Anushasanika Parva — Whether a Brahmana eating Havya at the invitation of a Brahmana, while fasting, commits sin
Volume IX — Anushasana to Svargarohana Parva · Chapter 93
Sanskrit
1युधिष्ठिर उवाच द्विजातयो व्रतोपेता हविस्ते यदि भुजते। अन्नं ब्राह्मणकामाय कथमेतत् पितामह॥
2भीष्म उवाच अवदोक्तव्रताश्चैव भुजानाः कामकारणे। वेदोक्तेषु तु भुजाना व्रतलुप्ता युधिष्ठिर॥
3युधिष्ठिर उवाच यदिदं तप इत्याहुरुपवासं पृथग्जनाः। तपः स्यादेतदेवेह तपोऽन्यद् वापि किं भवेत्॥
4भीष्म उवाच मासार्धमासोपवासाद् यत् तपो मन्यते जनः। आत्मतन्त्रोपघाती यो न तपस्वी न धर्मवित्॥
5त्यागस्य चापि सम्पत्तिः शिष्यते तप उत्तमम्। सदोपवासी च भवेद् ब्रह्मचारी तथैव च।॥
6मुनिश्च स्यात् सदा विप्रो वेदांश्चैव सदा जपेत्। कुटुम्बिको धर्मकामः सदास्वप्नश्च मानवः॥
7अमांशशी सदा च स्यात् पवित्रं च सदा पठेत् ऋतवादी सदा च स्यान्नियतश्च सदा भवेत्॥
8विघसाशी कथं च स्यात् सदा चैवातिथिप्रियः। अमृताशी सदा च स्यात् पवित्री च सदा भवेत्॥
9युधिष्ठिर उवाच कथं सदोपवासी स्याद् ब्रह्मचारी च पार्थिव। विघसाशी कथं न स्यात् कथं चैवातिथिप्रियः॥
10भीष्म उवाच अन्तरा सायमाशं च प्रातराशं च यो नरः। सदोपवासी भवति यो न भुङ्क्तेऽन्तरा पुनः॥
11भार्यां गच्छन् ब्रह्मचारी ऋतौ भवति चैव ह। ऋतवादी सदा च स्याद् दानशीलस्तु मानवः॥
12अभक्षयन् वृथा मांसममांसाशी भवत्युत। दानं ददत् पवित्री स्यादस्वप्नश्च दिवास्वपन्॥
13भृत्यातिथिषु यो भुङ्क्ते भुक्तवत्सु नरः सदा। अमृतं केवलं भुङ्क्ते इति विद्धि युधिष्ठिर॥
14अभुक्तवत्सु नाश्नाति ब्राह्मणेषु तु यो नरः। अभोजनेन तेनास्य जितः स्वर्गो भवत्युत॥
15देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च संथितेभ्यस्तथैव च। अवशिष्टानि यो भुङ्क्ते तमाहुर्विघसाशिनम्॥
16तेषां लोका हापर्यन्ताः सदने ब्रह्मणः स्मृताः। उपस्थिता ह्यप्सरसो गन्धर्वेश्च जनाधिप॥
17देवतातिथिभिः सार्धं पितृभ्यश्चोपभुञ्जते। रमन्ते पुत्रपौत्रेण तेषां गतिरनुत्तमा॥
18युधिष्ठिर उवाच ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छन्ति दानानि विविधानि च। दातृप्रतिग्रहीत्रोर्वै को विशेषः पितामह॥
19भीष्म उवाच साधोर्यः प्रतिगृह्णीयात् तथैवासाधुतो द्विजः। गुणवत्यल्पदोष: स्यान्निर्गुणे तु निमज्जति॥
20अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। वृषादर्भश्च संवादं सप्तर्षीणां च भारत॥
21कश्यपोऽत्रिर्वसिष्ठश्च भरद्वाजोऽथ गौतमः। विश्वामित्रो जगदग्निः साध्वी चैवाप्यरुन्धती॥ सर्वेषामथ तेषां तु गण्डाभूत् कर्मकारिका। शूद्रः पशुसखश्चैव भर्ता चास्या बभूव ह॥
22ते च सर्वे तपस्यन्तः पुरा चेहर्महीमिमाम्। समाधिनोपशिक्षन्तो ब्रह्मलोकं सनातनम्॥
23अथाभवदनावृष्टिर्महती कुरुनन्दन। कृच्छ्रप्राणोऽभवद् यत्र लोकोऽयं वै क्षुधान्वितः॥
24कस्मिंश्चिच्च पुरा शैब्येन शिबिसूनुना। दक्षिणार्थेऽथ ऋत्विग्भ्यो दत्तः पुत्रः पुरा किल॥
25अस्मिन् कालेऽथ सोऽल्पायुर्दिष्टान्तमगमत् प्रभुः। ते तं क्षुधाभिसंतप्ताः परिवार्योपतस्थिरे॥
26प्रतिग्रहस्तारयति पुष्टिवै प्रतिगृह्यताम्। मयि यद् विद्यते वित्तं तद् वृणुध्वं तपोधनाः॥
27प्रियो हि मे ब्राह्मणो याचमानो दद्यामहं वोऽश्वतरीसहस्रम्। एकैकशः सवृषाः सम्प्रसूताः सर्वेषां वै शीघ्रगाः श्वेतरोमाः॥
28कुलंभराननडुहः शतं शतान् धुर्यान्श्वेतान् सर्वशोऽहं ददामि। दग्र्या गृष्टयो धेनवः सुव्रताश्च॥
29वृषदर्भ पुत्र उवाच वरान् ग्रामान् ब्रीहिरसं यवांश्च रत्नं चान्यद् दुर्लभं किं ददानि। नास्मिन्नभक्ष्ये भावमेवं कुरुध्वं पुष्ट्यर्थं वः किं प्रयच्छाम्यहं वै॥
30ऋषय ऊचुः राजन् प्रतिग्रहो राज्ञां मध्वास्वादो विषोपमः। तज्जानमानः कस्मात् त्वं कुरुषे नः प्रलोभनम्॥
31क्षेत्रं हि दैवतमिदं ब्राह्मणान् समुपाश्रितम्। अमलो ह्येष तपसा प्रीतः प्रीणाति देवताः॥
32अह्रापहि तपो जातु ब्राह्मणस्योपजायते। तद् दाव इव निर्दह्यात् प्राप्तो राजप्रतिग्रहः॥
33कुशलं सह दानेन राजन्नस्तु सदा तवा अर्थिभ्यो दीयतां सर्वमित्युक्त्वान्येन ते ययुः॥
34ततः प्रचोदिता राज्ञा वनं गत्वास्य मन्त्रिणः। प्रचीयोदुम्बराणि स्म दातुं तेषां प्रचक्रिरे॥
35उदुम्बराण्यथान्यानि हेमगर्भाण्युपाहरन्। भृत्यास्तेषां ततस्तानि प्रग्रहितमुपाद्रवन्॥
36गुरूणीति विदित्वाथ न ग्राह्याण्यत्रिरब्रवीत्। न स्महे मन्दविज्ञाना न स्महे मन्दबुद्धयः॥
37हैमानीमानि जानीमः प्रतिबुद्धाः स्म जागृम। इह ह्येतदुपादत्तं प्रेत्य स्यात् कटुकोदयम्। अप्रतिग्राह्यमेवैतत् प्रेत्येह च सुखेप्सुना।॥
38वसिष्ठ उवाच शतेन निष्कगणितं सहस्रेण च सम्मितम्। तथा बहु प्रतीच्छन् वै पापिष्ठां पतते गतिम्॥
39कश्यप उवाच यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः। सर्वं तन्नालमेकस्य तस्माद् विद्वाञ्छमं चरेत्॥
40भरद्वाज उवाच उत्पन्नस्य रुरोः शृङ्गं वर्धमानस्य वर्धते। प्रार्थना पुरुषस्येव तस्य मात्रा न विद्यते॥
41गौतम उवाच न तल्लोके द्रव्यमस्ति यल्लोकं प्रतिपूरयेत्। समुद्रकल्पः पुरुषो न कदाचन पूर्यते॥
42विश्वामित्र उवाच कामं कामयमानस्य यदा कामः समृध्यते। अथैनमपरः कामस्तृष्णाविध्यति बाणवत्॥
43जमदग्निरुवाच प्रतिग्रहे संयमो वै तपो धारयते ध्रुवम्। तद् धनं ब्राह्मणस्येह लुभ्यमानस्य विस्रवेत्॥
44अरुन्धत्युवाच धर्मार्थं संचयो यो वै द्रव्याणां पक्षसम्मतः। तप:संचय एवेह विशिष्टो द्रव्यसंचयात्॥
45गण्डोवाच उग्रदितो भयाद् यस्माद् बिभ्यतीमे ममेश्वराः। बलीयांसो दुर्बलवद् विभेम्यहमतः परम्॥
46पशुसख उवाच यद् वै धर्मे परं नास्ति ब्राह्मणास्तद्धनं विदुः। विनयार्थं सुविद्वांसमुपासेयं यथातथम्॥
47ऋषिरुवाच कुशलं सह दानेन तस्मै यस्य प्रजा इमाः। फलान्युपधियुक्तानि य एवं नः प्रयच्छति॥
48भीष्म उवाच इत्युक्त्वा हेमगर्भाणि हित्वा तानि फलानि वै। ऋषयो जग्मुरन्यत्र सर्व एत धृतव्रताः॥
49मन्त्री उवाच उपधिं शङ्कमानास्ते हित्वा तानि फलानि वै। ततोऽन्येनव गच्छन्ति विदितं तेऽस्तु पार्थिव॥
50भीष्म उवाच इत्युक्तः स तु भृत्यैस्तैर्वृषादर्भिश्चुकोप ह। तेषां वै प्रतिकर्तुं च सर्वेषामगमद् गृहम्॥
51स गत्वा हवनीयेऽग्नौ तीव्र नियममास्थितः। जुहाव संस्कृतैर्मन्त्रैरेकैकामाहुतिं नृपः॥
52तस्मादग्नेः समुत्तस्थौ कृत्या लोकभयंकरी। तस्या नाम वृषादर्भिर्यातुधानीत्यथाकरोत्॥
53सा कृत्या कालरात्रीव कृताञ्जलिरुपस्थिता। वृषादी नरपतिं किं करोमाति चाब्रवीत्॥
54वृषदर्भी उवाच ऋषीणां गच्छ सप्तनामरुन्धत्यास्तथैव च। दासीभर्तुश्च दास्याश्च मनसा नाम धारय॥
55ज्ञात्वा नामानि चैवैषां सर्वानेतान् विनाशय। विनष्टेषु तथा स्वैरं गच्छ यत्रेप्सितं तव॥
56भीष्म उवाच सा तथेति प्रतिश्रुत्य यातुधानी स्वरूपिणी। जगाम तद् वनं यत्र विचेरुस्ते महर्षयः॥
57अथात्रिप्रमुखा राजन् वने तस्मिन् महर्षयः। व्यचरन् भक्षयन्तो वै मूलानि च फलानि च॥
58अथापश्यन् सुपीनांसपाणिपादमुखोदरम्। परिव्रजन्तं स्थूलाङ्गं परिव्राजं शुना सह॥
59अरुन्धती तु तं दृष्ट्वा सर्वाङ्गोपचितं शुभम्। भवितारो भवन्तो वै नैवमित्यब्रवीदृषीन्॥
60वसिष्ठ उवाच नैतस्येह यथास्माकमग्निहोत्रमनिर्हतम्। सायं प्रातश्च होतव्यं तेन पीवाञ्छुना सह॥
61अत्रिरुवाच नैतस्येह यथास्माकं क्षुधा वीर्यं समाहतम्। कृच्छ्राधीतं प्रनष्टं च तेन पीवाञ्छना सह॥
62विश्वामित्र उवाच नैतस्येह यथास्माकं शश्वच्छास्त्रं जरद्गवः। अलसः क्षुत्परो मूर्खस्तेन पीवाञ्छना सह॥
63जमदग्निरुवाच नैतस्येह यथास्माकं भक्तमिन्धनमेव च। संचिन्त्यं वार्षिकं चित्ते तेन पीवाञ्छुना सह॥
64कश्यप उवाच नैतस्येह यथास्माकं चत्वारश्च सहोदराः। देहि देहीति भिक्षन्ति तेन पीवाञ्छना सह।॥
65भरद्वाज उवाच नैतस्येह यथास्माकं ब्रह्मबन्धोरचेतसः। शोको भार्यापवादेन तेन पावाञ्छना सह॥
66गौतम उवाच नैतस्येह यथास्माकं त्रिकौशेयं च राङ्कवम्। एकैकं वै त्रिवर्षीयं तेन पीवाञ्छना सह॥
67भीष्म उवाच अथ दृष्ट्वा परिव्राट् स तान् महर्षीन् शुना सह। अभिगम्य यथान्यायं पाणिस्पर्शमथाचरत्॥
68परिचर्यां वने तां तु क्षुत्प्रतीघातकारिकाम्। अन्योन्येन निवेद्याथ प्रातिष्ठन्त सहैव ते॥
69एकनिश्चयकार्याश्च व्यचरन्त वनानि ते। आददानाः समुद्धृत्य मूलानि च फलानि च॥
70कदाचिद् विचरन्तस्ते वृक्षरविरलैर्वृताम्। शुचिवारिप्रसन्नोदां ददृशुः पद्मिनी शुभाम्॥
71बालादित्यवपुःप्रख्यैः पुष्करैरुशोभिताम्। वैदूर्यवर्णसदृशैः पद्मपत्रैरथावृताम्॥
72नानाविधैश्च विहगैर्जलप्रकरसेविभिः। एकद्वारामनादेयां सूपतीर्थामकर्दमाम्॥
73वृषादर्भिप्रयुक्ता तु कृत्या विकृतदर्शना। यातुधानीति विख्याता पद्मिनी तामरक्षत॥
74पशुसखसहायास्तु बिसार्थं ते महर्षयः। पद्मिनीमभिजग्मुस्ते सर्वं कृत्याभिरक्षिताम्॥
75ततस्ते यातुधानी तां दृष्ट्वा विकृतदर्शनाम्। स्थितां कमलिनीतीरे कृत्यामूचुर्महर्षयः॥ एका तिष्ठसि का च त्वं कस्यार्थे किं प्रयोजनम्। पद्मिनीतीरमाश्रित्य ब्रूहि त्वं किं चिकीर्षसि॥
76यातुधान्युवाच यास्मि सास्म्यनुयोगो मे न कर्तव्यः कथंचन। आरक्षिणीं मां पद्मिन्या वित्त सर्वे तपोधनाः॥
77ऋषय ऊचुः सर्व एव क्षुधार्ताः स्म न चान्यत् किंचिदस्ति नः। भवत्याः सम्मते सर्वे गृह्णीयाम बिसान्युत॥
78यातुधान्युवाच समयेन बिसानीतो गृह्णीध्वं कामकारतः। एकैको नाम मे प्रोक्त्वा ततो गृह्णीत माचिरम्॥
79भीष्म उवाच विज्ञाय यातुधानीं तां कृत्यामृषिवधैषिणीम्। अत्रिः क्षुधापरीतात्मा ततो वचनमब्रवीत्॥
80अत्रिरुवाच अरात्रिरत्रिः सा रात्रिर्यां नाधीते त्रिरद्य वै। अरात्रिरत्रिरित्येव नाम ते विद्धि शोभने॥
81यातुधान्युवाच यथोदाहृतमेतत्ते मयि नाम महाद्युते। दुर्धार्यमेतत् मनसा गच्छावतर पद्मिनीम्॥
82वसिष्ठ उवाच वसिष्ठोऽस्म वरिष्ठोऽस्मि वसे वासगृहेष्वपि। वसिष्ठत्वाच्च वासाच्च वसिष्ठ इति विद्धि माम्।।८४।
83यातुधान्युवाच नामनैरुक्तमेतत् ते दुःखव्याभाषिताक्षरम्। नैतद् धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम्॥
84कश्यप उवाच कुलं कुलं च कुवमः कुवमः कश्यपो द्विजः। काश्यः काशनिकाशत्वादेतन्मे नाम धारया।८६॥
85यातुधान्युवाच यथोदाहृतमेतत् ते मयि नाम महायुते। दुर्धार्यमेतन्मनसा गच्छावतर पद्मिनीम्॥
86वसिष्ठ उवाच भरेऽसुतान् भरेऽशिष्यान् भरे देवान् भरे द्विजान्। भरे भार्यों भरे द्वाजं भरद्वाजोऽस्मि शोभने॥
87यातुधान्युवाच नामनैरुक्तमेतत् ते दुःखव्याभाषिताक्षरम्। नैतद् धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम्॥
88गौतम उवाच गोदमो दमतोऽधूमोऽदमस्ते समदर्शनात्। विद्धि मां गौतमं कृत्ये यातुधानि निबोध माम्॥
89यातुधान्युवाच यथोदाहृतमेतत् ते मयि नाम महामुने। नैतद् धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम्॥
90विश्वामित्र उवाच विश्वे देवाश्च मे मित्रं मित्रमस्मि गवां तथा। विश्वामित्रमिति ख्यातं यातुधानि निबोध माम्॥
91यातुधान्युवाच नामनैरुक्तमेतत् ते दुःखव्याभाषिताक्षरम्। नैतद् धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम्॥
92जमदग्निरुवाच जाजमद्यजजानेऽहं जिजाहीह जिजायिषि। जमदग्निरिति ख्यातस्ततो मां विद्धि शोभने॥
93यातुधान्युवाच यथोदाहृतमेतत् ते मयि नाम महामुने। नैतद् धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम्॥
94अरुन्धत्युवाच धरान् धरित्री वसुधां भर्तुस्तिष्ठाम्यनन्तरम्। मनोऽनुरुन्धती भुर्तुरिति मां विद्ध्यरुन्धतीम्॥
95यातुधान्युवाच नामनैरुक्तमेतत् ते दुःखव्याभाषिताक्षरम्। नैतद् धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम्॥
96गण्डोवाच वक्त्रैकदेशे गण्डेति धातुमेतं प्रचक्षते। तेनोन्नतेन गण्डेति विद्धि मानलसम्भवे॥
97यातुधान्युवाच नामनैरुक्तमेतत् ते दुःखव्याभाषिताक्षरम्। नैतद् धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम्॥
98पशुसख उवाच पशून् रजामि दृष्ट्वाहं पशूनां च सदा सखा। गौणं पशुसखेत्येवं विद्धि मामग्निसम्भवे॥
99यातुधान्युवाच नामनैरुक्तमेतत् ते दुःखव्याभाषिताक्षरम्। नैतद् धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम्॥
100शुन:सख उवाच एभिरुक्तं यथा नाम नाहं वक्तुमिहोत्सहे। शुन:सखसखायं मां यातुधान्युपधारय॥
101यातुधान्युवाच नामनैरुक्तमेतत् ते वाक्यं संदिग्धया गिरा। तस्मात् पुनरिदानीं त्वं ब्रूहि यन्नाम ते द्विज॥
102शुनःसख उवाच सकृदुक्तं मया नाम न गृहीतं त्वया यदि। तस्मात् त्रिदण्डाभिहता गच्छ भस्मेति मा चिरम्।।१०४
103यातुधान्युवाच सा ब्रह्मदण्डकल्पेन तेन मूर्ध्नि हता तदा। कृत्या पपात मेदिन्यां भस्म सा च जगाह ह॥
104शुनः सखा च हत्वा तां यातुधानी महाबलाम्। भुवि त्रिदण्डं विष्टभ्य शाद्वले समुपाविशत्॥
105यातुधान्युवाच ततस्ते मुनयः सर्वे पुष्कराणि बिसानि च। यथाकाममुपादाय समुत्तस्थुर्मुदान्विताः॥
106श्रमेण महता कृत्वा ते बिसानि कलापशः। तीरे निक्षिप्य पद्मिन्यास्तर्पणं चक्रुरम्भसा॥
107भीष्म उवाच अथोत्थाय जलात् तस्मात् सर्वं ते समुपागमन्। नापश्यंश्चापि ते तानि बिसानि पुरुषर्षभाः॥
108ऋषय ऊचुः केन क्षुधापरीतानामस्माकं पापकर्मणाम्। नृशंसेनापनीतानि बिसान्याहारकाक्षिणाम्॥
109शङ्कमानास्त्वन्योन्यं पप्रच्छुर्द्विजसत्तमाः। त ऊचुः समयं सर्वे कुर्म इत्यरिकर्षन॥
110ते त उक्त्वा बाढमित्येवं सर्व एव तदा समम्। क्षुधार्ताः सुपरिश्रान्ताः शपथायोपचक्रमुः॥
111स गां स्पृशतु पादेन सूर्यं च प्रतिमेहतु। अनध्यायेष्वधीयीत बिसस्तैन्यं करोति यः॥
112वसिष्ठ उवाच अनध्याये पठल्लोके शुनः स परिकर्षतु। परिव्राट कामवृत्तस्तु बिसस्तैन्यं करोति यः॥ शरणागतं हन्तु स वै स्वसुतां चोपजीवतु। अर्थान् काङ्क्षतु कीनाशाद् बिसस्तैन्यं करोति यः॥
113कश्यप उवाच सर्वत्र सर्वं लपतु न्यासलोपं करोतु च। कूटसाक्षित्वमभ्येतु बिसस्तैन्यं करोति यः॥ वृथामांसाशनश्चास्तु वृथादानं करोतु च। यातु स्त्रियं दिवा चैव बिसस्तैन्यं करोति यः॥
114भरद्वाज उवाच नृशंसस्त्यक्तधर्मास्तु स्त्रीषु ज्ञातिषु गोषु च। ब्राह्मणं चापि जयतां बिसस्तैन्यं करोति यः॥ उपाध्यायमधः कृत्वा ऋचोऽध्येतु यजूंषि च। जुहोतु च स कक्षाग्नौ बिसस्तैन्यं करोति यः॥
115जमदग्निरुवाच पुरीषमुत्सृजत्वप्सु हन्तु गां चैव दुह्यतु। अनृतौ मैथुनं यातु बिसस्तैन्यं करोति यः॥ द्वेष्यो भार्योपजीवी स्याद् दूरबन्धुश्च वैरवान्। अन्योन्यस्यातिथिश्चास्तु बिसस्तैन्यं करोति यः॥
116गौतम उवाच अधीत्य वेदांस्त्यजतु त्रीनग्नीनपविध्यतु। विक्रीणातु तथा सोमं बिसस्तैन्यं करोति यः॥ उदपानप्लवे ग्रामे ब्राह्मणो वृषलीपतिः। तस्य सालोक्यतां वातु बिसस्तैन्यं करोति यः।।१२३
117विश्वामित्र उवाच जीवतो वै गुरून् भृत्यान् भरन्त्वस्य परे जनाः। अगतिर्बहुपुत्रः स्याद् बिसस्तैन्यं करोति यः॥
118अशुचिर्ब्रह्मकूटोऽस्तु ऋद्ध्या चैवाप्यहंकृतः। कर्षको मत्सरी चास्तु बिसस्तैन्यं करोति यः॥
119वर्षाचरोऽस्तु भृतको राज्ञश्चास्तु पुरोहितः। अयाज्यस्य भवेदृत्विग् बिसस्तैन्यं करोति यः॥
120अरुन्धत्युवाच नित्यं परिभवेच्छ्वधूं भर्तुर्भवतु दुर्मनाः। एका स्वादु समाश्नातु बिसस्तैन्यं करोति या॥
121ज्ञातीनां गृहमध्यस्था सक्तूनत्तु दिनक्षये। अभोग्या वीरसूरस्तु बिसस्तैन्यं करोति या॥
122गण्डोवाच अनृतं भाषतु सदा बन्धुभिश्च विरुध्यतु। ददातु कन्यां शुल्केन बिसस्तैन्यं करोति यः॥
123साधयित्वा स्वयं प्राशेद् दास्ये जीर्यतु चैव ह। विकर्मणा प्रमीयेत बिसस्तैन्यं करोति यः॥
124पशुसख उवाच दास एव प्रजायेतामप्रसूतिरकिंचनः। दैवतेष्वनमस्कारो बिसस्तैन्यं करोति यः॥
125शुनःसुख उवाच अध्वर्यवे दुहितरं वा ददातु च्छन्दोगे वा चरितब्रह्मचर्ये। आथर्वणं वेदमधीत्य विप्रः स्नायीत वा यो हरते बिसानि॥
126ऋषय ऊचुः इष्टमेतद् द्विजातीनां योऽयं ते शपथः कृतः। त्वया कृतं बिसस्तैन्यं सर्वेषां नः शुनः सख॥
127शुनःसख उवाच न्यस्तमद्यं न पश्यद्भिर्यदुक्तं कृतकर्मभिः। सत्यमेतन्न मिथ्यैतद् बिसस्तैन्यं कृतं मया॥
128मया ह्यन्तर्हितानीह बिसानीमानि पश्यत। परीक्षार्थं भगवतां कृतमेवं मयानघाः॥
129रक्षणार्थं च सर्वेषां भवतामहमागतः। यातुधानी ह्यतिक्रूरा कृत्यैषा वो वधैषिणी॥
130वृषादर्भिप्रयुक्तैषा निहता मे तपोधनाः। दुष्टा हिंस्यादियं पापा युष्मान् प्रत्यग्निसम्भवा)।१३७
131तस्मादरम्यागतो विप्रा वासवं मां निबोधते। अलोभादक्षया लोकाः प्राप्ता वै सार्वकामिकाः।।१३८ उत्तिष्ठध्वमितः क्षिप्रं तानवाप्नुत वै द्विजाः॥
132ततो महर्षयः प्रीतास्तथेत्युक्त्वा पुरंदरम्। सहैय त्रिदशेन्द्रेण सर्वे जग्मुस्त्रिविष्टपम्॥ एवमेते महात्मानो भोगैर्बहुविधैरपि। क्षुधा परमया युक्ताश्छन्द्यमाना महात्मभिः॥ नैव लोभं तदा चक्रस्ततः स्वर्गमवाप्नुवन्॥
133भीष्म उवाच तस्मात् सर्वास्ववस्थासु नरो लोभं विवर्जयेत्। एष धर्मः परो राजस्तस्पाल्लोभं विवर्जयेत्॥ इदं नरः सुचरितं समवायेषु कीर्तयन्। अर्थभागी च भवति न च दुर्गाण्यवाप्नुते॥ प्रीयन्ते पितरश्चास्य ऋषयो देवतास्तथा। यशोधर्मार्थभागी च भवति प्रेत्य मानवः॥
English
1Yudhishthira said If Brahmanas who observe a vow (viz., fast) eat, at the invitation of a Brahmana, the Havi, can they be charged with the sin of violating their vow? Tell me this, O Grandfather.
2Bhishma said Let those Brahmanas eat, moved by desire, who observe such vows as are not laid down in the Vedas. About those Brahmanas, however, who observe such vows as are laid down in the Vedas, they are considered as guilty of a breach of their vow, O Yudhishthira, by eating the Havi of Shraddha at the request of him who performs the Shraddha.
3Yudhishthira said Some people say that fast is a penance. Is penance really at one with fast or is it not so? Tell me this, O grandfather.
4Bhishma said People do consider a regular fast for a month or a half month as a penance. The truth, however, is that one who mortifies his own body is not to be considered, either as an ascetic or as one conversant with duty.
5Renunciation, however, is considered as the best of penances. A Brahmana should always abstain from food, and observe the vow of celibacy.
6A Brahmana should always practise self denial controlling even speech, and recite the marry and Vedas. The Brahmana should surround himself with children and relatives, from desire of acquiring virtue. He should never sleep.
7He should abstain from meat. He should always read the Vedas and the scriptures. He should always speak the truth, and practise selfcontrol.
8He should eat the residue, (viz., of what remains after serving the deities and guests). Indeed, he should be hospitable towards all that come should be hospitable towards all that come to his house. He should always eat nectar, He should duly observe all rites and celebrate sacrifices.
9Yuthishthira said How may one come to be considered as always observant of fasts? How may one become observant of vows? How, O king, may one come to be an eater of the residue? By doing what may one be said to be fond of guests.
10Bhishma said He who takes food only morning and evening at the appointed hours and abstains from all food during the interval, is said to be an abstainer from food.
11He who knows only his married wife and that only at her season, is said to be observant of the vow of celibacy. By always making gifts, one comes to be considered as truthful in speech,
12By abstaining from all meat obtained from animals killed for nothing, one becomes an abstainer from meat. By making gifts one becomes purged of all sins, and by abstaining from sleep during day time, one comes to be considered always awake,
13He who always eats what remains after serving the guests and servants, know, O Yuthishthira, is said to always eat nectar.
14He who abstains from eating till Brahmanas have eaten, is considered considered as conquering Heaven by such abstention.
15He who eats what remains after serving the celestials, the departed Manes, and relatives and dependants, is said to eat Vighasa or the residue.
16Such man acquire many regions of happiness in the abode of Brahman himself, There, o king, they live in the company of Apsaras and Gandharvas.
17Indeed, they sport and enjoy in these regions, with the celestials and guests and the departed Manes in their company, and surrounded by their children and grandchildren. Even such becomes their high end. own
18Yuthishthira said People are seen to make various kinds of gifts to the Brahmanas. What, however, is the difference, O grandfather, between the giver and the receiver?
19Bhishma said The Brahmana accepts gifts from him who is righteous, and from him who is sinful. If the giver happens to be virtuous, the receiver commits little sin. If, on the other hand, the giver happens to be impious, the receiver sinks in hell.
20Regarding it is cited an old history of the conversation between Vrishadarbhi and the seven Rishis, O Bharata.
21Kashyapa, Atri, Vashishtha, Bharadvaja, Gautama, Visvamitra, Jamadagni, and chaste Arundhati (the wife of Vashishtha), all had a common maidservant whose name was Ganda. A Shudra named Pashusakha married Ganda and became her husband.
22Kashyapa and others, formerly, observed the austeresi penances and roved over the world, desirous of acquiring the eternal region of Brahman by the help of Yogameditation.
23About that time, O delighter of the Kurus, there took place a severe drought. Stricken with hunger, the whole world of living creiures become greatly weak.
24At a sacrifice which had been performed formerly by Shibi's son, he had given away to the Ritviks a son of his as the sacrificial present.
25About this time, longlived as the prince was, he died of starvation. The Rishis named, afflicted with hunger, approached the dead prince and sat encircling him.
26The acceptance of a gift will immediately relieve you all. Do you, therefore, accept a gift for the maintenance of your bodies! you ascetics having penances for wealth, listen to me as I declare what wealth I have.
27That Brahmana who solicits me is ever dear to me. Indeed I shall give you a thousand kine of white hair, foremost in speed, each accompanied by a bull, and each having a wellborn calf, and, therefore, giving milk.
28I shall also give you a thousand bulls of white colour and of the best species and capable of carrying heavy loads. I shall also give you a large number of kine, of good nature, the foremost of their kind, all fat, and each of which, having brought forth her first calf, is quick with her second.
29The son of Vrishadarbha said Tell me what else I shall give of foremost villages, of grain, of barley, and of even the rarer and more precious jewels. Do not seek to eat this food that is inedible. Tell me what should I give you for the maintenance of your bodies.
30The Rishis said O king, to accept gifts from a monarch is very sweet at first but it is poison in the end. Knowing this well, why do you, O king, tempt us then with these offers?
31The body of the Brahmana is the divine field. By penance, it is purified. Then again, by pleasing the Brahmana, one pleases the celestials.
32If a Brahmana accepts the gifts made to him by the king, he loses, by such acceptance, the merit that he would otherwise win by a his penances, they day. Indeed, such acceptance destroys that merit as a burning fire destroys a wilderness.
33May you be happy, O king, as the result of the gifts you make to those who solicit you. Saying these words to them, they left that place, proceeding by another way,
34After this, urged by their master, the ministers of the king, entered those woods and plucking certain figs tried to give them away to those Rishis.
35The offers of king filled some of those figs with gold and mixing them with others tried to induce those ascetics to accept thein.
36Atri took up some of those figs, and finding them heavy refused to take them. He said, We are not shorn of knowledge. We are not fools.
37We know that there is gold within these figs. We have our senses about us. Indeed, we are awake instead of being asleep. If accepted in this world, those will yield bitter results hereafter. He who seeks happiness both in this world and in the next, should never accept these.
38Vasishtha said If we accept even one gold coin, it will be counted as a hundred or even a thousand. If, therefor, we accept many coins, we shall surely attain to an unhappy end in the next world.
39Kashyapa said All the paddy and barley on Earth, all the gold and animals and women that are in the world, are incapable of satisfying the desire of a single person. Hence, a wise man should, removing cupidity, adopt tranquillity.
40Bharadvaja said The horns of a Ruru, when they first appear, begin to grow with the growth of the animal. The cupidity of man is like this. It has no limit.
41Gautama said All the objects which exist in the world cannot satisfy even a single person. Man is like the ocean, for he can never be filled (i.e., satisfied)
42Vishvamitra said When one desire cherished by a person becomes satisfied, there originates immediately another whose satisfaction sought and which pierces him like an arrow.
43Jamadagni said Abstention from accepting gifts supports penances as their root. Acceptance however, destroys that.
44Arundhati said Some people hold that things of the world may be stored for spending them upon the acquisition of virtue. I think, however, that the acquisition of virtue is better than that of riches.
45Ganda said When these my lords, who are gifted with great energy, are so very much afraid of this when seems to be a great terror, weak as I am, I fear it the more.
46Pashusakha said The value of virtue is very superior, There is nothing superior to it. That wealth is known to the Brahmanas. I wait upon them as their servant, only for learning to prize that wealth.
47The Rishis said May he be, as the result of the gifts he makes, who is king of the people of this land. Let his gift bear fruit who has sent these fruit s to us, enclosing gold within them.
48Bhishma said Having said these words, those Rishis of steadfast vows, abandoning the figs having gold within them, left that place and proceeded where they liked.
49The ministers said O king, coming to know of the existence of gold within the figs, the Rishis have departed. Let this be known to you.
50Bhishma said Thus addressed by his ministers, king Vrishadarbhi became stricken with anger against all those Rishis. Indeed, to take vengeance upon them, the king entered his own apartment.
51Practising the austerest of penances, he poured on his sacred fire libations of clarified butter, accompanying each with Mantras uttered by him.
52From that fire there then originated, as the outcome of the incantation, a form capable of striking every one with fear. Vrishadarbhi named her as Yatudhani.
53That form which had originated from the incantations of the king, loO king as dreadful as the Last Night, appeared with joined hands before the king. Addressing king Vrishadarbhi, she said, What shall I do?
54Vrishadarbhi said Go and follow the seven Rishis, as also Arundhati, and the husband of their maidservant, and the maid-servant herself, and understand what the meanings are of their names.
55Having learnt their names, do you kill all of them. After killing them you may go wherever you like.
56Bhishma said Saying, So be it. The who had been named Yatudhani, in her proper form, went to that forest in which the great Rishis, travelled in search of food.
57Indeed, O king, those great Rishis, with Atri among them, roamed within the forest, living upon fruits and roots.
58In course of their travel they saw a mendicant of broad shoulders, and plump arms and legs and wellgrown face and abdomen. Of limbs that were all adipose, he was travelling with a dog in his company.
59Seeing that mendicant whose limbs were all well-developed and beautiful, Arundhati exclaimed, addressing the Rishis, None of you will ever be able to show such wellgrown features.
60Vashishtha said The sacred fire of this person is not like ours, for while he is able to pour libations on it, morning and evening, none of us can do the same. It is therefore that we see both him and his dog so well-formed.
61Atri said This man does not like us, feel the sufferings of hunger. His energy has not suffered, like ours, any decrease. Acquired with the greatest difficulty, his Vedas have not, like ours disappeared. Hence it is that we see both him and his dog so wellgrown.
62Vishvamitra said This man is not, like us, unable to observe the eternal duties laid down in the scriptures, I have become idle. I fell the sufferings of hunger, I have lost the knowledge I had acquired. This man is not like us in this matter. Hence I see both him and his dog so wellgrown.
63Jamadagni said This man has not to think of storing his annual grain and fuel as we are to do. Hence I see both him and his dog so well formed.
64Kashyapa said This man has not, like us, four brothers of the same blood who are begging from house to house, uttering the words, GiveGive! Hence it is that i see him and his dog so wellgrown.
65Bharadvaja said This man has no regret like ours for having condemned and cursed his wife. He has not acted so wickedly and foolishly. Hence I see both him and his dog so well formed.
66Gautama said This man has not like us only three pieces of covering made of Kusha grass, and a single Ranku skin, each of which, again, is three years old. Hence it is that I see both him and his dog so well formed.
67Bhishma said Seeing those great Rishis, the wandering mendicant, approached them and accosted them all by touching their hand, according to the practice.
68Conversing then with each other about the difficulty of getting sustenance in that forest and the consequent necessity of under going the pangs of hunger, all of them left that place.
69Indeed, they travelled through that forest, all bent upon a common object, viz., the plucking of fruits and the extraction of roots for maintenance.
70One day, as they were travelling, they saw a beautiful lake filled with lotuses. Its banks were covered with trees which stood thickly ncar one another. The waters of the lake were pure and transparent.
71Indeed, the lotuses that adorned the lake were all of the colour of the rising sun. The leaves that floated on the water were of the colour of lapis lazuli.
72Various kinds of aquatic fowls were sporting on its bosom. There was but one path leading to it. The banks were not covered with mire and the access to the water was easy.
73Urged by Vrishadarbhi, the Rakshasi of dreadful appearance who had originated from his incantations and who had been named Yatudhani, guarded the lake.
74Those foremost Rishis, with Pashusakha in their company, went towards the lake, which was thus guarded by Yatudhani, for the object of collecting some lotusstalks.
75Seeing Yatudhani of fearful aspect standing on the banks of the lake, those great Rishis addressed her, saying Who are you who thus stand alone in this solitary forest? For whom do you wait here? What indeed, is your purpose? What do you do here on the banks of this lake adorned with lotuses?
76Yatudhani said It matters not who I am. I deserve not to be accosted. You having ascetic wealth, know that I am the guard set to watch this lake.
77The Rishis said All of us are hungry. We have nothing else to eat. With your permission we would collect some lotusstalks.
78Yatudhani said According to agreement, do you take he lotusstalks as you please. You must, one by one, give me your names. You may then, without delay, take the stalks!
79Bhishma said Ascertaining that her name was Yatudhani and that she stood there for killing thein, Atri, who was famishing with hunger, addressed her and said those words.
80Atri said I am called Atri because I purify the world from sin. For, again, thrice studying the Vedas every day, I have made days of may nights. That, again, is no night in which I have not studied the Vedas. Therefore also I am called Atri, O beautiful lady!
81Yatudhani said O you of great effulgence, the explanation you have given me of your name is incapable of being understood by me. Do you, therefore, go and plunge into this tank filled with lotuses.
82Vasishtha said I am gifted with Yoga powers, I live again, as a householder, and am considered as the foremost of all persons that lead such a mode of life. On account of my being gifted with (such) powers, of my having as a householder, and of my being considered, as the foremost of all householders, I am called Vasishtha.
83Yatudhani said O you of great effulgence, the explanation you have given me of your name is incapable of being understood by me. Do you, therefore, go and plunge into this tank filled with lotuses. Yatudhani said The etymological signification of your name is simply incomprehensible to inasmuch as the inflections which the original roots have under gone are unintelligible. Go and plunge into this lake of lotuses. me
84Kashyapa said I always protect my body, and on account of my penances I have become gifted with effulgence. For thus protecting the body and for this effulgence that is due to my penances, I pass by the name of Kashyapa.
85Yatudhani said O you of great effulgence, the etymological signification you have given of your name is what I cannot comprehend. Go and plunge into this lake filled with lotuses.
86Bharadvaja said I always support my sons, my disciples, the celestials, the Brahmanas, and my wife. On account of my thus supporting all with ease, I pass by the name of Bharadvaja.
87Yatudhani said The etymological signification you have given me of your name is what I cannot fully understand, on account of the many inflections the root has undergone. Go and plunge into this take filled with lotuses,
88Gautama said I have conquered Heaven and Earth by the help of selfcontrol. For my considering all creatures and objects impartially, I am like a smokeless fire. Hence I am incapable of being subjugated by you. When, again, I was born, the effulgence of my body removed the surrounding darkness. For these reasons I am called Gautama.
89Yatudhani said The explanation you have given me of name, O great ascetic, is beyond the range of my comprehension. Go and plunge into this lake of lotuses.
90Vishvamitra said The celestials of the universe are my friends. I am also the friend of the universe. Hence, O Yatudhani, I am called Vishvamitra.
91Yatudhani said The explanation you have given of your name is puzzle to me, on account of the inflections the root has undergone. Go and plunge into this lake of lotuses.
92Jamadagni said I have originated from the sacrificial fire of the celestials. Hence am I called Jamadagni, O you of beautiful features.
93Yatudhani said The etymological signification you have given, O great ascetic, of your name, passes the range of my comprehension. Do you go and plunge into this lake of lotuses.
94Arundhati said I always live by the side of my husband, and hold the Earth jointly with him. I always incline my husband's heart towards me. I am, therefore, called Arundhati.
95Yatudhani said The explanation you have given of your name is beyond my understanding on account of the inflections the roots have undergone. Go and plunge into this lake of lotuses.
96Ganda said The Ganda means a portion of the cheek. As I have not portion a little elevated above the others, I am, O you who have originated from the sacrificial fire of Shaivya, called by the name of Ganda.
97Yatudhani said The explanation which you have given of your name is perfectly incomprehensible to me, on account of the inflections which the root has undergone. Go and plunge into this lake of lotuses.
98Pashusakha said I protect and tend all animals I see, and I am always a friend to all animals. Hence am I called Pashusakha, O you who have originated from the (sacrificial) fire (of king Vrishadarbhi).
99Yatudhani said The explanation you have given of your name is what I cannot understand, on account of the inflections which the roots have undergone. Go and plunge into this lake of lotuses.
100Shunasakha said I cannot explain the etymology of my name like these ascetics. But know, O Yatudhani, that I am called by the name of Shunasakha.
101Yatudhani said You have mentioned your name only once. I have not been able to understand the explanation you have given, do you, therefore, mention it again, O twiceborn one.
102Shunasakha said Since you have not been able to catch my name on account of my having mentioned it only once, I shall strike you with my triple stick! Struck with it, be you reduced forthwith into ashes.
103Bhishma said Struck then, on the head, by the Sannyasin, with his triple stick which resembled the punishment inflicted by a Brahmana, the Rakshasi who had originated from the incantations of king Vrishadarbhi dropped down on the Earth and becoine reduced to ashes.
104Having thus killed the powerful Rakshasi, Shunasakha thrust his stick into the earth and sat himself down on a grassy plot of land.
105The Rishis then, having, as they liked, plucked a number of lotuses and taken up a number of lotusstalks, came up from the lake filled with joy.
106Throwing on the ground the mass of lotuses which they had collected with great labour, they plunged once more into it for offering oblations of water to the departed Manes.
107Coming up, they went to that side of the bank where they had placed the lotusstalks. Reaching that place, those foremost of men found that the stalks were nowhere to be seen.
108The Rishis said What sinful and cruel men has stolen away the lotusstalks collected by our hungry selves from desire of eating.
109Bhishma said Those foremost of twiceborn persons, suspecting one another, o destroyer of enemies, said We shall each have to swear to our innocence.
110All those ascetics then, exhausted with hunger and exertion, agreeing to the proposal, took these oaths,
111Atri said a Let him who has stolen the lotus stalks touch kine with his foot, pass urine facing the sun, and study the Vedas on excluded days.
112Vasishtha said Let him who had stolen the lotusstalks abstain from reading the Vedas, or leash hounds, or be wandering mendicant unrestrained by the ordinances laid down for that mode of life, or be a destroyer of persons who seek refuge with him, or live upon the proceeds of the sale of his daughter, or solicit riches fro, those who are low and vile.
113Kashyapa said Let him who has stolen the lotusstalks give vent to all sorts of words in all places, give false evidence in a court of law, eat the flesh of animals not killed in sacrifices, make gifts to unworthy persons or to worthy persons at unseasonable times, and have sexual connection with women during daytime.
114Bharadvaja said Let him who has stolen the lotusstalks be cruel and sinful in his conduct towards women and kinsmen and kine, Let him humiliate Brahmanas, in disputations, by showing his superior knowledge and skill. Let him study the Richs and the Yajushes, disregarding his preceptor. Let him pour libations upon fires made with dry grass or straw.
115Jamadagni said Let him who has stolen the lotusstalks be guilty of throwing filth and dirt on water. Let him be filled with enmity towards kine. Let him be guilty of having sexual union with women at times other than their season. Let him incur the hatred of all persons. Let him gain the living from the earnings of his wife. Let him have no friends and let him have many enemies. Let him be another's guest for getting in return those acts of hospitality which he has done to that other.
116Gautama said Let him who has stolen the lotusstalks be guilty of throwing away the Vedas after having read them. Let him renounce the three sacred fires. Let him be a seller of the Soma (plant or juice). Let him live with that Brahmana who lives in a village which has only one well from which water is drawn by all classes and who has married a Shudra woman.
117Vishvamitra said Let him who has stolen the lotus stalks be doomed to see his preceptors and seniors and his servants maintained by others during his own lifetime. Let him not have a good end. Let him be the father of many children.
118Let him be always impure and wretch among Brahmanas. Let him be proud of his riches. Let him be a tiller of the soil and let him be filled with malice.
119Let him wander in the rainy season. Let him be a paid servant. Let him be the priest of the king. Let him assist at the sacrifices of such impure persons who are not worthy of being assisted at their sacrifices.
120Arundhati said Let her who has stolen the lotusstalks always humiliate her motherinlaw. Let her be always vexed with her husband. Let her eat whatever good things come to her house without giving a part to others.
121Disregarding the kinsmen of her husband, let her live in her husband's house and eat, every evening, the flour of fried barley! Let her come to be considered as unenjoyable. Let her be the mother of a heroic son.
122Ganda said Let her who has stolen the lotusstalks be always a speaker of untruth. Let her always fall out with her kinsmen! Let her give away her daughter in marriage for money.
123Let her cat the food which she has cooked, alone and without giving a part it to of anybody! Let her pass her whole life as a slave. Indeed, let her who has stolen the lotusstalks be quick with child on account of sexual union under circumstances of guilt.
124Pashusakha said Let him who has stolen the lotusstalks be born of a slavemother. Let him who have many unworthy children. And let him never bow to the celestials.
125Shunasa kha said Let him who has removed the lotusstalks acquire the merit of bestowing his daughter in marriage upon a Brahmana who has studied all the Samans and the Yajushes and who has carefully observed the vow of celibacy. Let him perform the final ablutions after having read all the Atharvans!
126All the Rishis said The oath you have taken is no oath at all, for all the deeds which you have mentioned are very desirable for the Brahmanas! It is evident, Shunasakha, that you have appropriated our lotusstalks.
127Shunasakha said Not seeing the lotusstalks deposited by you, what you say is indeed true, for it is I who have actually stolen them.
128Before you all I have made those stalks disappear. You sinless ones, the act was done by me for testing you.
129I came here for protecting you. That woman who lies killed there was called Yatudhani. She was of a dreadful disposition. Originated from the incantations of king Vrishadarbhi, she had come here from the desire of killing all of you.
130You ascetics having penances for wealth, begged on by that king, she had come but I have killed her. That wicked and sinful creature, originated from the sacrificial fire, would otherwise have taken your lives.
131It was for killing her and saving you that I came here, O you learned Brahmanas. Know that I am Vasava! you have entirely got rid of the influence of cupidity. On account of this, you have acquired many eternal regions fraught with the fruition of every desire as soon as it rises in the heart! Do you rise, forth with from this place and go to those regions of beatitude, O twiceborn ones, that are reserved for you.
132Bhishma said The great Rishis, highly pleased at this, replied to Purandara, saying, So be it! They then ascended to the celestial region the company of Indra himself. Even this, those high souled Rishis giving up all foods and other desirable articles as they are not touched with greed and they obtained the abode of heaven.
133Therefore, a man should give up the lure. O king, is the highest duty. Cupidity should be renounced. The man who recites this account in assemblies of men, succeeds in acquiring riches. Such a man has never to come by a distressful end. The departed Manes, the Rishis, and the celestials become all pleased with him. Hereafter, again, he becomes gifted with fame and religions merit and riches.
Hindi
1युधिष्ठिर ने कहा — यदि व्रत (अर्थात् उपवास) का पालन करने वाले ब्राह्मण किसी ब्राह्मण के निमन्त्रण पर हवि खा लें, तो क्या वे अपने व्रत के भंग के दोषी माने जाएँगे? हे पितामह, मुझे यह बताइए।
2भीष्म ने कहा — जो ब्राह्मण ऐसे व्रतों का पालन करते हैं जो वेदों में विहित नहीं हैं, वे इच्छा से प्रेरित होकर भले ही खा लें। किन्तु हे युधिष्ठिर, जो ब्राह्मण वेदों में विहित व्रतों का पालन करते हैं, वे श्राद्धकर्ता के अनुरोध पर श्राद्ध का हवि खाने से अपने व्रत के भंग के दोषी माने जाते हैं।
3युधिष्ठिर ने कहा — कुछ लोग कहते हैं कि उपवास ही तप है। क्या तप वस्तुतः उपवास के समान ही है अथवा नहीं? हे पितामह, मुझे यह बताइए।
4भीष्म ने कहा — लोग एक मास अथवा अर्ध मास के नियमित उपवास को तप मानते हैं। किन्तु सत्य यह है कि जो अपने ही शरीर को कष्ट देता है, उसे न तपस्वी माना जाना चाहिए न धर्म का ज्ञाता।
5किन्तु त्याग ही तपों में श्रेष्ठ माना गया है। ब्राह्मण को सदा भोजन से संयम रखना चाहिए और ब्रह्मचर्य व्रत का पालन करना चाहिए।
6ब्राह्मण को सदा आत्मसंयम का अभ्यास करना चाहिए, वाणी पर भी नियन्त्रण रखना चाहिए और वेदों का पाठ करना चाहिए। धर्म के अर्जन की इच्छा से ब्राह्मण को अपने चारों ओर सन्तान और सम्बन्धियों को रखना चाहिए। उसे कभी नहीं सोना चाहिए।
7उसे मांस से विरत रहना चाहिए। उसे सदा वेदों और शास्त्रों का अध्ययन करना चाहिए। उसे सदा सत्य बोलना चाहिए और आत्मसंयम का अभ्यास करना चाहिए।
8उसे उच्छिष्ट (अर्थात् देवताओं और अतिथियों को परोसने के पश्चात् जो शेष रहे, वह) खाना चाहिए। वस्तुतः जो भी उसके घर आए, उस सबके प्रति उसे अतिथिपरायण होना चाहिए। उसे सदा अमृत का भोजन करना चाहिए। उसे विधिपूर्वक समस्त कर्मों का पालन और यज्ञों का अनुष्ठान करना चाहिए।
9युधिष्ठिर ने कहा — मनुष्य सदा उपवास का पालन करने वाला कैसे माना जा सकता है? वह व्रतपरायण कैसे हो सकता है? हे राजन्, मनुष्य उच्छिष्टभोजी कैसे हो सकता है? क्या करने से वह अतिथिप्रिय कहलाता है?
10भीष्म ने कहा — जो प्रातः और सायं नियत समयों पर ही भोजन करता है और बीच के काल में समस्त भोजन से विरत रहता है, वह भोजन से संयम रखने वाला कहलाता है।
11जो केवल अपनी विवाहिता पत्नी को और उसे भी केवल ऋतुकाल में जानता है, वह ब्रह्मचर्य व्रत का पालन करने वाला कहलाता है। सदा दान करने से मनुष्य वाणी में सत्यवादी माना जाता है।
12व्यर्थ ही मारे गए पशुओं से प्राप्त समस्त मांस से विरत रहने पर मनुष्य मांस से विरत होने वाला हो जाता है। दान करने से मनुष्य समस्त पापों से शुद्ध हो जाता है, और दिन में निद्रा से विरत रहने पर वह सदा जागृत माना जाता है।
13हे युधिष्ठिर, जान लो कि जो अतिथियों और सेवकों को परोसने के पश्चात् जो शेष रहे वही सदा खाता है, वह सदा अमृत का भोजन करने वाला कहा जाता है।
14जो ब्राह्मणों के भोजन कर लेने तक स्वयं भोजन से विरत रहता है, वह ऐसे संयम से स्वर्ग को जीतने वाला माना जाता है।
15जो देवताओं, दिवंगत पितरों तथा सम्बन्धियों और आश्रितों को परोसने के पश्चात् जो शेष रहे वही खाता है, वह विघस अर्थात् उच्छिष्ट का भोजन करने वाला कहलाता है।
16ऐसे मनुष्य स्वयं ब्रह्मा के धाम में सुख के अनेक लोक प्राप्त करते हैं। हे राजन्, वहाँ वे अप्सराओं और गन्धर्वों के संग में निवास करते हैं।
17वस्तुतः वे उन लोकों में देवताओं, अतिथियों और दिवंगत पितरों को साथ लिए, तथा अपने पुत्रों और पौत्रों से घिरे हुए, क्रीड़ा करते और आनन्द भोगते हैं। उनकी उच्च गति ऐसी ही होती है।
18युधिष्ठिर ने कहा — लोग ब्राह्मणों को नाना प्रकार के दान देते देखे जाते हैं। किन्तु हे पितामह, देने वाले और लेने वाले में क्या अन्तर है?
19भीष्म ने कहा — ब्राह्मण धर्मात्मा से भी दान लेता है और पापी से भी। यदि देने वाला सदाचारी हो तो लेने वाले को अल्प पाप लगता है। किन्तु यदि देने वाला अधर्मी हो तो लेने वाला नरक में डूब जाता है।
20हे भरत, इस विषय में वृषदर्भि और सप्तर्षियों के संवाद का एक प्राचीन इतिहास कहा जाता है।
21कश्यप, अत्रि, वसिष्ठ, भरद्वाज, गौतम, विश्वामित्र, जमदग्नि तथा सती अरुन्धती (वसिष्ठ की पत्नी) — इन सबकी एक ही सेविका थी, जिसका नाम गण्डा था। पशुसख नामक एक शूद्र ने गण्डा से विवाह किया और उसका पति हुआ।
22कश्यप आदि ने पूर्वकाल में कठोरतम तप किया और योगध्यान की सहायता से ब्रह्मा के सनातन लोक को प्राप्त करने की इच्छा से पृथ्वी पर विचरण किया।
23हे कुरुनन्दन, उसी काल में एक भीषण अनावृष्टि पड़ी। भूख से पीड़ित होकर प्राणियों का सारा संसार अत्यन्त दुर्बल हो गया।
24पूर्वकाल में शिबि के पुत्र ने जो यज्ञ किया था, उसमें उसने अपने एक पुत्र को यज्ञ की दक्षिणा के रूप में ऋत्विजों को दे दिया था।
25इसी काल में, यद्यपि वह राजकुमार दीर्घायु था, तथापि वह भूख से मर गया। भूख से पीड़ित उन ऋषियों ने उस मृत राजकुमार के समीप जाकर उसे घेरकर आसन ग्रहण किया।
26'दान का ग्रहण तत्काल ही आप सबका कष्ट दूर कर देगा। अतः अपने शरीरों के निर्वाह के लिए आप दान स्वीकार कीजिए! हे तपोधन तपस्वियो, मुझसे सुनिए, मैं बताता हूँ कि मेरे पास कैसा धन है।
27जो ब्राह्मण मुझसे याचना करता है, वह मुझे सदा प्रिय है। वस्तुतः मैं आपको श्वेत रोम वाली एक सहस्र गौएँ दूँगा, जो गति में श्रेष्ठ हों, प्रत्येक के साथ एक-एक वृषभ हो, और प्रत्येक के साथ एक सुजात बछड़ा हो और इसलिए वे दूध देने वाली हों।
28मैं आपको श्वेत रंग के, उत्तम जाति के और भारी भार ढोने में समर्थ एक सहस्र वृषभ भी दूँगा। मैं आपको सुशील स्वभाव की, अपनी जाति में श्रेष्ठ, हृष्ट-पुष्ट अनेक गौएँ भी दूँगा, जिनमें से प्रत्येक अपना प्रथम बछड़ा जन चुकी है और दूसरे से गर्भवती है।
29वृषदर्भ के पुत्र ने कहा — बताइए, मैं और क्या दूँ — श्रेष्ठ ग्राम, अन्न, जौ, अथवा दुर्लभतम और बहुमूल्य रत्न भी? इस अभक्ष्य भोजन को खाने की इच्छा न कीजिए। बताइए, अपने शरीरों के निर्वाह के लिए मैं आपको क्या दूँ।
30ऋषियों ने कहा — हे राजन्, राजा से दान लेना आरम्भ में तो अत्यन्त मधुर होता है, किन्तु अन्त में वह विष है। यह भली-भाँति जानते हुए भी, हे राजन्, आप इन प्रलोभनों से हमें क्यों लुभाते हैं?
31ब्राह्मण का शरीर दिव्य क्षेत्र है। तप से वह पवित्र होता है। और फिर, ब्राह्मण को प्रसन्न करने से मनुष्य देवताओं को प्रसन्न करता है।
32यदि ब्राह्मण राजा द्वारा दिए गए दान स्वीकार कर ले, तो ऐसे स्वीकार से वह उस पुण्य को खो देता है जो अन्यथा वह उस दिन अपने तप से अर्जित करता। वस्तुतः ऐसा ग्रहण उस पुण्य का वैसे ही नाश कर देता है जैसे धधकती अग्नि वन का नाश कर देती है।
33हे राजन्, जो आपसे याचना करते हैं उन्हें दिए गए दानों के फलस्वरूप आप सुखी हों। उनसे ये वचन कहकर वे उस स्थान से चल दिए और दूसरे मार्ग से आगे बढ़े।
34इसके पश्चात् अपने स्वामी की प्रेरणा से राजा के मन्त्री उस वन में गए और कुछ गूलर के फल तोड़कर उन ऋषियों को देने का प्रयत्न करने लगे।
35राजा के कर्मचारियों ने उनमें से कुछ फलों को स्वर्ण से भर दिया और उन्हें अन्य फलों में मिलाकर उन तपस्वियों को स्वीकार करने के लिए प्रेरित करने का प्रयत्न किया।
36अत्रि ने उन फलों में से कुछ उठाए और उन्हें भारी पाकर लेने से इनकार कर दिया। उन्होंने कहा — हम ज्ञान से रहित नहीं हैं। हम मूर्ख नहीं हैं।
37हम जानते हैं कि इन गूलरों के भीतर स्वर्ण है। हमारी इन्द्रियाँ हमारे वश में हैं। वस्तुतः हम सोए हुए नहीं, अपितु जागृत हैं। यदि इस लोक में इन्हें स्वीकार कर लिया जाए तो वे परलोक में कटु फल देंगे। जो इस लोक और परलोक — दोनों में सुख चाहता है, उसे इन्हें कभी स्वीकार नहीं करना चाहिए।
38वसिष्ठ ने कहा — यदि हम एक भी स्वर्णमुद्रा स्वीकार करें तो वह सौ अथवा सहस्र के समान गिनी जाएगी। अतः यदि हम अनेक मुद्राएँ स्वीकार करें तो परलोक में निश्चय ही हमारी दुर्गति होगी।
39कश्यप ने कहा — पृथ्वी का समस्त धान और जौ, संसार का समस्त स्वर्ण, समस्त पशु और समस्त स्त्रियाँ भी एक ही मनुष्य की इच्छा को तृप्त करने में असमर्थ हैं। अतः बुद्धिमान् मनुष्य को लोभ त्यागकर शान्ति धारण करनी चाहिए।
40भरद्वाज ने कहा — रुरु मृग के सींग जब पहली बार निकलते हैं तो पशु की वृद्धि के साथ बढ़ते ही जाते हैं। मनुष्य का लोभ ऐसा ही है। उसकी कोई सीमा नहीं।
41गौतम ने कहा — संसार में जितनी वस्तुएँ हैं, वे सब मिलकर भी एक ही मनुष्य को तृप्त नहीं कर सकतीं। मनुष्य समुद्र के समान है, क्योंकि वह कभी भरा (अर्थात् तृप्त) नहीं जा सकता।
42विश्वामित्र ने कहा — जब मनुष्य की एक कामना तृप्त हो जाती है, तत्काल ही दूसरी उत्पन्न हो जाती है, जिसकी तृप्ति वह खोजता है और जो उसे बाण के समान बेधती है।
43जमदग्नि ने कहा — दान न लेना ही तप को उसकी जड़ के समान धारण करता है। किन्तु दान का ग्रहण उसका नाश कर देता है।
44अरुन्धती ने कहा — कुछ लोगों का मत है कि संसार की वस्तुएँ संचित की जा सकती हैं, ताकि उन्हें धर्म के अर्जन में व्यय किया जाए। किन्तु मेरा मत है कि धर्म का अर्जन धन के अर्जन से श्रेष्ठ है।
45गण्डा ने कहा — जब मेरे ये स्वामी, जो महान् तेज से सम्पन्न हैं, इस वस्तु से इतना डरते हैं जो महान् भय जान पड़ती है, तब मैं तो दुर्बल हूँ, अतः मैं उससे और भी अधिक डरती हूँ।
46पशुसख ने कहा — धर्म का मूल्य अत्यन्त श्रेष्ठ है। उससे श्रेष्ठ कुछ भी नहीं। वह धन ब्राह्मणों को ज्ञात है। मैं उस धन का मूल्य समझना सीखने के लिए ही उनका सेवक बनकर उनकी परिचर्या करता हूँ।
47ऋषियों ने कहा — जो इस देश की प्रजा का राजा है, वह अपने दिए गए दानों के फलस्वरूप सुखी हो। जिसने इनके भीतर स्वर्ण भरकर ये फल हमें भेजे हैं, उसका दान फलदायी हो।
48भीष्म ने कहा — ये वचन कहकर दृढ़व्रत उन ऋषियों ने भीतर स्वर्ण वाले उन गूलरों को त्यागकर वह स्थान छोड़ दिया और जहाँ चाहा वहाँ चले गए।
49मन्त्रियों ने कहा — हे राजन्, गूलरों के भीतर स्वर्ण होने की बात जानकर ऋषि चले गए हैं। आपको यह ज्ञात हो।
50भीष्म ने कहा — अपने मन्त्रियों के इस प्रकार कहने पर राजा वृषदर्भि उन समस्त ऋषियों पर क्रोध से भर गया। वस्तुतः उनसे प्रतिशोध लेने के लिए राजा अपने कक्ष में प्रविष्ट हुआ।
51कठोरतम तप करते हुए उसने अपनी पवित्र अग्नि में घृत की आहुतियाँ डालीं, और प्रत्येक के साथ अपने उच्चारित मन्त्र भी जोड़े।
52तब उस अग्नि से, उस अभिचार के परिणामस्वरूप, एक ऐसा रूप उत्पन्न हुआ जो सबको भय से व्याप्त कर देने में समर्थ था। वृषदर्भि ने उसका नाम यातुधानी रखा।
53राजा के अभिचार से उत्पन्न वह रूप, जो कालरात्रि के समान भयंकर दीख रहा था, हाथ जोड़े राजा के समक्ष उपस्थित हुआ। राजा वृषदर्भि को सम्बोधित करके उसने कहा — मैं क्या करूँ?
54वृषदर्भि ने कहा — जाओ और सप्तर्षियों का, तथा अरुन्धती का, और उनकी सेविका के पति का, और स्वयं उस सेविका का अनुसरण करो, और समझ लो कि उनके नामों के अर्थ क्या हैं।
55उनके नाम जान लेने पर तुम उन सबको मार डालना। उन्हें मारकर तुम जहाँ चाहो वहाँ जा सकती हो।
56भीष्म ने कहा — 'ऐसा ही हो' कहकर यातुधानी नाम की वह (स्त्री) अपने स्वाभाविक रूप में उस वन को गई जिसमें वे महर्षि भोजन की खोज में विचरण कर रहे थे।
57हे राजन्, वस्तुतः वे महर्षि, जिनमें अत्रि भी थे, फल और मूल पर जीवन बिताते हुए उस वन में विचरण कर रहे थे।
58विचरण करते हुए उन्होंने एक ऐसा भिक्षुक देखा जिसके कन्धे चौड़े थे, भुजाएँ और जंघाएँ पुष्ट थीं, तथा मुख और उदर भरे हुए थे। जिसके समस्त अंग स्थूल थे, वह अपने साथ एक कुत्ते को लिए चल रहा था।
59जिसके समस्त अंग सुविकसित और सुन्दर थे, ऐसे उस भिक्षुक को देखकर अरुन्धती ने ऋषियों को सम्बोधित करते हुए कहा — आपमें से कोई भी कभी ऐसे पुष्ट अंग नहीं दिखा सकेगा।
60वसिष्ठ ने कहा — इस पुरुष की पवित्र अग्नि हमारी अग्नि जैसी नहीं है, क्योंकि यह प्रातः और सायं उस पर आहुतियाँ डाल पाता है, जबकि हममें से कोई वैसा नहीं कर पाता। इसी कारण हम इसे और इसके कुत्ते — दोनों को इतना हृष्ट-पुष्ट देखते हैं।
61अत्रि ने कहा — यह पुरुष हमारी भाँति भूख का कष्ट नहीं भोगता। इसका तेज हमारे तेज की भाँति क्षीण नहीं हुआ है। अत्यन्त कठिनाई से अर्जित इसके वेद हमारे वेदों की भाँति लुप्त नहीं हुए हैं। इसी कारण हम इसे और इसके कुत्ते — दोनों को इतना हृष्ट-पुष्ट देखते हैं।
62विश्वामित्र ने कहा — यह पुरुष हमारी भाँति शास्त्रों में विहित सनातन कर्तव्यों के पालन में असमर्थ नहीं है। मैं आलसी हो गया हूँ। मैं भूख का कष्ट भोगता हूँ। मैंने अर्जित किया हुआ ज्ञान खो दिया है। यह पुरुष इस विषय में हमारे जैसा नहीं है। इसी कारण मैं इसे और इसके कुत्ते — दोनों को इतना हृष्ट-पुष्ट देखता हूँ।
63जमदग्नि ने कहा — इस पुरुष को अपने वार्षिक अन्न और ईंधन के संचय की चिन्ता नहीं करनी पड़ती, जैसी हमें करनी पड़ती है। इसी कारण मैं इसे और इसके कुत्ते — दोनों को इतना हृष्ट-पुष्ट देखता हूँ।
64कश्यप ने कहा — इस पुरुष के, हमारी भाँति, एक ही रक्त के चार भाई नहीं हैं जो 'दो, दो' कहते हुए घर-घर भिक्षा माँगते फिरें। इसी कारण मैं इसे और इसके कुत्ते — दोनों को इतना हृष्ट-पुष्ट देखता हूँ।
65भरद्वाज ने कहा — इस पुरुष को हमारी भाँति अपनी पत्नी की निन्दा करने और उसे शाप देने का पश्चात्ताप नहीं है। इसने ऐसा दुष्ट और मूर्खतापूर्ण आचरण नहीं किया। इसी कारण मैं इसे और इसके कुत्ते — दोनों को इतना हृष्ट-पुष्ट देखता हूँ।
66गौतम ने कहा — इस पुरुष के पास हमारी भाँति कुश की केवल तीन ओढ़नियाँ और एक ही रंकु मृग का चर्म नहीं है, जिनमें से प्रत्येक तीन-तीन वर्ष पुराना हो। इसी कारण मैं इसे और इसके कुत्ते — दोनों को इतना हृष्ट-पुष्ट देखता हूँ।
67भीष्म ने कहा — उन महर्षियों को देखकर वह परिव्राजक भिक्षुक उनके समीप गया और प्रथा के अनुसार उन सबका हाथ स्पर्श करके अभिवादन किया।
68तब उस वन में जीविका मिलने की कठिनाई और उससे उत्पन्न भूख की पीड़ा सहने की विवशता के विषय में परस्पर बातचीत करते हुए वे सब उस स्थान से चल दिए।
69वस्तुतः वे उस वन में विचरते रहे, और सब एक ही उद्देश्य में लगे थे — अर्थात् जीविका के लिए फल तोड़ने और मूल खोदने में।
70एक दिन विचरण करते हुए उन्होंने कमलों से भरा एक सुन्दर सरोवर देखा। उसके तट ऐसे वृक्षों से आच्छादित थे जो एक-दूसरे के निकट सघन खड़े थे। उस सरोवर का जल शुद्ध और स्वच्छ था।
71वस्तुतः उस सरोवर की शोभा बढ़ाने वाले कमल सब उदीयमान सूर्य के रंग के थे। जल पर तैरते हुए पत्ते वैदूर्य मणि के रंग के थे।
72उसके वक्षःस्थल पर नाना प्रकार के जलपक्षी क्रीड़ा कर रहे थे। उस तक जाने का केवल एक ही मार्ग था। तट कीचड़ से ढके नहीं थे और जल तक पहुँचना सुगम था।
73वृषदर्भि की प्रेरणा से, उसके अभिचार से उत्पन्न और यातुधानी नाम से पुकारी गई वह भयंकर रूप वाली राक्षसी उस सरोवर की रक्षा कर रही थी।
74वे श्रेष्ठ ऋषि, अपने साथ पशुसख को लिए, कुछ मृणाल (कमलनाल) एकत्र करने के प्रयोजन से उस सरोवर की ओर गए, जिसकी रक्षा इस प्रकार यातुधानी कर रही थी।
75सरोवर के तट पर खड़ी भयंकर रूप वाली यातुधानी को देखकर उन महर्षियों ने उसे सम्बोधित करते हुए कहा — तुम कौन हो जो इस निर्जन वन में इस प्रकार अकेली खड़ी हो? तुम यहाँ किसकी प्रतीक्षा करती हो? वस्तुतः तुम्हारा प्रयोजन क्या है? कमलों से सुशोभित इस सरोवर के तट पर तुम क्या कर रही हो?
76यातुधानी ने कहा — मैं कौन हूँ, इससे कुछ नहीं बनता। मैं सम्बोधित किए जाने योग्य नहीं हूँ। हे तपोधनो, यह जान लीजिए कि मैं इस सरोवर की रक्षा के लिए नियुक्त प्रहरी हूँ।
77ऋषियों ने कहा — हम सब भूखे हैं। हमारे पास खाने को और कुछ नहीं है। तुम्हारी अनुमति से हम कुछ मृणाल एकत्र करना चाहते हैं।
78यातुधानी ने कहा — इस शर्त पर आप जितने चाहें उतने मृणाल ले लीजिए — आपको एक-एक करके मुझे अपने नाम बताने होंगे। तब आप बिना विलम्ब मृणाल ले सकते हैं!
79भीष्म ने कहा — यह जानकर कि उसका नाम यातुधानी है और वह उन्हें मारने के लिए वहाँ खड़ी है, भूख से क्षीण अत्रि ने उसे सम्बोधित करके ये वचन कहे।
80अत्रि ने कहा — मैं अत्रि कहलाता हूँ क्योंकि मैं संसार को पाप से पवित्र करता हूँ। और फिर, प्रतिदिन तीन बार वेदों का अध्ययन करके मैंने अपनी रातों को दिन बना लिया है। और ऐसी कोई रात नहीं जिसमें मैंने वेदों का अध्ययन न किया हो। हे सुन्दरी, इसी कारण भी मैं अत्रि कहलाता हूँ!
81यातुधानी ने कहा — हे महातेजस्वी, अपने नाम की जो व्याख्या तुमने मुझे दी है, वह मेरी समझ में नहीं आती। अतः तुम जाकर कमलों से भरे इस सरोवर में डुबकी लगाओ।
82वसिष्ठ ने कहा — मैं योग की शक्तियों से सम्पन्न हूँ, और गृहस्थ के रूप में जीवन बिताता हूँ, तथा ऐसे जीवन बिताने वाले समस्त पुरुषों में श्रेष्ठ माना जाता हूँ। (ऐसी) शक्तियों से सम्पन्न होने के कारण, गृहस्थ के रूप में रहने के कारण, और समस्त गृहस्थों में श्रेष्ठ माने जाने के कारण, मैं वसिष्ठ कहलाता हूँ।
83यातुधानी ने कहा — हे महातेजस्वी, अपने नाम की जो व्याख्या तुमने मुझे दी है, वह मेरी समझ में नहीं आती। अतः तुम जाकर कमलों से भरे इस सरोवर में डुबकी लगाओ। यातुधानी ने कहा — तुम्हारे नाम का व्युत्पत्तिपरक अर्थ मेरी समझ से सर्वथा परे है, क्योंकि मूल धातुओं में जो विकार हुए हैं वे दुर्बोध हैं। जाओ, कमलों के इस सरोवर में डुबकी लगाओ।
84कश्यप ने कहा — मैं सदा अपने शरीर की रक्षा करता हूँ, और अपने तप के कारण मैं तेज से सम्पन्न हो गया हूँ। इस प्रकार शरीर की रक्षा करने के कारण और तप से प्राप्त इस तेज के कारण मैं कश्यप नाम से जाना जाता हूँ।
85यातुधानी ने कहा — हे महातेजस्वी, अपने नाम का जो व्युत्पत्तिपरक अर्थ तुमने बताया है, वह मेरी समझ में नहीं आता। जाओ, कमलों से भरे इस सरोवर में डुबकी लगाओ।
86भरद्वाज ने कहा — मैं सदा अपने पुत्रों, शिष्यों, देवताओं, ब्राह्मणों और अपनी पत्नी का भरण करता हूँ। इस प्रकार सबका सुगमता से भरण करने के कारण मैं भरद्वाज नाम से जाना जाता हूँ।
87यातुधानी ने कहा — अपने नाम का जो व्युत्पत्तिपरक अर्थ तुमने मुझे बताया है, वह मैं पूर्णतः नहीं समझ पाती, क्योंकि उस धातु में अनेक विकार हुए हैं। जाओ, कमलों से भरे इस सरोवर में डुबकी लगाओ।
88गौतम ने कहा — मैंने आत्मसंयम की सहायता से स्वर्ग और पृथ्वी को जीत लिया है। समस्त प्राणियों और वस्तुओं को समान दृष्टि से देखने के कारण मैं धूमरहित अग्नि के समान हूँ। अतः मैं तुम्हारे द्वारा वश में किए जाने योग्य नहीं हूँ। और फिर, जब मेरा जन्म हुआ था तब मेरे शरीर के तेज ने चारों ओर के अन्धकार को दूर कर दिया था। इन्हीं कारणों से मैं गौतम कहलाता हूँ।
89यातुधानी ने कहा — हे महातपस्वी, अपने नाम की जो व्याख्या तुमने मुझे दी है, वह मेरी समझ की सीमा से परे है। जाओ, कमलों के इस सरोवर में डुबकी लगाओ।
90विश्वामित्र ने कहा — विश्व के देवता मेरे मित्र हैं। मैं भी विश्व का मित्र हूँ। हे यातुधानी, इसीलिए मैं विश्वामित्र कहलाता हूँ।
91यातुधानी ने कहा — अपने नाम की जो व्याख्या तुमने दी है, वह धातु में हुए विकारों के कारण मेरे लिए पहेली है। जाओ, कमलों के इस सरोवर में डुबकी लगाओ।
92जमदग्नि ने कहा — मैं देवताओं की यज्ञाग्नि से उत्पन्न हुआ हूँ। हे सुन्दरी, इसीलिए मैं जमदग्नि कहलाता हूँ।
93यातुधानी ने कहा — हे महातपस्वी, अपने नाम का जो व्युत्पत्तिपरक अर्थ तुमने बताया है, वह मेरी समझ की सीमा से परे है। तुम जाकर कमलों के इस सरोवर में डुबकी लगाओ।
94अरुन्धती ने कहा — मैं सदा अपने पति के पास ही रहती हूँ, और उनके साथ मिलकर पृथ्वी को धारण करती हूँ। मैं सदा अपने पति के हृदय को अपनी ओर झुकाए रखती हूँ। इसीलिए मैं अरुन्धती कहलाती हूँ।
95यातुधानी ने कहा — अपने नाम की जो व्याख्या तुमने दी है, वह धातुओं में हुए विकारों के कारण मेरी समझ से परे है। जाओ, कमलों के इस सरोवर में डुबकी लगाओ।
96गण्डा ने कहा — गण्ड का अर्थ है कपोल का एक भाग। हे शैव्य (वृषदर्भि) की यज्ञाग्नि से उत्पन्न हुई, चूँकि मेरे कपोल का एक भाग शेष भाग से कुछ उभरा हुआ है, इसीलिए मैं गण्डा नाम से पुकारी जाती हूँ।
97यातुधानी ने कहा — अपने नाम की जो व्याख्या तुमने दी है, वह धातु में हुए विकारों के कारण मेरे लिए सर्वथा दुर्बोध है। जाओ, कमलों के इस सरोवर में डुबकी लगाओ।
98पशुसख ने कहा — मैं जितने पशु देखता हूँ, उन सबकी रक्षा और देखभाल करता हूँ, और मैं सदा समस्त पशुओं का मित्र हूँ। हे (राजा वृषदर्भि की) यज्ञाग्नि से उत्पन्न हुई, इसीलिए मैं पशुसख कहलाता हूँ।
99यातुधानी ने कहा — अपने नाम की जो व्याख्या तुमने दी है, वह धातुओं में हुए विकारों के कारण मेरी समझ में नहीं आती। जाओ, कमलों के इस सरोवर में डुबकी लगाओ।
100शुनःसख ने कहा — मैं इन तपस्वियों की भाँति अपने नाम की व्युत्पत्ति नहीं बता सकता। किन्तु हे यातुधानी, यह जान लो कि मैं शुनःसख नाम से पुकारा जाता हूँ।
101यातुधानी ने कहा — तुमने अपना नाम केवल एक ही बार कहा है। तुमने जो व्याख्या दी है वह मैं समझ नहीं पाई; अतः हे द्विज, तुम उसे फिर कहो।
102शुनःसख ने कहा — चूँकि मैंने अपना नाम केवल एक ही बार कहा और इसीलिए तुम उसे पकड़ न सकीं, अतः मैं तुम्हें अपने त्रिदण्ड से प्रहार करूँगा! उससे आहत होकर तू तत्काल भस्म हो जा।
103भीष्म ने कहा — तब उस संन्यासी ने अपने उस त्रिदण्ड से, जो ब्राह्मण के दिए गए दण्ड के समान था, उसके सिर पर प्रहार किया, और राजा वृषदर्भि के अभिचार से उत्पन्न वह राक्षसी पृथ्वी पर गिर पड़ी और भस्म हो गई।
104इस प्रकार उस शक्तिशालिनी राक्षसी का वध करके शुनःसख ने अपना दण्ड भूमि में गाड़ दिया और घास से ढके एक स्थान पर बैठ गया।
105तब ऋषियों ने अपनी इच्छा के अनुसार अनेक कमल तोड़े और बहुत-से मृणाल उठा लिए, और आनन्द से भरकर सरोवर से बाहर आए।
106बड़े परिश्रम से एकत्र किए हुए उन कमलों के ढेर को भूमि पर रखकर वे दिवंगत पितरों को जल की अंजलियाँ अर्पित करने के लिए पुनः उसमें उतरे।
107ऊपर आकर वे तट के उस भाग की ओर गए जहाँ उन्होंने मृणाल रखे थे। उस स्थान पर पहुँचकर उन नरश्रेष्ठों ने देखा कि मृणाल कहीं दिखाई नहीं दे रहे।
108ऋषियों ने कहा — किस पापी और क्रूर मनुष्य ने भूख से पीड़ित हम लोगों द्वारा खाने की इच्छा से एकत्र किए गए मृणाल चुरा लिए हैं?
109भीष्म ने कहा — हे शत्रुनाशन, वे श्रेष्ठ द्विज एक-दूसरे पर सन्देह करते हुए बोले — हममें से प्रत्येक को अपनी निर्दोषता की शपथ लेनी होगी।
110तब भूख और परिश्रम से क्षीण उन समस्त तपस्वियों ने इस प्रस्ताव को स्वीकार करके ये शपथें लीं।
111अत्रि ने कहा — जिसने मृणाल चुराए हों, वह गौओं को पैर से छुए, सूर्य की ओर मुख करके मूत्र त्याग करे, और अनध्याय के दिनों में वेदों का अध्ययन करे।
112वसिष्ठ ने कहा — जिसने मृणाल चुराए हों, वह वेदों का पाठ छोड़ दे, अथवा शिकारी कुत्तों को पट्टे से बाँधकर चलाए, अथवा उस जीवनवृत्ति के लिए विहित नियमों से रहित होकर परिव्राजक बने, अथवा उनका नाश करने वाला हो जो उसकी शरण में आएँ, अथवा अपनी कन्या के विक्रय से प्राप्त धन पर जीवन बिताए, अथवा नीच और अधम लोगों से धन की याचना करे।
113कश्यप ने कहा — जिसने मृणाल चुराए हों, वह सब स्थानों पर सब प्रकार के वचन बके, न्यायसभा में झूठी साक्षी दे, यज्ञ में न मारे गए पशुओं का मांस खाए, अयोग्य पुरुषों को अथवा योग्य पुरुषों को असमय में दान दे, और दिन के समय स्त्रियों से समागम करे।
114भरद्वाज ने कहा — जिसने मृणाल चुराए हों, वह स्त्रियों, बन्धुओं और गौओं के प्रति अपने आचरण में क्रूर और पापी हो। वह शास्त्रार्थ में अपने श्रेष्ठ ज्ञान और कौशल का प्रदर्शन करके ब्राह्मणों का अपमान करे। वह अपने गुरु की अवहेलना करते हुए ऋचाओं और यजुष का अध्ययन करे। वह सूखी घास अथवा पुआल से बनाई गई अग्नियों पर आहुतियाँ डाले।
115जमदग्नि ने कहा — जिसने मृणाल चुराए हों, वह जल में मल और कूड़ा फेंकने का दोषी हो। वह गौओं के प्रति शत्रुता से भरा हो। वह स्त्रियों से उनके ऋतुकाल के अतिरिक्त समय में समागम करने का दोषी हो। वह सब लोगों की घृणा का पात्र बने। वह अपनी पत्नी की कमाई से जीविका चलाए। उसका कोई मित्र न हो और उसके अनेक शत्रु हों। जिस पर उसने आतिथ्य किया हो, उसी के आतिथ्य को पाने के लिए वह उसका अतिथि बने।
116गौतम ने कहा — जिसने मृणाल चुराए हों, वह वेदों को पढ़कर फिर उन्हें त्याग देने का दोषी हो। वह तीनों पवित्र अग्नियों का त्याग कर दे। वह सोम (लता अथवा रस) का विक्रेता हो। वह ऐसे ब्राह्मण के साथ रहे जो ऐसे ग्राम में रहता है जिसमें केवल एक ही कुआँ है जिससे सब वर्ण जल भरते हैं, और जिसने शूद्र स्त्री से विवाह किया है।
117विश्वामित्र ने कहा — जिसने मृणाल चुराए हों, उसे यह देखने का अभिशाप हो कि उसके जीवनकाल में ही उसके गुरुजन, वृद्धजन और सेवक दूसरों के भरण पर पल रहे हैं। उसका अन्त शुभ न हो। वह अनेक सन्तानों का पिता हो।
118वह सदा अपवित्र रहे और ब्राह्मणों में अधम हो। वह अपने धन पर गर्व करे। वह भूमि जोतने वाला हो और द्वेष से भरा हो।
119वह वर्षा ऋतु में भटकता फिरे। वह वेतनभोगी सेवक हो। वह राजा का पुरोहित हो। वह ऐसे अपवित्र पुरुषों के यज्ञों में सहायता करे जो अपने यज्ञों में सहायता पाने के योग्य नहीं हैं।
120अरुन्धती ने कहा — जिसने मृणाल चुराए हों, वह सदा अपनी सास का अपमान करे। वह सदा अपने पति से रुष्ट रहे। उसके घर जो भी उत्तम वस्तुएँ आएँ, वह उन्हें दूसरों को भाग दिए बिना स्वयं खा ले।
121वह अपने पति के बन्धुओं की अवहेलना करती हुई पति के घर में रहे और प्रतिदिन सायंकाल भुने हुए जौ का सत्तू खाए! वह अरमणीय मानी जाए। वह एक वीर पुत्र की माता हो।
122गण्डा ने कहा — जिसने मृणाल चुराए हों, वह सदा असत्य बोलने वाली हो। वह सदा अपने बन्धुओं से झगड़ती रहे! वह अपनी कन्या का विवाह धन लेकर करे।
123वह अपना पकाया हुआ भोजन अकेली ही खाए, उसका भाग किसी को दिए बिना! वह अपना सारा जीवन दासी के रूप में बिताए। वस्तुतः जिसने मृणाल चुराए हों, वह दोषपूर्ण परिस्थितियों में हुए समागम से गर्भवती हो।
124पशुसख ने कहा — जिसने मृणाल चुराए हों, वह दासी माता से जन्म ले। उसकी अनेक अयोग्य सन्तानें हों। और वह देवताओं को कभी नमस्कार न करे।
125शुनःसख ने कहा — जिसने मृणाल उठाए हों, उसे उस पुण्य की प्राप्ति हो जो अपनी कन्या का विवाह ऐसे ब्राह्मण से करने पर मिलता है जिसने समस्त सामों और यजुषों का अध्ययन किया हो और जिसने ब्रह्मचर्य व्रत का सावधानीपूर्वक पालन किया हो। वह समस्त अथर्वों को पढ़ चुकने के पश्चात् अवभृथ स्नान करे!
126समस्त ऋषियों ने कहा — तुमने जो शपथ ली है वह शपथ है ही नहीं, क्योंकि जिन कर्मों का तुमने उल्लेख किया है वे सब ब्राह्मणों के लिए अत्यन्त वांछनीय हैं! हे शुनःसख, स्पष्ट है कि हमारे मृणाल तुमने ही हड़प लिए हैं।
127शुनःसख ने कहा — आपके द्वारा रखे गए मृणाल न देखकर आप जो कहते हैं वह वस्तुतः सत्य है, क्योंकि उन्हें वास्तव में मैंने ही चुराया है।
128आप सबके सामने ही मैंने उन मृणालों को अन्तर्धान कर दिया। हे निष्पापो, यह कर्म मैंने आपकी परीक्षा लेने के लिए किया।
129मैं यहाँ आपकी रक्षा के लिए आया था। वह स्त्री जो वहाँ मरी पड़ी है, यातुधानी कहलाती थी। वह भयंकर स्वभाव की थी। राजा वृषदर्भि के अभिचार से उत्पन्न होकर वह आप सबको मारने की इच्छा से यहाँ आई थी।
130हे तपोधन तपस्वियो, उस राजा की प्रार्थना पर वह आई थी, किन्तु मैंने उसका वध कर दिया। यज्ञाग्नि से उत्पन्न वह दुष्ट और पापी प्राणी अन्यथा आपके प्राण हर लेती।
131हे विद्वान् ब्राह्मणो, उसका वध करने और आपकी रक्षा करने के लिए ही मैं यहाँ आया था। जान लीजिए कि मैं वासव हूँ! आप लोभ के प्रभाव से पूर्णतः मुक्त हो चुके हैं। इसी कारण आपने ऐसे अनेक सनातन लोक प्राप्त कर लिए हैं जहाँ हृदय में उत्पन्न होते ही प्रत्येक कामना की पूर्ति हो जाती है! हे द्विजो, आप तत्काल इस स्थान से उठिए और उन आनन्दमय लोकों को जाइए जो आपके लिए सुरक्षित हैं।
132भीष्म ने कहा — इससे अत्यन्त प्रसन्न होकर उन महर्षियों ने पुरन्दर को उत्तर दिया — 'ऐसा ही हो!' तब वे स्वयं इन्द्र के संग स्वर्गलोक को चढ़ गए। इसी प्रकार वे महात्मा ऋषि समस्त भोजन और अन्य वांछित वस्तुओं का त्याग करके, लोभ से अछूते रहकर, स्वर्ग का धाम प्राप्त कर सके।
133अतः हे राजन्, मनुष्य को प्रलोभन का त्याग करना चाहिए — यही सर्वोच्च धर्म है। लोभ का त्याग करना चाहिए। जो मनुष्य इस आख्यान को जनसभाओं में सुनाता है, वह धन प्राप्त करने में सफल होता है। ऐसे मनुष्य का अन्त कभी दुःखदायी नहीं होता। दिवंगत पितर, ऋषि और देवता — सब उससे प्रसन्न होते हैं। और आगे चलकर वह यश, धर्म और धन से सम्पन्न हो जाता है।
Nepali
1युधिष्ठिरले भने — यदि व्रत (अर्थात् उपवास) पालन गर्ने ब्राह्मणहरूले कुनै ब्राह्मणको निम्तोमा हवि खाए भने, के तिनी आफ्नो व्रतभङ्गका दोषी मानिन्छन्? हे पितामह, मलाई यो बताउनुहोस्।
2भीष्मले भने — जुन ब्राह्मणहरूले त्यस्ता व्रतको पालन गर्छन् जो वेदमा विहित छैनन्, तिनले इच्छाले प्रेरित भई खाए पनि हुन्छ। तर हे युधिष्ठिर, जुन ब्राह्मणहरूले वेदमा विहित व्रतको पालन गर्छन्, तिनी श्राद्धकर्ताको अनुरोधमा श्राद्धको हवि खाँदा आफ्नो व्रतभङ्गका दोषी मानिन्छन्।
3युधिष्ठिरले भने — केही मानिसहरू भन्छन् कि उपवास नै तप हो। के तप वास्तवमा उपवाससरह नै हो अथवा होइन? हे पितामह, मलाई यो बताउनुहोस्।
4भीष्मले भने — मानिसहरूले एक महिना अथवा आधा महिनाको नियमित उपवासलाई तप मान्छन्। तर सत्य यो हो कि जसले आफ्नै शरीरलाई कष्ट दिन्छ, उसलाई न तपस्वी मान्नुपर्छ न धर्मको ज्ञाता।
5तर त्याग नै तपहरूमा श्रेष्ठ मानिएको छ। ब्राह्मणले सदा भोजनमा संयम राख्नुपर्छ र ब्रह्मचर्य व्रतको पालन गर्नुपर्छ।
6ब्राह्मणले सदा आत्मसंयमको अभ्यास गर्नुपर्छ, वाणीमाथि पनि नियन्त्रण राख्नुपर्छ र वेदको पाठ गर्नुपर्छ। धर्मको अर्जनको इच्छाले ब्राह्मणले आफ्नो वरिपरि सन्तान र आफन्त राख्नुपर्छ। उसले कहिल्यै सुत्नुहुँदैन।
7उसले मासुबाट विरत रहनुपर्छ। उसले सदा वेद र शास्त्रको अध्ययन गर्नुपर्छ। उसले सदा सत्य बोल्नुपर्छ र आत्मसंयमको अभ्यास गर्नुपर्छ।
8उसले उच्छिष्ट (अर्थात् देवता र अतिथिलाई पस्किएपछि जे बाँकी रहन्छ, त्यही) खानुपर्छ। वास्तवमा जो-जो उसको घरमा आउँछन्, ती सबैप्रति ऊ अतिथिपरायण हुनुपर्छ। उसले सदा अमृतको भोजन गर्नुपर्छ। उसले विधिपूर्वक सम्पूर्ण कर्मको पालन र यज्ञको अनुष्ठान गर्नुपर्छ।
9युधिष्ठिरले भने — मानिस सदा उपवास पालन गर्ने कसरी मानिन सक्छ? ऊ व्रतपरायण कसरी हुन सक्छ? हे राजन्, मानिस उच्छिष्टभोजी कसरी हुन सक्छ? के गर्दा ऊ अतिथिप्रिय कहलाउँछ?
10भीष्मले भने — जसले बिहान र बेलुका तोकिएका समयमा मात्र भोजन गर्छ र बीचको समयमा सम्पूर्ण भोजनबाट विरत रहन्छ, ऊ भोजनमा संयम राख्ने कहलाउँछ।
11जसले केवल आफ्नी विवाहिता पत्नीलाई र उसलाई पनि केवल ऋतुकालमा मात्र जान्दछ, ऊ ब्रह्मचर्य व्रत पालन गर्ने कहलाउँछ। सदा दान गर्दा मानिस वाणीमा सत्यवादी मानिन्छ।
12व्यर्थै मारिएका पशुबाट प्राप्त सम्पूर्ण मासुबाट विरत रहँदा मानिस मासुबाट विरत रहने हुन्छ। दान गर्दा मानिस सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध हुन्छ, र दिनमा निद्राबाट विरत रहँदा ऊ सदा जागृत मानिन्छ।
13हे युधिष्ठिर, जान कि जसले अतिथि र सेवकहरूलाई पस्किएपछि जे बाँकी रहन्छ त्यही सदा खान्छ, ऊ सदा अमृतको भोजन गर्ने भनिन्छ।
14जो ब्राह्मणहरूले भोजन नगरुन्जेल आफू भोजनबाट विरत रहन्छ, ऊ त्यस्तो संयमले स्वर्ग जित्ने मानिन्छ।
15जसले देवता, दिवङ्गत पितृ तथा आफन्त र आश्रितहरूलाई पस्किएपछि जे बाँकी रहन्छ त्यही खान्छ, ऊ विघस अर्थात् उच्छिष्टको भोजन गर्ने कहलाउँछ।
16त्यस्ता मानिसहरूले स्वयं ब्रह्माको धाममा सुखका अनेक लोक प्राप्त गर्छन्। हे राजन्, त्यहाँ तिनी अप्सरा र गन्धर्वहरूको सङ्गतमा बस्छन्।
17वास्तवमा तिनी ती लोकमा देवता, अतिथि र दिवङ्गत पितृहरूलाई सँगै लिएर, तथा आफ्ना छोरा र नातिले घेरिएर, क्रीडा गर्छन् र आनन्द भोग्छन्। तिनको उच्च गति यस्तै हुन्छ।
18युधिष्ठिरले भने — मानिसहरूले ब्राह्मणहरूलाई नानाथरी दान दिएको देखिन्छ। तर हे पितामह, दिने र लिनेबीच के भिन्नता छ?
19भीष्मले भने — ब्राह्मणले धर्मात्माबाट पनि दान लिन्छ र पापीबाट पनि। यदि दिने सदाचारी होस् भने लिनेलाई थोरै पाप लाग्छ। तर यदि दिने अधर्मी होस् भने लिने नरकमा डुब्छ।
20हे भरत, यस विषयमा वृषदर्भि र सप्तर्षिहरूको संवादको एउटा प्राचीन इतिहास भनिन्छ।
21कश्यप, अत्रि, वसिष्ठ, भरद्वाज, गौतम, विश्वामित्र, जमदग्नि तथा सती अरुन्धती (वसिष्ठकी पत्नी) — यी सबैकी एउटै सेविका थिइन्, जसको नाम गण्डा थियो। पशुसख नामक एउटा शूद्रले गण्डासँग विवाह गरे र उसको पति भए।
22कश्यप आदिले पूर्वकालमा कठोरतम तप गरे र योगध्यानको सहायताले ब्रह्माको सनातन लोक प्राप्त गर्ने इच्छाले पृथ्वीमा विचरण गरे।
23हे कुरुनन्दन, त्यसै कालमा एउटा भीषण अनावृष्टि पर्यो। भोकले पीडित भई प्राणीहरूको सारा संसार अत्यन्त दुर्बल भयो।
24पूर्वकालमा शिबिका छोराले जुन यज्ञ गरेका थिए, त्यसमा उनले आफ्नो एउटा छोरालाई यज्ञको दक्षिणाका रूपमा ऋत्विजहरूलाई दिएका थिए।
25यसै कालमा, यद्यपि ती राजकुमार दीर्घायु थिए, तापनि तिनी भोकले मरे। भोकले पीडित ती ऋषिहरू त्यस मृत राजकुमारको समीप गएर तिनलाई घेरेर बसे।
26'दानको ग्रहणले तत्काल नै तपाईं सबैको कष्ट टारिदिनेछ। त्यसैले आफ्ना शरीरको निर्वाहका लागि तपाईंहरू दान स्वीकार गर्नुहोस्! हे तपोधन तपस्वीहरू हो, मबाट सुन्नुहोस्, म बताउँछु कि मसँग कस्तो धन छ।
27जुन ब्राह्मणले मसँग याचना गर्छ, ऊ मलाई सदा प्रिय छ। वास्तवमा म तपाईंहरूलाई सेतो रौँ भएका एक हजार गाई दिनेछु, जो गतिमा श्रेष्ठ होऊन्, प्रत्येकसँग एक-एक साँढे होस्, र प्रत्येकसँग एउटा सुजात बाच्छो होस् र त्यसैले ती दूध दिने होऊन्।
28म तपाईंहरूलाई सेतो रङका, उत्तम जातका र गह्रौँ भारी बोक्न समर्थ एक हजार साँढे पनि दिनेछु। म तपाईंहरूलाई सुशील स्वभावका, आफ्नो जातमा श्रेष्ठ, हृष्टपुष्ट अनेक गाई पनि दिनेछु, जसमध्ये प्रत्येकले आफ्नो पहिलो बाच्छो जन्माइसकेकी छ र दोस्रोबाट गर्भवती छ।
29वृषदर्भका छोराले भने — भन्नुहोस्, म अरू के दिऊँ — श्रेष्ठ गाउँ, अन्न, जौ, अथवा दुर्लभतम र बहुमूल्य रत्न पनि? यो अभक्ष्य भोजन खाने इच्छा नगर्नुहोस्। भन्नुहोस्, आफ्ना शरीरको निर्वाहका लागि म तपाईंहरूलाई के दिऊँ।
30ऋषिहरूले भने — हे राजन्, राजाबाट दान लिनु सुरुमा त अत्यन्त मीठो हुन्छ, तर अन्त्यमा त्यो विष हो। यो राम्ररी जान्दाजान्दै पनि, हे राजन्, तपाईं यी प्रलोभनले हामीलाई किन लोभ्याउनुहुन्छ?
31ब्राह्मणको शरीर दिव्य क्षेत्र हो। तपले त्यो पवित्र हुन्छ। अनि फेरि, ब्राह्मणलाई प्रसन्न पार्दा मानिसले देवताहरूलाई प्रसन्न पार्छ।
32यदि ब्राह्मणले राजाद्वारा दिइएको दान स्वीकार गर्यो भने, त्यस्तो स्वीकारले उसले त्यो पुण्य गुमाउँछ जो अन्यथा उसले त्यस दिन आफ्नो तपले आर्जन गर्थ्यो। वास्तवमा त्यस्तो ग्रहणले त्यस पुण्यको त्यसै गरी नाश गर्छ जसरी दन्किएको आगोले वनको नाश गर्छ।
33हे राजन्, जसले तपाईंसँग याचना गर्छन् तिनलाई दिइएका दानको फलस्वरूप तपाईं सुखी हुनुहोस्। उनलाई यी वचन भनेर तिनी त्यस स्थानबाट हिँडे र अर्को बाटोबाट अगाडि बढे।
34त्यसपछि आफ्ना स्वामीको प्रेरणाले राजाका मन्त्रीहरू त्यस वनमा गए र केही डुम्रीका फल टिपेर ती ऋषिहरूलाई दिने प्रयत्न गर्न थाले।
35राजाका कर्मचारीहरूले तीमध्ये केही फललाई सुनले भरे र तिनलाई अरू फलमा मिसाएर ती तपस्वीहरूलाई स्वीकार गर्न प्रेरित गर्ने प्रयत्न गरे।
36अत्रिले ती फलमध्ये केही उठाए र तिनलाई गह्रौँ पाएर लिन इन्कार गरे। तिनले भने — हामी ज्ञानविहीन छैनौँ। हामी मूर्ख छैनौँ।
37हामी जान्दछौँ कि यी डुम्रीभित्र सुन छ। हाम्रा इन्द्रिय हाम्रै वशमा छन्। वास्तवमा हामी सुतेका होइनौँ, बरु जागृत छौँ। यदि यस लोकमा यिनलाई स्वीकार गरियो भने ती परलोकमा तीतो फल दिनेछन्। जसले यस लोक र परलोक — दुवैमा सुख चाहन्छ, उसले यिनलाई कहिल्यै स्वीकार गर्नुहुँदैन।
38वसिष्ठले भने — यदि हामीले एउटै स्वर्णमुद्रा स्वीकार गर्यौँ भने त्यो सय अथवा हजारसरह गनिनेछ। त्यसैले यदि हामीले अनेक मुद्रा स्वीकार गर्यौँ भने परलोकमा निश्चय नै हाम्रो दुर्गति हुनेछ।
39कश्यपले भने — पृथ्वीको सम्पूर्ण धान र जौ, संसारको सम्पूर्ण सुन, सम्पूर्ण पशु र सम्पूर्ण स्त्री पनि एउटै मानिसको इच्छा तृप्त पार्न असमर्थ छन्। त्यसैले बुद्धिमान् मानिसले लोभ त्यागेर शान्ति धारण गर्नुपर्छ।
40भरद्वाजले भने — रुरु मृगका सिङ जब पहिलो पटक निस्कन्छन् तब पशुको वृद्धिसँगै बढ्दै जान्छन्। मानिसको लोभ यस्तै हो। त्यसको कुनै सीमा छैन।
41गौतमले भने — संसारमा जति वस्तु छन्, ती सबै मिलेर पनि एउटै मानिसलाई तृप्त पार्न सक्दैनन्। मानिस समुद्रसरह हो, किनभने ऊ कहिल्यै भरिन (अर्थात् तृप्त हुन) सक्दैन।
42विश्वामित्रले भने — जब मानिसको एउटा कामना तृप्त हुन्छ, तत्काल नै अर्को उत्पन्न हुन्छ, जसको तृप्ति ऊ खोज्छ र जसले उसलाई बाणसरह छेड्छ।
43जमदग्निले भने — दान नलिनुले नै तपलाई त्यसको जरासरह धान्छ। तर दानको ग्रहणले त्यसको नाश गरिदिन्छ।
44अरुन्धतीले भनिन् — केही मानिसहरूको मत छ कि संसारका वस्तु सञ्चय गर्न सकिन्छ, ताकि तिनलाई धर्मको अर्जनमा खर्च गरियोस्। तर मेरो मत छ कि धर्मको अर्जन धनको अर्जनभन्दा श्रेष्ठ छ।
45गण्डाले भनिन् — जब मेरा यी स्वामीहरू, जो महान् तेजले सम्पन्न छन्, यस वस्तुसँग यति डराउँछन् जो महान् भय जस्तो देखिन्छ, तब म त दुर्बल छु, त्यसैले म त्योसँग अझ बढी डराउँछु।
46पशुसखले भने — धर्मको मूल्य अत्यन्त श्रेष्ठ छ। त्योभन्दा श्रेष्ठ केही छैन। त्यो धन ब्राह्मणहरूलाई थाहा छ। म त्यस धनको मूल्य बुझ्न सिक्नकै लागि तिनको सेवक भई तिनको परिचर्या गर्छु।
47ऋषिहरूले भने — जो यस देशका प्रजाका राजा हुन्, तिनी आफूले दिएका दानको फलस्वरूप सुखी होऊन्। जसले यिनीभित्र सुन भरेर यी फल हामीलाई पठाएका छन्, तिनको दान फलदायी होस्।
48भीष्मले भने — यी वचन भनेर दृढव्रत ती ऋषिहरूले भित्र सुन भएका ती डुम्री त्यागेर त्यो स्थान छोडे र जहाँ मन लाग्यो त्यहीँ गए।
49मन्त्रीहरूले भने — हे राजन्, डुम्रीभित्र सुन भएको कुरा थाहा पाएर ऋषिहरू गइसके। तपाईंलाई यो थाहा होस्।
50भीष्मले भने — आफ्ना मन्त्रीहरूले यसरी भनेपछि राजा वृषदर्भि ती सम्पूर्ण ऋषिहरूमाथि क्रोधले भरिए। वास्तवमा तिनीसँग बदला लिन राजा आफ्नो कक्षभित्र पसे।
51कठोरतम तप गर्दै तिनले आफ्नो पवित्र अग्निमा घिउका आहुति हाले, र प्रत्येकसँग आफूले उच्चारण गरेका मन्त्र पनि जोडे।
52तब त्यस अग्निबाट, त्यस अभिचारको परिणामस्वरूप, एउटा यस्तो रूप उत्पन्न भयो जो सबैलाई भयले व्याप्त पार्न समर्थ थियो। वृषदर्भिले त्यसको नाम यातुधानी राखे।
53राजाको अभिचारबाट उत्पन्न त्यो रूप, जो कालरात्रिसरह भयङ्कर देखिन्थ्यो, हात जोडेर राजाको अगाडि उपस्थित भयो। राजा वृषदर्भिलाई सम्बोधन गर्दै त्यसले भन्यो — म के गरूँ?
54वृषदर्भिले भने — जाऊ र सप्तर्षिहरूको, तथा अरुन्धतीको, र तिनकी सेविकाका पतिको, र स्वयं त्यस सेविकाको पछि लाग, र बुझ कि तिनका नामका अर्थ के-के हुन्।
55तिनका नाम थाहा पाएपछि तिमीले ती सबैलाई मारिदेऊ। तिनलाई मारेपछि तिमी जहाँ चाहन्छ्यौ त्यहीँ जान सक्छ्यौ।
56भीष्मले भने — 'त्यसै होस्' भनेर यातुधानी नाम गरेकी त्यस (स्त्री) आफ्नो स्वाभाविक रूपमा त्यस वनमा गइन् जसमा ती महर्षिहरू भोजनको खोजीमा विचरण गरिरहेका थिए।
57हे राजन्, वास्तवमा ती महर्षिहरू, जसमा अत्रि पनि थिए, फल र मूलमा जीवन बिताउँदै त्यस वनमा विचरण गरिरहेका थिए।
58विचरण गर्दै तिनले एउटा यस्तो भिक्षुक देखे जसका काँध चौडा थिए, पाखुरा र तिघ्रा पुष्ट थिए, तथा मुख र पेट भरिएका थिए। जसका सम्पूर्ण अङ्ग स्थूल थिए, ऊ आफूसँग एउटा कुकुर लिएर हिँडिरहेको थियो।
59जसका सम्पूर्ण अङ्ग सुविकसित र सुन्दर थिए, त्यस्तो त्यो भिक्षुकलाई देखेर अरुन्धतीले ऋषिहरूलाई सम्बोधन गर्दै भनिन् — तपाईंहरूमध्ये कसैले पनि कहिल्यै यस्ता पुष्ट अङ्ग देखाउन सक्नुहुनेछैन।
60वसिष्ठले भने — यस पुरुषको पवित्र अग्नि हाम्रो अग्निजस्तो छैन, किनभने यसले बिहान र बेलुका त्यसमाथि आहुति हाल्न पाउँछ, जब कि हामीमध्ये कसैले त्यसो गर्न पाउँदैन। यसै कारणले हामी यसलाई र यसको कुकुरलाई — दुवैलाई यति हृष्टपुष्ट देख्छौँ।
61अत्रिले भने — यो पुरुष हामीजस्तै भोकको कष्ट भोग्दैन। यसको तेज हाम्रो तेजजस्तै क्षीण भएको छैन। अत्यन्त कठिनाइले आर्जन गरिएका यसका वेद हाम्रा वेदजस्तै लुप्त भएका छैनन्। यसै कारणले हामी यसलाई र यसको कुकुरलाई — दुवैलाई यति हृष्टपुष्ट देख्छौँ।
62विश्वामित्रले भने — यो पुरुष हामीजस्तै शास्त्रमा विहित सनातन कर्तव्यको पालनमा असमर्थ छैन। म अल्छी भएको छु। म भोकको कष्ट भोग्छु। मैले आर्जन गरेको ज्ञान गुमाएको छु। यो पुरुष यस विषयमा हामीजस्तो छैन। यसै कारणले म यसलाई र यसको कुकुरलाई — दुवैलाई यति हृष्टपुष्ट देख्छु।
63जमदग्निले भने — यस पुरुषले आफ्नो वार्षिक अन्न र दाउराको सञ्चयको चिन्ता गर्नु पर्दैन, जस्तो हामीले गर्नुपर्छ। यसै कारणले म यसलाई र यसको कुकुरलाई — दुवैलाई यति हृष्टपुष्ट देख्छु।
64कश्यपले भने — यस पुरुषका, हामीजस्तै, एउटै रगतका चार दाजुभाइ छैनन् जो 'देऊ, देऊ' भन्दै घरघर भिक्षा माग्दै हिँडून्। यसै कारणले म यसलाई र यसको कुकुरलाई — दुवैलाई यति हृष्टपुष्ट देख्छु।
65भरद्वाजले भने — यस पुरुषलाई हामीजस्तै आफ्नी पत्नीको निन्दा गरेको र उसलाई शाप दिएको पश्चात्ताप छैन। यसले त्यस्तो दुष्ट र मूर्खतापूर्ण आचरण गरेन। यसै कारणले म यसलाई र यसको कुकुरलाई — दुवैलाई यति हृष्टपुष्ट देख्छु।
66गौतमले भने — यस पुरुषसँग हामीजस्तै कुशका केवल तीन ओढ्ने र एउटै रङ्कु मृगको छाला छैन, जसमध्ये प्रत्येक तीन-तीन वर्ष पुरानो होस्। यसै कारणले म यसलाई र यसको कुकुरलाई — दुवैलाई यति हृष्टपुष्ट देख्छु।
67भीष्मले भने — ती महर्षिहरूलाई देखेर त्यो परिव्राजक भिक्षुक तिनको समीप गयो र प्रथाअनुसार ती सबैको हात छोएर अभिवादन गर्यो।
68तब त्यस वनमा जीविका पाउने कठिनाइ र त्यसबाट उत्पन्न भोकको पीडा सहनुपर्ने बाध्यताका विषयमा आपसमा कुराकानी गर्दै ती सबै त्यस स्थानबाट हिँडे।
69वास्तवमा तिनी त्यस वनमा विचरण गरिरहे, र सबै एउटै उद्देश्यमा लागेका थिए — अर्थात् जीविकाका लागि फल टिप्न र मूल खन्नमा।
70एक दिन विचरण गर्दागर्दै तिनले कमलले भरिएको एउटा सुन्दर सरोवर देखे। त्यसका किनार त्यस्ता रूखले ढाकिएका थिए जो एकअर्काको नजिकै सघन उभिएका थिए। त्यस सरोवरको पानी शुद्ध र स्वच्छ थियो।
71वास्तवमा त्यस सरोवरको शोभा बढाउने कमल सबै उदाउँदो सूर्यको रङका थिए। पानीमाथि तैरिरहेका पात वैदूर्य मणिको रङका थिए।
72त्यसको छातीमाथि नानाथरी जलपक्षी क्रीडा गरिरहेका थिए। त्यहाँसम्म जाने केवल एउटै बाटो थियो। किनार हिलोले ढाकिएका थिएनन् र पानीसम्म पुग्न सजिलो थियो।
73वृषदर्भिको प्रेरणाले, उनको अभिचारबाट उत्पन्न र यातुधानी नाम दिइएकी त्यो भयङ्कर रूपकी राक्षसीले त्यस सरोवरको रक्षा गरिरहेकी थिई।
74ती श्रेष्ठ ऋषिहरू, आफूसँग पशुसखलाई लिएर, केही मृणाल (कमलको नाल) जम्मा गर्ने प्रयोजनले त्यस सरोवरतिर गए, जसको रक्षा यसरी यातुधानीले गरिरहेकी थिई।
75सरोवरको किनारमा उभिएकी भयङ्कर रूपकी यातुधानीलाई देखेर ती महर्षिहरूले उसलाई सम्बोधन गर्दै भने — तिमी को हौ जो यस निर्जन वनमा यसरी एक्लै उभिएकी छ्यौ? तिमी यहाँ कसको प्रतीक्षा गर्छ्यौ? वास्तवमा तिम्रो प्रयोजन के हो? कमलले सुशोभित यस सरोवरको किनारमा तिमी के गरिरहेकी छ्यौ?
76यातुधानीले भनी — म को हुँ, त्यसले केही फरक पर्दैन। म सम्बोधन गरिन योग्य छैन। हे तपोधनहरू हो, यो जान्नुहोस् कि म यस सरोवरको रक्षाका लागि नियुक्त प्रहरी हुँ।
77ऋषिहरूले भने — हामी सबै भोकाएका छौँ। हामीसँग खान अरू केही छैन। तिम्रो अनुमतिले हामी केही मृणाल जम्मा गर्न चाहन्छौँ।
78यातुधानीले भनी — यस सर्तमा तपाईंहरूले जति चाहनुहुन्छ त्यति मृणाल लिनुहोस् — तपाईंहरूले एक-एक गरी मलाई आफ्ना नाम बताउनुपर्नेछ। तब तपाईंहरूले ढिलाइविना मृणाल लिन सक्नुहुन्छ!
79भीष्मले भने — त्यसको नाम यातुधानी हो र त्यो तिनलाई मार्नकै लागि त्यहाँ उभिएकी छ भन्ने थाहा पाएर, भोकले क्षीण अत्रिले उसलाई सम्बोधन गर्दै यी वचन भने।
80अत्रिले भने — म अत्रि कहलाउँछु किनभने म संसारलाई पापबाट पवित्र पार्छु। अनि फेरि, हरेक दिन तीन पटक वेदको अध्ययन गरेर मैले आफ्ना रातलाई दिन बनाएको छु। अनि त्यस्तो कुनै रात छैन जसमा मैले वेदको अध्ययन नगरेको होऊँ। हे सुन्दरी, यसै कारणले पनि म अत्रि कहलाउँछु!
81यातुधानीले भनी — हे महातेजस्वी, आफ्नो नामको जुन व्याख्या तपाईंले मलाई दिनुभयो, त्यो मेरो बुझाइमा आउँदैन। त्यसैले तपाईं गएर कमलले भरिएको यस सरोवरमा डुबुल्की लगाउनुहोस्।
82वसिष्ठले भने — म योगका शक्तिले सम्पन्न छु, र गृहस्थका रूपमा जीवन बिताउँछु, तथा त्यस्तो जीवन बिताउने सम्पूर्ण पुरुषमा श्रेष्ठ मानिन्छु। (त्यस्ता) शक्तिले सम्पन्न भएकाले, गृहस्थका रूपमा रहेकाले, र सम्पूर्ण गृहस्थमा श्रेष्ठ मानिएकाले, म वसिष्ठ कहलाउँछु।
83यातुधानीले भनी — हे महातेजस्वी, आफ्नो नामको जुन व्याख्या तपाईंले मलाई दिनुभयो, त्यो मेरो बुझाइमा आउँदैन। त्यसैले तपाईं गएर कमलले भरिएको यस सरोवरमा डुबुल्की लगाउनुहोस्। यातुधानीले भनी — तपाईंको नामको व्युत्पत्तिपरक अर्थ मेरो बुझाइभन्दा सर्वथा पर छ, किनभने मूल धातुमा जुन विकार भएका छन् ती दुर्बोध छन्। जानुहोस्, कमलको यस सरोवरमा डुबुल्की लगाउनुहोस्।
84कश्यपले भने — म सदा आफ्नो शरीरको रक्षा गर्छु, र आफ्नो तपका कारण म तेजले सम्पन्न भएको छु। यसरी शरीरको रक्षा गरेकाले र तपबाट प्राप्त यस तेजका कारण म कश्यप नामले चिनिन्छु।
85यातुधानीले भनी — हे महातेजस्वी, आफ्नो नामको जुन व्युत्पत्तिपरक अर्थ तपाईंले बताउनुभयो, त्यो मेरो बुझाइमा आउँदैन। जानुहोस्, कमलले भरिएको यस सरोवरमा डुबुल्की लगाउनुहोस्।
86भरद्वाजले भने — म सदा आफ्ना छोरा, शिष्य, देवता, ब्राह्मण र आफ्नी पत्नीको भरण गर्छु। यसरी सबैको सजिलै भरण गरेकाले म भरद्वाज नामले चिनिन्छु।
87यातुधानीले भनी — आफ्नो नामको जुन व्युत्पत्तिपरक अर्थ तपाईंले मलाई बताउनुभयो, त्यो म पूर्णतः बुझ्न सक्दिनँ, किनभने त्यस धातुमा अनेक विकार भएका छन्। जानुहोस्, कमलले भरिएको यस सरोवरमा डुबुल्की लगाउनुहोस्।
88गौतमले भने — मैले आत्मसंयमको सहायताले स्वर्ग र पृथ्वी जितेको छु। सम्पूर्ण प्राणी र वस्तुलाई समान दृष्टिले हेरेकाले म धूवाँरहित अग्निसरह छु। त्यसैले म तिमीद्वारा वशमा पारिन योग्य छैनँ। अनि फेरि, जब मेरो जन्म भएको थियो तब मेरो शरीरको तेजले वरिपरिको अन्धकार हटाइदिएको थियो। यिनै कारणले म गौतम कहलाउँछु।
89यातुधानीले भनी — हे महातपस्वी, आफ्नो नामको जुन व्याख्या तपाईंले मलाई दिनुभयो, त्यो मेरो बुझाइको सीमाभन्दा पर छ। जानुहोस्, कमलको यस सरोवरमा डुबुल्की लगाउनुहोस्।
90विश्वामित्रले भने — विश्वका देवता मेरा मित्र हुन्। म पनि विश्वको मित्र हुँ। हे यातुधानी, त्यसैले म विश्वामित्र कहलाउँछु।
91यातुधानीले भनी — आफ्नो नामको जुन व्याख्या तपाईंले दिनुभयो, त्यो धातुमा भएका विकारका कारण मेरा लागि पहेली हो। जानुहोस्, कमलको यस सरोवरमा डुबुल्की लगाउनुहोस्।
92जमदग्निले भने — म देवताहरूको यज्ञाग्निबाट उत्पन्न भएको हुँ। हे सुन्दरी, त्यसैले म जमदग्नि कहलाउँछु।
93यातुधानीले भनी — हे महातपस्वी, आफ्नो नामको जुन व्युत्पत्तिपरक अर्थ तपाईंले बताउनुभयो, त्यो मेरो बुझाइको सीमाभन्दा पर छ। तपाईं गएर कमलको यस सरोवरमा डुबुल्की लगाउनुहोस्।
94अरुन्धतीले भनिन् — म सदा आफ्ना पतिकै छेउमा रहन्छु, र उनीसँगै मिलेर पृथ्वीलाई धारण गर्छु। म सदा आफ्ना पतिको हृदयलाई आफूतिर ढल्काइराख्छु। त्यसैले म अरुन्धती कहलाउँछु।
95यातुधानीले भनी — आफ्नो नामको जुन व्याख्या तपाईंले दिनुभयो, त्यो धातुहरूमा भएका विकारका कारण मेरो बुझाइभन्दा पर छ। जानुहोस्, कमलको यस सरोवरमा डुबुल्की लगाउनुहोस्।
96गण्डाले भनिन् — गण्डको अर्थ हो गालाको एक भाग। हे शैव्य (वृषदर्भि)को यज्ञाग्निबाट उत्पन्न भएकी, किनभने मेरो गालाको एक भाग बाँकी भागभन्दा केही उठेको छ, त्यसैले म गण्डा नामले बोलाइन्छु।
97यातुधानीले भनी — आफ्नो नामको जुन व्याख्या तिमीले दियौ, त्यो धातुमा भएका विकारका कारण मेरा लागि सर्वथा दुर्बोध छ। जाऊ, कमलको यस सरोवरमा डुबुल्की लगाऊ।
98पशुसखले भने — म जति पशु देख्छु, ती सबैको रक्षा र हेरचाह गर्छु, र म सदा सम्पूर्ण पशुहरूको मित्र हुँ। हे (राजा वृषदर्भिको) यज्ञाग्निबाट उत्पन्न भएकी, त्यसैले म पशुसख कहलाउँछु।
99यातुधानीले भनी — आफ्नो नामको जुन व्याख्या तिमीले दियौ, त्यो धातुहरूमा भएका विकारका कारण मेरो बुझाइमा आउँदैन। जाऊ, कमलको यस सरोवरमा डुबुल्की लगाऊ।
100शुनःसखले भने — म यी तपस्वीहरूजस्तै आफ्नो नामको व्युत्पत्ति बताउन सक्दिनँ। तर हे यातुधानी, यो जान कि म शुनःसख नामले बोलाइन्छु।
101यातुधानीले भनी — तिमीले आफ्नो नाम केवल एक पटक मात्र भन्यौ। तिमीले दिएको व्याख्या मैले बुझ्न सकिनँ; त्यसैले हे द्विज, तिमी त्यो फेरि भन।
102शुनःसखले भने — किनभने मैले आफ्नो नाम केवल एक पटक मात्र भनेँ र त्यसैले तिमीले त्यो समात्न सकिनौ, त्यसैले म तिमीलाई आफ्नो त्रिदण्डले प्रहार गर्नेछु! त्यसबाट आहत भई तँ तत्काल खरानी भइजा।
103भीष्मले भने — तब त्यस सन्न्यासीले आफ्नो त्यस त्रिदण्डले, जो ब्राह्मणले दिएको दण्डसरह थियो, त्यसको टाउकोमा प्रहार गरे, र राजा वृषदर्भिको अभिचारबाट उत्पन्न त्यो राक्षसी पृथ्वीमा खसी र खरानी भई।
104यसरी त्यस शक्तिशाली राक्षसीको वध गरेर शुनःसखले आफ्नो दण्ड भूमिमा गाडे र घाँसले ढाकिएको एउटा ठाउँमा बसे।
105तब ऋषिहरूले आफ्नो इच्छाअनुसार अनेक कमल टिपे र धेरै मृणाल उठाए, र आनन्दले भरिएर सरोवरबाट बाहिर आए।
106ठूलो परिश्रमले जम्मा गरिएका ती कमलको थुप्रो भूमिमा राखेर तिनी दिवङ्गत पितृहरूलाई जलका अञ्जलि अर्पण गर्न फेरि त्यसमा ओर्लिए।
107माथि आएर तिनी किनारको त्यस भागतिर गए जहाँ तिनले मृणाल राखेका थिए। त्यस स्थानमा पुगेर ती नरश्रेष्ठहरूले देखे कि मृणाल कतै देखिँदैनन्।
108ऋषिहरूले भने — कुन पापी र क्रूर मानिसले भोकले पीडित हामीले खाने इच्छाले जम्मा गरेका मृणाल चोरेको छ?
109भीष्मले भने — हे शत्रुनाशन, ती श्रेष्ठ द्विजहरू एकअर्कामाथि शङ्का गर्दै भने — हामीमध्ये प्रत्येकले आफ्नो निर्दोषिताको शपथ खानुपर्नेछ।
110तब भोक र परिश्रमले क्षीण ती सम्पूर्ण तपस्वीहरूले यो प्रस्ताव स्वीकार गरेर यी शपथ खाए।
111अत्रिले भने — जसले मृणाल चोरेको होस्, उसले गाईहरूलाई खुट्टाले छोओस्, सूर्यतिर मुख फर्काएर पिसाब फेरोस्, र अनध्यायका दिनमा वेदको अध्ययन गरोस्।
112वसिष्ठले भने — जसले मृणाल चोरेको होस्, उसले वेदको पाठ छोडोस्, अथवा सिकारी कुकुरहरूलाई पट्टामा बाँधेर हिँडाओस्, अथवा त्यस जीवनवृत्तिका लागि विहित नियमविनै परिव्राजक बनोस्, अथवा तिनको नाश गर्ने होस् जो उसको शरणमा आऊन्, अथवा आफ्नी छोरीको बिक्रीबाट प्राप्त धनमा जीवन बिताओस्, अथवा नीच र अधम मानिसहरूसँग धनको याचना गरोस्।
113कश्यपले भने — जसले मृणाल चोरेको होस्, उसले सबै ठाउँमा सबै किसिमका कुरा बकोस्, न्यायसभामा झूटो साक्षी देओस्, यज्ञमा नमारिएका पशुको मासु खाओस्, अयोग्य पुरुषलाई अथवा योग्य पुरुषलाई कुसमयमा दान देओस्, र दिनको समयमा स्त्रीहरूसँग समागम गरोस्।
114भरद्वाजले भने — जसले मृणाल चोरेको होस्, ऊ स्त्री, बन्धु र गाईहरूप्रतिको आफ्नो आचरणमा क्रूर र पापी होस्। उसले शास्त्रार्थमा आफ्नो श्रेष्ठ ज्ञान र सीप देखाएर ब्राह्मणहरूको अपमान गरोस्। उसले आफ्नो गुरुको अवहेलना गर्दै ऋचा र यजुषको अध्ययन गरोस्। उसले सुकेको घाँस अथवा परालबाट बनाइएका आगोमाथि आहुति हालोस्।
115जमदग्निले भने — जसले मृणाल चोरेको होस्, ऊ पानीमा मल र फोहोर फाल्ने दोषी होस्। ऊ गाईहरूप्रति शत्रुताले भरिएको होस्। ऊ स्त्रीहरूसँग तिनको ऋतुकालबाहेकको समयमा समागम गर्ने दोषी होस्। ऊ सबै मानिसको घृणाको पात्र बनोस्। उसले आफ्नी पत्नीको कमाइबाट जीविका चलाओस्। उसको कुनै मित्र नहोस् र उसका अनेक शत्रु होऊन्। जसमाथि उसले आतिथ्य गरेको होस्, त्यसैको आतिथ्य पाउनका लागि ऊ त्यसको अतिथि बनोस्।
116गौतमले भने — जसले मृणाल चोरेको होस्, ऊ वेद पढेर फेरि तिनलाई त्याग्ने दोषी होस्। उसले तीनै पवित्र अग्निको त्याग गरोस्। ऊ सोम (लहरा अथवा रस)को बिक्रेता होस्। ऊ त्यस्तो ब्राह्मणसँग बसोस् जो त्यस्तो गाउँमा बस्छ जसमा केवल एउटै इनार छ जसबाट सबै वर्णले पानी भर्छन्, र जसले शूद्र स्त्रीसँग विवाह गरेको छ।
117विश्वामित्रले भने — जसले मृणाल चोरेको होस्, उसलाई यो देख्नुपर्ने अभिशाप होस् कि उसकै जीवनकालमा उसका गुरुजन, वृद्धजन र सेवक अरूको भरणमा पालिएका छन्। उसको अन्त्य शुभ नहोस्। ऊ अनेक सन्तानको पिता होस्।
118ऊ सदा अपवित्र रहोस् र ब्राह्मणहरूमा अधम होस्। उसले आफ्नो धनमा गर्व गरोस्। ऊ भूमि जोत्ने होस् र द्वेषले भरिएको होस्।
119ऊ वर्षा ऋतुमा भौँतारिँदै हिँडोस्। ऊ तलबी सेवक होस्। ऊ राजाको पुरोहित होस्। उसले त्यस्ता अपवित्र पुरुषका यज्ञमा सहायता गरोस् जो आफ्ना यज्ञमा सहायता पाउन योग्य छैनन्।
120अरुन्धतीले भनिन् — जसले मृणाल चोरेकी होस्, उसले सदा आफ्नी सासूको अपमान गरोस्। ऊ सदा आफ्ना पतिसँग रिसाइरहोस्। उसको घरमा जे-जति उत्तम वस्तु आऊन्, उसले तिनलाई अरूलाई भाग नदिई आफैँ खाओस्।
121उसले आफ्ना पतिका बन्धुहरूको अवहेलना गर्दै पतिको घरमा बसोस् र हरेक दिन बेलुका भुटेको जौको सातु खाओस्! ऊ अरमणीय मानिओस्। ऊ एउटा वीर पुत्रकी आमा होस्।
122गण्डाले भनिन् — जसले मृणाल चोरेकी होस्, ऊ सदा असत्य बोल्ने होस्। ऊ सदा आफ्ना बन्धुहरूसँग झगडा गरिरहोस्! उसले आफ्नी छोरीको विवाह धन लिएर गरोस्।
123उसले आफूले पकाएको भोजन एक्लै खाओस्, त्यसको भाग कसैलाई नदिई! उसले आफ्नो सारा जीवन दासीका रूपमा बिताओस्। वास्तवमा जसले मृणाल चोरेकी होस्, ऊ दोषपूर्ण परिस्थितिमा भएको समागमबाट गर्भवती होस्।
124पशुसखले भने — जसले मृणाल चोरेको होस्, ऊ दासी आमाबाट जन्मियोस्। उसका अनेक अयोग्य सन्तान होऊन्। र उसले देवताहरूलाई कहिल्यै नमस्कार नगरोस्।
125शुनःसखले भने — जसले मृणाल उठाएको होस्, उसलाई त्यो पुण्य प्राप्त होस् जो आफ्नी छोरीको विवाह त्यस्तो ब्राह्मणसँग गर्दा मिल्छ जसले सम्पूर्ण साम र यजुषको अध्ययन गरेको होस् र जसले ब्रह्मचर्य व्रतको सावधानीपूर्वक पालन गरेको होस्। उसले सम्पूर्ण अथर्व पढिसकेपछि अवभृथ स्नान गरोस्!
126सम्पूर्ण ऋषिहरूले भने — तिमीले खाएको शपथ शपथ नै होइन, किनभने जुन कर्महरूको तिमीले उल्लेख गर्यौ ती सबै ब्राह्मणहरूका लागि अत्यन्त वाञ्छनीय छन्! हे शुनःसख, स्पष्ट छ कि हाम्रा मृणाल तिमीले नै हडपेका छौ।
127शुनःसखले भने — तपाईंहरूले राख्नुभएका मृणाल नदेखेर तपाईंहरूले जे भन्नुहुन्छ त्यो वास्तवमा सत्य हो, किनभने ती साँच्चै मैले नै चोरेको हुँ।
128तपाईंहरू सबैकै अगाडि मैले ती मृणाललाई अन्तर्धान गरिदिएँ। हे निष्पापहरू हो, यो कर्म मैले तपाईंहरूको परीक्षा लिन गरेको हुँ।
129म यहाँ तपाईंहरूको रक्षाका लागि आएको थिएँ। त्यो स्त्री जो त्यहाँ मरेर पल्टेकी छे, यातुधानी कहलाउँथी। ऊ भयङ्कर स्वभावकी थिई। राजा वृषदर्भिको अभिचारबाट उत्पन्न भई ऊ तपाईंहरू सबैलाई मार्ने इच्छाले यहाँ आएकी थिई।
130हे तपोधन तपस्वीहरू हो, त्यस राजाको प्रार्थनामा ऊ आएकी थिई, तर मैले उसको वध गरिदिएँ। यज्ञाग्निबाट उत्पन्न त्यो दुष्ट र पापी प्राणीले अन्यथा तपाईंहरूका प्राण हरिलिने थिई।
131हे विद्वान् ब्राह्मणहरू हो, उसको वध गर्न र तपाईंहरूको रक्षा गर्नकै लागि म यहाँ आएको थिएँ। जान्नुहोस् कि म वासव हुँ! तपाईंहरू लोभको प्रभावबाट पूर्णतः मुक्त भइसक्नुभएको छ। यसै कारणले तपाईंहरूले त्यस्ता अनेक सनातन लोक प्राप्त गर्नुभएको छ जहाँ हृदयमा उत्पन्न हुनासाथ प्रत्येक कामनाको पूर्ति हुन्छ! हे द्विजहरू हो, तपाईंहरू तत्काल यस स्थानबाट उठ्नुहोस् र ती आनन्दमय लोकमा जानुहोस् जो तपाईंहरूका लागि सुरक्षित छन्।
132भीष्मले भने — यसबाट अत्यन्त प्रसन्न भई ती महर्षिहरूले पुरन्दरलाई उत्तर दिए — 'त्यसै होस्!' तब तिनी स्वयं इन्द्रको सङ्गतमा स्वर्गलोकमा चढे। यसै गरी ती महात्मा ऋषिहरूले सम्पूर्ण भोजन र अन्य वाञ्छित वस्तुको त्याग गरेर, लोभले नछोइकनै, स्वर्गको धाम प्राप्त गर्न सके।
133त्यसैले हे राजन्, मानिसले प्रलोभनको त्याग गर्नुपर्छ — यही सर्वोच्च धर्म हो। लोभको त्याग गर्नुपर्छ। जुन मानिसले यो आख्यान जनसभामा सुनाउँछ, ऊ धन प्राप्त गर्न सफल हुन्छ। त्यस्तो मानिसको अन्त्य कहिल्यै दुःखदायी हुँदैन। दिवङ्गत पितृ, ऋषि र देवता — सबै उसँग प्रसन्न हुन्छन्। अनि उप्रान्त ऊ यश, धर्म र धनले सम्पन्न हुन्छ।