Sarga 12
Aranya Kanda · Chapter 12
Sanskrit
1सप्रविश्याऽश्रमपदं लक्ष्मणो राघवानुजः। अगस्त्यशिष्यमासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह।।3.12.1।।
2राजा दशरथो नाम ज्येष्ठस्तस्य सुतो बली। रामः प्राप्तो मुनिं द्रष्टुं भार्यया सह सीतया।।3.12.2।।
3लक्ष्मणो नाम तस्याहं भ्राता त्ववरजो हितः। अनुकूलश्च भक्तश्च यदि ते श्रोत्रमागतः।।3.12.3।।
4ते वयं वनमत्युग्रं प्रविष्टाः पितृशासनात्। द्रष्टुमिच्छामहे सर्वे भगवन्तं निवेद्यताम्।।3.12.4।।
5तस्य तद् वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य तपोधनः। तथेत्युक्त्वाऽग्निशरणं प्रविवेश निवेदितुम्।।3.12.5।।
6स प्रविश्य मुनिश्रेष्ठं तपसा दुष्प्रधर्षणम्। कृताञ्जलिरुवाचेदं रामागमनमञ्जसा।।3.12.6।। यथोक्तं लक्ष्मणेनैव शिष्योऽगस्त्यस्य सम्मतः।
7पुत्रौ दशरथस्येमौ रामो लक्ष्मण एव च।।3.12.7।। प्रविष्टावाश्रमपदं सीतया सह भार्यया।
8द्रष्टुं भवन्तमायातौ शुश्रूषार्थमरिन्दमौ।।3.12.8।। यदत्रानन्तरं तत्त्वमाज्ञापयितुमर्हसि।
9ततश्शिष्यादुपश्रुत्य प्राप्तं रामं सलक्ष्मणम्।।3.12.9।। वैदेहीं च महाभागामिदं वचनमब्रवीत्।
10दिष्ट्या रामश्चिरस्याद्य द्रष्टुं मां समुपागतः।।3.12.10।। मनसा काङ्क्षितं ह्यस्य मयाप्यागमनं प्रति।
11गम्यतां सत्कृतो रामस्सभार्यस्सहलक्ष्मणः।।3.12.11।। प्रवेश्यतां समीपं मे किं चासौ न प्रवेशितः।
12एवमुक्तस्तु मुनिना धर्मज्ञेन महात्मना।। 3.12.12।। अभिवाद्याब्रवीच्छिष्यस्तथेति नियताञ्जलिः।
13ततो निष्क्रम्य सम्भ्रान्तश्शिष्यो लक्ष्मणमब्रवीत्।।3.12.13।। क्वासौ रामो मुनिं द्रष्टुमेतु प्रविशतु स्वयम्।
14ततो गत्वाऽऽश्रमपदं शिष्येण सह लक्ष्मणः।। 3.12.14।। दर्शयामास काकुत्स्थं सीतां च जनकात्मजाम्।
15तं शिष्यः प्रश्रितो वाक्यमगस्त्यवचनं ब्रुवन्।।3.12.15।। प्रावेशयद्यथान्यायं सत्कारार्हं सुसत्कृतम्।
16प्रविवेश ततो रामस्सीतया सहलक्ष्मणः।।3.12.16।। प्रशान्तहरिणाकीर्णमाश्रमं ह्यवलोकयन्।
17स तत्र ब्रह्मणः स्थानमग्नेः स्थानं तथैव च।।3.12.17।। विष्णोः स्थानं महेन्द्रस्य स्थानं चैव विवस्वतः। सोमस्थानं भगस्थानं स्थानं कौबेरमेव च।।3.12.18।। दातुर्विधातुः स्थानेच वायोः स्थानं तथैव च। नागराजस्य च स्थानमनन्तस्य महात्मनः।।3.12.19।। स्थानं तथैव गायत्र्या वसूनां स्थानमेव च। स्थानं च पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः।।3.12.20।। कार्तिकेयस्य च स्थानं धर्मस्थानं च पश्यति।
18स तत्र ब्रह्मणः स्थानमग्नेः स्थानं तथैव च।।3.12.17।। विष्णोः स्थानं महेन्द्रस्य स्थानं चैव विवस्वतः। सोमस्थानं भगस्थानं स्थानं कौबेरमेव च।।3.12.18।। धातुर्विधातुः स्थानं च वायोः स्थानं तथैव च। नागराजस्य च स्थानमनन्तस्य महात्मनः।।3.12.19।। स्थानं तथैव गायत्र्या वसूनां स्थानमेव च। स्थानं च पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः।।3.12.20।। कार्तिकेयस्य च स्थानं धर्मस्थानं च पश्यति।
19स तत्र ब्रह्मणः स्थानमग्नेः स्थानं तथैव च।।3.12.17।। विष्णोः स्थानं महेन्द्रस्य स्थानं चैव विवस्वतः। सोमस्थानं भगस्थानं स्थानं कौबेरमेव च।।3.12.18।। दातुर्विधातुः स्थानेच वायोः स्थानं तथैव च। नागराजस्य च स्थानमनन्तस्य महात्मनः।।3.12.19।। स्थानं तथैव गायत्र्या वसूनां स्थानमेव च। स्थानं च पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः।।3.12.20।। कार्तिकेयस्य च स्थानं धर्मस्थानं च पश्यति।
20स तत्र ब्रह्मणः स्थानमग्नेः स्थानं तथैव च।।3.12.17।। विष्णोः स्थानं महेन्द्रस्य स्थानं चैव विवस्वतः। सोमस्थानं भगस्थानं स्थानं कौबेरमेव च।।3.12.18।। दातुर्विधातुः स्थानेच वायोः स्थानं तथैव च। नागराजस्य च स्थानमनन्तस्य महात्मनः।।3.12.19।। स्थानं तथैव गायत्र्या वसूनां स्थानमेव च। स्थानं च पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः।।3.12.20।। कार्तिकेयस्य च स्थानं धर्मस्थानं च पश्यति।
21ततश्शिष्यैः परिवृतो मुनिरप्यभिनिष्पतत्।।3.12.21।। तं ददर्शाग्रतो रामो मुनीनां दीप्ततेजसाम्।
22अब्रवीद्वचनं वीरो लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम्। 3.12.22।। एष लक्ष्मण निष्क्रामत्यगस्त्यो भगवानृषिः। औदार्येणावगच्छामि निधानं तपसामिमम्।। 3.12.23।।
23अब्रवीद्वचनं वीरो लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम्। 3.12.22।। एष लक्ष्मण निष्क्रामत्यगस्त्यो भगवानृषिः। औदार्येणावगच्छामि निधानं तपसामिमम्।। 3.12.23।।
24एवमुक्त्वा महाबाहुरगस्त्यं सूर्यवर्चसम्। जग्राह परमप्रीतस्तस्य पादौ परन्तपः।।3.12.24।।
25अभिवाद्य तु धर्मात्मा तस्थौ रामः कृताञ्जलिः। सीतया सह वैदेह्या तदा रामः सलक्ष्मणः।।3.12.25।।
26प्रतिजग्राह काकुत्स्थमर्चयित्वासनोदकैः। कुशलप्रश्नमुक्त्वा च आस्यतामिति चाब्रवीत्।। 3.12.26।।
27अग्निं हुत्वा प्रदायार्घ्यमतिथीन् प्रतिपूज्य च। वानप्रस्थ्येन धर्मेण स तेषां भोजनं ददौ।। 3.12.27।।
28प्रथमं चोपविश्याथ धर्मज्ञो मुनिपुङ्गवः। उवाच राममासीनं प्राञ्जलिं धर्मकोविदम्।।3.12.28।।
29अग्निं हुत्वा प्रदायार्घ्यमतिथिं प्रतिपूजयेत्। अन्यथा खलु काकुत्स्थ तपस्वी समुदाचरन्।।3.12.29।। दुःसाक्षीव परे लोके स्वानि मांसानि भक्षयेत्।
30राजा सर्वस्य लोकस्य धर्मचारी महारथः।।3.12.30।। पूजनीयश्च मान्यश्च भवान् प्राप्तः प्रियातिथिः।
31एवमुक्त्वा फलैर्मूलैः पुष्पैरन्यैश्च राघवम्।। 3.12.31।। पूजयित्वा यथाकामं पुनरेव ततोऽब्रवीत्।
32इदं दिव्यं महच्चापं हेमरत्नविभूषितम्।।3.12.32।। वैष्णवं पुरुषव्याघ्र निर्मितं विश्वकर्मणा। अमोघस्सूर्यसङ्काशो ब्रह्मदत्तश्शरोत्तमः।।3.12.33।।
33इदं दिव्यं महच्चापं हेमरत्नविभूषितम्।।3.12.32।। वैष्णवं पुरुषव्याघ्र निर्मितं विश्वकर्मणा। अमोघस्सूर्यसङ्काशो ब्रह्मदत्तश्शरोत्तमः।।3.12.33।।
34दत्तौ मम महेन्द्रेण तूणी चाक्षयसायकौ। सम्पूर्णौ निशितैर्बाणैर्ज्वलद्भिरिव पावकैः।।3.12.34।। महारजतकोशोऽयमसिर्हेमविभूषितः।
35अनेन धनुषा राम हत्वा संख्ये महासुरान्।।3.12.35।। आजहार श्रियं दीप्तां पुरा विष्णुर्दिवौकसाम्।
36तद्धनुस्तौ च तूणीरौ शरं खङ्गं च मानद।। 3.12.36।। जयाय प्रतिगृह्णीष्व वज्रं वज्रधरो यथा।
37एवमुक्त्वा महातेजाः समस्तं तद्वरायुधम्। दत्वा रामाय भगवानगस्त्यः पुनरब्रवीत्।।3.12.37।।
English
1Lakshmana, the younger brother of Rama, entered the hermitage of Agastya and met one of his disciples and said to him these words :
2The valiant eldest son of king Dasaratha has come along with his wife Sita to see the sage.
3I am his younger brother Lakshmana, his wellwisher and faithful devotee if you have at all heard about me.
4By the command of our father, we have entered this dense forest and desire to see the divine sire. Please report.
5The ascetic heard Lakshmana, and saying, 'let it be so', entered the firesanctuary to report.
6Having promptly entered, Agastya's favourite disciple with folded hands reported as he was told by Lakshmana about Rama's arrival to the great sage who was armed with the inviolable powers of penance :
7Rama and Lakshmana, the two sons of Dasaratha along with Sita, wife of Rama, have arrived at the hermitage.
8Both the subduers of enemies have come here now to see and serve your Holiness. You may order what is to be done next.
9Having heard from the disciple about the arrival of Rama, Lakshmana and great daughter of the king of Videha the sage said :
10It is good fortune that Rama has come here after a long time to see me. I was longing for his arrival.
11Go quickly and with due hospitality conduct Rama, his wife Sita and brother Lakshmana into my presence. Why was he not ushered in so long?
12'So be it ' said the disciple respectfully with folded palms in response to what the great sage, knower of dharma, commanded.
13Then the disciple in a state of excitement came out of the hermitage and said to Lakshmana, 'Where is Rama? Let him come himself to see the sage'.
14Then Lakshmana reached the entrance of the hermitage with the disciple and showed Rama of the Kakutstha race and Sita, daughter of Janaka .
15The disciple humbly reported Agastya's words and ushered him in with befitting hospitality.
16Then Rama, Sita and Lakshmana entered the hermitage, watching herds of quietly moving deer (undisturbed by their entry).
17Rama saw at the hermitage, the places (altars) of Brahma, Visnu, Agni (firegod), Indra, Sun, Moon, Bhaga, Kubera, Dhata (supreme spirit), Vidhata (creator Brahman), Vayu (Windgod), Ananta (great serpentking), Gayatri, Vasu Pasahasta, Varuna, Kartikeya and Dharma .
18Rama saw at the hermitage, the places (altars) of Brahma, Visnu, Agni (firegod), Indra, Sun, Moon, Bhaga, Kubera, Dhata (supreme spirit), Vidhata (creator Brahman), Vayu (Windgod), Ananta (great serpentking), Gayatri, Vasu Pasahasta, Varuna, Kartikeya and Dharma .
19Rama saw at the hermitage, the places (altars) of Brahma, Visnu, Agni (firegod), Indra, Sun, Moon, Bhaga, Kubera, Dhata (supreme spirit), Vidhata (creator Brahman), Vayu (Windgod), Ananta (great serpentking), Gayatri, Vasu Pasahasta, Varuna, Kartikeya and Dharma .
20Rama saw at the hermitage, the places (altars) of Brahma, Visnu, Agni (firegod), Indra, Sun, Moon, Bhaga, Kubera, Dhata (supreme spirit), Vidhata (creator Brahman), Vayu (Windgod), Ananta (great serpentking), Gayatri, Vasu Pasahasta, Varuna, Kartikeya and Dharma .
21Thereafter surrounded by the disciples the sage came out. Rama saw him coming in front of the effulgent sages.
22The valiant Rama said to Lakshmana, the enhancer of prosperity, O Lakshmana, sage Agastya is coming out. By virtue of his noble appearance, I know this sage to be a great treasuretrove of penances.
23The valiant Rama said to Lakshmana, the enhancer of prosperity, O Lakshmana, sage Agastya is coming out. By virtue of his noble appearance, I know this sage to be a great treasuretrove of penances.
24Having said so, the mightyarmed Rama, the scorcher of enemies, grasped the feet of Agastya who was shining like the Sun.
25Then righteous Rama with Sita, the princess of Videha, and Lakshmana offered respects with folded palmsstanding.
26Agastya received Rama by offering him seat and water, enquired about his wellbeing and said: Please be seated,
27After giving oblations to the fire, and providing respectful offerings, the sage worshipped the guests according to the tradition of hermits and served them food.
28And then the great sage Agastya, knower of dharma first took his seat and addressed Rama, an export in the knowledge of dharma, seated with folded palms.
29O scion of the Kakutstha dynasty, only after offering oblations to the Firegod, a guest should be worshipped with water etc. Otherwise the host will have to eat his own flesh in the other world like a false witness.
30You are king of all the worlds, a follower of dharma, a great warrior worthy of worship and an esteemed self. O Rama you are such a dear guest come to me.
31Having said this to Rama, (the sage) honoured him by offering fruits, roots, flowers and other things as desired. He then said to Rama once again:
32O best among men this divine bow studded with gold and gems belongs to Visnu and designed by Visvakarma. This excellent, unfailing arrow, bright like the Sun, was given to me by Brahma.
33O best among men this divine bow studded with gold and gems belongs to Visnu and designed by Visvakarma. This excellent, unfailing arrow, bright like the Sun, was given to me by Brahma.
34These two quivers filled fully with sharp inexhaustible arrows, shining like flames of fire and this sword adorned with gold and this big silver sheath were given to me by Indra.
35In ancient times Visnu killed the demons in a battle with this bow and brought back the glittering prosperity for the gods.
36O bestower of honour, receive this bow, the two quivers, the sword and the arrow for your victory just like Indra accepts the thunderbolt.
37The luminous lord Agastya, having said this, gave all the excellent weapons to Rama. And continued : इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे द्वादशस्सर्गः।। Thus ends the twelfth sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.
Hindi
1राम के अनुज लक्ष्मण ने अगस्त्य के आश्रम में प्रवेश किया, उनके एक शिष्य से भेंट की और उससे ये वचन कहे:
2राजा दशरथ के पराक्रमी ज्येष्ठ पुत्र अपनी पत्नी सीता सहित मुनि के दर्शन के लिए आए हैं।
3मैं उनका अनुज लक्ष्मण हूँ, उनका हितैषी और निष्ठावान् भक्त—यदि आपने कभी मेरे विषय में सुना हो।
4अपने पिता की आज्ञा से हमने इस घने वन में प्रवेश किया है और दिव्य मुनि के दर्शन की इच्छा रखते हैं। कृपया निवेदन कीजिए।
5उस तपस्वी ने लक्ष्मण की बात सुनी और 'ऐसा ही हो' कहकर निवेदन करने के लिए अग्निशाला में प्रवेश किया।
6शीघ्रता से भीतर जाकर अगस्त्य के प्रिय शिष्य ने हाथ जोड़कर तपस्या की अलंघ्य शक्तियों से सम्पन्न उन महामुनि को राम के आगमन के विषय में वैसे ही निवेदन किया जैसा लक्ष्मण ने कहा था:
7दशरथ के दोनों पुत्र राम और लक्ष्मण, राम की पत्नी सीता सहित आश्रम में पधारे हैं।
8दोनों शत्रुदमन इस समय आपके दर्शन और सेवा के लिए यहाँ आए हैं। आगे क्या करना है, आप आज्ञा दीजिए।
9शिष्य से राम, लक्ष्मण तथा विदेहराज की यशस्विनी पुत्री के आगमन के विषय में सुनकर मुनि ने कहा:
10यह सौभाग्य है कि राम इतने दीर्घ काल के पश्चात् मुझसे मिलने आए हैं। मैं उनके आगमन की प्रतीक्षा कर रहा था।
11शीघ्र जाओ और यथोचित आतिथ्य सहित राम, उनकी पत्नी सीता तथा भ्राता लक्ष्मण को मेरे समक्ष ले आओ। उन्हें अब तक भीतर क्यों नहीं लाया गया?
12धर्म के ज्ञाता उन महामुनि ने जो आज्ञा दी, उसके उत्तर में शिष्य ने श्रद्धापूर्वक हाथ जोड़कर कहा—'ऐसा ही हो।'
13तब उत्तेजित अवस्था में वह शिष्य आश्रम से बाहर आया और लक्ष्मण से बोला—'राम कहाँ हैं? वे स्वयं मुनि के दर्शन के लिए आएँ।'
14तब लक्ष्मण उस शिष्य के साथ आश्रम के प्रवेशद्वार पर पहुँचे और उसे काकुत्स्थ वंशी राम तथा जनकनन्दिनी सीता दिखाए।
15उस शिष्य ने विनम्रतापूर्वक अगस्त्य के वचन निवेदित किए और यथोचित आतिथ्य सहित उन्हें भीतर ले आया।
16तब राम, सीता और लक्ष्मण ने शान्तिपूर्वक विचरते मृगों के झुण्ड देखते हुए (जो उनके प्रवेश से विचलित नहीं हुए) आश्रम में प्रवेश किया।
17राम ने उस आश्रम में ब्रह्मा, विष्णु, अग्नि, इन्द्र, सूर्य, चन्द्र, भग, कुबेर, धाता (परमात्मा), विधाता (सृष्टिकर्ता ब्रह्मा), वायु, अनन्त (महान् नागराज), गायत्री, वसु, पाशहस्त (वरुण), वरुण, कार्तिकेय और धर्म के स्थान (वेदियाँ) देखीं।
18राम ने उस आश्रम में ब्रह्मा, विष्णु, अग्नि, इन्द्र, सूर्य, चन्द्र, भग, कुबेर, धाता (परमात्मा), विधाता (सृष्टिकर्ता ब्रह्मा), वायु, अनन्त (महान् नागराज), गायत्री, वसु, पाशहस्त (वरुण), वरुण, कार्तिकेय और धर्म के स्थान (वेदियाँ) देखीं।
19राम ने उस आश्रम में ब्रह्मा, विष्णु, अग्नि, इन्द्र, सूर्य, चन्द्र, भग, कुबेर, धाता (परमात्मा), विधाता (सृष्टिकर्ता ब्रह्मा), वायु, अनन्त (महान् नागराज), गायत्री, वसु, पाशहस्त (वरुण), वरुण, कार्तिकेय और धर्म के स्थान (वेदियाँ) देखीं।
20राम ने उस आश्रम में ब्रह्मा, विष्णु, अग्नि, इन्द्र, सूर्य, चन्द्र, भग, कुबेर, धाता (परमात्मा), विधाता (सृष्टिकर्ता ब्रह्मा), वायु, अनन्त (महान् नागराज), गायत्री, वसु, पाशहस्त (वरुण), वरुण, कार्तिकेय और धर्म के स्थान (वेदियाँ) देखीं।
21तत्पश्चात् शिष्यों से घिरे वे मुनि बाहर आए। राम ने उन्हें तेजस्वी मुनियों के आगे-आगे आते देखा।
22पराक्रमी राम ने समृद्धि बढ़ाने वाले लक्ष्मण से कहा—हे लक्ष्मण! मुनि अगस्त्य बाहर आ रहे हैं। अपने आर्य स्वरूप से मैं जान रहा हूँ कि ये मुनि तपस्याओं के महान् कोष हैं।
23पराक्रमी राम ने समृद्धि बढ़ाने वाले लक्ष्मण से कहा—हे लक्ष्मण! मुनि अगस्त्य बाहर आ रहे हैं। अपने आर्य स्वरूप से मैं जान रहा हूँ कि ये मुनि तपस्याओं के महान् कोष हैं।
24ऐसा कहकर शत्रुतापन महाबाहु राम ने सूर्य के समान देदीप्यमान अगस्त्य के चरण पकड़े।
25तत्पश्चात् धर्मात्मा राम ने विदेहराजकुमारी सीता और लक्ष्मण सहित खड़े होकर हाथ जोड़कर सम्मान अर्पित किया।
26अगस्त्य ने आसन और जल देकर राम का स्वागत किया, उनकी कुशलता पूछी और कहा—कृपया विराजिए।
27अग्नि को आहुतियाँ देकर तथा सादर अर्घ्य आदि अर्पित कर उन मुनि ने तपस्वियों की परम्परा के अनुसार अतिथियों की पूजा की और उन्हें भोजन परोसा।
28और तब धर्म के ज्ञाता महामुनि अगस्त्य ने पहले अपना आसन ग्रहण किया और हाथ जोड़े बैठे धर्मज्ञान में निपुण राम को सम्बोधित किया।
29हे काकुत्स्थ वंश के वंशज! अग्निदेव को आहुति अर्पित करने के पश्चात् ही अतिथि की जल आदि से पूजा करनी चाहिए। अन्यथा गृहस्थ को झूठे साक्षी के समान परलोक में अपना ही माँस खाना पड़ेगा।
30आप समस्त लोकों के राजा हैं, धर्म के अनुयायी हैं, पूजनीय महान् योद्धा और सम्माननीय आत्मा हैं। हे राम! आप जैसे प्रिय अतिथि मेरे यहाँ आए हैं।
31राम से यह कहकर (मुनि ने) फल, कन्दमूल, पुष्प तथा इच्छानुसार अन्य वस्तुएँ अर्पित कर उनका सम्मान किया। तत्पश्चात् उन्होंने राम से पुनः कहा:
32हे पुरुषों में श्रेष्ठ! स्वर्ण और मणियों से जड़ा यह दिव्य धनुष विष्णु का है और विश्वकर्मा द्वारा रचा गया है। सूर्य के समान देदीप्यमान यह उत्तम, अमोघ बाण मुझे ब्रह्मा जी ने दिया था।
33हे पुरुषों में श्रेष्ठ! स्वर्ण और मणियों से जड़ा यह दिव्य धनुष विष्णु का है और विश्वकर्मा द्वारा रचा गया है। सूर्य के समान देदीप्यमान यह उत्तम, अमोघ बाण मुझे ब्रह्मा जी ने दिया था।
34अग्नि की ज्वालाओं के समान चमकते तीखे अक्षय बाणों से पूर्ण भरे ये दो तूणीर, स्वर्ण से अलंकृत यह तलवार और यह बड़ी रजतमय म्यान मुझे इन्द्र ने दिए थे।
35प्राचीन काल में विष्णु ने इसी धनुष से युद्ध में राक्षसों का वध किया और देवताओं के लिए देदीप्यमान समृद्धि पुनः प्राप्त की।
36हे सम्मानदाता! अपनी विजय के लिए यह धनुष, दोनों तूणीर, तलवार और बाण उसी प्रकार ग्रहण कीजिए जैसे इन्द्र वज्र स्वीकार करते हैं।
37तेजस्वी भगवान् अगस्त्य ने यह कहकर वे समस्त उत्तम अस्त्र राम को दे दिए। और आगे कहा: इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अरण्यकाण्ड का द्वादश सर्ग समाप्त हुआ।
Nepali
1रामका भाइ लक्ष्मणले अगस्त्यको आश्रममा प्रवेश गरे, उनका एक शिष्यसँग भेट गरे र उसलाई यी वचन भने:
2राजा दशरथका पराक्रमी जेठा पुत्र आफ्नी पत्नी सीतासहित मुनिको दर्शनका लागि आउनुभएको छ।
3म उहाँका भाइ लक्ष्मण हुँ, उहाँको हितैषी र निष्ठावान् भक्त—यदि तपाईंले कहिल्यै मेरो विषयमा सुन्नुभएको छ भने।
4आफ्ना पिताको आज्ञाले हामीले यस घना वनमा प्रवेश गरेका छौँ र दिव्य मुनिको दर्शनको इच्छा राख्छौँ। कृपया निवेदन गर्नुहोस्।
5त्यस तपस्वीले लक्ष्मणको कुरा सुने र 'त्यसै होस्' भन्दै निवेदन गर्न अग्निशालामा प्रवेश गरे।
6हतारमा भित्र गएर अगस्त्यका प्रिय शिष्यले हात जोडेर तपस्याका अलङ्घ्य शक्तिले सम्पन्न ती महामुनिलाई रामको आगमनका विषयमा त्यसै गरी निवेदन गरे जसरी लक्ष्मणले भनेका थिए:
7दशरथका दुवै पुत्र राम र लक्ष्मण, रामकी पत्नी सीतासहित आश्रममा पधार्नुभएको छ।
8दुवै शत्रुदमन यस समय तपाईंको दर्शन र सेवाका लागि यहाँ आउनुभएको छ। अब के गर्नुपर्छ, तपाईं आज्ञा दिनुहोस्।
9शिष्यबाट राम, लक्ष्मण तथा विदेहराजकी यशस्विनी पुत्रीको आगमनको विषयमा सुनेर मुनिले भने:
10यो सौभाग्य हो कि राम यति दीर्घ कालपछि मलाई भेट्न आउनुभएको छ। म उहाँको आगमनको प्रतीक्षा गर्दै थिएँ।
11छिटो जाऊ र यथोचित आतिथ्यसहित राम, उहाँकी पत्नी सीता तथा भाइ लक्ष्मणलाई मेरो सामु ल्याऊ। उहाँहरूलाई अहिलेसम्म भित्र किन ल्याइएन?
12धर्मका ज्ञाता ती महामुनिले जुन आज्ञा दिए, त्यसको उत्तरमा शिष्यले श्रद्धापूर्वक हात जोडेर भने—'त्यसै होस्।'
13तब उत्तेजित अवस्थामा ती शिष्य आश्रमबाट बाहिर आए र लक्ष्मणलाई भने—'राम कहाँ हुनुहुन्छ? उहाँ आफैँ मुनिको दर्शनका लागि आउनुहोस्।'
14तब लक्ष्मण ती शिष्यसँगै आश्रमको प्रवेशद्वारमा पुगे र उसलाई काकुत्स्थ वंशी राम तथा जनकनन्दिनी सीता देखाए।
15ती शिष्यले विनम्रतापूर्वक अगस्त्यका वचन निवेदन गरे र यथोचित आतिथ्यसहित उहाँलाई भित्र ल्याए।
16तब राम, सीता र लक्ष्मणले शान्तिपूर्वक विचरण गर्ने मृगका बथान हेर्दै (जो तिनको प्रवेशले विचलित भएनन्) आश्रममा प्रवेश गरे।
17रामले त्यस आश्रममा ब्रह्मा, विष्णु, अग्नि, इन्द्र, सूर्य, चन्द्र, भग, कुबेर, धाता (परमात्मा), विधाता (सृष्टिकर्ता ब्रह्मा), वायु, अनन्त (महान् नागराज), गायत्री, वसु, पाशहस्त (वरुण), वरुण, कार्तिकेय र धर्मका स्थान (वेदी) देखे।
18रामले त्यस आश्रममा ब्रह्मा, विष्णु, अग्नि, इन्द्र, सूर्य, चन्द्र, भग, कुबेर, धाता (परमात्मा), विधाता (सृष्टिकर्ता ब्रह्मा), वायु, अनन्त (महान् नागराज), गायत्री, वसु, पाशहस्त (वरुण), वरुण, कार्तिकेय र धर्मका स्थान (वेदी) देखे।
19रामले त्यस आश्रममा ब्रह्मा, विष्णु, अग्नि, इन्द्र, सूर्य, चन्द्र, भग, कुबेर, धाता (परमात्मा), विधाता (सृष्टिकर्ता ब्रह्मा), वायु, अनन्त (महान् नागराज), गायत्री, वसु, पाशहस्त (वरुण), वरुण, कार्तिकेय र धर्मका स्थान (वेदी) देखे।
20रामले त्यस आश्रममा ब्रह्मा, विष्णु, अग्नि, इन्द्र, सूर्य, चन्द्र, भग, कुबेर, धाता (परमात्मा), विधाता (सृष्टिकर्ता ब्रह्मा), वायु, अनन्त (महान् नागराज), गायत्री, वसु, पाशहस्त (वरुण), वरुण, कार्तिकेय र धर्मका स्थान (वेदी) देखे।
21त्यसपछि शिष्यहरूले घेरिएका ती मुनि बाहिर आए। रामले उनलाई तेजस्वी मुनिहरूको अगिअगि आइरहेको देखे।
22पराक्रमी रामले समृद्धि बढाउने लक्ष्मणलाई भने—हे लक्ष्मण! मुनि अगस्त्य बाहिर आउँदै हुनुहुन्छ। उहाँको आर्य स्वरूपबाट म जान्दै छु कि यी मुनि तपस्याका महान् कोष हुनुहुन्छ।
23पराक्रमी रामले समृद्धि बढाउने लक्ष्मणलाई भने—हे लक्ष्मण! मुनि अगस्त्य बाहिर आउँदै हुनुहुन्छ। उहाँको आर्य स्वरूपबाट म जान्दै छु कि यी मुनि तपस्याका महान् कोष हुनुहुन्छ।
24यसो भनेर शत्रुतापन महाबाहु रामले सूर्यसमान देदीप्यमान अगस्त्यका चरण समाते।
25त्यसपछि धर्मात्मा रामले विदेहराजकुमारी सीता र लक्ष्मणसहित उभिएर हात जोडी सम्मान अर्पण गरे।
26अगस्त्यले आसन र पानी दिएर रामको स्वागत गरे, उनको कुशलता सोधे र भने—कृपया विराजमान हुनुहोस्।
27अग्निलाई आहुति दिएर तथा सादर अर्घ्य आदि अर्पण गरी ती मुनिले तपस्वीहरूको परम्पराअनुसार अतिथिहरूको पूजा गरे र तिनलाई भोजन पस्किए।
28अनि तब धर्मका ज्ञाता महामुनि अगस्त्यले पहिले आफ्नो आसन ग्रहण गरे र हात जोडेर बसेका धर्मज्ञानमा निपुण रामलाई सम्बोधन गरे।
29हे काकुत्स्थ वंशका वंशज! अग्निदेवलाई आहुति अर्पण गरेपछि मात्र अतिथिको पानी आदिले पूजा गर्नुपर्छ। अन्यथा गृहस्थले झूटा साक्षीसमान परलोकमा आफ्नै मासु खानुपर्नेछ।
30तपाईं समस्त लोकका राजा हुनुहुन्छ, धर्मका अनुयायी हुनुहुन्छ, पूजनीय महान् योद्धा र सम्माननीय आत्मा हुनुहुन्छ। हे राम! तपाईंजस्तो प्रिय अतिथि मकहाँ आउनुभएको छ।
31रामलाई यो भनेर (मुनिले) फल, कन्दमूल, फूल तथा इच्छाअनुसार अन्य वस्तु अर्पण गरी उनको सम्मान गरे। त्यसपछि उनले रामलाई पुनः भने:
32हे मानिसहरूमा श्रेष्ठ! सुन र मणि जडिएको यो दिव्य धनुष विष्णुको हो र विश्वकर्माद्वारा रचिएको हो। सूर्यसमान देदीप्यमान यो उत्तम, अमोघ बाण मलाई ब्रह्माजीले दिनुभएको थियो।
33हे मानिसहरूमा श्रेष्ठ! सुन र मणि जडिएको यो दिव्य धनुष विष्णुको हो र विश्वकर्माद्वारा रचिएको हो। सूर्यसमान देदीप्यमान यो उत्तम, अमोघ बाण मलाई ब्रह्माजीले दिनुभएको थियो।
34अग्निका ज्वालासमान चम्कने तीखा अक्षय बाणले पूरै भरिएका यी दुई तूणीर, सुनले अलङ्कृत यो तरबार र यो ठूलो चाँदीको म्यान मलाई इन्द्रले दिनुभएको थियो।
35प्राचीन कालमा विष्णुले यसै धनुषले युद्धमा राक्षसहरूको वध गर्नुभयो र देवताहरूका लागि देदीप्यमान समृद्धि पुनः प्राप्त गर्नुभयो।
36हे सम्मानदाता! आफ्नो विजयका लागि यो धनुष, दुवै तूणीर, तरबार र बाण त्यसै गरी ग्रहण गर्नुहोस् जसरी इन्द्रले वज्र स्वीकार गर्छन्।
37तेजस्वी भगवान् अगस्त्यले यो भनेर ती समस्त उत्तम अस्त्र रामलाई दिए। र अगाडि भने: यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अरण्यकाण्डको बाह्रौँ सर्ग समाप्त भयो।