Sarga 64
Aranya Kanda · Chapter 64
Sanskrit
1स दीनो दीनया वाचा लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत्। शीघ्रं लक्ष्मण जानीहि गत्वा गोदावरीं नदीम्।।3.64.1।। अपि गोदावरीं सीता पद्मान्यानयितुं गता।
2एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः परवीरहा।।3.64.2।। नदीं गोदावरीं रम्यां जगाम लघुविक्रमः।
3तां लक्ष्मणस्तीर्थवती विचित्वा राममब्रवीत्।।3.64.3।। नैनां पश्यामि तीर्थेषु क्रोशतो न शृणोति मे।
4कं नु वा देशमापन्ना वैदेही क्लेशनाशिनी।।3.64.4।। न ह्यहं वेद तं देशं यत्र सा जनकात्मजा।
5लक्ष्मणस्य वचश्श्रुत्वा दीनस्सन्तापमोहितः।।3.64.5।। रामस्समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम्। स तामुपस्थितो रामः क्व सीतेत्येवमब्रवीत्।।3.64.6।।
6लक्ष्मणस्य वचश्श्रुत्वा दीनस्सन्तापमोहितः।।3.64.5।। रामस्समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम्। स तामुपस्थितो रामः क्व सीतेत्येवमब्रवीत्।।3.64.6।।
7भूतानि राक्षसेन्द्रेण वधार्हेण हृतामिति। न तां शशंसू रामाय तथा गोदावरी नदि।।3.64.7।।
8ततः प्रचोदिता भूतैश्शंसास्मैतां प्रियामिति। न तु साभ्यवदतसितां पृष्टा रामेण शोचता।।3.64.8।।
9रावणस्य तु तद्रूपं कर्माणि च दुरात्मनः। ध्यात्वा भयात्तु वैदेहीं सा नदी न शशंस ताम्।।3.64.9।।
10निराशस्तु तया नद्या सीताया दर्शने कृतः। उवाच रामस्सौमित्रिं सीतादर्शनकर्शितः।।3.64.10।।
11एषा गोदावरी सौम्य किंचिन्न प्रति भाषते। किं नु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकं वचः।।3.64.11।। मातरं चैव वैदेह्या विना तामहमप्रियम्।
12या मे राज्यविहीनस्य वने वन्येन जीवतः।।3.64.12।। सर्वं व्यपनयेच्छोकं वैदेही क्व नु सा गता।
13ज्ञातिपक्षविहीनस्य राजपुत्रीमपश्यतः।।3.64.13।। मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जाग्रतः।
14गोदावरीं जनस्थानमिमं प्रस्रवणं गिरिम्।।3.64.14।। सर्वाण्यनुगमिष्यामि यदि सीता हि दृश्यते।
15एते मृगा महावीर्य मामीक्षन्ते मुहुर्मुहुः।।3.64.15।। वक्तुकामा इव हि मे इङ्गितान्युपलक्षये।
16तांस्तु दृष्ट्वा नरव्याघ्रो राघवः प्रत्युवाच ह।।3.64.16।। क्व सीतेति निरीक्षन्वै बाष्पसंरुद्धया दृशा।
17एवमुक्ता नरेन्द्रेण ते मृगास्सहसोत्थिताः।।3.64.17।। दक्षिणाभिमुखास्सर्वे दर्शयन्तो नभस्थलम्। मैथिली ह्रियमाणा सा दिशं यामन्वपद्यत।।3.64.18।। तेन मार्गेण धावन्तो निरीक्षन्ते नराधिपम्।
18एवमुक्ता नरेन्द्रेण ते मृगास्सहसोत्थिताः।।3.64.17।। दक्षिणाभिमुखास्सर्वे दर्शयन्तो नभस्थलम्। मैथिली ह्रियमाणा सा दिशं यामन्वपद्यत।।3.64.18।। तेन मार्गेण धावन्तो निरीक्षन्ते नराधिपम्।
19येन मार्गं च भूमिं च निरीक्षन्ते स्म ते मृगाः।।3.64.19।। पुनश्च मार्गमिच्छन्ति लक्ष्मणेनोपलक्षिताः।
20तेषां वचनसर्वस्वं लक्षयामास चेङ्गितम्।।3.64.20।। उवाच लक्ष्मणो ज्येष्ठं धीमान्भ्रातरमार्तवत्।
21क्व सितेति त्वया पृष्टा यथेमे सहसोत्थिताः।।3.64.21।। दर्शयन्ति क्षितिं चैव दक्षिणां च दिशं मृगाः। साधु गच्छावहे देव दिशमेतां हि नैऋतिम्।।3.64.22।। यदि स्यादागमः कश्चिदार्या वा साऽथ लक्ष्यते।
22क्व सितेति त्वया पृष्टा यथेमे सहसोत्थिताः।।3.64.21।। दर्शयन्ति क्षितिं चैव दक्षिणां च दिशं मृगाः। साधु गच्छावहे देव दिशमेतां हि नैऋतिम्।।3.64.22।। यदि स्यादागमः कश्चिदार्या वा साऽथ लक्ष्यते।
23बाढमित्येव काकुत्स्थः प्रस्थितो दक्षिणां दिशम्।।3.64.23।। लक्ष्मणानुगतश्शीमन्वीक्षमाणो वसुन्धराम्।
24एवं सम्भाषमाणौ तावन्योन्यं भ्रातरावुभौ।।3.64.24।। वसुन्धरायां पतितं पुष्पमार्गमपश्यताम्।
25तां पुष्पवृष्टिं पतितां दृष्ट्वा रामो महीतले।।3.64.25।। उवाच लक्ष्मणं वीरो दुःखितो दुःखितं वचः।
26अभिजानामि पुष्पाणि तानीमानीह लक्ष्मण।।3.64.26।। पिनद्धानि हि वैदेह्या मया दत्तानि कानने।
27मन्ये सूर्यश्च वायुश्च मेदिनी च यशस्विनी।।3.64.27।। अभिरक्षन्ति पुष्पाणि प्रकुर्वन्तो मम प्रियम्।
28एवमुक्त्वा महाबाहुं लक्ष्मणं पुरुषर्षभः।।3.64.28।। उवाच रामो धर्मात्मा गिरिं प्रस्रवणाकुलम्।
29कच्चित् क्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी।।3.64.29।। रामा रम्ये वनोद्देशे मया विरहिता त्वया।
30क्रुद्धोऽब्रवीद्गिरिं तत्र सिंहः क्षुद्रमृगं यथा।।3.64.30।। तां हेमवर्णां हेमाभां सीतां दर्शय पर्वत। यावत्सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्यहम्।।3.64.31।।
31क्रुद्धोऽब्रवीद्गिरिं तत्र सिंहः क्षुद्रमृगं यथा।।3.64.30।। तां हेमवर्णां हेमाभां सीतां दर्शय पर्वत। यावत्सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्यहम्।।3.64.31।।
32एवमुक्तस्तु रामेण पर्वतो मैथिलीं प्रति। शंसन्निव ततस्सीतां नादर्शयत राघवे।।3.64.32।।
33ततो दाशरथी राम उवाच च शिलोच्चयम्। मम बाणाग्निनिर्दग्धो भस्मीभूतो भविष्यसि।।3.64.33।। असेव्यः सततं चैव निस्तृणद्रुमपल्लवः।
34इमां वा सरितं चाद्य शोषयिष्यामि लक्ष्मण।।3.64.34।। यदि नाख्याति मे सीतामार्यां चन्द्रनिभाननाम्।
35एवं स रुषितो रामो दिधक्षन्निव चक्षुषा।।3.64.35।। ददर्श भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत्। त्रस्ताया रामकाङ्क्षिण्याः प्रधावन्त्या इतस्ततः।।3.64.36।। राक्षसेनानुवृत्ताया मैथिल्याश्च पदान्यथ।
36एवं स रुषितो रामो दिधक्षन्निव चक्षुषा।।3.64.35।। ददर्श भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत्। त्रस्ताया रामकाङ्क्षिण्याः प्रधावन्त्या इतस्ततः।।3.64.36।। राक्षसेनानुवृत्ताया मैथिल्याश्च पदान्यथ।
37स समीक्ष्य परिक्रान्तं सीताया राक्षसस्य च।।3.64.37।। भग्नं धनुश्च तूणी च विकीर्णं बहुधा रथम्। सम्भ्रान्तहृदयो रामश्शशंस भ्रातरंप्रियम्।।3.64.38।।
38स समीक्ष्य परिक्रान्तं सीताया राक्षसस्य च।।3.64.37।। भग्नं धनुश्च तूणी च विकीर्णं बहुधा रथम्। सम्भ्रान्तहृदयो रामश्शशंस भ्रातरंप्रियम्।।3.64.38।।
39पश्य लक्ष्मण वैदेह्याशशीर्णाः कनकबिन्दवः। भूषणानां हि सौमित्रे माल्यानि विविधानि च।।3.64.39।।
40तप्तबिन्दुनिकाशैश्च चित्रैः क्षतजबिन्दुभिः। आवृतं पश्य सौमित्रे सर्वतो धरणीतलम्।3.64.40।।
41मन्ये लक्ष्मण वैदेही राक्षसैः कामरूपिभिः। भित्वाभित्वा विभक्ता वा भक्षिता वा भविष्यति।।3.64.41।।
42तस्या निमित्तं वैदेह्या द्वयोर्विवदमानयोः। बभूव युद्धं सौमित्रे घोरं राक्षसयोरिह।।3.64.42।।
43मुक्तामणिमयं चेदं तपनीयविभूषितम्। धरण्यां पतितं सौम्य कस्य भग्नं महद्धनुः।।3.64.43।।
44तरुणादित्यसङ्काशं वैडूर्यगुलिकाचितम्। विशीर्णं पतितं भूमौ कवचं कस्य काञ्चनम्।।3.64.44।।
45छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम्। भग्नदण्डमिदं कस्य भूमौ सम्यङ्निपातितम्।।3.64.45।।
46काञ्चनोरश्छदा श्चेमे पिशाचवदनाः खराः। भीमरूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे।।3.64.46।।
47दीप्तपावकसङ्काशो द्युतिमान्समरध्वजः। अपविद्धश्च भग्नश्च कस्य साङ्ग्रामिको रथः।।3.64.47।।
48रथाक्षमात्रा विशिखास्तपनीयविभूषणाः। कस्येमेऽभिहता बाणाः प्रकीर्णा घोरकर्मणः।।3.64.48।।
49शरावरौ शरैः पूर्णौ विध्वस्तौ पश्य लक्ष्मण। प्रतोदाभीशुहस्तो वै कस्यायं सारथिर्हतः।।3.64.49।।
50कस्येमौ पुरुषव्याघ्र शयाते निहतौ युधि। चामरग्राहिणौ सौम्य सोष्णीषमणिकुण्डलौ।।3.64.50।।
51पदवीपुरुषस्यैषा व्यक्तं कस्यापि रक्षसः। वैरं शतगुणं पश्य ममेदं जीवितान्तकम्।।3.64.51।।
52सुघोरहृदयैस्सौम्य राक्षसैः कामरूपिभिः। हृता मृता वा सीता सा भक्षिता वा तपस्विनी।।3.64.52।। नधर्मस्त्रायते सीतां ह्रियमाणां महावने।
53भक्षितायां हि वैदेह्यां हृतायामपि लक्ष्मण।।3.64.53।। के हि लोके प्रियं कर्तुं शक्तास्सौम्य ममेश्वराः।
54कर्तारमपि लोकानां शूरं करुणवेदिनम्।।3.64.54।। अज्ञानादवमन्येरत्सर्वभूतानि लक्ष्मण।
55मृदुं लोकहिते युक्तं दान्तं करुणवेदिनम्।।3.64.55।। निर्वीर्य इति मन्यन्ते नूनं मां त्रिदशेश्वराः।
56मां प्राप्य हि गुणो दोषस्संवृत्तः पश्य लक्ष्मण।।3.64.56।। अद्यैव सर्वभूतानां रक्षसामभवाय च। संहृत्यैव शशिज्योत्स्नां महान्सूर्य इवोदितः।।3.64.57।। संहृत्यैव गुणान्सर्वान्मम तेजः प्रकाशते।
57मां प्राप्य हि गुणो दोषस्संवृत्तः पश्य लक्ष्मण।।3.64.56।। अद्यैव सर्वभूतानां रक्षसामभवाय च। संहृत्यैव शशिज्योत्स्नां महान्सूर्य इवोदितः।।3.64.57।। संहृत्यैव गुणान्सर्वान्मम तेजः प्रकाशते।
58नैव यक्षा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः।।3.64.58।। किन्नरा वा मनुष्या वा सुखं प्राप्स्यन्ति लिक्ष्मण।
59ममास्त्रबाणसम्पूर्णमाकाशं पश्य लक्ष्मण।।3.64.59।। निस्सम्पातं करिष्यामि ह्यद्य त्रैलोक्यचारिणाम्।
60सन्निरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम्।।3.64.60।। विप्रणष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम्। विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम्।।3.64.61।। ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम्। त्रैलोक्यं तु करिष्यामि संयुक्तं कालकर्मणा।।3.64.62।।
61सन्निरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम्।।3.64.60।। विप्रणष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम्। विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम्।।3.64.61।। ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम्। त्रैलोक्यं तु करिष्यामि संयुक्तं कालकर्मणा।।3.64.62।।
62सन्निरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम्।।3.64.60।। विप्रणष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम्। विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम्।।3.64.61।। ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम्। त्रैलोक्यं तु करिष्यामि संयुक्तं कालकर्मणा।।3.64.62।।
63न तां कुशलिनीं सीतां प्रदास्यन्ति ममेश्वराः। अस्मिन्मुहूर्ते सौमित्रे मम द्रक्ष्यन्ति विक्रमम्।।3.64.63।।
64नाकाशमुत्पतिष्यन्ति सर्वभूतानि लक्ष्मण। मम चापगुणोन्मुक्तैर्बाणजालैर्निरन्तरम्।।3.64.64।।
65अर्दितं मम नाराचैर्ध्वस्तभ्रान्तमृगद्विजम्। समाकुलममर्यादं जगत्पश्याद्य लक्ष्मण।।3.64.65।।
66आकर्णपूर्णैरिषुभिर्जीवलोकं दुरावरैः। करिष्ये मैथिलीहेतोरपिशाचमराक्षसम्।।3.64.66।।
67मम रोषप्रयुक्तानां सायकानां बलं सुराः। द्रक्ष्यन्त्यद्य विमुक्तानामतिदूरातिगामिनाम्।।3.64.67।।
68नैव देवा न दैतेया न पिशाचा न राक्षसाः। भविष्यन्ति मम क्रोधात्त्रैलोक्ये विप्रणाशिते।।3.64.68।।
69देवदानवयक्षाणां लोका ये रक्षसामपि। बहुधा न भविष्यन्ति बाणौघैश्शकलीकृताः।।3.64.69।।
70निर्मर्यादानिमान्लोकान्करिष्याम्यद्य सायकैः। हृतां मृतां वा सौमित्रे न दास्यन्ति ममेश्वराः।।3.64.70।।
71तथारुपां हि वैदेहीं न दास्यन्ति यदि प्रियाम्। नाशयामि जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्।।3.64.71।।
72इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो रामो निष्पीड्य कार्मुकम्। शरमादाय सन्दीप्तं घोरमाशीविषोपमम्।।3.64.72।। सन्धाय धनुषि श्रीमान्रामः परपुरञ्जयः। युगान्ताग्निरिव क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत्।।3.64.73।।
73इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो रामो निष्पीड्य कार्मुकम्। शरमादाय सन्दीप्तं घोरमाशीविषोपमम्।।3.64.72।। सन्धाय धनुषि श्रीमान्रामः परपुरञ्जयः। युगान्ताग्निरिव क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत्।।3.64.73।।
74यथा जरा यथा मृत्युर्यथा कालो यथा विधिः। नित्यं न प्रतिहन्यन्ते सर्वभूतेषु लक्ष्मण।।3.64.74।। तथाहं क्रोधसंयुक्तो न निवार्योऽस्मि सर्वथा।
75पुरेव मे चारुदंतीमनिन्दितां दिशन्ति सीतां यदि नाद्य मैथिलीम्। सदेवगन्धर्वमनुष्यपन्नगं जगत्सशैलं परिवर्तयाम्यहम्।।3.64.75।।
English
1Rama in dejection said these pitiable words to Lakshmana,O Lakashmana, go swiftly to the river Godavari and find out if Sita has gone there to get lotuses.
2Lakshmana, destroyer of enemywarriors, went to the beautiful river Godavari with quick steps following the instruction of Rama.
3Searching for Sita at the landings of river Godavari, Lakshmana said to Rama, I am unable to find her at these landings.No one responds to my call.
4Where could Vaidehi, destroyer of sorrow, go? I wonder. I am unable to trace the spot where the daughter of Janaka could be found.
5Overwhelmed with grief on hearing Lakshmana's words, Rama himself went to river Godavari, and shouted, where are you, Sita?
6Overwhelmed with grief on hearing Lakshmana's words, Rama himself went to river Godavari, and shouted, where are you, Sita?
7Like the elements of Nature, river Godavari did not disclose Rama that Sita had been abducted by the king of demons who deserved death.
8River Godavari (although) prompted by creatures (of Nature) to tell him about his beloved did not respond to brooding Rama.
9Remembering the evilminded Ravana's appearance and action, the river revealed nothing about Vaidehi out of fear.
10Disappointed by the river and emaciated by not being able to see Sita, Rama said to Lakshmana :
11O handsome Lakshmana this Godavari does not at all respond. How can I go to Janaka and my mother without Sita and break this unhappy news?
12Where could have gone that Vaidehi, who removed all my sorrows and sufferings when I lost my kingdom and survived on food available in the forest?
13Away from relatives and away from the princess, I keep awake during nights which seem too long.
14I will roam about the river Godavari, Janasthana and this mount Prasravana till I find Sita.
15O mighty Lakshmana these deer are looking at me again and again indicating that they wish to tell me something.
16With his vision blurred by tears, Rama, the best among men, looked at them and asked them 'Where is Sita'?
17Thus asked by the prince, all the deer got up suddenly, and pointed towards the southern sky, the direction in which the princess from Mithila was carried off. Looking at the Lord of men (Rama), they started running in that direction.
18Thus asked by the prince, all the deer got up suddenly, and pointed towards the southern sky, the direction in which the princess from Mithila was carried off. Looking at the Lord of men (Rama), they started running in that direction.
19Even Lakshmana marked that the deer were showing and looking at the path lying in that direction.
20Observing intelligently their indications and understanding the meaning of their message, Lakshmana said to his distressed elder brother:
21O lord these deer are indicating the land on the southern side.Therefore it will be proper for both of us to proceed in the southwestern direction. Maybe we will get some clue or find that noble Sita.
22O lord these deer are indicating the land on the southern side.Therefore it will be proper for both of us to proceed in the southwestern direction. Maybe we will get some clue or find that noble Sita.
23Handsome Rama said, 'yes'and started in southern direction, carefully looking at the ground, followed by Lakshmana.
24Talking with each other, the two brothers took the path on earth strewn with flowers.
25Seeing showers of flowers fallen on the ground, valiant Rama sadly said these words to sorrowful Lakshmana:
26O Lakshmana, here are the same flowers I had given Vaidehi to wear in the forest. I can recognize them.
27I think the Sun, the wind and the famed earth have done me a favour by preserving these flowers.
28Rigteous Rama, the best among men, having said these words to the longarmed Lakshmana, asked mount Prasravana, full of streams:
29O king of the mountains have you seen a lady with beautiful limbs separated from me in this forest tract ?
30Like a lion aiming at a petty animal, angry Rama said, O Mountain before I destroy all your slopes show me that goldenhued Sita with lustre like gold.
31Like a lion aiming at a petty animal, angry Rama said, O Mountain before I destroy all your slopes show me that goldenhued Sita with lustre like gold.
32Thus addressed by Rama, the mountain echoed as if it was telling about Sita but did not show her to Rama.
33Rama, Dasaratha's son said to the mountain, The fire of my arrows will reduce you to ashes.You will have no grass, no tree, no twig. You will be unfit to be served any more.
34O Lakshmana if this river does not tell me about that noble Sita with countenance like the moon, I will drain it dry right now.
35While Rama was angry with his eyes burning, he saw on the ground as he advanced large footprints of a demon and then the footprints of Maithili which signified as if chased by the demon, she was frightened and was running hither and thither, longing to see Rama.
36While Rama was angry with his eyes burning, he saw on the ground as he advanced large footprints of a demon and then the footprints of Maithili which signified as if chased by the demon, she was frightened and was running hither and thither, longing to see Rama.
37Bewildered to see the broken bow and quiver and many splinters of the chariot scattered all over, Rama said to his loving brother Lakshmana:
38Bewildered to see the broken bow and quiver and many splinters of the chariot scattered all over, Rama said to his loving brother Lakshmana:
39O Saumitri see the many broken bits of gold ornaments and garlands.
40See, O Lakshmana, the patches of blood looking like drops of shining gold spread all over the ground.
41O Lakshmana, Vaidehi might have been cut into pieces, and eaten up by the demons who can assume any form at their free will.
42O Lakshmana, two demons might have fought a dreadful duel at this place contesting with each other for the sake of Vaidehi.
43O handsome Lakshmana whose is this huge bow embedded with pearls and gems and adorned with gold fallen on the ground?
44Whose is this shield of gold studded with Vaidurya, broken and strewn all over the ground, shining like the morning Sun?
45Whose parasol is this with a hundred spokes, festooned with wonderful flowers thrown down on the ground with broken staff ?
46Whose are these donkeys, with golden chestcoverings, with the devil's face, fierceful and huge and slain in the encounter ?
47Whose war chariot with a battle flag is this, shining like burning fire, turned upside down and broken?
48Whose are these pointless arrows of the size of a chariot axle adorned with bright gold destroyed and scattered ? Who is he that has performed such terrible deeds?
49O Lakshmana look at these two quivers filled with arrows and lying shattered. The charioteer is holding a whip and reins in his hands and is lying dead. To whom do they belong?
50O best among men, O handsome Lakshmana see these carriers of fans with head dress and earrings studded with gems lying slain in the combat. Whose are they ?
51This indeed is the path the man or the demon has traversed. My enmity with him now has become hundredfold. This will end only with the extermination of his life.
52O handsome one, those demons can change their form at will and are of dreadful nature. Have they abducted or devoured or killed her in this great forest. Even her righteousness could not protect the helpless Sita.
53If Sita has been devoured or kidnapped, none in this world or even gods could do anything to make me happy, O handsome Lakshmana
54O Lakshmana even the compassionate and heroic Creator of the worlds will be disrespected by all beings, however ignorantly (if such things are allowed to happen).
55The gods will certainly consider me a man engaged in the welfare of the world, a man of selfrestraint and compassion, but at the same time a weak man.
56O Lakshmana even demerits turn into merits when they come in contact with me. Just as the Sun shines, effacing the moonlight, my brilliance will outshine my demerits of exterminating all (wicked) beings including the demons.
57O Lakshmana even demerits turn into merits when they come in contact with me. Just as the Sun shines, effacing the moonlight, my brilliance will outshine my demerits of exterminating all (wicked) beings including the demons.
58O Lakshmana, neither yakshas, nor goblins nor demons nor kinneras nor humans will be in peace now.
59O Lakshmana, just see, I will fill the sky with all my weapons and arrows and make all movements impossible in the three worlds.
60I will obstruct the movement of planets and the Moon, destroy the radiance of the Sun, the fire and block the wind crush the mountain tops, dry up the tanks, destroy the trees shrubs and creepers and annihilate the oceans. I shall bring about this fatal change at once in the three worlds.
61I will obstruct the movement of planets and the Moon, destroy the radiance of the Sun, the fire and block the wind crush the mountain tops, dry up the tanks, destroy the trees shrubs and creepers and annihilate the oceans. I shall bring about this fatal change at once in the three worlds.
62I will obstruct the movement of planets and the Moon, destroy the radiance of the Sun, the fire and block the wind crush the mountain tops, dry up the tanks, destroy the trees shrubs and creepers and annihilate the oceans. I shall bring about this fatal change at once in the three worlds.
63If the gods do not return my Sita safely to me, O Lakshmana they will witness my power right now.
64Lakshmana no beings will be able to move in the sky, blocked by arrows released from my bowstring there will be no space left there.
65O Lakshmna now beasts and birds will be confused and destroyed by my darts.You will see them crossing all limits of propriety.
66For the sake of Maithili I will render this world devoid of goblins and demons with my irresistible arrows pulled up to my ears.
67Now the gods will witness the power of my arrows released in great rage which can hit distant targets.
68My anger will destroy all the gods, demons and evil spirits. They will be extinghished from the three worlds.
69The worlds of gods, yakshas or even demons torn into shreds by my arrows will not survive.
70If the gods do not hand over Sita to me either carried away or dead I will transgress these worlds, O Lakshmana
71If my beloved Vaidehi is not given back to me in her true form I will destroy the three worlds with all animate and inanimate beings.
72After speaking these words, handsome Rama, his eyes red with anger, pressed his bow, took out the glowing arrow that was dreadful like a poisonous serpent, fixed it to his bow and said these words in a rage like the fire at the time of dissolution of the world.
73After speaking these words, handsome Rama, his eyes red with anger, pressed his bow, took out the glowing arrow that was dreadful like a poisonous serpent, fixed it to his bow and said these words in a rage like the fire at the time of dissolution of the world.
74Just as all beings in this world cannot avoid age and death, or defy time and fate so also none can prevent me at all when I am angry, O Lakshmana
75I will topsyturvy this entire world including the gods, the gandharvas, human beings, serpents and mountains if they do not show me the princess from Mithila, who is blemishless and whose teeth are beautiful इत्यार्शे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकेय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे चतुष्षष्टिमस्सर्गः।। Thus ends the sixtyfourth sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.
Hindi
1खिन्नता में राम ने लक्ष्मण से ये करुणापूर्ण वचन कहे—हे लक्ष्मण! शीघ्र गोदावरी नदी जाओ और पता लगाओ कि सीता कमल लाने वहाँ तो नहीं गईं।
2शत्रुयोद्धाओं के संहारक लक्ष्मण राम के निर्देश का पालन करते हुए शीघ्र डग भरते सुन्दर गोदावरी नदी की ओर गए।
3गोदावरी के घाटों पर सीता को खोजते हुए लक्ष्मण ने राम से कहा—मैं इन घाटों पर उन्हें नहीं पा रहा हूँ। मेरी पुकार का कोई उत्तर नहीं देता।
4शोकनाशिनी वैदेही कहाँ जा सकती थीं? मैं सोचता हूँ। मैं वह स्थान नहीं ढूँढ़ पा रहा जहाँ जनकनन्दिनी मिल सकें।
5लक्ष्मण के वचन सुनकर शोक से अभिभूत राम स्वयं गोदावरी नदी गए और पुकारा—हे सीते! तुम कहाँ हो?
6लक्ष्मण के वचन सुनकर शोक से अभिभूत राम स्वयं गोदावरी नदी गए और पुकारा—हे सीते! तुम कहाँ हो?
7प्रकृति के तत्त्वों के समान गोदावरी नदी ने राम को यह नहीं बताया कि सीता का अपहरण उस राक्षसराज ने किया है जो वध के योग्य था।
8(यद्यपि) प्रकृति के प्राणियों ने उसे प्रेरित किया कि वह उन्हें उनकी प्रिया के विषय में बताए, तथापि गोदावरी नदी ने चिन्तामग्न राम को उत्तर नहीं दिया।
9दुर्बुद्धि रावण का रूप और उसका कर्म स्मरण कर वह नदी भय से वैदेही के विषय में कुछ प्रकट न कर सकी।
10नदी से निराश और सीता को न देख पाने से क्षीण राम ने लक्ष्मण से कहा:
11हे सुन्दर लक्ष्मण! यह गोदावरी कोई उत्तर ही नहीं देती। मैं सीता के बिना जनक और अपनी माता के पास जाकर यह दुःखद समाचार कैसे सुनाऊँ?
12वह वैदेही कहाँ चली गई होंगी, जिन्होंने राज्य खो जाने और वन में उपलब्ध भोजन पर जीवन बिताने पर भी मेरे समस्त शोक और कष्ट दूर कर दिए थे?
13स्वजनों से दूर और राजकुमारी से दूर मैं रात्रियाँ जागकर काटता हूँ, जो अत्यन्त दीर्घ प्रतीत होती हैं।
14जब तक मैं सीता को न पा लूँ, तब तक मैं गोदावरी नदी, जनस्थान और इस प्रस्रवण पर्वत पर विचरण करता रहूँगा।
15हे बलशाली लक्ष्मण! ये मृग मेरी ओर बार-बार देख रहे हैं, संकेत करते हुए कि वे मुझसे कुछ कहना चाहते हैं।
16आँसुओं से धुँधली दृष्टि लिए पुरुषों में श्रेष्ठ राम ने उनकी ओर देखा और उनसे पूछा—'सीता कहाँ हैं?'
17राजकुमार द्वारा इस प्रकार पूछे जाने पर सब मृग सहसा उठ खड़े हुए और दक्षिण दिशा के आकाश की ओर संकेत किया, जिस दिशा में मिथिला की राजकुमारी ले जाई गई थीं। नरेश (राम) की ओर देखते हुए वे उसी दिशा में दौड़ने लगे।
18राजकुमार द्वारा इस प्रकार पूछे जाने पर सब मृग सहसा उठ खड़े हुए और दक्षिण दिशा के आकाश की ओर संकेत किया, जिस दिशा में मिथिला की राजकुमारी ले जाई गई थीं। नरेश (राम) की ओर देखते हुए वे उसी दिशा में दौड़ने लगे।
19लक्ष्मण ने भी लक्षित किया कि वे मृग उसी दिशा में स्थित मार्ग की ओर संकेत कर रहे हैं और उधर देख रहे हैं।
20बुद्धिमत्ता से उनके संकेतों का निरीक्षण कर और उनके सन्देश का अर्थ समझकर लक्ष्मण ने अपने व्यथित ज्येष्ठ भ्राता से कहा:
21हे स्वामी! ये मृग दक्षिण दिशा की भूमि की ओर संकेत कर रहे हैं। अतः हम दोनों के लिए दक्षिण-पश्चिम दिशा में बढ़ना उचित होगा। सम्भव है हमें कोई सूत्र मिले अथवा वे आर्या सीता ही मिल जाएँ।
22हे स्वामी! ये मृग दक्षिण दिशा की भूमि की ओर संकेत कर रहे हैं। अतः हम दोनों के लिए दक्षिण-पश्चिम दिशा में बढ़ना उचित होगा। सम्भव है हमें कोई सूत्र मिले अथवा वे आर्या सीता ही मिल जाएँ।
23सुन्दर राम ने 'ऐसा ही हो' कहा और भूमि को सावधानी से देखते हुए दक्षिण दिशा में चल पड़े; लक्ष्मण उनके पीछे थे।
24एक-दूसरे से बात करते हुए दोनों भ्राताओं ने पृथ्वी पर वह मार्ग लिया जो पुष्पों से बिछा था।
25भूमि पर गिरी पुष्पों की वर्षा देखकर पराक्रमी राम ने दुःख से शोकग्रस्त लक्ष्मण से ये वचन कहे:
26हे लक्ष्मण! ये वही पुष्प हैं जो मैंने वन में वैदेही को धारण करने के लिए दिए थे। मैं उन्हें पहचान सकता हूँ।
27मैं समझता हूँ कि सूर्य, वायु और विख्यात पृथ्वी ने इन पुष्पों को सुरक्षित रखकर मुझ पर उपकार किया है।
28महाबाहु लक्ष्मण से ये वचन कहकर पुरुषों में श्रेष्ठ धर्मात्मा राम ने झरनों से भरे प्रस्रवण पर्वत से पूछा:
29हे पर्वतराज! क्या तुमने इस वनप्रदेश में मुझसे वियुक्त सुन्दर अंगों वाली एक स्त्री को देखा है?
30किसी क्षुद्र पशु पर निशाना साधे सिंह के समान क्रुद्ध राम ने कहा—हे पर्वत! इससे पहले कि मैं तेरी सब ढलानें नष्ट कर दूँ, मुझे वह स्वर्णवर्णा सीता दिखा जिनका तेज स्वर्ण के समान है।
31किसी क्षुद्र पशु पर निशाना साधे सिंह के समान क्रुद्ध राम ने कहा—हे पर्वत! इससे पहले कि मैं तेरी सब ढलानें नष्ट कर दूँ, मुझे वह स्वर्णवर्णा सीता दिखा जिनका तेज स्वर्ण के समान है।
32राम द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर वह पर्वत प्रतिध्वनित हुआ मानो सीता के विषय में बता रहा हो, किन्तु उसने राम को उन्हें दिखाया नहीं।
33दशरथ के पुत्र राम ने उस पर्वत से कहा—मेरे बाणों की अग्नि तुझे भस्म कर देगी। तुझमें न घास रहेगी, न वृक्ष, न टहनी। तू सेवा के योग्य नहीं रहेगा।
34हे लक्ष्मण! यदि यह नदी मुझे चन्द्रमा के समान मुख वाली उन आर्या सीता के विषय में नहीं बताती, तो मैं इसे अभी सुखा दूँगा।
35जब राम क्रोध में जलते नेत्रों से आगे बढ़ रहे थे, तब उन्होंने भूमि पर किसी राक्षस के विशाल पदचिह्न देखे और तत्पश्चात् मैथिली के पदचिह्न, जो संकेत करते थे मानो राक्षस द्वारा खदेड़ी जाकर वे भयभीत थीं और राम को देखने की लालसा में इधर-उधर दौड़ रही थीं।
36जब राम क्रोध में जलते नेत्रों से आगे बढ़ रहे थे, तब उन्होंने भूमि पर किसी राक्षस के विशाल पदचिह्न देखे और तत्पश्चात् मैथिली के पदचिह्न, जो संकेत करते थे मानो राक्षस द्वारा खदेड़ी जाकर वे भयभीत थीं और राम को देखने की लालसा में इधर-उधर दौड़ रही थीं।
37टूटा धनुष और तूणीर तथा रथ के अनेक टुकड़े सर्वत्र बिखरे देखकर विस्मित राम ने अपने प्रिय भ्राता लक्ष्मण से कहा:
38टूटा धनुष और तूणीर तथा रथ के अनेक टुकड़े सर्वत्र बिखरे देखकर विस्मित राम ने अपने प्रिय भ्राता लक्ष्मण से कहा:
39हे सुमित्रानन्दन! स्वर्ण के आभूषणों और मालाओं के ये अनेक टूटे टुकड़े देखो।
40हे लक्ष्मण! देखो, भूमि पर सर्वत्र फैले चमकते स्वर्ण की बूँदों के समान दिखते रक्त के ये धब्बे।
41हे लक्ष्मण! वैदेही के टुकड़े-टुकड़े कर उन्हें उन राक्षसों ने खा लिया होगा जो स्वेच्छा से कोई भी रूप धारण कर सकते हैं।
42हे लक्ष्मण! इस स्थान पर वैदेही के लिए परस्पर प्रतिस्पर्धा करते दो राक्षसों ने भयंकर द्वन्द्व किया होगा।
43हे सुन्दर लक्ष्मण! मोतियों और रत्नों से जड़ा तथा स्वर्ण से अलंकृत भूमि पर गिरा यह विशाल धनुष किसका है?
44वैदूर्य से जड़ा यह स्वर्णमय कवच किसका है, जो टूटकर सर्वत्र भूमि पर बिखरा है और प्रातःकालीन सूर्य के समान चमक रहा है?
45सौ तीलियों वाला, अद्भुत पुष्पों से सजा यह छत्र किसका है, जो दण्ड टूटकर भूमि पर गिरा है?
46स्वर्ण के वक्षकवच वाले, पिशाच के मुख वाले, उग्र और विशाल तथा उस द्वन्द्व में मारे गए ये गधे किसके हैं?
47युद्धध्वजा वाला यह रथ किसका है, जो जलती अग्नि के समान चमकता है और उलटा तथा टूटा पड़ा है?
48रथ की धुरी के आकार के, उज्ज्वल स्वर्ण से अलंकृत, नष्ट और बिखरे ये फलकहीन बाण किसके हैं? वह कौन है जिसने ऐसे भयंकर कर्म किए?
49हे लक्ष्मण! बाणों से भरे और खण्डित पड़े इन दोनों तूणीरों को देखो। सारथि अपने हाथों में चाबुक और रास लिए मरा पड़ा है। ये किसके हैं?
50हे पुरुषों में श्रेष्ठ, हे सुन्दर लक्ष्मण! शिरोभूषण और रत्नजटित कुण्डल पहने द्वन्द्व में मारे पड़े इन चँवरधारियों को देखो। ये किसके हैं?
51निश्चय ही यही वह मार्ग है जिससे वह मनुष्य अथवा राक्षस गया। उससे मेरा वैर अब सौ गुना हो गया है। यह उसके प्राणों के अन्त के साथ ही समाप्त होगा।
52हे सुन्दर! वे राक्षस इच्छानुसार रूप बदल सकते हैं और भयंकर स्वभाव के हैं। क्या उन्होंने इस महान् वन में उनका अपहरण किया, अथवा उन्हें खा लिया, अथवा उनका वध कर दिया? उनका धर्म भी असहाय सीता की रक्षा न कर सका।
53हे सुन्दर लक्ष्मण! यदि सीता खा ली गईं अथवा अपहृत कर ली गईं, तो इस संसार में कोई—देवता भी—मुझे प्रसन्न करने के लिए कुछ नहीं कर सकते।
54हे लक्ष्मण! संसार के करुणामय और वीर स्रष्टा का भी समस्त प्राणी अनादर करेंगे, चाहे अज्ञानवश ही सही (यदि ऐसी घटनाएँ होने दी जाएँ)।
55देवता निश्चय ही मुझे जगत् के कल्याण में लगा, आत्मसंयमी और करुणामय पुरुष मानेंगे, किन्तु साथ ही दुर्बल पुरुष भी।
56हे लक्ष्मण! मेरे संसर्ग में आने पर दोष भी गुणों में बदल जाते हैं। जैसे सूर्य चन्द्रज्योत्स्ना को मिटाकर चमकता है, वैसे ही राक्षसों सहित समस्त (दुष्ट) प्राणियों के संहार का मेरा दोष मेरे तेज से आच्छादित हो जाएगा।
57हे लक्ष्मण! मेरे संसर्ग में आने पर दोष भी गुणों में बदल जाते हैं। जैसे सूर्य चन्द्रज्योत्स्ना को मिटाकर चमकता है, वैसे ही राक्षसों सहित समस्त (दुष्ट) प्राणियों के संहार का मेरा दोष मेरे तेज से आच्छादित हो जाएगा।
58हे लक्ष्मण! अब न यक्ष, न पिशाच, न राक्षस, न किन्नर, न मनुष्य ही शान्ति में रहेंगे।
59हे लक्ष्मण! देखो, मैं अपने समस्त अस्त्रों और बाणों से आकाश भर दूँगा और तीनों लोकों में समस्त गति असम्भव कर दूँगा।
60मैं ग्रहों और चन्द्रमा की गति रोक दूँगा, सूर्य और अग्नि का तेज नष्ट कर दूँगा, वायु को अवरुद्ध कर दूँगा, पर्वतशिखर चूर कर दूँगा, सरोवर सुखा दूँगा, वृक्ष, झाड़ियाँ और लताएँ नष्ट कर दूँगा तथा समुद्रों का विनाश कर दूँगा। तीनों लोकों में मैं यह घातक परिवर्तन तत्काल ले आऊँगा।
61मैं ग्रहों और चन्द्रमा की गति रोक दूँगा, सूर्य और अग्नि का तेज नष्ट कर दूँगा, वायु को अवरुद्ध कर दूँगा, पर्वतशिखर चूर कर दूँगा, सरोवर सुखा दूँगा, वृक्ष, झाड़ियाँ और लताएँ नष्ट कर दूँगा तथा समुद्रों का विनाश कर दूँगा। तीनों लोकों में मैं यह घातक परिवर्तन तत्काल ले आऊँगा।
62मैं ग्रहों और चन्द्रमा की गति रोक दूँगा, सूर्य और अग्नि का तेज नष्ट कर दूँगा, वायु को अवरुद्ध कर दूँगा, पर्वतशिखर चूर कर दूँगा, सरोवर सुखा दूँगा, वृक्ष, झाड़ियाँ और लताएँ नष्ट कर दूँगा तथा समुद्रों का विनाश कर दूँगा। तीनों लोकों में मैं यह घातक परिवर्तन तत्काल ले आऊँगा।
63हे लक्ष्मण! यदि देवता मेरी सीता मुझे सकुशल नहीं लौटाते, तो वे अभी मेरी शक्ति देखेंगे।
64हे लक्ष्मण! मेरी प्रत्यंचा से छूटे बाणों से अवरुद्ध होकर कोई प्राणी आकाश में गति नहीं कर सकेगा; वहाँ कोई स्थान शेष नहीं बचेगा।
65हे लक्ष्मण! अब मेरे बाणों से पशु और पक्षी भ्रमित तथा नष्ट होंगे। तुम उन्हें मर्यादा की समस्त सीमाएँ लाँघते देखोगे।
66मैथिली के लिए मैं कानों तक खींचे अपने अप्रतिरोध्य बाणों से इस जगत् को पिशाचों और राक्षसों से रहित कर दूँगा।
67अब देवता महान् क्रोध में छोड़े गए मेरे उन बाणों की शक्ति देखेंगे जो दूरस्थ लक्ष्यों पर प्रहार कर सकते हैं।
68मेरा क्रोध समस्त देवताओं, दानवों और पिशाचों का विनाश कर देगा। वे तीनों लोकों से मिटा दिए जाएँगे।
69मेरे बाणों से चीथड़े-चीथड़े हुए देवताओं, यक्षों अथवा राक्षसों के लोक भी नहीं बचेंगे।
70हे लक्ष्मण! यदि देवता सीता को—चाहे अपहृत हों अथवा मृत—मुझे नहीं सौंपते, तो मैं इन लोकों का अतिक्रमण कर दूँगा।
71यदि मेरी प्रिया वैदेही मुझे उनके वास्तविक रूप में नहीं लौटाई जातीं, तो मैं समस्त चराचर प्राणियों सहित तीनों लोकों का विनाश कर दूँगा।
72ये वचन कहकर क्रोध से लाल नेत्रों वाले सुन्दर राम ने अपना धनुष दबाया, विषैले सर्प के समान भयंकर वह देदीप्यमान बाण निकाला, उसे धनुष पर चढ़ाया और प्रलयकाल की अग्नि के समान क्रोध में ये वचन कहे।
73ये वचन कहकर क्रोध से लाल नेत्रों वाले सुन्दर राम ने अपना धनुष दबाया, विषैले सर्प के समान भयंकर वह देदीप्यमान बाण निकाला, उसे धनुष पर चढ़ाया और प्रलयकाल की अग्नि के समान क्रोध में ये वचन कहे।
74हे लक्ष्मण! जैसे इस संसार में समस्त प्राणी वृद्धावस्था और मृत्यु से बच नहीं सकते, अथवा काल और नियति की अवहेलना नहीं कर सकते, वैसे ही जब मैं क्रुद्ध हूँ तब मुझे कोई भी नहीं रोक सकता।
75यदि वे मुझे मिथिला की उस निर्दोष, सुन्दर दाँतों वाली राजकुमारी को नहीं दिखाते, तो मैं देवताओं, गन्धर्वों, मनुष्यों, सर्पों और पर्वतों सहित इस समस्त जगत् को उलट-पुलट कर दूँगा। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अरण्यकाण्ड का चतुष्षष्टितम सर्ग समाप्त हुआ।
Nepali
1खिन्नतामा रामले लक्ष्मणलाई यी करुणापूर्ण वचन भने—हे लक्ष्मण! छिट्टै गोदावरी नदी जाऊ र पत्ता लगाऊ कि सीता कमल ल्याउन त्यहाँ त गएकी छैनन्।
2शत्रुयोद्धाहरूका संहारक लक्ष्मण रामको निर्देशको पालना गर्दै छिटो पाइला हाल्दै सुन्दर गोदावरी नदीतर्फ गए।
3गोदावरीका घाटमा सीतालाई खोज्दै लक्ष्मणले रामलाई भने—म यी घाटमा उनलाई पाइरहेको छैनँ। मेरो पुकारको कसैले उत्तर दिँदैन।
4शोकनाशिनी वैदेही कहाँ जान सक्थिन्? म सोच्छु। म त्यो ठाउँ खोज्न सकिरहेको छैनँ जहाँ जनकनन्दिनी भेटिन सकून्।
5लक्ष्मणका वचन सुनेर शोकले अभिभूत राम आफैँ गोदावरी नदी गए र चिच्याए—हे सीते! तिमी कहाँ छ्यौ?
6लक्ष्मणका वचन सुनेर शोकले अभिभूत राम आफैँ गोदावरी नदी गए र चिच्याए—हे सीते! तिमी कहाँ छ्यौ?
7प्रकृतिका तत्त्वसमान गोदावरी नदीले रामलाई यो बताइनन् कि सीताको अपहरण त्यस राक्षसराजले गरेको हो जो वधयोग्य थियो।
8(यद्यपि) प्रकृतिका प्राणीहरूले उनलाई प्रेरित गरे कि उनले उनलाई आफ्नी प्रियाको विषयमा बताऊन्, तापनि गोदावरी नदीले चिन्तामग्न रामलाई उत्तर दिइनन्।
9दुर्बुद्धि रावणको रूप र उसको कर्म सम्झेर ती नदीले भयले वैदेहीको विषयमा केही प्रकट गरिनन्।
10नदीबाट निराश र सीतालाई देख्न नसकेर क्षीण रामले लक्ष्मणलाई भने:
11हे सुन्दर लक्ष्मण! यी गोदावरीले कुनै उत्तर नै दिँदिनन्। म सीताविना जनक र आफ्नी माताकहाँ गएर यो दुःखद समाचार कसरी सुनाऊँ?
12ती वैदेही कहाँ गइन् होला, जसले राज्य गुमाउँदा र वनमा उपलब्ध भोजनमा जीवन बिताउँदा पनि मेरा समस्त शोक र कष्ट हटाइदिएकी थिइन्?
13नातेदारबाट टाढा र राजकुमारीबाट टाढा म रातहरू जागेर काट्छु, जो अत्यन्तै लामा प्रतीत हुन्छन्।
14जबसम्म म सीतालाई पाउँदिनँ, तबसम्म म गोदावरी नदी, जनस्थान र यस प्रस्रवण पर्वतमा विचरण गरिरहनेछु।
15हे बलशाली लक्ष्मण! यी मृगहरूले मतर्फ बारम्बार हेरिरहेका छन्, सङ्केत गर्दै कि तिनी मलाई केही भन्न चाहन्छन्।
16आँसुले धमिलिएको दृष्टि लिएर मानिसहरूमा श्रेष्ठ रामले तिनीहरूतर्फ हेरे र तिनलाई सोधे—'सीता कहाँ छिन्?'
17राजकुमारले यसरी सोधेपछि सबै मृग एक्कासि उठे र दक्षिण दिशाको आकाशतर्फ सङ्केत गरे, जुन दिशामा मिथिलाकी राजकुमारीलाई लगिएको थियो। नरेश (राम) तर्फ हेर्दै तिनी त्यसै दिशामा दौडन थाले।
18राजकुमारले यसरी सोधेपछि सबै मृग एक्कासि उठे र दक्षिण दिशाको आकाशतर्फ सङ्केत गरे, जुन दिशामा मिथिलाकी राजकुमारीलाई लगिएको थियो। नरेश (राम) तर्फ हेर्दै तिनी त्यसै दिशामा दौडन थाले।
19लक्ष्मणले पनि लक्षित गरे कि ती मृगहरू त्यसै दिशामा रहेको मार्गतर्फ सङ्केत गर्दै छन् र त्यतै हेर्दै छन्।
20बुद्धिमत्ताले तिनका सङ्केतको निरीक्षण गरी र तिनका सन्देशको अर्थ बुझेर लक्ष्मणले आफ्ना व्यथित जेठा दाजुलाई भने:
21हे स्वामी! यी मृगहरूले दक्षिण दिशाको भूमितर्फ सङ्केत गर्दै छन्। त्यसैले हामी दुवैका लागि दक्षिण-पश्चिम दिशामा बढ्नु उचित हुनेछ। सम्भव छ हामीले कुनै सुराक पाऔँ वा ती आर्या सीता नै भेटिऊन्।
22हे स्वामी! यी मृगहरूले दक्षिण दिशाको भूमितर्फ सङ्केत गर्दै छन्। त्यसैले हामी दुवैका लागि दक्षिण-पश्चिम दिशामा बढ्नु उचित हुनेछ। सम्भव छ हामीले कुनै सुराक पाऔँ वा ती आर्या सीता नै भेटिऊन्।
23सुन्दर रामले 'त्यसै होस्' भने र भुइँलाई सावधानीपूर्वक हेर्दै दक्षिण दिशामा हिँडे; लक्ष्मण उनको पछाडि थिए।
24एकअर्कासँग कुरा गर्दै दुवै दाजुभाइले पृथ्वीमा त्यो मार्ग लिए जो फूलले ओछ्याइएको थियो।
25भुइँमा खसेको फूलको वर्षा देखेर पराक्रमी रामले दुःखले शोकग्रस्त लक्ष्मणलाई यी वचन भने:
26हे लक्ष्मण! यी तिनै फूल हुन् जो मैले वनमा वैदेहीलाई धारण गर्न दिएको थिएँ। म तिनलाई चिन्न सक्छु।
27म ठान्छु कि सूर्य, वायु र विख्यात पृथ्वीले यी फूल सुरक्षित राखेर ममाथि उपकार गरेका छन्।
28महाबाहु लक्ष्मणलाई यी वचन भनेर मानिसहरूमा श्रेष्ठ धर्मात्मा रामले झरनाले भरिएको प्रस्रवण पर्वतलाई सोधे:
29हे पर्वतराज! के तिमीले यस वनप्रदेशमा मबाट वियुक्त सुन्दर अङ्ग भएकी एउटी स्त्रीलाई देख्यौ?
30कुनै क्षुद्र पशुमा निशाना साधेको सिंहसमान क्रुद्ध रामले भने—हे पर्वत! मैले तिम्रा सबै भिरालो नष्ट पार्नुभन्दा पहिले मलाई ती सुनको वर्ण भएकी सीता देखाऊ जसको तेज सुनसमान छ।
31कुनै क्षुद्र पशुमा निशाना साधेको सिंहसमान क्रुद्ध रामले भने—हे पर्वत! मैले तिम्रा सबै भिरालो नष्ट पार्नुभन्दा पहिले मलाई ती सुनको वर्ण भएकी सीता देखाऊ जसको तेज सुनसमान छ।
32रामले यसरी सम्बोधन गरेपछि त्यो पर्वत प्रतिध्वनित भयो मानौँ सीताको विषयमा बताइरहेको छ, तर उसले रामलाई उनलाई देखाएन।
33दशरथका पुत्र रामले त्यस पर्वतलाई भने—मेरा बाणको अग्निले तँलाई भस्म पारिदिनेछ। तँमा न घाँस रहनेछ, न रूख, न हाँगा। तँ सेवायोग्य रहनेछैनस्।
34हे लक्ष्मण! यदि यस नदीले मलाई चन्द्रमासमान मुख भएकी ती आर्या सीताको विषयमा बताउँदिनन् भने म यसलाई अहिले नै सुकाइदिनेछु।
35जब राम क्रोधले जल्दा आँखाले अगाडि बढ्दै थिए, तब उनले भुइँमा कुनै राक्षसका विशाल पदचिह्न देखे र त्यसपछि मैथिलीका पदचिह्न, जसले सङ्केत गर्थे मानौँ राक्षसले खेदिँदा उनी भयभीत थिइन् र रामलाई देख्ने लालसामा यताउता दौडिरहेकी थिइन्।
36जब राम क्रोधले जल्दा आँखाले अगाडि बढ्दै थिए, तब उनले भुइँमा कुनै राक्षसका विशाल पदचिह्न देखे र त्यसपछि मैथिलीका पदचिह्न, जसले सङ्केत गर्थे मानौँ राक्षसले खेदिँदा उनी भयभीत थिइन् र रामलाई देख्ने लालसामा यताउता दौडिरहेकी थिइन्।
37भाँचिएको धनुष र तूणीर तथा रथका अनेक टुक्रा सर्वत्र छरिएको देखेर विस्मित रामले आफ्ना प्रिय भाइ लक्ष्मणलाई भने:
38भाँचिएको धनुष र तूणीर तथा रथका अनेक टुक्रा सर्वत्र छरिएको देखेर विस्मित रामले आफ्ना प्रिय भाइ लक्ष्मणलाई भने:
39हे सुमित्रानन्दन! सुनका गहना र मालाका यी अनेक भाँचिएका टुक्रा हेर।
40हे लक्ष्मण! हेर, भुइँमा सर्वत्र फैलिएका चम्कने सुनका थोपासमान देखिने रगतका यी दाग।
41हे लक्ष्मण! वैदेहीका टुक्रा-टुक्रा पारेर उनलाई ती राक्षसहरूले खाइसकेका होलान् जसले स्वेच्छाले जुनसुकै रूप धारण गर्न सक्छन्।
42हे लक्ष्मण! यस ठाउँमा वैदेहीका लागि एकअर्कासँग प्रतिस्पर्धा गर्दै दुई राक्षसले भयंकर द्वन्द्व गरेका होलान्।
43हे सुन्दर लक्ष्मण! मोती र रत्नले जडिएको तथा सुनले अलङ्कृत भुइँमा खसेको यो विशाल धनुष कसको हो?
44वैदूर्यले जडिएको यो सुनको कवच कसको हो, जो भाँचिएर सर्वत्र भुइँमा छरिएको छ र प्रातःकालीन सूर्यसमान चम्किरहेको छ?
45सय तिल्ला भएको, अद्भुत फूलले सजिएको यो छाता कसको हो, जो दण्ड भाँचिएर भुइँमा खसेको छ?
46सुनको छातीको कवच भएका, पिशाचको मुख भएका, उग्र र विशाल तथा त्यस द्वन्द्वमा मारिएका यी गधा कसका हुन्?
47युद्धध्वजा भएको यो रथ कसको हो, जो जल्दो अग्निसमान चम्किन्छ र उल्टो तथा भाँचिएर पल्टिएको छ?
48रथको धुरीको आकारका, उज्ज्वल सुनले अलङ्कृत, नष्ट र छरिएका यी टुप्पाविहीन बाण कसका हुन्? त्यो को हो जसले यस्ता भयंकर कर्म गर्यो?
49हे लक्ष्मण! बाणले भरिएका र खण्डित पल्टिएका यी दुवै तूणीर हेर। सारथि आफ्ना हातमा कोर्रा र लगाम लिएर मरेर पल्टिएको छ। यी कसका हुन्?
50हे मानिसहरूमा श्रेष्ठ, हे सुन्दर लक्ष्मण! शिरका आभूषण र रत्नजडित कुण्डल लगाएर द्वन्द्वमा मारिएर पल्टिएका यी चँवरधारी हेर। यी कसका हुन्?
51निश्चय नै यही त्यो मार्ग हो जसबाट त्यो मानिस वा राक्षस गयो। उसँगको मेरो वैर अब सयगुणा भएको छ। यो उसको प्राणको अन्त्यसँगै मात्र सकिनेछ।
52हे सुन्दर! ती राक्षसले इच्छाअनुसार रूप बदल्न सक्छन् र भयंकर स्वभावका छन्। के तिनले यस महान् वनमा उनको अपहरण गरे, वा उनलाई खाए, वा उनको वध गरे? उनको धर्मले पनि असहाय सीताको रक्षा गर्न सकेन।
53हे सुन्दर लक्ष्मण! यदि सीता खाइइन् वा अपहरण गरिइन् भने, यस संसारमा कसैले—देवताले पनि—मलाई प्रसन्न पार्न केही गर्न सक्दैनन्।
54हे लक्ष्मण! संसारका करुणामय र वीर स्रष्टाको पनि समस्त प्राणीले अनादर गर्नेछन्, चाहे अज्ञानवश नै किन नहोस् (यदि यस्ता घटना हुन दिइयो भने)।
55देवताहरूले निश्चय नै मलाई जगत्को कल्याणमा लागेको, आत्मसंयमी र करुणामय पुरुष ठान्नेछन्, तर साथसाथै दुर्बल पुरुष पनि।
56हे लक्ष्मण! मेरो सङ्गतमा आउँदा दोष पनि गुणमा बदलिन्छन्। जसरी सूर्यले चन्द्रज्योत्स्नालाई मेटेर चम्किन्छ, त्यसै गरी राक्षससहित समस्त (दुष्ट) प्राणीको संहारको मेरो दोष मेरो तेजले ढाकिनेछ।
57हे लक्ष्मण! मेरो सङ्गतमा आउँदा दोष पनि गुणमा बदलिन्छन्। जसरी सूर्यले चन्द्रज्योत्स्नालाई मेटेर चम्किन्छ, त्यसै गरी राक्षससहित समस्त (दुष्ट) प्राणीको संहारको मेरो दोष मेरो तेजले ढाकिनेछ।
58हे लक्ष्मण! अब न यक्ष, न पिशाच, न राक्षस, न किन्नर, न मानिस नै शान्तिमा रहनेछन्।
59हे लक्ष्मण! हेर, म आफ्ना समस्त अस्त्र र बाणले आकाश भरिदिनेछु र तीनै लोकमा समस्त गति असम्भव पारिदिनेछु।
60म ग्रह र चन्द्रमाको गति रोकिदिनेछु, सूर्य र अग्निको तेज नष्ट पारिदिनेछु, वायुलाई अवरुद्ध पारिदिनेछु, पर्वतशिखर चूर पारिदिनेछु, सरोवर सुकाइदिनेछु, रूख, झाडी र लहरा नष्ट पारिदिनेछु तथा समुद्रको विनाश गरिदिनेछु। तीनै लोकमा म यो घातक परिवर्तन तत्कालै ल्याइदिनेछु।
61म ग्रह र चन्द्रमाको गति रोकिदिनेछु, सूर्य र अग्निको तेज नष्ट पारिदिनेछु, वायुलाई अवरुद्ध पारिदिनेछु, पर्वतशिखर चूर पारिदिनेछु, सरोवर सुकाइदिनेछु, रूख, झाडी र लहरा नष्ट पारिदिनेछु तथा समुद्रको विनाश गरिदिनेछु। तीनै लोकमा म यो घातक परिवर्तन तत्कालै ल्याइदिनेछु।
62म ग्रह र चन्द्रमाको गति रोकिदिनेछु, सूर्य र अग्निको तेज नष्ट पारिदिनेछु, वायुलाई अवरुद्ध पारिदिनेछु, पर्वतशिखर चूर पारिदिनेछु, सरोवर सुकाइदिनेछु, रूख, झाडी र लहरा नष्ट पारिदिनेछु तथा समुद्रको विनाश गरिदिनेछु। तीनै लोकमा म यो घातक परिवर्तन तत्कालै ल्याइदिनेछु।
63हे लक्ष्मण! यदि देवताहरूले मेरी सीता मलाई सकुशल फिर्ता गर्दैनन् भने, तिनले अहिले नै मेरो शक्ति देख्नेछन्।
64हे लक्ष्मण! मेरो ताँदोबाट छुटेका बाणले अवरुद्ध भई कुनै प्राणीले आकाशमा गति गर्न सक्नेछैन; त्यहाँ कुनै ठाउँ बाँकी रहनेछैन।
65हे लक्ष्मण! अब मेरा बाणले पशु र पक्षी भ्रमित तथा नष्ट हुनेछन्। तिमीले तिनलाई मर्यादाका समस्त सीमा नाघेको देख्नेछौ।
66मैथिलीका लागि म कानसम्म तानिएका आफ्ना अप्रतिरोध्य बाणले यस जगत्लाई पिशाच र राक्षसविहीन पारिदिनेछु।
67अब देवताहरूले महान् क्रोधमा छोडिएका मेरा ती बाणको शक्ति देख्नेछन् जसले टाढाका लक्ष्यमा प्रहार गर्न सक्छन्।
68मेरो क्रोधले समस्त देवता, दानव र पिशाचको विनाश गरिदिनेछ। तिनी तीनै लोकबाट मेटिनेछन्।
69मेरा बाणले चिरा-चिरा भएका देवता, यक्ष वा राक्षसका लोक पनि बाँच्नेछैनन्।
70हे लक्ष्मण! यदि देवताहरूले सीतालाई—चाहे अपहरण भएकी होऊन् वा मृत—मलाई सुम्पँदैनन् भने म यी लोकको अतिक्रमण गरिदिनेछु।
71यदि मेरी प्रिया वैदेही मलाई उनको वास्तविक रूपमा फिर्ता गरिँदिनन् भने म समस्त चराचर प्राणीसहित तीनै लोकको विनाश गरिदिनेछु।
72यी वचन भनेर क्रोधले राता आँखा भएका सुन्दर रामले आफ्नो धनुष थिचे, विषालु सर्पसमान भयंकर त्यो देदीप्यमान बाण निकाले, त्यसलाई धनुषमा चढाए र प्रलयकालको अग्निसमान क्रोधमा यी वचन भने।
73यी वचन भनेर क्रोधले राता आँखा भएका सुन्दर रामले आफ्नो धनुष थिचे, विषालु सर्पसमान भयंकर त्यो देदीप्यमान बाण निकाले, त्यसलाई धनुषमा चढाए र प्रलयकालको अग्निसमान क्रोधमा यी वचन भने।
74हे लक्ष्मण! जसरी यस संसारमा समस्त प्राणी वृद्धावस्था र मृत्युबाट बच्न सक्दैनन्, वा काल र नियतिको अवहेलना गर्न सक्दैनन्, त्यसै गरी जब म क्रुद्ध छु तब मलाई कसैले पनि रोक्न सक्दैन।
75यदि तिनले मलाई मिथिलाकी त्यस निर्दोष, सुन्दर दाँत भएकी राजकुमारी देखाउँदैनन् भने म देवता, गन्धर्व, मानिस, सर्प र पर्वतसहित यस समस्त जगत्लाई उथलपुथल पारिदिनेछु। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अरण्यकाण्डको चौँसठीऔँ सर्ग समाप्त भयो।