथ विहार करते थे, उन्हें तुम क्यों नहीं बुलाते, उन्हें सान्त्वना क्यों नहीं देते अथवा उन्हें आमन्त्रित क्यों नहीं करते?'
64'हे राजन्! श्रेष्ठ कुलों की धर्मपरायण, बड़ों की सेवा करने वाली पतिव्रता स्त्रियाँ तुम्हारे कारण विधवा हुईं। उनके शाप के कारण ही तुम अपने शत्रु के वश में पड़ गए और उसी से तुम्हें यह प्राप्त हुआ।'
65'हे राजन्! श्रेष्ठ कुलों की धर्मपरायण, बड़ों की सेवा करने वाली पतिव्रता स्त्रियाँ तुम्हारे कारण विधवा हुईं। उनके शाप के कारण ही तुम अपने शत्रु के वश में पड़ गए और उसी से तुम्हें यह प्राप्त हुआ।'
66'हे राजन्! 'श्रेष्ठ स्त्रियों के अश्रु भूतल पर नहीं गिरने चाहिए' — यह प्रसिद्ध कथन है। यह विपत्ति सचमुच तुम्हें उसी का प्रतिफल है।'
67'हे राजन्! तुमने अपने तेज से संसार पर आक्रमण किया और अपने शौर्य पर गर्व किया। फिर स्त्री का अपहरण करने का यह नीच कर्म तुमने कैसे किया?'
68'मायामृग रचने के अपने कायरतापूर्ण कर्म से तुम राम की पत्नी को आश्रम से उठा लाए।'
69'सचमुच मुझे स्मरण नहीं कि तुम युद्ध में कभी कायर रहे हो। तुममें जो कायरता प्रकट हुई, वह तुम्हारे विनाश के लिए नियति की प्रतिकूलता का चिह्न है।'
70'हे महाबाहु राजन्! तुम्हारे भ्राता, जो भूत, वर्तमान और भविष्य के ज्ञाता और सत्यवादी हैं, उन्होंने तुम्हारे मैथिली को ले आने पर कुछ क्षण विचार कर आह भरते हुए यह कहा था — 'अब राक्षसनायकों का विनाश निश्चय ही होगा' — और वह सत्य सिद्ध हुआ। भोगसुखों की कामना और क्रोध ने तुम्हारी मृत्यु और यह विपत्ति ला दी।'
71'हे महाबाहु राजन्! तुम्हारे भ्राता, जो भूत, वर्तमान और भविष्य के ज्ञाता और सत्यवादी हैं, उन्होंने तुम्हारे मैथिली को ले आने पर कुछ क्षण विचार कर आह भरते हुए यह कहा था — 'अब राक्षसनायकों का विनाश निश्चय ही होगा' — और वह सत्य सिद्ध हुआ। भोगसुखों की कामना और क्रोध ने तुम्हारी मृत्यु और यह विपत्ति ला दी।'
72'हे महाबाहु राजन्! तुम्हारे भ्राता, जो भूत, वर्तमान और भविष्य के ज्ञाता और सत्यवादी हैं, उन्होंने तुम्हारे मैथिली को ले आने पर कुछ क्षण विचार कर आह भरते हुए यह कहा था — 'अब राक्षसनायकों का विनाश निश्चय ही होगा' — और वह सत्य सिद्ध हुआ। भोगसुखों की कामना और क्रोध ने तुम्हारी मृत्यु और यह विपत्ति ला दी।'
73'तुम्हारी इस महान् विपत्ति से मूल ही नष्ट हो गया। राक्षसों के उन्मूलन से समूचा राक्षसकुल अब तुम्हारे कर्म से अनाथ हो गया।'
74'तुम अपने बल और साहस के लिए विख्यात हो। मुझे तुम्हारे लिए विलाप करने की आवश्यकता नहीं। किन्तु स्त्री होने के नाते स्वभाव से मैं करुणामयी हूँ और मेरा मन शोक की ओर जा रहा है।'
75'तुम अपने किए शुभ और अशुभ कर्म अपनी मृत्यु के साथ ले गए। मैं अपने विषय में सोचकर विलाप कर रही हूँ।'
76'हे दशमुख राजन्! तुमने अपने मित्रों द्वारा दिए उत्तम परामर्श के वचन नहीं माने। तुमने अपने भाइयों के कहे उत्तम वचन भी पूर्णतया नहीं माने।'
77'विभीषण द्वारा परम्परा के अनुसार दिए गए अर्थपूर्ण, हितकर और तर्कसङ्गत परामर्श को तुमने नहीं सुना।'
78'तुमने मारीच और कुम्भकर्ण दोनों का परामर्श नहीं माना। अपने पराक्रम के गर्व के कारण तुमने मेरे पिता का परामर्श भी नहीं माना। यह परिणाम उसी का फल है।'
79'श्याम मेघ के समान, पीत रेशम धारण किए तुम इस प्रकार अङ्ग फैलाए और शरीर रक्त से आच्छादित किए क्यों पड़े हो?'
80'तुम इस प्रकार सो रहे हो जब मैं शोक से पीड़ित हूँ। तुम मुझे उत्तर क्यों नहीं देते? मैं माल्यवान् की पौत्री हूँ, जो महान् वीर थे और दक्ष से लड़े थे। तुम मुझे अस्वीकार कर उत्तर क्यों नहीं देते?'
81'उठो, खड़े हो जाओ। जब तुम्हारा अपमान हो रहा है, तब तुम क्यों पड़े हो? तुम्हारे पड़े रहने के कारण ही सूर्य की कान्ति भी निर्भय होकर लङ्का में प्रविष्ट हो गई है।'
82'तुम्हारा वह लौहदण्ड, जो सूर्य के समान देदीप्यमान और इन्द्र के वज्र के तुल्य है, जिससे तुमने युद्ध में अपने शत्रुओं का अन्त किया, जिसकी तुम नित्य पूजा करते थे और जो स्वर्ण की जाली से सुसज्जित है, सहस्रों टुकड़ों में टूटकर बिखरा पड़ा है।'
83'तुम्हारा वह लौहदण्ड, जो सूर्य के समान देदीप्यमान और इन्द्र के वज्र के तुल्य है, जिससे तुमने युद्ध में अपने शत्रुओं का अन्त किया, जिसकी तुम नित्य पूजा करते थे और जो स्वर्ण की जाली से सुसज्जित है, सहस्रों टुकड़ों में टूटकर बिखरा पड़ा है।'
84'तुम रणभूमि में उसका आलिङ्गन किए इस प्रकार पड़े हो मानो वह तुम्हारा प्रियजन हो। तुम मुझे उत्तर देने को उद्यत क्यों नहीं?'
85'तुम पञ्चतत्त्वों में विलीन हो गए। शोक से पीड़ित मेरा यह हृदय सहस्र टुकड़ों में क्यों नहीं फट जाता?'
86इस प्रकार विलाप करती, नेत्रों में अश्रु भरे, हृदय में परम प्रेम लिए वह (मन्दोदरी) मोह को प्राप्त हो गई।
87मूर्च्छित अवस्था में जब मन्दोदरी रावण के वक्ष पर गिरीं और व्यथा से सिकुड़ गईं, तब वे सन्ध्या की लालिमा से रँगे वर्षामेघ में चमकती विद्युत् की रेखा के समान लगीं।
88वहाँ आई सपत्नियों ने उच्च स्वर से रोते और व्यथित होते हुए क्रन्दन करती मन्दोदरी को शीघ्र उठाया।
89'हे देवि! ऐसा नहीं कि आप नहीं जानतीं कि संसार में भाग्य बदलने पर वंश भी बदल जाते हैं। भाग्य स्थिर नहीं होता।'
90जब सपत्नियाँ मन्दोदरी को इस प्रकार समझा रही थीं, तब वे रोती रहीं, अपने वक्ष पर अश्रु बहाती रहीं और अपना मुख भी अश्रुओं से भिगोती रहीं। वे पुनः उच्च स्वर से रोने लगीं।
91तत्पश्चात् राम ने विभीषण से इस प्रकार कहा — 'अन्त्येष्टि सम्पन्न की जाए और सब स्त्रियों को सान्त्वना दी जाए।'
92तब बुद्धिमान् और धर्मात्मा विभीषण ने विचार कर हितकर और धर्मसङ्गत निवेदन इन वचनों में किया।
93'इस रावण ने धर्माचरण त्याग दिया था, वह क्रूर, निर्दय, असत्यवादी था और उसने परस्त्रियों पर हाथ डाला। मैं इसकी अन्त्येष्टि करने योग्य नहीं।'
94'यह रावण सबका अहित करता रहा और अपने ज्येष्ठ भ्राता के समान आदर अथवा प्रार्थना के योग्य नहीं। वह भ्राता के रूप में शत्रु है। वह पूजा के योग्य नहीं।'
95'यदि मैं अपने ज्येष्ठ भ्राता की अन्त्येष्टि न करूँ, तो इस संसार के लोग मुझे निर्दय कहेंगे। किन्तु पुनः उसके दोष सुनकर वे कहेंगे कि उसके लिए यह न करना ही उत्तम है।'
96विभीषण के वचन सुनकर वाक्चातुर्य में निपुण राम ने अत्यन्त स्नेहपूर्वक, धर्म का पालन करते हुए विभीषण से इस प्रकार कहा।
97'हे राक्षसपति! आप मुझे प्रिय हैं। आपके ही बल से मैं विजयी हो सका। मुझे आपके लिए कोई हितकर कार्य करना है।'
98'यह निशाचर अधर्म और असत्य से भरा था। किन्तु वह युद्ध में बलशाली, तेजस्वी और वीर था।'
99'यद्यपि वह पराक्रम से समृद्ध था और संसार पर अत्याचार करता था, तथापि मैंने सुना है कि उसने (इन्द्र के समान) सौ यज्ञ किए और कभी पराजित नहीं हुआ।'
100'वीरों के लिए मृत्यु के पश्चात् कोई शत्रुता नहीं रहती। हम उसकी अन्त्येष्टि सम्पन्न करें। इस विषय में मैं भी वैसा ही हूँ (अर्थात् वह मेरा भी उतना ही सम्बन्धी है)।'
101'दशमुख रावण ऐसा (धर्म का ज्ञाता) था, इसलिए वह आपके द्वारा परम्परा के अनुसार और धर्मपूर्वक अन्त्येष्टि किए जाने के योग्य है। यह कर्म कर आप यश प्राप्त करेंगे।'
102राघव के वचन सुनकर विभीषण ने मारे गए अपने भ्राता रावण की अन्त्येष्टि करने के लिए शीघ्रता की।
103विभीषण ने लङ्का नगरी में प्रवेश किया और राक्षसराज रावण के लिए शीघ्र अग्निहोत्र की व्यवस्था की।
104विभीषण ने उत्तम शकट, रावण द्वारा रक्षित अग्नियाँ, पुरोहित, तथा चन्दन और अनेक प्रकार की लकड़ियाँ, सुगन्धित द्रव्य, चन्दनलेप, सुगन्धियाँ, रत्न, मोती और प्रवाल मँगवाए और अन्त्येष्टि आरम्भ की।
105विभीषण ने उत्तम शकट, रावण द्वारा रक्षित अग्नियाँ, पुरोहित, तथा चन्दन और अनेक प्रकार की लकड़ियाँ, सुगन्धित द्रव्य, चन्दनलेप, सुगन्धियाँ, रत्न, मोती और प्रवाल मँगवाए और अन्त्येष्टि आरम्भ की।
106राक्षसों से घिरे वे थोड़े ही समय में माल्यवान् (रावण के मातामह) के साथ लौटे और विभीषण ने वह कार्य आरम्भ किया।
107जब रावण का मृत शरीर अन्तिम गति के लिए उठाया गया, तब वन्दीजनों ने अनेक वाद्यों के निनाद से उसकी जयकार की और अश्रुओं से भीगे मुख लिए उसकी प्रशंसा की। वह स्वर्णमय शकट सुन्दर, मनोहर और अद्भुत चित्रों तथा ध्वजाओं से सुसज्जित था। शरीर पर काष्ठ के लट्ठे रखे गए और सुगन्धित जल छिड़ककर उसे पवित्र किया गया। विभीषण को आगे कर सब दक्षिण दिशा की ओर मुख कर आगे बढ़े।
108जब रावण का मृत शरीर अन्तिम गति के लिए उठाया गया, तब वन्दीजनों ने अनेक वाद्यों के निनाद से उसकी जयकार की और अश्रुओं से भीगे मुख लिए उसकी प्रशंसा की। वह स्वर्णमय शकट सुन्दर, मनोहर और अद्भुत चित्रों तथा ध्वजाओं से सुसज्जित था। शरीर पर काष्ठ के लट्ठे रखे गए और सुगन्धित जल छिड़ककर उसे पवित्र किया गया। विभीषण को आगे कर सब दक्षिण दिशा की ओर मुख कर आगे बढ़े।
109जब रावण का मृत शरीर अन्तिम गति के लिए उठाया गया, तब वन्दीजनों ने अनेक वाद्यों के निनाद से उसकी जयकार की और अश्रुओं से भीगे मुख लिए उसकी प्रशंसा की। वह स्वर्णमय शकट सुन्दर, मनोहर और अद्भुत चित्रों तथा ध्वजाओं से सुसज्जित था। शरीर पर काष्ठ के लट्ठे रखे गए और सुगन्धित जल छिड़ककर उसे पवित्र किया गया। विभीषण को आगे कर सब दक्षिण दिशा की ओर मुख कर आगे बढ़े।
110तब अध्वर्यु ने अग्नियाँ प्रज्वलित कीं, जो जलने लगीं। सब राक्षसों ने शरण की कामना से श्रद्धा अर्पित की और पीछे-पीछे चले।
111अन्तःपुर की सब स्त्रियाँ चारों ओर से उच्च स्वर से रोती हुईं शीघ्र पगों से आगे बढ़ीं और सिसकती हुईं पीछे-पीछे चलीं।
112जब वे रावण के शरीर सहित आगे बढ़े, तब उन्होंने उसे एक पवित्र स्थान पर रखा। सब शोक से अत्यन्त पीड़ित थे। शरीर पर चन्दन के लट्ठे, पद्मक काष्ठ के खण्ड और अन्त में सुगन्धित उशीर की जड़ें तथा ब्राह्मी कुशा रखी गईं। उसे मृगचर्म से ढका गया। राजा की अन्त्येष्टि वैदिक विधि से सम्पन्न की गई।
113जब वे रावण के शरीर सहित आगे बढ़े, तब उन्होंने उसे एक पवित्र स्थान पर रखा। सब शोक से अत्यन्त पीड़ित थे। शरीर पर चन्दन के लट्ठे, पद्मक काष्ठ के खण्ड और अन्त में सुगन्धित उशीर की जड़ें तथा ब्राह्मी कुशा रखी गईं। उसे मृगचर्म से ढका गया। राजा की अन्त्येष्टि वैदिक विधि से सम्पन्न की गई।
114तत्पश्चात् क्रमशः आगे बढ़ते हुए आग्नेय कोण में वेदी बनाकर और उचित स्थान पर यज्ञाग्नि रखकर उन्होंने राक्षसराज के सम्मान में विधिवत् कर्म किया।
115तब उन्होंने उसके कन्धों पर दधि मिश्रित घृत से भरी स्रुवा उँडेली, उसके चरणों पर शकट और जङ्घाओं पर काष्ठ का उलूखल रखा।
116विद्वानों ने काष्ठ के पात्र, अग्नि प्रज्वलित करने की काष्ठ की स्रुवा, काष्ठ का मूसल, चम्मच और अन्य सब आवश्यक सामग्री उचित स्थान पर रख दी।
117तत्पश्चात् महर्षियों द्वारा शास्त्रों में निर्धारित परम्परा के अनुसार राक्षसों ने एक गौ का वध कर एक चादर बिछाई, उसे घृत से लेपा और राक्षसराज के शरीर पर बिछा दिया।
118तत्पश्चात् महर्षियों द्वारा शास्त्रों में निर्धारित परम्परा के अनुसार राक्षसों ने एक गौ का वध कर एक चादर बिछाई, उसे घृत से लेपा और राक्षसराज के शरीर पर बिछा दिया।
119तब विभीषण सहित राक्षसों ने निराश होकर, अश्रुओं से धुँधले नेत्रों सहित रावण को अनेक वस्त्रों से ढका तथा मालाओं और चन्दन से सुसज्जित किया। उन्होंने लाजा बिखेरी।
120तब विभीषण सहित राक्षसों ने निराश होकर, अश्रुओं से धुँधले नेत्रों सहित रावण को अनेक वस्त्रों से ढका तथा मालाओं और चन्दन से सुसज्जित किया। उन्होंने लाजा बिखेरी।
121परम्परा के अनुसार विभीषण ने अग्नि दी। उन्होंने स्नान किया और आर्द्र वस्त्र धारण कर, हाथ में कुशा लेकर तिल और जल का मिश्रण रावण को अर्पित किया। उन्होंने रावण को प्रणाम किया और हाथ जोड़कर प्रार्थना की। तत्पश्चात् उन्होंने रावण की पत्नियों को सान्त्वना दी और सबको लङ्का लौटने को कहा।
122परम्परा के अनुसार विभीषण ने अग्नि दी। उन्होंने स्नान किया और आर्द्र वस्त्र धारण कर, हाथ में कुशा लेकर तिल और जल का मिश्रण रावण को अर्पित किया। उन्होंने रावण को प्रणाम किया और हाथ जोड़कर प्रार्थना की। तत्पश्चात् उन्होंने रावण की पत्नियों को सान्त्वना दी और सबको लङ्का लौटने को कहा।
123परम्परा के अनुसार विभीषण ने अग्नि दी। उन्होंने स्नान किया और आर्द्र वस्त्र धारण कर, हाथ में कुशा लेकर तिल और जल का मिश्रण रावण को अर्पित किया। उन्होंने रावण को प्रणाम किया और हाथ जोड़कर प्रार्थना की। तत्पश्चात् उन्होंने रावण की पत्नियों को सान्त्वना दी और सबको लङ्का लौटने को कहा।
124स्त्रियों के नगरी में प्रवेश करने के पश्चात् विभीषण राम के पास आए और विनम्र भाव से खड़े हो गए।
125शत्रु के मारे जाने पर राम ने भी सुग्रीव, लक्ष्मण और सेना सहित वैसा ही हर्ष अनुभव किया जैसा वृत्रासुर का वध करने के पश्चात् शतयज्ञ करने वाले इन्द्र ने किया था।
Nepali
1तब विलाप गर्दै गरेका पत्नीहरूमध्ये रावणकी प्रिय पटरानीले आफ्ना पतितिर हेरेर दयनीय रूपमा विलाप गरिन्।
2अचिन्त्य पराक्रम भएका रामद्वारा मारिएका आफ्ना पति रावणलाई देखेर मन्दोदरीले त्यहाँ दयनीय रूपमा विलाप गरिन्।
3'हे महाबाहु रावण! हे विश्रवाका पुत्र! जब तिमी क्रुद्ध हुन्थ्यौ, तब पुरन्दर पनि तिम्रो अगाडि उभिन डराउँथे — यो सुविख्यात छ।'
4'तिम्रो भयले महर्षि, यशस्वी गन्धर्व र चारणहरू पनि सबै दिशामा भाग्थे — यो सुविख्यात छ।'
5'हे राक्षसपति! केवल राम, एउटा मर्त्य, द्वारा तिमी युद्धमा मारियौ। के यसबाट तिमीलाई लाज लाग्दैन?'
6'आफ्नो पराक्रमले तीनै लोक जितेर तिमी यशस्वी, अप्रतिरोध्य र अगम्य थियौ। अनि त्यस वनचारीले तिमीमाथि प्रहार कसरी गर्यो?'
7'तिमी दुर्गम स्थानमा बस्थ्यौ र इच्छाअनुसार कुनै पनि रूप धारण गर्न समर्थ थियौ। यो विश्वास गर्न योग्य छैन कि तिमी रामद्वारा नष्ट पारियौ।'
8'तिमी सधैँ सेनाले राम्ररी सजिएका रहन्थ्यौ; त्यसैले यस्तो कर्म (तिम्रो वध) रामका लागि सम्भव छैन।'
9'जनस्थानमा तिम्रो भाइ खर, जो अनेक राक्षसले घेरिएको थियो, त्यसै गरी एउटा मर्त्यद्वारा मारिएको थियो।'
10'लङ्का, जुन कसैका लागि पनि दुर्गम छ, त्यहाँ हनुमान् आफ्नो पराक्रम बढाएर प्रवेश गर्यो। यो जानेर हामी चिन्तित भएका थियौँ (कि कतै राम मात्र मर्त्य नहोऊन्)।'
11'जब ती भयङ्कर वानरहरूले महासागरमा सेतु बाँधे, तब त्यही बेला मेरो मनमा सन्देह भयो कि राम मर्त्य होइनन्।'
12'अथवा मृत्युदेव नै तिम्रो विनाशका लागि रामको रूपमा आएका हुनुपर्छ, जो यथार्थ ज्ञानले युक्त भई अचिन्त्य मार्गको आश्रय लिन्छन्।'
13'अथवा हे असाधारण बल भएका राजन्! इन्द्र नै तिमीलाई ढाल्न रामको रूपमा आएका हुनुपर्छ। इन्द्रमा त रणभूमिमा तिमीतिर हेर्ने तेज पनि छैन।'
14'यो स्पष्ट छ कि यी राम महान् योगी, सनातन हुनुहुन्छ, जसको न आदि छ, न मध्य र न अन्त्य। उहाँ परम हुनुहुन्छ, महान्भन्दा पनि महान् हुनुहुन्छ र अन्धकारभन्दा पर रहनुहुन्छ, सबैका धारक हुनुहुन्छ। उहाँ हातमा शङ्ख, चक्र र गदा धारण गर्नुहुन्छ। उहाँको छातीमा श्रीवत्सको चिह्न छ। उहाँ नित्यसमृद्ध, अजेय, शाश्वत, स्थिर परमात्मा र सत्यपराक्रमी हुनुहुन्छ। उहाँ यशस्वी, तेजपुञ्ज, भगवान् विष्णु र सबै लोकका स्वामी तथा सबैका हितैषी हुनुहुन्छ। उहाँ मर्त्य रूपमा, वानरहरूको रूपमा तथा सबै देवताको रूपमा आउनुभएको छ। उहाँले राक्षसहरूसहित तिमीलाई परास्त गर्नुभयो — यो स्पष्ट छ।'
15'यो स्पष्ट छ कि यी राम महान् योगी, सनातन हुनुहुन्छ, जसको न आदि छ, न मध्य र न अन्त्य। उहाँ परम हुनुहुन्छ, महान्भन्दा पनि महान् हुनुहुन्छ र अन्धकारभन्दा पर रहनुहुन्छ, सबैका धारक हुनुहुन्छ। उहाँ हातमा शङ्ख, चक्र र गदा धारण गर्नुहुन्छ। उहाँको छातीमा श्रीवत्सको चिह्न छ। उहाँ नित्यसमृद्ध, अजेय, शाश्वत, स्थिर परमात्मा र सत्यपराक्रमी हुनुहुन्छ। उहाँ यशस्वी, तेजपुञ्ज, भगवान् विष्णु र सबै लोकका स्वामी तथा सबैका हितैषी हुनुहुन्छ। उहाँ मर्त्य रूपमा, वानरहरूको रूपमा तथा सबै देवताको रूपमा आउनुभएको छ। उहाँले राक्षसहरूसहित तिमीलाई परास्त गर्नुभयो — यो स्पष्ट छ।'
16'यो स्पष्ट छ कि यी राम महान् योगी, सनातन हुनुहुन्छ, जसको न आदि छ, न मध्य र न अन्त्य। उहाँ परम हुनुहुन्छ, महान्भन्दा पनि महान् हुनुहुन्छ र अन्धकारभन्दा पर रहनुहुन्छ, सबैका धारक हुनुहुन्छ। उहाँ हातमा शङ्ख, चक्र र गदा धारण गर्नुहुन्छ। उहाँको छातीमा श्रीवत्सको चिह्न छ। उहाँ नित्यसमृद्ध, अजेय, शाश्वत, स्थिर परमात्मा र सत्यपराक्रमी हुनुहुन्छ। उहाँ यशस्वी, तेजपुञ्ज, भगवान् विष्णु र सबै लोकका स्वामी तथा सबैका हितैषी हुनुहुन्छ। उहाँ मर्त्य रूपमा, वानरहरूको रूपमा तथा सबै देवताको रूपमा आउनुभएको छ। उहाँले राक्षसहरूसहित तिमीलाई परास्त गर्नुभयो — यो स्पष्ट छ।'
17'यो स्पष्ट छ कि यी राम महान् योगी, सनातन हुनुहुन्छ, जसको न आदि छ, न मध्य र न अन्त्य। उहाँ परम हुनुहुन्छ, महान्भन्दा पनि महान् हुनुहुन्छ र अन्धकारभन्दा पर रहनुहुन्छ, सबैका धारक हुनुहुन्छ। उहाँ हातमा शङ्ख, चक्र र गदा धारण गर्नुहुन्छ। उहाँको छातीमा श्रीवत्सको चिह्न छ। उहाँ नित्यसमृद्ध, अजेय, शाश्वत, स्थिर परमात्मा र सत्यपराक्रमी हुनुहुन्छ। उहाँ यशस्वी, तेजपुञ्ज, भगवान् विष्णु र सबै लोकका स्वामी तथा सबैका हितैषी हुनुहुन्छ। उहाँ मर्त्य रूपमा, वानरहरूको रूपमा तथा सबै देवताको रूपमा आउनुभएको छ। उहाँले राक्षसहरूसहित तिमीलाई परास्त गर्नुभयो — यो स्पष्ट छ।'
18'पूर्वकालमा आफ्ना इन्द्रिय जितेर तिमीले तीनै लोक प्राप्त गर्यौ। अब यस्तो लाग्छ मानौँ तिनै इन्द्रियले सम्झेर आफ्नो वैर साँधे। तिमीले आफ्ना इन्द्रियमाथिको नियन्त्रण गुमायौ, त्यसैले तिमी आफ्नो शत्रुद्वारा मारियौ।'
19'जनस्थानमा जब तिम्रो भाइ खर अनेक राक्षसले घेरिएको थियो, तब पनि ऊ एउटा मर्त्यद्वारा मारियो। त्यसै गरी जब हनुमान् लङ्का नगरीमा प्रवेश गर्यो, जहाँ देवताहरूका लागि पनि प्रवेश कठिन छ, तब म व्याकुल भएँ।'
20'जनस्थानमा जब तिम्रो भाइ खर अनेक राक्षसले घेरिएको थियो, तब पनि ऊ एउटा मर्त्यद्वारा मारियो। त्यसै गरी जब हनुमान् लङ्का नगरीमा प्रवेश गर्यो, जहाँ देवताहरूका लागि पनि प्रवेश कठिन छ, तब म व्याकुल भएँ।'
21'मैले तिमीलाई परामर्श दिएकी थिएँ कि रामसँग कुनै शत्रुतापूर्ण कर्म नगर। तिमीले मेरो कुरा सुनेनौ। यो त्यसै कर्मको फल हो।'
22'हे राक्षसहरूमा श्रेष्ठ! आफ्नो धन, प्राण र आफ्नै जनको विनाशका लागि तिमी अकस्मात् सीताप्रति आसक्त भयौ।'
23'हे दुर्बुद्धि राजन्! सीता अरुन्धती अथवा रोहिणीभन्दा पनि बढी आदरणीय छिन्। उनीप्रति तिम्रो उद्धत कर्म तिम्रो योग्य थिएन।'
24'हे राजन्! तिमीले आफ्ना पत्नीहरूको र मेरो अपमान गर्यौ। सीता, जो पृथ्वीदेवीझैँ सहनशील छिन्, समृद्ध छिन्, लक्ष्मीस्वरूपा छिन्, आफ्ना पतिसँग प्रेम गर्ने छिन्, सबै प्रकारले मनोहर छिन्, वनमा एक्लै बस्थिन्, शुभस्वरूपा र निराश थिइन् — उनलाई तिमीले छद्मवेशमा उठाएर ल्यायौ। मैथिलीसँग मिलनको आफ्नो अभिलाषा पूरा गर्नुअघि नै निश्चय नै तिमी उनको तपस्याले भस्म भयौ।'
25'हे राजन्! तिमीले आफ्ना पत्नीहरूको र मेरो अपमान गर्यौ। सीता, जो पृथ्वीदेवीझैँ सहनशील छिन्, समृद्ध छिन्, लक्ष्मीस्वरूपा छिन्, आफ्ना पतिसँग प्रेम गर्ने छिन्, सबै प्रकारले मनोहर छिन्, वनमा एक्लै बस्थिन्, शुभस्वरूपा र निराश थिइन् — उनलाई तिमीले छद्मवेशमा उठाएर ल्यायौ। मैथिलीसँग मिलनको आफ्नो अभिलाषा पूरा गर्नुअघि नै निश्चय नै तिमी उनको तपस्याले भस्म भयौ।'
26'जब तिमीले कृशकटि सीतालाई स्पर्श गर्यौ, त्यही बेला तिमी किन भस्म भएनौ? अग्निदेवको नेतृत्वमा इन्द्रसहित सबै देवता शत्रुभावले तिमीतिर बढिरहेका थिए।'
27'समय आएपछि निश्चय नै जसले पापकर्म गर्छ उसले त्यसको फल भोग्छ। यसमा सन्देह छैन कि भयङ्कर कर्मको कर्ता नष्ट हुन्छ।'
28'मैथिली कुलमा मभन्दा तनिक पनि श्रेष्ठ छैनन्, न शीलमा। मोहका कारण तिमीले यो जानेनौ।'
29'कुनै पनि प्राणीको मृत्यु कारणबिना हुँदैन। तिम्रो यो मृत्यु मैथिलीलाई प्राप्त गरेकाले भयो।'
30'सीताको अपहरण गरेर तिमीले टाढाबाट मृत्युलाई निम्तो दियौ। शोकबाट मुक्त भई सीताले रामसँग रमण गर्नेछिन्।'
31'हे वीर! तिम्रो पुण्यसञ्चय कम थियो, त्यसैले तिमी शोकको समुद्रमा खस्यौ। म, जो तिमीसँग मनोहर वस्त्रादि धारण गरी चैत्ररथ विमानबाट कैलास पर्वत, मेरु र मन्दर पर्वतमा तथा सर्वत्र दिव्य उद्यानमा र अनुपम तेज भएका अनेक देशमा विहार गरिसकेकी छु, तिम्रो ढल्नुले भोगसुखबाट वञ्चित भएँ। हाय! म साधारण स्त्रीहरूले घेरिएकी, चञ्चल भाग्य भएकी अर्कै स्त्री बनेँ!'
32'हे वीर! तिम्रो पुण्यसञ्चय कम थियो, त्यसैले तिमी शोकको समुद्रमा खस्यौ। म, जो तिमीसँग मनोहर वस्त्रादि धारण गरी चैत्ररथ विमानबाट कैलास पर्वत, मेरु र मन्दर पर्वतमा तथा सर्वत्र दिव्य उद्यानमा र अनुपम तेज भएका अनेक देशमा विहार गरिसकेकी छु, तिम्रो ढल्नुले भोगसुखबाट वञ्चित भएँ। हाय! म साधारण स्त्रीहरूले घेरिएकी, चञ्चल भाग्य भएकी अर्कै स्त्री बनेँ!'
33'हे वीर! तिम्रो पुण्यसञ्चय कम थियो, त्यसैले तिमी शोकको समुद्रमा खस्यौ। म, जो तिमीसँग मनोहर वस्त्रादि धारण गरी चैत्ररथ विमानबाट कैलास पर्वत, मेरु र मन्दर पर्वतमा तथा सर्वत्र दिव्य उद्यानमा र अनुपम तेज भएका अनेक देशमा विहार गरिसकेकी छु, तिम्रो ढल्नुले भोगसुखबाट वञ्चित भएँ। हाय! म साधारण स्त्रीहरूले घेरिएकी, चञ्चल भाग्य भएकी अर्कै स्त्री बनेँ!'
34'हे राजन्! हे मेरा स्वामी! तिम्रा देदीप्यमान आँखा सुकुमार आँखीभौँले युक्त थिए, तिम्रो नाक उन्नत थियो, तिम्रो कान्ति मनोहरतामा चन्द्रमा, सौन्दर्यमा कमल र तेजमा सूर्यझैँ थियो; तिम्रो देदीप्यमान मुकुट पर्वतशिखरझैँ रत्नले चम्किन्थ्यो; तिम्रा ताम्रवर्ण ओठ, देदीप्यमान कुण्डल र घुम्ने आँखा मदिरालयमा मदले पहिले मनोहर लाग्थे तथा तिम्रो शुभ मुख मीठो वार्तालापमा लागिरहन्थ्यो। आज तिमी रामको बाणले बेधिएर चूर भयौ, रगत बगिरहेको छ, मस्तिष्कको मज्जा छरिएको छ, धूलोले मैलो र कान्तिहीन भएका छौ।'
35'हे राजन्! हे मेरा स्वामी! तिम्रा देदीप्यमान आँखा सुकुमार आँखीभौँले युक्त थिए, तिम्रो नाक उन्नत थियो, तिम्रो कान्ति मनोहरतामा चन्द्रमा, सौन्दर्यमा कमल र तेजमा सूर्यझैँ थियो; तिम्रो देदीप्यमान मुकुट पर्वतशिखरझैँ रत्नले चम्किन्थ्यो; तिम्रा ताम्रवर्ण ओठ, देदीप्यमान कुण्डल र घुम्ने आँखा मदिरालयमा मदले पहिले मनोहर लाग्थे तथा तिम्रो शुभ मुख मीठो वार्तालापमा लागिरहन्थ्यो। आज तिमी रामको बाणले बेधिएर चूर भयौ, रगत बगिरहेको छ, मस्तिष्कको मज्जा छरिएको छ, धूलोले मैलो र कान्तिहीन भएका छौ।'
36'हे राजन्! हे मेरा स्वामी! तिम्रा देदीप्यमान आँखा सुकुमार आँखीभौँले युक्त थिए, तिम्रो नाक उन्नत थियो, तिम्रो कान्ति मनोहरतामा चन्द्रमा, सौन्दर्यमा कमल र तेजमा सूर्यझैँ थियो; तिम्रो देदीप्यमान मुकुट पर्वतशिखरझैँ रत्नले चम्किन्थ्यो; तिम्रा ताम्रवर्ण ओठ, देदीप्यमान कुण्डल र घुम्ने आँखा मदिरालयमा मदले पहिले मनोहर लाग्थे तथा तिम्रो शुभ मुख मीठो वार्तालापमा लागिरहन्थ्यो। आज तिमी रामको बाणले बेधिएर चूर भयौ, रगत बगिरहेको छ, मस्तिष्कको मज्जा छरिएको छ, धूलोले मैलो र कान्तिहीन भएका छौ।'
37'हे राजन्! हे मेरा स्वामी! तिम्रा देदीप्यमान आँखा सुकुमार आँखीभौँले युक्त थिए, तिम्रो नाक उन्नत थियो, तिम्रो कान्ति मनोहरतामा चन्द्रमा, सौन्दर्यमा कमल र तेजमा सूर्यझैँ थियो; तिम्रो देदीप्यमान मुकुट पर्वतशिखरझैँ रत्नले चम्किन्थ्यो; तिम्रा ताम्रवर्ण ओठ, देदीप्यमान कुण्डल र घुम्ने आँखा मदिरालयमा मदले पहिले मनोहर लाग्थे तथा तिम्रो शुभ मुख मीठो वार्तालापमा लागिरहन्थ्यो। आज तिमी रामको बाणले बेधिएर चूर भयौ, रगत बगिरहेको छ, मस्तिष्कको मज्जा छरिएको छ, धूलोले मैलो र कान्तिहीन भएका छौ।'
38'हाय! तिमी मर्यौ। म विधवा भएँ। म मूढ छु, किनकि मैले कहिल्यै सोचिनँ कि यो अवस्था आउनेछ।'
39'मेरा पिता दानवहरूका राजा हुन्, मेरा पति राक्षसहरूका स्वामी हुन् र मेरा पुत्रले देवराज इन्द्रलाई जिते — यसरी मलाई अत्यधिक घमण्ड थियो।'
40'जो मेरो रक्षा गर्न समर्थ छन् ती यस्ता योद्धा हुन् जो शत्रुहरूलाई चूर पार्न समर्थ छन् र आफ्नो बलको घमण्डका लागि विख्यात छन्। तिनलाई कुनै तर्फबाट भय थिएन — मेरो मनमा यही विश्वास थियो।'
41'हे राक्षसहरूमा वृषभ! तिमी यस्ता विख्यात राजा हौ। मानिसबाट यो भय अज्ञात थियो। यो कसरी आइपर्यो?'
42'हे राजन्! तिम्रो शरीर पर्वतझैँ विशालकाय, नीलमझैँ श्यामवर्ण, केयूर, अङ्गद, वैदूर्य रत्न र मोतीका मालाले सजिएको थियो, जुन रणभूमिमा मनोहर लाग्थ्यो र आफ्ना रत्नको कान्तिले विद्युत्को चमक भएको वर्षामेघझैँ तिम्रो शरीरमा देदीप्यमान हुन्थ्यो। त्यो अब असङ्ख्य बाणले बेधिएको छ, शूलले टुक्राटुक्रा भएको छ र स्पर्श गर्न योग्य रहेन। किनकि शूल तिम्रा मर्मस्थलमा गहिरो धसिएका छन्, त्यसैले नुहाइदिनु पनि सम्भव छैन। त्यो श्यामवर्ण, रगतमा भिजेको, भाँचिएको र वज्रले आहत पर्वतझैँ चूर भएको छ। हाय! अब त्यसको आलिङ्गन गर्नु पनि सम्भव छैन।'
43'हे राजन्! तिम्रो शरीर पर्वतझैँ विशालकाय, नीलमझैँ श्यामवर्ण, केयूर, अङ्गद, वैदूर्य रत्न र मोतीका मालाले सजिएको थियो, जुन रणभूमिमा मनोहर लाग्थ्यो र आफ्ना रत्नको कान्तिले विद्युत्को चमक भएको वर्षामेघझैँ तिम्रो शरीरमा देदीप्यमान हुन्थ्यो। त्यो अब असङ्ख्य बाणले बेधिएको छ, शूलले टुक्राटुक्रा भएको छ र स्पर्श गर्न योग्य रहेन। किनकि शूल तिम्रा मर्मस्थलमा गहिरो धसिएका छन्, त्यसैले नुहाइदिनु पनि सम्भव छैन। त्यो श्यामवर्ण, रगतमा भिजेको, भाँचिएको र वज्रले आहत पर्वतझैँ चूर भएको छ। हाय! अब त्यसको आलिङ्गन गर्नु पनि सम्भव छैन।'
44'हे राजन्! तिम्रो शरीर पर्वतझैँ विशालकाय, नीलमझैँ श्यामवर्ण, केयूर, अङ्गद, वैदूर्य रत्न र मोतीका मालाले सजिएको थियो, जुन रणभूमिमा मनोहर लाग्थ्यो र आफ्ना रत्नको कान्तिले विद्युत्को चमक भएको वर्षामेघझैँ तिम्रो शरीरमा देदीप्यमान हुन्थ्यो। त्यो अब असङ्ख्य बाणले बेधिएको छ, शूलले टुक्राटुक्रा भएको छ र स्पर्श गर्न योग्य रहेन। किनकि शूल तिम्रा मर्मस्थलमा गहिरो धसिएका छन्, त्यसैले नुहाइदिनु पनि सम्भव छैन। त्यो श्यामवर्ण, रगतमा भिजेको, भाँचिएको र वज्रले आहत पर्वतझैँ चूर भएको छ। हाय! अब त्यसको आलिङ्गन गर्नु पनि सम्भव छैन।'
45'हे राजन्! तिम्रो शरीर पर्वतझैँ विशालकाय, नीलमझैँ श्यामवर्ण, केयूर, अङ्गद, वैदूर्य रत्न र मोतीका मालाले सजिएको थियो, जुन रणभूमिमा मनोहर लाग्थ्यो र आफ्ना रत्नको कान्तिले विद्युत्को चमक भएको वर्षामेघझैँ तिम्रो शरीरमा देदीप्यमान हुन्थ्यो। त्यो अब असङ्ख्य बाणले बेधिएको छ, शूलले टुक्राटुक्रा भएको छ र स्पर्श गर्न योग्य रहेन। किनकि शूल तिम्रा मर्मस्थलमा गहिरो धसिएका छन्, त्यसैले नुहाइदिनु पनि सम्भव छैन। त्यो श्यामवर्ण, रगतमा भिजेको, भाँचिएको र वज्रले आहत पर्वतझैँ चूर भएको छ। हाय! अब त्यसको आलिङ्गन गर्नु पनि सम्भव छैन।'
46'हे राजन्! तिम्रो शरीर पर्वतझैँ विशालकाय, नीलमझैँ श्यामवर्ण, केयूर, अङ्गद, वैदूर्य रत्न र मोतीका मालाले सजिएको थियो, जुन रणभूमिमा मनोहर लाग्थ्यो र आफ्ना रत्नको कान्तिले विद्युत्को चमक भएको वर्षामेघझैँ तिम्रो शरीरमा देदीप्यमान हुन्थ्यो। त्यो अब असङ्ख्य बाणले बेधिएको छ, शूलले टुक्राटुक्रा भएको छ र स्पर्श गर्न योग्य रहेन। किनकि शूल तिम्रा मर्मस्थलमा गहिरो धसिएका छन्, त्यसैले नुहाइदिनु पनि सम्भव छैन। त्यो श्यामवर्ण, रगतमा भिजेको, भाँचिएको र वज्रले आहत पर्वतझैँ चूर भएको छ। हाय! अब त्यसको आलिङ्गन गर्नु पनि सम्भव छैन।'
47'हाय! के यो सपना हो? के यो सत्य हो? तिमी रामद्वारा कसरी मारिन सक्थ्यौ? तिमी, जसले मृत्युको पनि वध गर्न सक्थ्यौ, मृत्युको सिकार कसरी भयौ?'
48'तिमी तीनै लोकका कोषका भोक्ता हौ, तिमी तीनै लोकलाई त्रस्त पार्ने महान् हौ र संसारका विजेता हौ; तिमीले नै भगवान् शङ्करको आसन उठाएका थियौ।'
49'तिमी उद्धतहरूको दमन गर्ने हौ, जसले आफ्नो पराक्रम प्रकट गर्यो, जसले संसारलाई सन्तप्त पार्यो र जसले उद्धत वचनले संसारलाई रुवायो।'
50'जसले शत्रुको अगाडि कठोर वचन भन्दै आज्ञा दियो, जसले आफ्नो कुलको रक्षा गर्यो, जसले भयङ्कर कर्ममा लागेकाहरूको वध गर्यो।'
51'जसले हजारौँ दानवनायक र यक्षहरूको वध गर्यो र युद्धमा निवातकवचहरूलाई परास्त गर्यो।'
52'जसले यज्ञकर्ममा विघ्न हाल्यो, आफ्ना जनको रक्षा गर्यो र मायाको प्रयोग गरी युद्धको मर्यादाको उल्लङ्घन गर्यो।'
53'जसले देव, सुर र मानिसका कुमारी कन्यालाई यताउताबाट बलपूर्वक हरण गर्यो र शत्रुहरूका स्त्रीलाई रुवायो।'
54'लङ्का द्वीपमा उसले गोप्य रूपमा आफ्ना भोगसुखको व्यवस्था गर्यो। ऊ भोगसुख जुटाउनेहरूमा श्रेष्ठ थियो।'
55'यस्तो प्रभावले सम्पन्न मेरा ती पति रामद्वारा मारिएर यहाँ पल्टिएका छन्। आफ्ना प्रियतमलाई गएको देखेर म यो शरीर समातेर यहाँ उभिएकी छु।'
56'हे राक्षसपति! उत्तम शय्यामा सुत्ने तिमी अब यहाँ कठोर भुइँमा धूलोले ढाकिएको शरीर लिएर पल्टिएका छौ। तिमी कहाँ सुतिरहेका छौ?'
57'जब मेरा पुत्र इन्द्रजित् लक्ष्मणद्वारा मारिए, तब म घोर शोकमा थिएँ। अब तिमी पनि ढल्यौ।'
58'आफन्तबाट विच्छिन्न, तिमीबाट पनि त्यागिएकी, भोगसुखबाट वञ्चित भई म सधैँ शोक गरिरहनेछु।'
59'हे राजन्! आज मलाई पनि आफ्नो त्यो यात्रामा लैजाऊ जुन अत्यन्त कठिन छ। शोकले पीडित म तिमीबिना जीवित रहन सक्दिनँ।'
60'तिमी मलाई निराश, पीडित र रुँदै गरेकी छाडेर जाँदै छौ। तिमी जान किन चाहन्छौ? तिमी मलाई जवाफ किन दिँदैनौ?'
61'हे स्वामी! मलाई नगरद्वारबाट पैदल हिँडेर बाहिर आउँदै गरेको देखेर तिमीलाई क्रोध कसरी आउँदैन?'
62'हे पत्नीप्रेमी! तिम्रा पत्नीहरू तिमीलाई हेर्न आफ्नो भवनबाट घुम्टो छाडेर बाहिर आएका छन्। तिनलाई हेर; तिमीलाई क्रोध कसरी आउँदैन?'
63'हे मेरा स्वामी! यी जन जो सधैँ तिमीसँग विहार गर्थे, तिनलाई तिमी किन बोलाउँदैनौ, तिनलाई सान्त्वना किन दिँदैनौ अथवा तिनलाई आमन्त्रित किन गर्दैनौ?'
64'हे राजन्! श्रेष्ठ कुलका धर्मपरायण, ठूलाबडाको सेवा गर्ने पतिव्रता स्त्रीहरू तिम्रा कारण विधवा भए। तिनको सरापकै कारण तिमी आफ्नो शत्रुको वशमा पर्यौ र त्यसैले तिमीलाई यो प्राप्त भयो।'
65'हे राजन्! श्रेष्ठ कुलका धर्मपरायण, ठूलाबडाको सेवा गर्ने पतिव्रता स्त्रीहरू तिम्रा कारण विधवा भए। तिनको सरापकै कारण तिमी आफ्नो शत्रुको वशमा पर्यौ र त्यसैले तिमीलाई यो प्राप्त भयो।'
66'हे राजन्! 'श्रेष्ठ स्त्रीहरूका आँसु भूतलमा खस्नु हुँदैन' — यो प्रसिद्ध भनाइ हो। यो विपत्ति साँच्चै तिमीलाई त्यसैको प्रतिफल हो।'
67'हे राजन्! तिमीले आफ्नो तेजले संसारमाथि आक्रमण गर्यौ र आफ्नो शौर्यमा घमण्ड गर्यौ। अनि स्त्रीको अपहरण गर्ने यो नीच कर्म तिमीले कसरी गर्यौ?'
68'मायामृग रच्ने आफ्नो कायरतापूर्ण कर्मले तिमीले रामकी पत्नीलाई आश्रमबाट उठाएर ल्यायौ।'
69'साँच्चै मलाई सम्झना छैन कि तिमी युद्धमा कहिल्यै कायर रहेका होऊ। तिमीमा जुन कायरता प्रकट भयो, त्यो तिम्रो विनाशका लागि नियतिको प्रतिकूलताको चिह्न हो।'
70'हे महाबाहु राजन्! तिम्रा भाइ, जो भूत, वर्तमान र भविष्यका ज्ञाता र सत्यवादी छन्, उनले तिमीले मैथिलीलाई ल्याएपछि केही क्षण विचार गरी सुस्केरा हाल्दै यो भनेका थिए — 'अब राक्षसनायकहरूको विनाश निश्चय नै हुनेछ' — र त्यो सत्य सिद्ध भयो। भोगसुखको कामना र क्रोधले तिम्रो मृत्यु र यो विपत्ति ल्याइदियो।'
71'हे महाबाहु राजन्! तिम्रा भाइ, जो भूत, वर्तमान र भविष्यका ज्ञाता र सत्यवादी छन्, उनले तिमीले मैथिलीलाई ल्याएपछि केही क्षण विचार गरी सुस्केरा हाल्दै यो भनेका थिए — 'अब राक्षसनायकहरूको विनाश निश्चय नै हुनेछ' — र त्यो सत्य सिद्ध भयो। भोगसुखको कामना र क्रोधले तिम्रो मृत्यु र यो विपत्ति ल्याइदियो।'
72'हे महाबाहु राजन्! तिम्रा भाइ, जो भूत, वर्तमान र भविष्यका ज्ञाता र सत्यवादी छन्, उनले तिमीले मैथिलीलाई ल्याएपछि केही क्षण विचार गरी सुस्केरा हाल्दै यो भनेका थिए — 'अब राक्षसनायकहरूको विनाश निश्चय नै हुनेछ' — र त्यो सत्य सिद्ध भयो। भोगसुखको कामना र क्रोधले तिम्रो मृत्यु र यो विपत्ति ल्याइदियो।'
73'तिम्रो यस महान् विपत्तिले मूल नै नष्ट भयो। राक्षसहरूको उन्मूलनले समूचो राक्षसकुल अब तिम्रो कर्मले अनाथ भयो।'
74'तिमी आफ्नो बल र साहसका लागि विख्यात छौ। मलाई तिम्रा लागि विलाप गर्नु आवश्यक छैन। तर स्त्री भएको नाताले स्वभावले म करुणामयी छु र मेरो मन शोकतिर गइरहेको छ।'
75'तिमीले आफूले गरेका शुभ र अशुभ कर्म आफ्नो मृत्युसँगै लग्यौ। म आफ्ना विषयमा सोचेर विलाप गर्दै छु।'
76'हे दशमुख राजन्! तिमीले आफ्ना मित्रहरूले दिएका उत्तम परामर्शका वचन मानेनौ। तिमीले आफ्ना भाइहरूले भनेका उत्तम वचन पनि पूर्णतया मानेनौ।'
77'विभीषणले परम्पराअनुसार दिएको अर्थपूर्ण, हितकर र तर्कसङ्गत परामर्श तिमीले सुनेनौ।'
78'तिमीले मारीच र कुम्भकर्ण दुवैको परामर्श मानेनौ। आफ्नो पराक्रमको घमण्डका कारण तिमीले मेरा पिताको परामर्श पनि मानेनौ। यो परिणाम त्यसैको फल हो।'
79'श्याम मेघझैँ, पहेँलो रेशम धारण गरेका तिमी यसरी अङ्ग फैलाएर र शरीर रगतले ढाकेर किन पल्टिएका छौ?'
80'तिमी यसरी सुतिरहेका छौ जब म शोकले पीडित छु। तिमी मलाई जवाफ किन दिँदैनौ? म माल्यवान्की नातिनी हुँ, जो महान् वीर थिए र दक्षसँग लडेका थिए। तिमी मलाई अस्वीकार गरी जवाफ किन दिँदैनौ?'
81'उठ, खडा होऊ। जब तिम्रो अपमान भइरहेको छ, तब तिमी किन पल्टिएका छौ? तिम्रो पल्टिरहनुकै कारण सूर्यको कान्ति पनि निर्भय भई लङ्कामा प्रवेश गरेको छ।'
82'तिम्रो त्यो लौहदण्ड, जुन सूर्यझैँ देदीप्यमान र इन्द्रको वज्रको तुल्य छ, जसले तिमीले युद्धमा आफ्ना शत्रुको अन्त्य गर्यौ, जसको तिमी नित्य पूजा गर्थ्यौ र जुन सुनको जालीले सजिएको छ, हजारौँ टुक्रामा भाँचिएर छरिएको छ।'
83'तिम्रो त्यो लौहदण्ड, जुन सूर्यझैँ देदीप्यमान र इन्द्रको वज्रको तुल्य छ, जसले तिमीले युद्धमा आफ्ना शत्रुको अन्त्य गर्यौ, जसको तिमी नित्य पूजा गर्थ्यौ र जुन सुनको जालीले सजिएको छ, हजारौँ टुक्रामा भाँचिएर छरिएको छ।'
84'तिमी रणभूमिमा त्यसको आलिङ्गन गरी यसरी पल्टिएका छौ मानौँ त्यो तिम्रो प्रियजन हो। तिमी मलाई जवाफ दिन किन उद्यत छैनौ?'
85'तिमी पञ्चतत्त्वमा विलीन भयौ। शोकले पीडित मेरो यो हृदय हजार टुक्रामा किन फुट्दैन?'
86यसरी विलाप गर्दै, आँखामा आँसु भरेर, हृदयमा परम प्रेम लिएर उनी (मन्दोदरी) मोहलाई प्राप्त भइन्।
87मूर्च्छित अवस्थामा जब मन्दोदरी रावणको छातीमा खसिन् र व्यथाले खुम्चिइन्, तब उनी साँझको रातो आभाले रङ्गिएको वर्षामेघमा चम्किने विद्युत्को रेखाझैँ लागिन्।
88त्यहाँ आएका सपत्नीहरूले उच्च स्वरले रुँदै र व्यथित हुँदै क्रन्दन गर्दै गरेकी मन्दोदरीलाई चाँडै उठाए।
89'हे देवी! यस्तो होइन कि तपाईंलाई थाहा छैन कि संसारमा भाग्य बदलिँदा वंश पनि बदलिन्छ। भाग्य स्थिर हुँदैन।'
90जब सपत्नीहरूले मन्दोदरीलाई यसरी सम्झाइरहेका थिए, तब उनी रोइरहिन्, आफ्नो छातीमा आँसु बगाइरहिन् र आफ्नो अनुहार पनि आँसुले भिजाइरहिन्। उनी फेरि उच्च स्वरले रुन थालिन्।
91त्यसपछि रामले विभीषणसँग यसरी भने — 'अन्त्येष्टि सम्पन्न गरियोस् र सबै स्त्रीलाई सान्त्वना दिइयोस्।'
92तब बुद्धिमान् र धर्मात्मा विभीषणले विचार गरी हितकर र धर्मसङ्गत निवेदन यी वचनमा गरे।
93'यस रावणले धर्माचरण त्यागेको थियो, ऊ क्रूर, निर्दय, असत्यवादी थियो र उसले परस्त्रीमाथि हात हाल्यो। म यसको अन्त्येष्टि गर्न योग्य छैन।'
94'यो रावण सबैको अहित गरिरह्यो र आफ्ना ज्येष्ठ दाजुसरहको आदर अथवा प्रार्थनाको योग्य छैन। ऊ भाइको रूपमा शत्रु हो। ऊ पूजाको योग्य छैन।'
95'यदि मैले आफ्ना ज्येष्ठ दाजुको अन्त्येष्टि नगरेँ भने, यस संसारका मानिसले मलाई निर्दय भन्नेछन्। तर फेरि उसका दोष सुनेर तिनले भन्नेछन् कि उसका लागि यो नगर्नु नै उत्तम हो।'
96विभीषणका वचन सुनेर वाक्चातुर्यमा निपुण रामले अत्यन्त स्नेहपूर्वक, धर्मको पालन गर्दै विभीषणसँग यसरी भने।
97'हे राक्षसपति! तपाईं मलाई प्रिय हुनुहुन्छ। तपाईंकै बलले म विजयी हुन सकेँ। मैले तपाईंका लागि कुनै हितकर कार्य गर्नुपर्छ।'
98'यो निशाचर अधर्म र असत्यले भरिएको थियो। तर ऊ युद्धमा बलशाली, तेजस्वी र वीर थियो।'
99'यद्यपि ऊ पराक्रमले समृद्ध थियो र संसारमाथि अत्याचार गर्थ्यो, तथापि मैले सुनेको छु कि उसले (इन्द्रझैँ) सय यज्ञ गर्यो र कहिल्यै पराजित भएन।'
100'वीरहरूका लागि मृत्युपछि कुनै शत्रुता रहँदैन। हामी उसको अन्त्येष्टि सम्पन्न गरौँ। यस विषयमा म पनि त्यस्तै हुँ (अर्थात् ऊ मेरो पनि उत्तिकै आफन्त हो)।'
101'दशमुख रावण त्यस्तो (धर्मको ज्ञाता) थियो, त्यसैले ऊ तपाईंद्वारा परम्पराअनुसार र धर्मपूर्वक अन्त्येष्टि गरिन योग्य छ। यो कर्म गरेर तपाईंले यश प्राप्त गर्नुहुनेछ।'
102राघवका वचन सुनेर विभीषणले मारिएका आफ्ना दाजु रावणको अन्त्येष्टि गर्न शीघ्रता गरे।
103विभीषणले लङ्का नगरीमा प्रवेश गरे र राक्षसराज रावणका लागि चाँडै अग्निहोत्रको व्यवस्था गरे।
104विभीषणले उत्तम शकट, रावणले रक्षा गरेका आगोहरू, पुरोहित, तथा चन्दन र अनेक प्रकारका काठ, सुगन्धित द्रव्य, चन्दनको लेप, सुगन्ध, रत्न, मोती र मुगा मगाए र अन्त्येष्टि सुरु गरे।
105विभीषणले उत्तम शकट, रावणले रक्षा गरेका आगोहरू, पुरोहित, तथा चन्दन र अनेक प्रकारका काठ, सुगन्धित द्रव्य, चन्दनको लेप, सुगन्ध, रत्न, मोती र मुगा मगाए र अन्त्येष्टि सुरु गरे।
106राक्षसहरूले घेरिएका उनी छोटो समयमै माल्यवान् (रावणका मामा) सँग फर्के र विभीषणले त्यो कार्य सुरु गरे।
107जब रावणको मृत शरीर अन्तिम गतिका लागि उठाइयो, तब वन्दीजनहरूले अनेक वाद्यको निनादले उसको जयजयकार गरे र आँसुले भिजेका अनुहार लिएर उसको प्रशंसा गरे। त्यो सुनौलो शकट सुन्दर, मनोहर र अद्भुत चित्र तथा ध्वजाले सजिएको थियो। शरीरमाथि काठका मुढा राखिए र सुगन्धित जल छर्केर त्यसलाई पवित्र पारियो। विभीषणलाई अगाडि राखेर सबै दक्षिण दिशातिर अनुहार फर्काएर अगाडि बढे।
108जब रावणको मृत शरीर अन्तिम गतिका लागि उठाइयो, तब वन्दीजनहरूले अनेक वाद्यको निनादले उसको जयजयकार गरे र आँसुले भिजेका अनुहार लिएर उसको प्रशंसा गरे। त्यो सुनौलो शकट सुन्दर, मनोहर र अद्भुत चित्र तथा ध्वजाले सजिएको थियो। शरीरमाथि काठका मुढा राखिए र सुगन्धित जल छर्केर त्यसलाई पवित्र पारियो। विभीषणलाई अगाडि राखेर सबै दक्षिण दिशातिर अनुहार फर्काएर अगाडि बढे।
109जब रावणको मृत शरीर अन्तिम गतिका लागि उठाइयो, तब वन्दीजनहरूले अनेक वाद्यको निनादले उसको जयजयकार गरे र आँसुले भिजेका अनुहार लिएर उसको प्रशंसा गरे। त्यो सुनौलो शकट सुन्दर, मनोहर र अद्भुत चित्र तथा ध्वजाले सजिएको थियो। शरीरमाथि काठका मुढा राखिए र सुगन्धित जल छर्केर त्यसलाई पवित्र पारियो। विभीषणलाई अगाडि राखेर सबै दक्षिण दिशातिर अनुहार फर्काएर अगाडि बढे।
110तब अध्वर्युले आगो प्रज्वलित गरे, जुन बल्न थाल्यो। सबै राक्षसले शरणको कामनाले श्रद्धा अर्पण गरे र पछिपछि हिँडे।
111अन्तःपुरका सबै स्त्री चारैतिरबाट उच्च स्वरले रुँदै छिटो पाइलाले अगाडि बढे र सुँक्कसुँक्क गर्दै पछिपछि हिँडे।
112जब तिनीहरू रावणको शरीरसहित अगाडि बढे, तब तिनले त्यसलाई एउटा पवित्र स्थानमा राखे। सबै शोकले अत्यन्त पीडित थिए। शरीरमाथि चन्दनका मुढा, पद्मक काठका टुक्रा र अन्त्यमा सुगन्धित उशीरका जरा तथा ब्राह्मी कुश राखिए। त्यसलाई मृगछालाले ढाकियो। राजाको अन्त्येष्टि वैदिक विधिले सम्पन्न गरियो।
113जब तिनीहरू रावणको शरीरसहित अगाडि बढे, तब तिनले त्यसलाई एउटा पवित्र स्थानमा राखे। सबै शोकले अत्यन्त पीडित थिए। शरीरमाथि चन्दनका मुढा, पद्मक काठका टुक्रा र अन्त्यमा सुगन्धित उशीरका जरा तथा ब्राह्मी कुश राखिए। त्यसलाई मृगछालाले ढाकियो। राजाको अन्त्येष्टि वैदिक विधिले सम्पन्न गरियो।
114त्यसपछि क्रमशः अगाडि बढ्दै आग्नेय कोणमा वेदी बनाएर र उचित स्थानमा यज्ञाग्नि राखेर तिनले राक्षसराजको सम्मानमा विधिवत् कर्म गरे।
115तब तिनले उसका काँधमा दहीमिश्रित घिउले भरिएको स्रुवा खन्याए, उसका खुट्टामा शकट र तिघ्रामा काठको ओखल राखे।
116विद्वान्हरूले काठका भाँडा, आगो प्रज्वलित गर्ने काठको स्रुवा, काठको मुसल, चम्चा र अन्य सबै आवश्यक सामग्री उचित स्थानमा राखे।
117त्यसपछि महर्षिहरूले शास्त्रमा निर्धारित परम्पराअनुसार राक्षसहरूले एउटा गाईको वध गरी एउटा चादर ओछ्याए, त्यसलाई घिउले लेपन गरे र राक्षसराजको शरीरमाथि ओछ्याइदिए।
118त्यसपछि महर्षिहरूले शास्त्रमा निर्धारित परम्पराअनुसार राक्षसहरूले एउटा गाईको वध गरी एउटा चादर ओछ्याए, त्यसलाई घिउले लेपन गरे र राक्षसराजको शरीरमाथि ओछ्याइदिए।
119तब विभीषणसहित राक्षसहरूले निराश भई, आँसुले धमिलिएका आँखासहित रावणलाई अनेक वस्त्रले ढाके तथा माला र चन्दनले सजाए। तिनले लावा छरे।
120तब विभीषणसहित राक्षसहरूले निराश भई, आँसुले धमिलिएका आँखासहित रावणलाई अनेक वस्त्रले ढाके तथा माला र चन्दनले सजाए। तिनले लावा छरे।
121परम्पराअनुसार विभीषणले आगो दिए। उनले नुहाए र भिजेको वस्त्र धारण गरी, हातमा कुश लिएर तिल र जलको मिश्रण रावणलाई अर्पण गरे। उनले रावणलाई प्रणाम गरे र हात जोडेर प्रार्थना गरे। त्यसपछि उनले रावणका पत्नीहरूलाई सान्त्वना दिए र सबैलाई लङ्का फर्कन भने।
122परम्पराअनुसार विभीषणले आगो दिए। उनले नुहाए र भिजेको वस्त्र धारण गरी, हातमा कुश लिएर तिल र जलको मिश्रण रावणलाई अर्पण गरे। उनले रावणलाई प्रणाम गरे र हात जोडेर प्रार्थना गरे। त्यसपछि उनले रावणका पत्नीहरूलाई सान्त्वना दिए र सबैलाई लङ्का फर्कन भने।
123परम्पराअनुसार विभीषणले आगो दिए। उनले नुहाए र भिजेको वस्त्र धारण गरी, हातमा कुश लिएर तिल र जलको मिश्रण रावणलाई अर्पण गरे। उनले रावणलाई प्रणाम गरे र हात जोडेर प्रार्थना गरे। त्यसपछि उनले रावणका पत्नीहरूलाई सान्त्वना दिए र सबैलाई लङ्का फर्कन भने।
124स्त्रीहरू नगरीमा प्रवेश गरेपछि विभीषण रामकहाँ आए र विनम्र भावले उभिए।
125शत्रु मारिएपछि रामले पनि सुग्रीव, लक्ष्मण र सेनासहित त्यस्तै हर्ष अनुभव गरे जस्तो वृत्रासुरको वध गरेपछि सययज्ञ गर्ने इन्द्रले गरेका थिए।