Anushasanika Parva — The merits of the gift of a pair of sandals to a Brahmana. The gifts of sesame, land, kine, gold, &c.
Volume IX — Anushasana to Svargarohana Parva · Chapter 66
Sanskrit
1युधिष्ठिर उवाच दह्यमानाय विप्राय यः प्रयच्छत्युपानहौ। यत्फलं तस्य भवति तन्मे ब्रूहि पितामह॥
2भीष्म उवाच उपानही प्रयच्छेद् यो ब्राह्मणेभ्यः समाहितः। मर्दते कण्टकान् सर्वान् विषमान्निस्तरत्यपि॥
3स शत्रूणामुपरि च संतिष्ठति युधिष्ठिर। यानं चाश्वतरीयुक्तं तस्य शुभं विशाम्पते॥ उपतिष्ठति कौन्तेय रौप्यकाञ्चनभूषितम्। शकटं दम्यसंयुक्तं दत्तं भवति चैव हि॥
4युधिष्ठिर उवाच यत् फलं तिलदाने च भूमिदाने च कीर्तितम्। गोदाने चान्नदाने च भूयस्तद् ब्रूहि कौरव॥
5भीष्म उवाच शृणुष्व मम कौन्तेय तिलदानस्य यत् फलम्। निशम्य च यथान्यायं प्रयच्छ कुरुसत्तम॥
6पितॄणां परमं भोज्यं तिलाः सृष्टाः स्वयम्भुवा। तिलदानेन वै तस्मात् पितृपक्षः प्रमोदते॥
7माघमासे तिलान् यस्तु ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति। सर्वसत्त्वसमाकीर्णं नरकं स न पश्यति॥
8सर्वसत्रैश्च यजते यस्तिलैर्यजते पितॄन्। न चाकामन दातव्यं तिलश्राद्धं कदाचन॥
9महर्षेः कश्यपस्यैते गात्रेभ्यः प्रसृतास्तिलाः। ततो दिव्यं गता भावं प्रदानेषु तिलाः प्रभो॥
10पौष्टिका रूपदाश्चैव तथा पापविनाशनाः। तस्मात् सर्वप्रदानेभ्यस्तिलदानं विशिष्यते॥
11आपस्तम्बश्च मेधावी शङ्खश्च लिखितस्तथा। महर्षिौतमश्चापि तिलदानैर्दिवं गताः॥
12तिलहोमरता विप्राः सर्वे संयतमैथुनाः। समा गव्येन हविषा प्रवृत्तिषु च संस्थिताः॥
13सर्वेषामिति दानानां तिलदानं विशिष्यते। अक्षयं सर्वदानानां तिलदानमिहोच्यते॥
14उच्छिन्ने तु पुरा हव्ये कुशिकर्षिः परंतपः। तिलैरग्नित्रयं हत्वा प्राप्तवान् गतिमुत्तमाम्॥
15इति प्रोक्तं कुरुश्रेष्ठ तिलदानमनुत्तमम्। विधानं येन विधिना तिलानामिह शस्यते॥
16अत उर्ध्वं निबोधेदं देवानां यष्टुमिच्छताम्। समागमे महाराज ब्रह्मणा वै स्वयम्भुवा॥
17देवाः समेत्य ब्रह्माणं भूमिभागे यियक्षवः। शुभं देशमयाचन्त यजेम इति पार्थिव॥
18देवा ऊचुः भगवंस्त्वं प्रभुर्भूमेः सर्वस्य त्रिदिवस्य च। यजेमहि महाभाग यज्ञं भवदनुज्ञया॥
19नाननुज्ञातभूमिर्हि यज्ञस्य फलमश्नुते। त्वं हि सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च॥
20प्रभुर्भवसि तस्मात्त्वं समनुज्ञातुमर्हसि। ददानि मेदिनीभागं भवद्भ्योऽहं सुरर्षभाः॥
21ब्रह्मोवाच यस्मिन् देशे करिष्यध्वं यज्ञान् काश्यपनन्दनाः।
22देवा ऊचुः भगवन् कृतकार्याः स्म यक्ष्महे स्वाप्तदक्षिणैः॥ इमं तु देशं मुनयः पर्युपासन्ति नित्यदा।
23ततोऽगस्त्यश्च कण्वश्च भृगुरत्रिर्वृषाकपिः॥ असितो देवलश्चैव देवयज्ञमुपागमन्।
24ततो देवा महात्मान ईजिरे यज्ञमच्युतम्॥ तथा समापयामासुर्यथाकालं सुरर्षभाः।
25त इष्टयज्ञस्त्रिदशा हिमवत्यचलोत्तमे॥ पष्ठमंशं क्रतोस्तस्य भूमिदानं प्रचक्रिरे।
26प्रादेशमात्रं भूमेस्तु यो दद्यादनुपस्कृतम्॥ न सीदति स कृच्छ्रेषु न च दुर्गाण्यवाप्नुते।
27शीतवातातपसहां गृहभूमि सुसंस्कृताम्॥ प्रदाय सुरलोकस्थः पुण्यान्तेऽपि न चाल्यते।
28मुदितो वसति प्राज्ञः शक्रेण सह पार्थिव॥ प्रतिश्रयप्रदानाच्च सोऽपि स्वर्गे महीयते।
29अध्यापककुले जातः श्रोत्रियो नियतेन्द्रियः॥ गृहे यस्य वसेत् तुष्टः प्रधानं लोकमश्नुते।
30तथा गवार्थे शरणं शीतवर्षसहं दृढम्॥ आसप्तमं तारयति कुलं भरतसत्तम।
31क्षेत्रभूमिं ददल्लोके शुभां श्रियमवाप्नुयात्॥ रत्नभूमिं प्रदद्यात् तु कुलवंशं प्रवर्धयेत्।
32न चोषरां न निर्दग्धां महीं दद्यात् कथंचन॥ न श्मशानपरीतां च न च पापनिषेविताम्।
33पारक्ये भूमिदेशे तु पितॄणां निर्वपेत् तु यः॥ तद्भूमिं वापि पितृभिः श्राद्धकर्म विहन्यते।
34तस्मात् क्रीत्वा महीं दद्यात् स्वल्पामपि विचक्षणः॥ पिण्डः पितृभ्यो दत्तो वै तस्यां भवति शाश्वतः।
35अटवीपर्वताश्चैव नद्यस्तीर्थानि यानि च॥ सर्वाण्यस्वामिकान्याहुन हि तत्र परिग्रहः।
36इत्येतद् भूमिदानस्य फलमुक्तं विशाम्पते॥ अतः परं तु गोदानं कीर्तयिष्यामि तेऽनघ।
37गावोऽधिकास्तपस्विभ्यो यस्मात् सर्वेभ्य एव च।।३७ तस्मान्महेश्वरो देवस्तपस्ताभिः सहास्थितः।
38ब्राह्मे लोके वसन्त्येताः सोमेन सह भारत॥ यां तो ब्रह्मर्षयः सिद्धाः प्रार्थयन्ति परां गतिम्।
39पयसा हविषा दना शकृता चाथ चर्मणा॥ अस्थिभिश्चोपकुर्वन्ति शृङ्गैर्वालैश्च भारत।
40नासां शीतातपौ स्यातां सदैताः कर्म कुर्वते॥ न वर्षविषयं वापि दुःखमासां भवत्युत।
41ब्राह्मणैः सहिता यान्ति तस्मात् पारमकं पदम्॥ एकं गोब्राह्मणं तस्मात् प्रवदन्ति मनीषिणः।
42रन्तिदेवस्य यज्ञे ता: पशुत्वेनोपकल्पिताः॥ अतश्चर्मण्वती राजन् गोचर्मभ्यः प्रवर्तिता।
43पशुत्वाच्च विनिर्मुक्ताः प्रदानायोपकल्पिता:॥ ता इमा विप्रमुख्येभ्यो यो ददाति महीपते। निस्तरेदापदं कृच्छ्रां विषमस्थोऽपि पार्थिव॥ गवां सहस्रदः प्रेत्य नरकं न प्रपद्यते।
44सर्वत्र विजयं चापि लभते मनुजाधिप॥ अमृतं वै गवां क्षीरमित्याह त्रिदशाधिपः।
45तस्माद् ददाति यो धेनुममृतं स प्रयच्छति॥ अग्नीनामव्ययं ह्येतद्धौम्यं वेदविदो विदुः।
46तस्माद् ददाति यो धेनुं स हौम्यं सम्प्रयच्छति॥ स्वर्गो वै मूर्तिमानेष वृषभं यो गवां पतिम्। विप्रे गुणयुते दद्यात् स वै स्वर्गे महीयते॥ प्राणा वै प्राणिनामेते प्रोच्यन्ते भरतर्षभ।
47तस्माद् ददाति यो धेनुं प्राणानेष प्रयच्छति॥ गावः शरण्या भूतानामिति वेदविदो विदुः।
48तस्माद् ददाति यो धेनुं शरणं सम्प्रयच्छति॥ न वधार्थं प्रदातव्या न कीनाशे न नास्तिके। गोजीविने न दातव्या तथा गौर्भरतर्षभ॥
49ददत् स तादृशानां वै नरो गां पापकर्मणाम्। अक्षयं नरकं यातीत्येवमाहुर्महर्षयः॥
50न कृशां नापवत्सां वा वथ्यां रोगान्वितां तथा। न व्यङ्गां न परिश्रान्तां दद्याद् गां ब्राह्मणाय वै॥
51दशगोसहस्रदो हि शक्रेण सह मोदते। अक्षयाँल्लभते लोकान् नरः शतसहस्रशः॥
52इत्येतद् गोप्रदानं च तिलदानं च कीर्तितम्। तथा भूमिप्रदानं च शृणुष्वाने च भारत॥
53अन्नदानं प्रधानं हि कौन्तेय परिचक्षते। अन्नस्य हि प्रदानेन रन्तिदेवो दिवं गतः॥
54श्रान्ताय क्षुधितायानं यः प्रयच्छति भूमिपः। स्वायम्भुवं महत् स्थानं स गच्छति नराधिप॥
55न हिरण्यैर्न वासोभिर्नान्यदानेन भारत। प्राप्नुवन्ति नराः श्रेयो यथा ह्यन्नप्रदाः प्रभो॥
56अन्नं वै प्रथमं द्रव्यमन्नं श्रीश्च परा मता। अन्नात् प्राणः प्रभवति तेजो वीर्यं बलं तथा॥
57सद्यो ददाति यश्चान्नं सदैकाग्रमना नरः। न स दुर्गाण्यवाप्नोतीत्येवमाह पराशरः॥
58अर्चयित्वा यथान्यायं देवेभ्योऽन्नं निवेदयेत्। यदन्ना हि नरा राजंस्तदन्नास्तस्य देवताः॥
59कौमुदे शुक्लपक्षे तु योऽन्नदानं करोत्युत। स संतरति दुर्गाणि प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते॥
60अभुक्त्वातिथये चान्नं प्रयच्छेद् यः समाहितः। स वै ब्रह्मविदां लोकान् प्राप्नुयाद् भरतर्षभ॥
61सुकृच्छ्रामापदं प्राश्चानदः पुरुषस्तरेत्। पापं तरति चैवेह दुष्कृतं चापकर्षति॥
62इत्येदन्नदानस्य तिलदानस्य चैव ह। भूमिदानस्य च फलं गोदानस्य च कीर्तितम्॥
63इत्येदन्नदानस्य तिलदानस्य चैव ह। भूमिदानस्य च फलं गोदानस्य च कीर्तितम्॥
English
1Yudhishthira said I wish to hear, O grandfather what the merits are of that person who makes the gift of a pair of sandals to a Brahmana whose feet are burning or being scorched by hot sands while walking.
2Bhishma said The man who gives to the Brahmanas sandals for the protection of their feet, succeeds in crushing all thorns and gets over every sort of difficulty.
3Such a man, O Yudhishthira, stands over the heads of all his enemies, cars of pure splendour, with mules yoked thereto and made of gold and silver, O monarch, approach him. He who makes a gift of sandals is said to acquire the merit of making the gift of a car with well-broken horses yoked thereto.
4Yudhishthira said Tell me fully once more, O grand father, of the merits of gifts of sesame and land, and of kine and food.
5Bhishma said Hear, O son of Kunti, what the merits are of the gift sesame. Hearing me, do you then, O best of the Kurus, make gifts of sesame according to the rites.
6Sesame seeds were created by the Self create Brahmana as the best food for the departed manes. Hence, gifts sesame seeds always please the departed manes greatly.
7The man who makes gifts of sesame seeds in the month of Magha, to the Brahmanas, has never to see Hell which is full of all dreadful creatures.
8He who worship the departed manes with offerings of sesame seeds is considered as worshipping the deities in all the sacrifices. One should never make a Shraddha with offerings of sesames seeds without entertaining some purpose.
9Sesame seeds sprang from the limbs of the great Rishi Kashyapa. Hence in the matter of gifts, they have come to be considered as possessed of great efficacy.
10Sesame seeds confer both prosperity and personal beauty cleanse the giver of all his sins. It is for this reason that the gift of sesame seeds is superior to the gift of every other article.
11The highly intelligent Apastamva, Shankha and Likhita, and the great Rishi Gautama, have all gone to the celestial region by having made gifts of sesame seeds.
12Those Brahmanas who make Homa with offerings of sesame, abstain from sexual intercourse, and are observant of the religion of Acts, are considered as equal to vaccine Havi.
13The gift of sesame seeds is superior to all gifts. Amongst all gifts, the gift of sesame is considered as yielding unending merit.
14Formerly when Havi (clarified butter) on one occasion could not be procured, the Rishi Kushika, O scorcher of enemies made offerings of sesame seeds to his three sacrificial fires and succeeded in acquiring an excellent end.
15I have thus said to you, O chief of the Kurus, what the regulations are about the excellent gift of sesame seeds. It is on account of these regulations that the gift of sesame seeds has come to be considered as fraught with very superior merit.
16After this, listen to what I would say. Once on a time the gods, desirous of making a Sacrifice, went, O king, to the presence of the Self-create Brahman.
17Having met Brahman, desirous as they were of celebrating a sacrifice on the Earth, they begged him for a piece of sacred earth, saying, We want it for our sacrifice.
18The deities said O illustrious one, you are the lord of all the Earth as also of all the gods! With your permission, O highly blessed one, we wish to perform a sacrifice.
19The person who has not got by lawful means the earth whereon to make the sacrificial altar, acquires not the merit of the sacrifice he performs.
20You are the Lord of all the universe consisting of its mobile and immobile objects. Therefore, you should grant us a piece of earth for the sacrifice we wish to make.
21Brahman said You foremost of gods, I shall give you a piece of earth whereon, you sons of Kashyapa, you shall celebrate your intended sacrifice.
22The gods said Our wishes, O holy one, have become successful. We shall celebrate our sacrifice even here with large gifts. Let, however, the ascetics always worship this piece of Earth.
23Then there came to that place Agastya, Kanva, Bhrigu, Atri, and Vrishakapi, Asita and Devala.
24The great deities then. O you of unfading glory, celebrated their sacrifice. Those foremost of gods finished it in due time.
25Having completed that sacrifice of theirs on the breast of that foremost of mountains, viz., Himavat, the celestials attached to the gift of earth a sixth part of the merit originating from their sacrifice.
26The man who makes a gift of even a span of carth with reverence and faith, has never to suffer from any difficulty and has never to meet with any calamity.
27By making a gift of a house that prevents cold, wind, and sun, and that stands upon a piece of clean land, the giver attains to the region of the celestials and does not fall down cven when his merit becomes exhausted.
28By making a gift of a house to live in, the giver, cndued with wisdom, lives, O king, happily in the company of Shakra, Such a person receives great honours in the celestial region.
29That person in whose house a Brahmana of controlled senses, wellread in the Vedas, and belonging by birth to a family of preceptors, lives in contentment, succeeds in attaining to and enjoying a region of great happiness.
30Likewise, O best of the Bharatas, by giving away a shed for the shelter of kine that can prevent cold and rain and that is substantial in structure, the giver rescues seven generations of his race.
31By giving away a piece of earth fit for cultivation the giver acquires great prosperity. By giving a piece of earth containing mineral riches, the giver advances his family.
32One should never give away carth that is barren or that is burnt; nor should one give away any earth that is near a crematorium, or that has been possessed and enjoyed by a sinful person before such gift.
33When a man performs a Shraddha in honour of the departed manes on earth belonging to another person, the departed manes render both the gift of that earth and the Shraddha itself fruitless.
34Hence, a wise man should buy even a small piece of earth and make a gift of it, The funeral cake that is offered to one's ancestors on earth that has been duly purchased, becomes endless.
35Forests, mountains, rivers, and Tirthas, are considered as having no owners. No earth need be bought here for performing Shraddhas.
36This has been said, O king, on the subject of the merits of making gifts of earth. After this, O sinless one, I shall describe to you the। subject of the gift of kine.
37Kine are considered as superior to all the ascetics. And therefore, the divine Mahadeva practised penances in their company.
38Kine, O Bharata, live in the region of Brahman, in the company of Soma. Forming, as it does the highest end, the twiceborn Rishis, crowned with success, try to attain to that very region.
39Kine benefit human beings with milk, clarified butter, curd, dung, skin, bones, horns, and hair, O Bharata.
40Kine do not feel cold or heat. They always work. Even the rainy season cannot affect them at all.
41And since kine attain to the highest end, in the company of Brahmanas, therefore do the wise say that kine and Brahmanas are equal.
42Formerly king Rantideva celebrated a grand sacrifice in which an immense number of kine were offered up and killed. From the juice that was secreted by the skins of the slain animals, a river was formed that passed by the name of Charmanvati.
43Kine no longer are animals fit for sacrifice. They now are animals fit for gift. That king who presents kine to foremost of Brahmanas, O king, is sure to get over every danger even if he falls into it. The man who presents a thousand kine has not to go to hell,
44Such a person, O king, wins victory everywhere. The very king of the celestials had said that the milk of kine is nectar.
45Therefore, one who presents a cow is considered as making a gift of nectar. Persons, wellread in the Vedas, have declared that the clarified butter manufactured from cow's milk, is the very best of all libations poured upon the sacrificial fire.
46Therefore, the man, who presents a cow, is considered as making a gift of a libation for sacrifice. A bull is the embodiment of Heaven. He who makes the gift of a bull to a qualified Brahmana, receives great honours in the celestial region. Kine, O chief of Bharata's race, are said to be the vital airs of living creatures.
47Therefore, the man who makes the gift of a cow, is said to make the gift of vital airs. Persons, conversant with the Vedas, have said that kine are the great refuge of living creatures.
48The man, who makes the gift of a cow, is considered as making the gifts of what is the high refuge of all creatures. The cow should never be given away for slaughter; nor should the cow be given to a tiller of the soil; nor should the cow be given away to an atheist. The cow should not also, chief of the Bharatas, be given to one who se occupations is the keep of kine.
49The wise have said that the person, who gives away the cow to any of such sinful persons, has to sink in eternal Heli.
50One should never give to a Brahmana a cow that is lean, or that produces dead calves, or that is barren, or that is diseased, or that is defective of limb, or that is worn out with toil.
51The man, who gives away ten thousand kine, attains to Heaven and sports in bliss in the company of Indra. The man, who makes gifts of kine by hundred thousands, wins many regions of eternal happiness.
52Thus have I recited to you the merits of the gift of kine and of sesame, as also of the gift of earth. Listen now to me as I describe to you the gift of food, O Bharata.
53The gift of food, O son of Kunti, is considered as a very superior gift. Formerly king Rantideva ascended to the celestial region by having made gifts of food.
54That king, who makes a gift of food to one who is toil-worn and hungry, acquires the regions of supreme happiness belonging to the Self-create.
55Men cannot, by gifts of gold and dresses and of other things, win that happiness which givers of food succeed in wining, O you of great power.
56Food is, indeed, the first article. Food is considered as the highest prosperity. It is from food that life originates as also energy and prowess and strength.
57He, who always makes gifts of food, with attention, to the righteous, never suffers any distress. This has been said by Parashara.
58Having adored the deities duly food should be first dedicated to them. It has been said, O king that the kind of food that is taken by particular men is taken also by the gods those men worship.
59That man, who makes gifts of food in light half of the month of Kartika, succeeds in getting over every difficulty here and acquires endless happiness hereafter.
60That man, who makes a gift of food to a hungry guest arrived at his house, acquires all those regions, O chief of Bharata's race, that are reserved for persons acquainted with Brahman.
61The man, who makes gifts of food, is sure to get over every difficulty and distress. Such a person gets over every sin and purges himself of every evil act.
62I have thus described to you the merits of making gifts of food, of sesame, of earth, and of kine. person gets over every sin and purges himself of every evil act.
63I have thus described to you the merits of making gifts of food, of sesame, of earth, and of kine.
Hindi
1युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, मैं सुनना चाहता हूँ कि जो पुरुष उस ब्राह्मण को खड़ाऊँ का एक जोड़ा दान करता है जिसके चरण चलते समय तपती बालू से जल रहे हों अथवा झुलस रहे हों — उसे कौन-से पुण्य मिलते हैं।
2भीष्म ने कहा — जो मनुष्य ब्राह्मणों को उनके चरणों की रक्षा के लिए खड़ाऊँ देता है, वह समस्त काँटों को कुचल डालता है और हर प्रकार की कठिनाई से पार हो जाता है।
3हे युधिष्ठिर, ऐसा मनुष्य अपने समस्त शत्रुओं के सिर पर खड़ा होता है। हे राजन्, स्वर्ण और चाँदी के बने, खच्चर जुते हुए, शुद्ध तेज वाले रथ उसके पास आते हैं। कहा जाता है कि जो खड़ाऊँ का दान करता है, वह भली प्रकार सधे हुए घोड़े जुते रथ के दान का पुण्य पाता है।
4युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, मुझे एक बार फिर पूरा-पूरा बताइए कि तिल और भूमि, तथा गौओं और अन्न के दान के क्या पुण्य हैं।
5भीष्म ने कहा — हे कुन्तीपुत्र, सुनो, तिल के दान के क्या पुण्य हैं। हे कुरुश्रेष्ठ, मुझे सुनकर तुम विधिपूर्वक तिल का दान करना।
6तिल के दानों की सृष्टि स्वयम्भू ब्रह्मा ने पितरों के लिए सर्वोत्तम अन्न के रूप में की थी। इसीलिए तिल का दान पितरों को सदा अत्यन्त प्रसन्न करता है।
7जो मनुष्य माघ मास में ब्राह्मणों को तिल का दान करता है, उसे वह नरक कभी नहीं देखना पड़ता जो समस्त भयंकर प्राणियों से भरा है।
8जो तिल की आहुतियों से पितरों की पूजा करता है, वह समस्त यज्ञों में देवताओं की पूजा करने वाला माना जाता है। बिना किसी प्रयोजन के तिल की आहुतियों से श्राद्ध कभी नहीं करना चाहिए।
9तिल महर्षि कश्यप के अंगों से उत्पन्न हुए थे। इसीलिए दान के विषय में वे महान् प्रभाव से सम्पन्न माने जाने लगे।
10तिल समृद्धि और शारीरिक सौन्दर्य — दोनों देते हैं और दाता को उसके समस्त पापों से शुद्ध कर देते हैं। इसी कारण तिल का दान अन्य प्रत्येक वस्तु के दान से श्रेष्ठ है।
11महाबुद्धिमान् आपस्तम्ब, शंख और लिखित, तथा महर्षि गौतम — ये सब तिल का दान करके ही देवलोक को गए हैं।
12जो ब्राह्मण तिल की आहुतियों से हवन करते हैं, ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं और कर्मकाण्ड के अनुयायी हैं, वे गोहवि (गौ के घी की आहुति) देने वालों के तुल्य माने जाते हैं।
13तिल का दान समस्त दानों से श्रेष्ठ है। समस्त दानों में तिल का दान अक्षय पुण्य देने वाला माना जाता है।
14हे शत्रुतापन, प्राचीन काल में एक अवसर पर जब हवि (घृत) नहीं मिल सका, तब ऋषि कुशिक ने अपनी तीनों यज्ञाग्नियों में तिल की आहुतियाँ दीं और उत्तम गति प्राप्त की।
15हे कुरुश्रेष्ठ, इस प्रकार मैंने तुम्हें बताया कि तिल के उत्तम दान के विषय में क्या विधान हैं। इन्हीं विधानों के कारण तिल का दान अत्यन्त श्रेष्ठ पुण्य से युक्त माना जाने लगा है।
16अब इसके पश्चात् जो मैं कहूँ, वह सुनो। हे राजन्, एक बार देवता यज्ञ करने की इच्छा से स्वयम्भू ब्रह्मा के पास गए।
17ब्रह्मा से मिलकर, पृथ्वी पर यज्ञ करने के इच्छुक उन देवताओं ने उनसे पवित्र भूमि का एक टुकड़ा माँगा और कहा — "हमें यह अपने यज्ञ के लिए चाहिए।"
18देवताओं ने कहा — हे यशस्वी, आप समस्त पृथ्वी के तथा समस्त देवताओं के भी स्वामी हैं! हे परम सौभाग्यशाली, आपकी अनुमति से हम एक यज्ञ करना चाहते हैं।
19जिस पुरुष ने वह भूमि उचित उपायों से प्राप्त नहीं की जिस पर यज्ञवेदी बनानी हो, वह अपने किए यज्ञ का पुण्य नहीं पाता।
20आप चर और अचर पदार्थों से बने इस समस्त विश्व के स्वामी हैं। इसलिए हम जो यज्ञ करना चाहते हैं, उसके लिए आप हमें भूमि का एक टुकड़ा दीजिए।
21ब्रह्मा ने कहा — हे देवश्रेष्ठो, मैं तुम्हें भूमि का एक टुकड़ा दूँगा, जिस पर हे कश्यपपुत्रो, तुम अपना अभीष्ट यज्ञ करना।
22देवताओं ने कहा — हे पुण्यात्मन्, हमारी कामनाएँ सफल हो गईं। हम यहीं विपुल दानों सहित अपना यज्ञ करेंगे। किन्तु तपस्वी सदा इस भूमिखण्ड की पूजा करते रहें।
23तब उस स्थान पर अगस्त्य, कण्व, भृगु, अत्रि, तथा वृषाकपि, असित और देवल आए।
24हे अक्षय कीर्ति वाले, तब उन महान् देवताओं ने अपना यज्ञ किया। उन देवश्रेष्ठों ने उसे यथासमय पूर्ण किया।
25पर्वतश्रेष्ठ हिमवान् के वक्ष पर अपना वह यज्ञ पूर्ण करके देवताओं ने अपने यज्ञ से उत्पन्न पुण्य का छठा भाग भूमि के दान से जोड़ दिया।
26जो मनुष्य श्रद्धा और आदर के साथ एक बित्ता भर भूमि का भी दान करता है, उसे कभी किसी कठिनाई का सामना नहीं करना पड़ता और उस पर कभी कोई विपत्ति नहीं आती।
27जो ऐसे घर का दान करता है जो शीत, वायु और धूप से बचाता हो और जो शुद्ध भूमि पर खड़ा हो, वह दाता देवलोक प्राप्त करता है और अपना पुण्य क्षीण हो जाने पर भी वहाँ से नीचे नहीं गिरता।
28हे राजन्, रहने के लिए घर दान करके बुद्धिमान् दाता शक्र के सान्निध्य में सुखपूर्वक निवास करता है। ऐसे पुरुष को देवलोक में महान् सम्मान मिलता है।
29जिसके घर में संयत इन्द्रियों वाला, वेदों में निष्णात और जन्म से आचार्यकुल का ब्राह्मण सन्तोषपूर्वक निवास करता है, वह पुरुष महान् सुख के लोक को प्राप्त करता और उसका उपभोग करता है।
30हे भरतश्रेष्ठ, इसी प्रकार गौओं के आश्रय के लिए ऐसा गोशाला दान करके जो शीत और वर्षा से बचाए और जो दृढ़ बनी हो, दाता अपने वंश की सात पीढ़ियों का उद्धार करता है।
31खेती के योग्य भूमि का एक टुकड़ा दान करके दाता महान् समृद्धि पाता है। खनिज सम्पदा वाली भूमि का दान करके दाता अपने कुल की उन्नति करता है।
32ऐसी भूमि कभी दान नहीं करनी चाहिए जो बंजर हो अथवा जली हुई हो; न ही ऐसी भूमि दान करनी चाहिए जो श्मशान के निकट हो, अथवा जिस पर दान से पहले किसी पापी पुरुष का अधिकार और भोग रहा हो।
33जब मनुष्य किसी दूसरे की भूमि पर पितरों के सम्मान में श्राद्ध करता है, तब पितर उस भूमि के दान और उस श्राद्ध — दोनों को निष्फल कर देते हैं।
34इसलिए बुद्धिमान् मनुष्य को चाहिए कि वह भूमि का छोटा-सा टुकड़ा भी मोल लेकर उसका दान करे। विधिपूर्वक मोल ली गई भूमि पर अपने पितरों को अर्पित किया गया पिण्ड अक्षय हो जाता है।
35वन, पर्वत, नदियाँ और तीर्थ — इन्हें स्वामीरहित माना जाता है। यहाँ श्राद्ध करने के लिए कोई भूमि मोल लेने की आवश्यकता नहीं।
36हे राजन्, भूमि के दान के पुण्य के विषय में यह कहा गया। हे निष्पाप, अब इसके पश्चात् मैं तुम्हें गौओं के दान का विषय बताऊँगा।
37गौएँ समस्त तपस्वियों से भी श्रेष्ठ मानी जाती हैं। और इसीलिए दिव्य महादेव ने उनके सान्निध्य में तपस्या की।
38हे भारत, गौएँ ब्रह्मलोक में सोम के सान्निध्य में निवास करती हैं। वही सर्वोच्च गति होने के कारण सिद्धिप्राप्त द्विज ऋषि भी उसी लोक को पाने का प्रयत्न करते हैं।
39हे भारत, गौएँ मनुष्यों का दूध, घी, दही, गोबर, चर्म, अस्थि, सींग और रोमों से उपकार करती हैं।
40गौएँ न शीत का अनुभव करती हैं न ताप का। वे सदा परिश्रम करती हैं। वर्षा ऋतु भी उन्हें तनिक विचलित नहीं कर सकती।
41और चूँकि गौएँ ब्राह्मणों के सान्निध्य में सर्वोच्च गति प्राप्त करती हैं, इसीलिए बुद्धिमान् कहते हैं कि गौएँ और ब्राह्मण समान हैं।
42प्राचीन काल में राजा रन्तिदेव ने एक भव्य यज्ञ किया जिसमें असंख्य गौएँ बलि दी गईं और मारी गईं। मारे गए उन पशुओं की खालों से जो रस बहा, उससे एक नदी बन गई जो चर्मण्वती नाम से प्रसिद्ध हुई।
43गौएँ अब यज्ञ के योग्य पशु नहीं रहीं। वे अब दान के योग्य पशु हैं। हे राजन्, जो राजा ब्राह्मणश्रेष्ठों को गौएँ भेंट करता है, वह किसी भी संकट में पड़ने पर भी उससे पार हो जाता है। जो मनुष्य एक सहस्र गौएँ भेंट करता है, उसे नरक नहीं जाना पड़ता।
44हे राजन्, ऐसा पुरुष सर्वत्र विजय पाता है। स्वयं देवराज ने कहा था कि गौओं का दूध अमृत है।
45इसलिए जो गौ भेंट करता है वह अमृत का दान करने वाला माना जाता है। वेदों में निष्णात पुरुषों ने घोषित किया है कि गाय के दूध से बना घृत यज्ञाग्नि में डाली जाने वाली समस्त आहुतियों में सर्वश्रेष्ठ है।
46इसलिए जो मनुष्य गौ भेंट करता है, वह यज्ञ के लिए आहुति का दान करने वाला माना जाता है। बैल स्वर्ग का मूर्त रूप है। जो योग्य ब्राह्मण को बैल का दान करता है, उसे देवलोक में महान् सम्मान मिलता है। हे भरतश्रेष्ठ, गौओं को प्राणियों का प्राणवायु कहा गया है।
47इसलिए जो मनुष्य गौ का दान करता है, वह प्राणवायु का दान करने वाला कहा जाता है। वेदों के ज्ञाता पुरुषों ने कहा है कि गौएँ प्राणियों की महान् शरण हैं।
48जो मनुष्य गौ का दान करता है, वह समस्त प्राणियों की उस उच्च शरण का ही दान करने वाला माना जाता है। गौ कभी वध के लिए नहीं देनी चाहिए; न गौ किसी हलवाहे को देनी चाहिए; न गौ किसी नास्तिक को देनी चाहिए। हे भरतश्रेष्ठ, गौ उसे भी नहीं देनी चाहिए जिसकी जीविका ही गौएँ पालना हो।
49बुद्धिमानों ने कहा है कि जो पुरुष ऐसे किसी पापी को गौ दे देता है, उसे अनन्त नरक में डूबना पड़ता है।
50ब्राह्मण को कभी ऐसी गौ नहीं देनी चाहिए जो दुर्बल हो, अथवा जो मरे हुए बछड़े जनती हो, अथवा जो बाँझ हो, अथवा जो रोगी हो, अथवा जिसका कोई अंग दोषयुक्त हो, अथवा जो परिश्रम से थक चुकी हो।
51जो मनुष्य दस सहस्र गौएँ दान करता है, वह स्वर्ग पाता है और इन्द्र के सान्निध्य में आनन्द से विहार करता है। जो लाखों की संख्या में गौओं का दान करता है, वह अनन्त सुख के अनेक लोक जीतता है।
52इस प्रकार मैंने तुम्हें गौओं और तिल के दान के, तथा भूमि के दान के भी पुण्य सुनाए। हे भारत, अब सुनो, मैं तुम्हें अन्न के दान का वर्णन सुनाता हूँ।
53हे कुन्तीपुत्र, अन्न का दान अत्यन्त श्रेष्ठ दान माना जाता है। प्राचीन काल में राजा रन्तिदेव अन्न के दान करके ही देवलोक को चढ़ गए थे।
54जो राजा परिश्रम से थके हुए और भूखे पुरुष को अन्न का दान करता है, वह स्वयम्भू के परम सुख के लोक प्राप्त करता है।
55हे महाबली, स्वर्ण, वस्त्र और अन्य वस्तुओं के दान से मनुष्य वह सुख नहीं जीत सकते जो अन्न के दाता जीत लेते हैं।
56अन्न ही सचमुच प्रथम वस्तु है। अन्न ही सर्वोच्च समृद्धि माना जाता है। अन्न से ही जीवन उत्पन्न होता है, और तेज, पराक्रम तथा बल भी।
57जो सदा ध्यानपूर्वक धर्मात्मा जनों को अन्न का दान करता है, उसे कभी कोई दुःख नहीं भोगना पड़ता। यह पराशर ने कहा है।
58देवताओं की विधिपूर्वक पूजा करके अन्न पहले उन्हीं को अर्पित करना चाहिए। हे राजन्, कहा गया है कि जिन मनुष्यों को जिस प्रकार का अन्न प्रिय होता है, वही अन्न वे देवता भी ग्रहण करते हैं जिनकी वे पूजा करते हैं।
59जो मनुष्य कार्तिक मास के शुक्ल पक्ष में अन्न का दान करता है, वह यहाँ प्रत्येक कठिनाई से पार हो जाता है और परलोक में अनन्त सुख पाता है।
60हे भरतश्रेष्ठ, जो मनुष्य अपने घर आए भूखे अतिथि को अन्न का दान करता है, वह वे समस्त लोक पाता है जो ब्रह्मज्ञानी पुरुषों के लिए सुरक्षित हैं।
61जो मनुष्य अन्न का दान करता है, वह प्रत्येक कठिनाई और दुःख से अवश्य पार हो जाता है। ऐसा पुरुष प्रत्येक पाप से पार हो जाता है और प्रत्येक दुष्कर्म से स्वयं को शुद्ध कर लेता है।
62इस प्रकार मैंने तुम्हें अन्न, तिल, भूमि और गौओं के दान के पुण्य बता दिए। ऐसा पुरुष प्रत्येक पाप से पार हो जाता है और प्रत्येक दुष्कर्म से स्वयं को शुद्ध कर लेता है।
63इस प्रकार मैंने तुम्हें अन्न, तिल, भूमि और गौओं के दान के पुण्य बता दिए।
Nepali
1युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, म सुन्न चाहन्छु कि जुन पुरुषले त्यस ब्राह्मणलाई खराउको एक जोर दान गर्दछ जसका चरण हिँड्दा तातो बालुवाले पोलिरहेका होऊन् अथवा डढिरहेका होऊन् — उसलाई कुन पुण्य मिल्छन्।
2भीष्मले भने — जुन मानिसले ब्राह्मणहरूलाई तिनका चरणको रक्षाका लागि खराउ दिन्छ, उसले सम्पूर्ण काँडा कुल्चिदिन्छ र हरेक प्रकारको कठिनाइबाट पार हुन्छ।
3हे युधिष्ठिर, त्यस्तो मानिस आफ्ना सम्पूर्ण शत्रुको शिरमाथि उभिन्छ। हे राजन्, सुन र चाँदीका बनेका, खच्चड जोतिएका, शुद्ध तेज भएका रथ उसकहाँ आउँछन्। भनिन्छ कि जसले खराउको दान गर्दछ, उसले राम्ररी सधिएका घोडा जोतिएको रथको दानको पुण्य पाउँछ।
4युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, मलाई एक पटक फेरि पूरा-पूरा बताउनुहोस् कि तिल र भूमि, तथा गाई र अन्नको दानका के पुण्य छन्।
5भीष्मले भने — हे कुन्तीपुत्र, सुन, तिलको दानका के पुण्य छन्। हे कुरुश्रेष्ठ, मलाई सुनेर तिमीले विधिपूर्वक तिलको दान गर्नू।
6तिलका दानाको सृष्टि स्वयम्भू ब्रह्माले पितृहरूका लागि सर्वोत्तम अन्नका रूपमा गरेका थिए। त्यसैले तिलको दानले पितृहरूलाई सधैँ अत्यन्त प्रसन्न पार्दछ।
7जुन मानिसले माघ महिनामा ब्राह्मणहरूलाई तिलको दान गर्दछ, उसले त्यो नर्क कहिल्यै देख्नुपर्दैन जो सम्पूर्ण भयङ्कर प्राणीले भरिएको छ।
8जसले तिलका आहुतिले पितृहरूको पूजा गर्दछ, ऊ सम्पूर्ण यज्ञमा देवताहरूको पूजा गर्ने मानिन्छ। कुनै प्रयोजनविना तिलका आहुतिले श्राद्ध कहिल्यै गर्नुहुँदैन।
9तिल महर्षि कश्यपका अङ्गबाट उत्पन्न भएका थिए। त्यसैले दानको विषयमा ती महान् प्रभावले सम्पन्न मानिन थाले।
10तिलले समृद्धि र शारीरिक सौन्दर्य — दुवै दिन्छन् र दातालाई उसका सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध पारिदिन्छन्। यसै कारण तिलको दान अन्य प्रत्येक वस्तुको दानभन्दा श्रेष्ठ छ।
11महाबुद्धिमान् आपस्तम्ब, शङ्ख र लिखित, तथा महर्षि गौतम — यी सबै तिलको दान गरेरै देवलोक गएका छन्।
12जुन ब्राह्मणहरूले तिलका आहुतिले हवन गर्दछन्, ब्रह्मचर्य पालन गर्दछन् र कर्मकाण्डका अनुयायी छन्, तिनी गोहवि (गाईको घिउको आहुति) दिनेहरूको तुल्य मानिन्छन्।
13तिलको दान सम्पूर्ण दानभन्दा श्रेष्ठ छ। सम्पूर्ण दानमा तिलको दान अक्षय पुण्य दिने मानिन्छ।
14हे शत्रुतापन, प्राचीन कालमा एक अवसरमा जब हवि (घिउ) पाउन सकिएन, तब ऋषि कुशिकले आफ्ना तीनै यज्ञाग्निमा तिलका आहुति दिए र उत्तम गति प्राप्त गरे।
15हे कुरुश्रेष्ठ, यसरी मैले तिमीलाई बताएँ कि तिलको उत्तम दानका विषयमा के-के विधान छन्। यिनै विधानका कारण तिलको दान अत्यन्त श्रेष्ठ पुण्यले युक्त मानिन थालेको छ।
16अब त्यसपछि जे म भन्दछु, त्यो सुन। हे राजन्, एक पटक देवताहरू यज्ञ गर्ने इच्छाले स्वयम्भू ब्रह्माकहाँ गए।
17ब्रह्मासँग भेटेर, पृथ्वीमा यज्ञ गर्न इच्छुक ती देवताहरूले उनीसँग पवित्र भूमिको एउटा टुक्रा मागे र भने — "हामीलाई यो आफ्नो यज्ञका लागि चाहिन्छ।"
18देवताहरूले भने — हे यशस्वी, तपाईं सम्पूर्ण पृथ्वीका तथा सम्पूर्ण देवताका पनि स्वामी हुनुहुन्छ! हे परम सौभाग्यशाली, तपाईंको अनुमतिले हामी एउटा यज्ञ गर्न चाहन्छौँ।
19जुन पुरुषले त्यो भूमि उचित उपायले प्राप्त गरेको छैन जसमा यज्ञवेदी बनाउनुपर्छ, उसले आफूले गरेको यज्ञको पुण्य पाउँदैन।
20तपाईं चर र अचर पदार्थले बनेको यस सम्पूर्ण विश्वका स्वामी हुनुहुन्छ। त्यसैले हामीले जुन यज्ञ गर्न चाहन्छौँ, त्यसका लागि तपाईंले हामीलाई भूमिको एउटा टुक्रा दिनुहोस्।
21ब्रह्माले भने — हे देवश्रेष्ठहरू, म तिमीहरूलाई भूमिको एउटा टुक्रा दिनेछु, जसमा हे कश्यपपुत्रहरू, तिमीहरूले आफ्नो अभीष्ट यज्ञ गर्नू।
22देवताहरूले भने — हे पुण्यात्मन्, हाम्रा कामना सफल भए। हामी यहीँ विपुल दानसहित आफ्नो यज्ञ गर्नेछौँ। तर तपस्वीहरूले सधैँ यस भूमिखण्डको पूजा गरिरहून्।
23तब त्यस ठाउँमा अगस्त्य, कण्व, भृगु, अत्रि, तथा वृषाकपि, असित र देवल आए।
24हे अक्षय कीर्तिवाला, तब ती महान् देवताहरूले आफ्नो यज्ञ गरे। ती देवश्रेष्ठहरूले त्यो यथासमय पूरा गरे।
25पर्वतश्रेष्ठ हिमवान्को छातीमा आफ्नो त्यो यज्ञ पूरा गरेर देवताहरूले आफ्नो यज्ञबाट उत्पन्न पुण्यको छैटौँ भाग भूमिको दानसँग जोडिदिए।
26जुन मानिसले श्रद्धा र आदरका साथ एक बित्ता भूमिको पनि दान गर्दछ, उसले कहिल्यै कुनै कठिनाइको सामना गर्नुपर्दैन र उसमाथि कहिल्यै कुनै विपत्ति आउँदैन।
27जसले यस्तो घरको दान गर्दछ जो जाडो, वायु र घामबाट जोगाओस् र जो शुद्ध भूमिमा उभिएको होस्, त्यो दाताले देवलोक प्राप्त गर्दछ र आफ्नो पुण्य क्षीण भइसक्दा पनि त्यहाँबाट तल खस्दैन।
28हे राजन्, बस्नका लागि घर दान गरेर बुद्धिमान् दाताले शक्रको सान्निध्यमा सुखपूर्वक निवास गर्दछ। त्यस्तो पुरुषलाई देवलोकमा महान् सम्मान मिल्छ।
29जसको घरमा संयत इन्द्रिय भएको, वेदमा निष्णात र जन्मले आचार्यकुलको ब्राह्मणले सन्तोषपूर्वक निवास गर्दछ, त्यो पुरुषले महान् सुखको लोक प्राप्त गर्दछ र त्यसको उपभोग गर्दछ।
30हे भरतश्रेष्ठ, त्यसै गरी गाईहरूको आश्रयका लागि यस्तो गोठ दान गरेर जसले जाडो र वर्षाबाट जोगाओस् र जो दह्रो बनेको होस्, दाताले आफ्नो वंशका सात पुस्ताको उद्धार गर्दछ।
31खेतीयोग्य भूमिको एउटा टुक्रा दान गरेर दाताले महान् समृद्धि पाउँछ। खनिज सम्पदा भएको भूमिको दान गरेर दाताले आफ्नो कुलको उन्नति गर्दछ।
32यस्तो भूमि कहिल्यै दान गर्नुहुँदैन जो बाँझो होस् अथवा डढेको होस्; न त यस्तो भूमि दान गर्नुपर्छ जो मसानघाटको नजिक होस्, अथवा जसमाथि दानभन्दा पहिले कुनै पापी पुरुषको अधिकार र भोग रहेको होस्।
33जब मानिसले कुनै अर्काको भूमिमा पितृहरूको सम्मानमा श्राद्ध गर्दछ, तब पितृहरूले त्यस भूमिको दान र त्यो श्राद्ध — दुवैलाई निष्फल पारिदिन्छन्।
34त्यसैले बुद्धिमान् मानिसले भूमिको सानो टुक्रा भए पनि किनेर त्यसको दान गर्नुपर्छ। विधिपूर्वक किनिएको भूमिमा आफ्ना पितृहरूलाई अर्पण गरिएको पिण्ड अक्षय हुन्छ।
35वन, पर्वत, नदी र तीर्थ — यिनलाई स्वामीविहीन मानिन्छ। यहाँ श्राद्ध गर्नका लागि कुनै भूमि किन्नुपर्ने आवश्यकता छैन।
36हे राजन्, भूमिको दानको पुण्यका विषयमा यो भनियो। हे निष्पाप, अब त्यसपछि म तिमीलाई गाईहरूको दानको विषय बताउनेछु।
37गाईहरू सम्पूर्ण तपस्वीभन्दा पनि श्रेष्ठ मानिन्छन्। अनि त्यसैले दिव्य महादेवले तिनकै सान्निध्यमा तपस्या गरे।
38हे भारत, गाईहरू ब्रह्मलोकमा सोमको सान्निध्यमा निवास गर्दछन्। त्यही सर्वोच्च गति भएकाले सिद्धिप्राप्त द्विज ऋषिहरूले पनि त्यही लोक पाउने प्रयत्न गर्दछन्।
39हे भारत, गाईहरूले मानिसहरूको दूध, घिउ, दही, गोबर, छाला, हाड, सिङ र रौँले उपकार गर्दछन्।
40गाईहरूले न जाडोको अनुभव गर्दछन् न तापको। तिनले सधैँ परिश्रम गर्दछन्। वर्षा ऋतुले पनि तिनलाई अलिकति विचलित पार्न सक्दैन।
41अनि किनभने गाईहरूले ब्राह्मणहरूको सान्निध्यमा सर्वोच्च गति प्राप्त गर्दछन्, त्यसैले बुद्धिमान्हरू भन्दछन् कि गाई र ब्राह्मण समान हुन्।
42प्राचीन कालमा राजा रन्तिदेवले एउटा भव्य यज्ञ गरे जसमा असङ्ख्य गाई बलि दिइए र मारिए। मारिएका ती पशुका छालाबाट जुन रस बग्यो, त्यसबाट एउटा नदी बन्यो जो चर्मण्वती नामले प्रसिद्ध भयो।
43गाईहरू अब यज्ञयोग्य पशु रहेनन्। तिनी अब दानयोग्य पशु हुन्। हे राजन्, जुन राजाले ब्राह्मणश्रेष्ठहरूलाई गाई भेटी दिन्छ, ऊ कुनै पनि सङ्कटमा परे पनि त्यसबाट पार हुन्छ। जुन मानिसले एक हजार गाई भेटी दिन्छ, उसले नर्क जानुपर्दैन।
44हे राजन्, त्यस्तो पुरुषले सर्वत्र विजय पाउँछ। स्वयं देवराजले भनेका थिए कि गाईहरूको दूध अमृत हो।
45त्यसैले जसले गाई भेटी दिन्छ ऊ अमृतको दान गर्ने मानिन्छ। वेदमा निष्णात पुरुषहरूले घोषणा गरेका छन् कि गाईको दूधबाट बनेको घिउ यज्ञाग्निमा हालिने सम्पूर्ण आहुतिमा सर्वश्रेष्ठ हो।
46त्यसैले जुन मानिसले गाई भेटी दिन्छ, ऊ यज्ञका लागि आहुतिको दान गर्ने मानिन्छ। गोरु स्वर्गको मूर्त रूप हो। जसले योग्य ब्राह्मणलाई गोरुको दान गर्दछ, उसलाई देवलोकमा महान् सम्मान मिल्छ। हे भरतश्रेष्ठ, गाईहरूलाई प्राणीहरूको प्राणवायु भनिएको छ।
47त्यसैले जुन मानिसले गाईको दान गर्दछ, ऊ प्राणवायुको दान गर्ने भनिन्छ। वेदका ज्ञाता पुरुषहरूले भनेका छन् कि गाईहरू प्राणीहरूको महान् शरण हुन्।
48जुन मानिसले गाईको दान गर्दछ, ऊ सम्पूर्ण प्राणीको त्यस उच्च शरणको नै दान गर्ने मानिन्छ। गाई कहिल्यै वधका लागि दिनुहुँदैन; न गाई कुनै हलो जोत्नेलाई दिनुपर्छ; न गाई कुनै नास्तिकलाई दिनुपर्छ। हे भरतश्रेष्ठ, गाई उसलाई पनि दिनुहुँदैन जसको जीविका नै गाई पाल्नु होस्।
49बुद्धिमान्हरूले भनेका छन् कि जुन पुरुषले यस्तो कुनै पापीलाई गाई दिन्छ, उसले अनन्त नर्कमा डुब्नुपर्छ।
50ब्राह्मणलाई कहिल्यै यस्ती गाई दिनुहुँदैन जो दुर्बल होस्, अथवा जसले मरेका बाच्छा जन्माउँछे, अथवा जो बाँझी होस्, अथवा जो रोगी होस्, अथवा जसको कुनै अङ्ग दोषयुक्त होस्, अथवा जो परिश्रमले थाकिसकेकी होस्।
51जुन मानिसले दस हजार गाई दान गर्दछ, उसले स्वर्ग पाउँछ र इन्द्रको सान्निध्यमा आनन्दले विहार गर्दछ। जसले लाखौँको सङ्ख्यामा गाईहरूको दान गर्दछ, उसले अनन्त सुखका अनेक लोक जित्दछ।
52यसरी मैले तिमीलाई गाई र तिलको दानका, तथा भूमिको दानका पनि पुण्य सुनाएँ। हे भारत, अब सुन, म तिमीलाई अन्नको दानको वर्णन सुनाउँछु।
53हे कुन्तीपुत्र, अन्नको दान अत्यन्त श्रेष्ठ दान मानिन्छ। प्राचीन कालमा राजा रन्तिदेव अन्नको दान गरेरै देवलोक उक्लेका थिए।
54जुन राजाले परिश्रमले थाकेको र भोकाएको पुरुषलाई अन्नको दान गर्दछ, उसले स्वयम्भूका परम सुखका लोक प्राप्त गर्दछ।
55हे महाबली, सुन, वस्त्र र अन्य वस्तुका दानले मानिसहरूले त्यो सुख जित्न सक्दैनन् जो अन्नका दाताहरूले जित्दछन्।
56अन्न नै साँच्चै पहिलो वस्तु हो। अन्न नै सर्वोच्च समृद्धि मानिन्छ। अन्नबाटै जीवन उत्पन्न हुन्छ, र तेज, पराक्रम तथा बल पनि।
57जसले सधैँ ध्यानपूर्वक धर्मात्मा जनहरूलाई अन्नको दान गर्दछ, उसले कहिल्यै कुनै दुःख भोग्नुपर्दैन। यो पराशरले भनेका हुन्।
58देवताहरूको विधिपूर्वक पूजा गरेर अन्न पहिले तिनैलाई अर्पण गर्नुपर्छ। हे राजन्, भनिएको छ कि जुन मानिसहरूलाई जुन प्रकारको अन्न प्रिय हुन्छ, त्यही अन्न ती देवताले पनि ग्रहण गर्दछन् जसको तिनले पूजा गर्दछन्।
59जुन मानिसले कात्तिक महिनाको शुक्ल पक्षमा अन्नको दान गर्दछ, ऊ यहाँ प्रत्येक कठिनाइबाट पार हुन्छ र परलोकमा अनन्त सुख पाउँछ।
60हे भरतश्रेष्ठ, जुन मानिसले आफ्नो घरमा आएको भोको अतिथिलाई अन्नको दान गर्दछ, उसले ती सम्पूर्ण लोक पाउँछ जो ब्रह्मज्ञानी पुरुषहरूका लागि सुरक्षित छन्।
61जुन मानिसले अन्नको दान गर्दछ, ऊ प्रत्येक कठिनाइ र दुःखबाट अवश्य पार हुन्छ। त्यस्तो पुरुष प्रत्येक पापबाट पार हुन्छ र प्रत्येक दुष्कर्मबाट आफूलाई शुद्ध पार्दछ।
62यसरी मैले तिमीलाई अन्न, तिल, भूमि र गाईहरूको दानका पुण्य बताइदिएँ। त्यस्तो पुरुष प्रत्येक पापबाट पार हुन्छ र प्रत्येक दुष्कर्मबाट आफूलाई शुद्ध पार्दछ।
63यसरी मैले तिमीलाई अन्न, तिल, भूमि र गाईहरूको दानका पुण्य बताइदिएँ।