Anugita Parva — The beginning of the Horse Sacrifice of Arjuna
Volume IX — Anushasana to Svargarohana Parva · Chapter 253
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वानुपयौ पार्थं हयं कामविहारिणम्। न्यवर्तत ततो वाजी येन नागाह्वयं पुरम्॥
2तं निवृत्तं तु शुश्चाव चारणैव युधिष्ठिरः। श्रुत्वार्जुनं कुशलिनं स च हृष्टमनाऽभवत्॥
3विजयस्य च तत् कर्म गान्धारविषये तदा। श्रुत्वा चान्येषु देशेषु स सुप्रीतोऽभवत् तदा॥
4एतस्मिन्नेव काले तु द्वादशी माघमासिकीम्। इष्टं गृहीत्वा नक्षत्रं धर्मराजो युधिष्ठिरः॥ समानाय महातेजाः सर्वान् भ्रातृन् महीपतिः। भीमं च नकुलं चैव सहदेवं च कौरव॥ प्रोवाचेदं वचः काले तदा धर्मभृतां वरः। आमत्र्य वदतां श्रेष्ठो भीमं प्रहरतां वरम्॥
5आयाति भीमसेनासौ सहाश्वेन तवानुजः। यथा मे पुरुषाः प्राहुर्ये धनंजयसारिणः॥
6उपस्थितश्च कालोऽयमभितो वर्तते हयः। मार्य च पौर्णमासीयं मास: शेषो वृकोदर॥
7प्रस्थाप्यन्तां हि विद्वांसो ब्राह्मणा वेदपारगाः। वाजिमेधार्थसिद्ध्यर्थं देशं पश्यन्तु यज्ञियम्॥
8इत्युक्तः स तु तच्चक्रे भीमो नृपतिशासनम्। हृष्टः श्रुत्वा गुडाकेशमायान्तं पुरुषर्षभम्॥
9ततो ययौ भीमसेनः प्राज्ञैः स्थपतिभिः सह। ब्राह्मणानग्रतः कृत्वा कुशलान् यज्ञकर्मणि॥
10तं स शालचयं श्रीमत् सप्रतोलीसुघट्टितम्। मापयामास कौरव्यो यज्ञवाट यथाविधि॥
11प्रासादशतसम्बाधं मणिप्रवरकुट्टिमम्। कारयामास विधिवद्धरत्नविभूषितम्॥
12स्तम्भान् कनकचित्रांश्च तोरणानि बृहन्ति च। यज्ञायतनदेशेषु दत्त्वा शुद्धं च काननम्॥
13अन्तःपुराणां राज्ञां च नानादेशसमीयुषाम्। कारयामास धर्मात्मा तत्र तत्र यथाविध॥
14ब्राह्मणानां च वेश्मानि नानादेशसमीयुषाम्। कारयामास कौन्तेयो विधिवत् तान्यनेकशः॥
15तथा सम्प्रेषयामास दूतान् नृपतिशासनात्। भीमसेनो महाबाहो राज्ञामक्लिष्टकर्मणाम्॥
16ते प्रियार्थं कुरुपतेराययुर्नृपसत्तम। रत्नान्यने कान्यादाय स्त्रियोऽश्वानायुधानि च॥
17तेषां निविशतां तेषु शिबिरेषु महात्मनाम्। नर्दतः सागरस्येव दिवस्पृगभवत् स्वतः॥
18तेषामभ्यागतानां च स राजा कुरुवर्धनः। व्यादिदेशान्नपानानि शय्याश्चाप्यतिमानुषाः॥
19वाहनानां च विविधाः शाला: शालीक्षुगोरसैः। उपेता भरतश्रेष्ठो व्यादिदेश स धर्मराट्॥
20तथा तस्मिन् महायज्ञे धर्मराजस्य धीमतः। समाजग्मुर्मुनिगणा बहवो ब्रह्मवादिनः॥
21ये च द्विजाति प्रवरास्तत्रासन् पृथिवीपते। समाजग्सुः सशिष्यास्तान् प्रतिजग्राह कौरवः॥
22सर्वोश्च ताननुययौ यावदावसथान् प्रति। स्वयमेव महातेजा दम्भं त्यक्त्वा युधिष्ठिरः॥
23ततः कृत्वा स्थपतयः शिल्पिनोऽन्ये च ये तदा। कृत्स्नं यज्ञविधिं राज्ञो धर्मज्ञाय न्यवेदयन्॥
24तच्छ्रुत्वा धर्मराजस्तु कृतं सर्वमतन्द्रितः। हृष्टरूपोऽभवद् राजा सह भ्रातृभिरादृतः॥
25वैशम्पायन उवाच तस्मिन् यज्ञे प्रवृत्ते तु वाग्मिनो हेतुवादिनः। हेतुवादान् बहूनाहुः परस्परजिगीषवः॥
26ददृशुस्तं नृपतयो यज्ञस्य विधिमुत्तमम्। देवेन्द्रस्येव विहितं भीमसेनेन भारता॥
27ददृशुस्तोरणान्यत्र शातकुम्भमयानि ते। शय्यासनविहारांश्च सुबहून् रत्नसंचयान्॥
28घटान् पात्री: कटाहानि कलशान् वर्धमानकान्। न हि किंचिदसौवर्णमपश्यन् वसुधाधिपाः॥
29यूपांश्च शास्त्रपठितान् दारवान् हेमभूषितान्। उपक्लृप्तान् यथाकालं विधिवद् भूरिवर्चसः॥
30स्थलजा जलजा ये च पशवः केचन प्रभो। सर्वानेव समानीतानपश्यंस्तत्र ते नृपाः॥
31पाश्चैव महिषीश्चैव तथा वृद्धस्त्रियोऽपि च। औदकानि च सत्त्वानि श्वापदानि वयांसि च॥ जरायुजाण्डजातानि स्वेदजान्युद्धिदानि च। पर्वतानूपजातानि भूतानि ददृशुश्च ते११३४॥
32एवं प्रमुदितं सर्वे पशुगोधनधान्यतः। यज्ञवाटं नृपा दृष्ट्वा परं विस्मयमागताः॥
33ब्राह्मणानां विशां चैव बहुमृष्टान्नमृद्धिमत्। पूर्णे शतसहस्त्रे तु विप्राणां तत्र भुञ्जताम्॥
34दुन्दुभिर्मेघनिर्घोषो मुहुर्मुहुरताड्यत। विननादासकृच्चापि दिवसे दिवसे गते॥
35एवं स ववृते यज्ञो धर्मराजस्य धीमतः। अन्नस्य सुबहून् राजनुत्सर्गान् पर्वतोपमान्॥
36दधिकुल्याश्च ददृशुः सर्पिषश्च ह्रदान् जनाः। जम्बूद्वीपो हि सकलो नानाजनपदायुतः॥
37राजन्नदृश्यतैकस्थो राजस्तस्य महामखे। जत्र जातिसहस्राणि पुरुषाणां ततस्ततः॥ गृहीत्वा भाजनान् जग्मुर्बहूनि भरतर्षभ। स्रग्विणश्चापि ते सर्वे सुमृष्टमाणकुण्डला:॥ पर्यवेषन द्विजातीस्ताशतशोऽथ सहस्रशः।
38विविधान्यन्नपानानि पुरुषा येऽनुयायिनः। ते वै नृपोपभोज्यानि ब्राह्मणानां ददुश्च ह॥
39राजन्नदृश्यतैकस्थो राजस्तस्य महामखे। जत्र जातिसहस्राणि पुरुषाणां ततस्ततः॥ गृहीत्वा भाजनान् जग्मुर्बहूनि भरतर्षभ। स्रग्विणश्चापि ते सर्वे सुमृष्टमाणकुण्डला:॥ पर्यवेषन द्विजातीस्ताशतशोऽथ सहस्रशः।
40विविधान्यन्नपानानि पुरुषा येऽनुयायिनः। ते वै नृपोपभोज्यानि ब्राह्मणानां ददुश्च ह॥
English
1Vaishampayana said Having said these words, Partha started, following the horse which roamed at will. The sacrificial horse then turned towards the road leading to the city of Hastinapur.
2Yudhishthira heard from his intelligencebearers that the horse had turned back. And hearing also that Arjuna was hale and hearty, he became filled with joy.
3Hearing also the feats, performed by Vijaya in the country of the Gandharas as also in other kingdoms, the king became highly pleased.
4In the meantime, seeing that the twelfth day of the lighted fortnight in the month of Magha had come, and marking also that the constellation was favourable, high Yudhirshthira the just summoned all his brothers, viz., Bhima and Nakula and Sahadeva. Gifted with great energy, the king, o you of Kuru's race, that foremost of all persons knowing duties, said these words in proper time, Indeed, that foremost of all speakers, addressing Bhima, the first of all smiters, said,
5Your younger brother (Arjuna), O Bhimasena, is returning with the horse. I have learnt this from those men who had followed Arjuna.
6The time is come. The sacrificial horse is near. The day of full moon of the month of Magha is also near. The month is about to expire. O Vrikodara.
7Let, therefore, learned Brahmanas knowing the Vedas look for a sacrificial spot for the celebration of the Horse-Sacrifice.
8Thus addressed, Bhima obeyed the royal command He became very glad upon hearing that Arjuna of curly hair was about to retum.
9Then Bhimna went out with a number of men knowing the rules of laying out sacrificial grounds and constructing buildings. And he took with him many Brahmanas well-versed in all the rites of sacrifices.
10Bhima selected a beautiful place and caused it to be duły measured out for laying the sacrificial compound. Numberless houses and mansions were constructed on it and high and broad roads also were laid cut.
11Soon enough the Kaurava hero filled that ground with hundreds of excellent palaces. The surface was levelled and made smooth with jewels and gems, and adorned with various golden structures.
12Columns were raised, ornamented with bright gold an high and wide triumphal arches also were made on that sacrificial compound. All these were made of pure gold.
13The righteous-souled prince also caused apartments to be duly constructed for the accommodation of ladies and of the numerous kings who, coming from many kingdoms, were expected to grace the sacrifice with their presence.
14The son of Kunti also caused many palaces to be duty erected for Brahmanas who were expected to come from various kingdoms.
15Then the mighty-armed Bhimasena, at the command of the king, sent out messengers to the great kings of the Earth.
16Those best of kings came to the HorseSacrifice of the Kuru king for doing what was agreeable to him. And they brought many gems with them and many female slaves and horses and weapons.
17The sounds which arose from those great kings who lived within those pavilions touched the very heavens and resembled the noise made by the roaring ocean.
18King Yudhishthria, the delighter of the Kurus, assigned to the monarchs who thus came to his sacrifice various kinds of food and drink, and beds also of celestial beauty.
19The chief of the Bharatas, viz., king Yudhishthria the just, assigned several stables well-filled with different kinds of corn and sugar-cane and milk to the animals.
20To that great sacrifice of king Yudhishthira the just who was gifted with high intelligence, there also came a large number of ascetics all of whom were utterers of Brahma.
21Indeed, O king, all the foremost ones among the twice born class that were then alive, came to that sacrifice, accompanied by their disciples. The Kuru king received them all.
22King Yudhishthira of great energy, renouncing all pride, himself followed all his guests to the pavilions that had been assigned for this residence.
23Then all the mechanics and engineers, having completed the arrangements of the sacrifice, informed king Yudhishthira of it.
24Hearing that everything was ready, king Yudhishthira the just, full of alertness and attention, became highly pleased along with his brothers all of whom honoured him duly.
25Vaishampayana said When the great sacrifice of Yudhishthira began, many eloquent dialecticians started diverse propositions and disputed thereon, desirous of defeating one another.
26The (invited) kings saw the excellent preparations of that sacrifice, resembling those of the king himself of the celestials, made, O Bharata, by Bhimasena.
27They saw many triumphal arches made of gold, and many beds and seats and other articles of enjoyment and luxury, and crowds of men collected at different parts.
28There were also many jars and vessels and cauldrons and jugs and lids and covers. The invited kings saw nothing there that was not made of gold.
29Many sacrificial stakes also were set up, made, according to he directions of the scriptures, of wood, and adorned with gold. Gifted with great effulgence, these were duly planted and dedicated (with (with scriptural Mantras).
30The kings, again, saw all animals of land and water, collected there on the occasion.
31And they also saw many kine and many buffaloes and many old women, and many aquatic animals, many beasts of prey, and many species of birds, and many specimens of viviparous and oviparous creatures, and many that are fifth-born, and many belonging to the vegetable kingdom and many-animals and plants which live or grow on mountains.
32Seeing the sacrificial compound thus adorned with animals and kine and corn, the invited kings became filled with wonder.
33Large masses of costly sweetmeats were kept ready for both the Brahmanas and the Vaishyas. And when the feeding was over of a hundred thousand Brahmanas, drums and cymbals were beat.
34And so large was the number fed that the sounds of drums and cymbals were heard again and again. Indeed, those sounds continued from day to day.
35Thus was performed that sacrifice of the intelligent king Yudhishthira. Many hills of food. O king, were dedicated on the occasion. Many large tanks were seen of curds and many lakes of clarified butter.
36In that great sacrifice, O monarch, was seen the entire population of Jamvudvipa, with all its kingdoms and provinces, collected together.
37Thousands of nations and races were there. A large number of men. O chief of Bharata's race, adorned with garlands and wearing bright ear-rings made of gold, taking numberless vessels in their hands, distributed the food to the twice-born classes by hundreds and thousands.
38The attendants of the Pandavas gave away to the Brahmanas various kinds of food and drink which were, besides, so costly as to be worthy of being eaten and drunk by kings themselves. In that great sacrifice, O monarch, was seen the entire population of Jamvudvipa, with all its kingdoms and provinces, collected together.
39Thousands of nations and races were there. A large number of men. O chief of Bharata's race, adorned with garlands and wearing bright ear-rings made of gold, taking numberless vessels in their hands, distributed the food to the twice-born classes by hundreds and thousands.
40The attendants of the Pandavas gave away to the Brahmanas various kinds of food and drink which were, besides, so costly as to be worthy of being eaten and drunk by kings themselves.
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — ये वचन कहकर पार्थ उस अश्व के पीछे चल पड़े जो इच्छानुसार विचर रहा था। तत्पश्चात् वह यज्ञीय अश्व हस्तिनापुर नगर की ओर जाने वाले मार्ग पर मुड़ा।
2युधिष्ठिर ने अपने गुप्तचरों से सुना कि अश्व लौट पड़ा है। और यह भी सुनकर कि अर्जुन सकुशल एवं स्वस्थ हैं, वे हर्ष से भर उठे।
3गान्धार देश में तथा अन्य राज्यों में भी विजय (अर्जुन) द्वारा किए गए पराक्रमों को सुनकर राजा अत्यन्त प्रसन्न हुए।
4इसी बीच माघ मास के शुक्ल पक्ष की द्वादशी आई देखकर, और नक्षत्र भी अनुकूल जानकर, धर्मात्मा युधिष्ठिर ने अपने सब भाइयों को, अर्थात् भीम, नकुल और सहदेव को बुलाया। हे कुरुवंशी, महान् तेज से सम्पन्न, धर्म के ज्ञाताओं में श्रेष्ठ उन राजा ने उचित समय पर ये वचन कहे। सचमुच, समस्त वक्ताओं में श्रेष्ठ उन्होंने प्रहारकों में प्रथम भीम को सम्बोधित करके कहा —
5हे भीमसेन, तुम्हारे कनिष्ठ भ्राता (अर्जुन) अश्व सहित लौट रहे हैं। यह मैंने उन पुरुषों से जाना है जो अर्जुन के पीछे गए थे।
6समय आ गया है। यज्ञीय अश्व निकट है। माघ मास की पूर्णिमा का दिन भी निकट है। हे वृकोदर, मास समाप्त होने को है।
7इसलिए वेदों के ज्ञाता विद्वान् ब्राह्मण अश्वमेध यज्ञ के अनुष्ठान के लिए यज्ञभूमि खोजें।
8इस प्रकार कहे जाने पर भीम ने राजाज्ञा का पालन किया। घुँघराले केश वाले अर्जुन लौटने वाले हैं, यह सुनकर वे अत्यन्त प्रसन्न हुए।
9तब भीम यज्ञभूमि की रचना और भवन-निर्माण के नियमों को जानने वाले अनेक पुरुषों के साथ निकले। और वे अपने साथ यज्ञ के समस्त विधानों में निपुण बहुत से ब्राह्मणों को भी ले गए।
10भीम ने एक सुन्दर स्थान चुना और यज्ञमण्डप के निर्माण के लिए उसे विधिपूर्वक नपवाया। उस पर असंख्य घर और भवन बनाए गए तथा ऊँचे और चौड़े मार्ग भी बनाए गए।
11शीघ्र ही उस कौरववीर ने उस भूमि को सैकड़ों उत्तम प्रासादों से भर दिया। उसका तल समतल करके रत्नों और मणियों से चिकना बनाया गया, और वह विविध स्वर्णमय रचनाओं से सुशोभित हुआ।
12उज्ज्वल स्वर्ण से अलंकृत स्तम्भ खड़े किए गए, और उस यज्ञमण्डप में ऊँचे तथा चौड़े तोरण भी बनाए गए। ये सब शुद्ध सोने के बने थे।
13उन धर्मात्मा राजकुमार ने स्त्रियों के तथा उन असंख्य राजाओं के निवास के लिए भी विधिपूर्वक कक्ष बनवाए, जिनके अनेक राज्यों से आकर अपनी उपस्थिति से यज्ञ की शोभा बढ़ाने की आशा थी।
14कुन्तीपुत्र ने उन ब्राह्मणों के लिए भी विधिपूर्वक अनेक भवन बनवाए जिनके विविध राज्यों से आने की आशा थी।
15तब महाबाहु भीमसेन ने राजा की आज्ञा से पृथ्वी के महान् राजाओं के पास दूत भेजे।
16वे श्रेष्ठ राजा कुरुराज के लिए प्रिय कार्य करने के निमित्त उनके अश्वमेध यज्ञ में आए। और वे अपने साथ बहुत से रत्न, बहुत सी दासियाँ, अश्व तथा अस्त्र-शस्त्र लाए।
17उन शिविरों में निवास करने वाले उन महान् राजाओं से जो ध्वनि उठती थी वह आकाश को छू लेती थी और गर्जते हुए समुद्र के शब्द के समान जान पड़ती थी।
18कुरुओं को आनन्दित करने वाले राजा युधिष्ठिर ने इस प्रकार अपने यज्ञ में आए हुए उन नरेशों को विविध प्रकार के अन्न-पान तथा दिव्य शोभा वाली शय्याएँ प्रदान कीं।
19भरतश्रेष्ठ, अर्थात् धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर ने पशुओं के लिए विविध प्रकार के धान्य, ईख और दूध से भरी हुई अनेक अश्वशालाएँ नियत कीं।
20उच्च बुद्धि से सम्पन्न धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर के उस महान् यज्ञ में बहुत बड़ी संख्या में तपस्वी भी आए, जो सब के सब ब्रह्म के उच्चारक थे।
21हे राजन्, सचमुच उस समय जीवित द्विजश्रेष्ठों में से सभी अपने शिष्यों सहित उस यज्ञ में आए। कुरुराज ने उन सबका सत्कार किया।
22महातेजस्वी राजा युधिष्ठिर समस्त अभिमान त्यागकर स्वयं अपने सब अतिथियों को उन शिविरों तक पहुँचाने गए जो उनके निवास के लिए नियत किए गए थे।
23तब समस्त शिल्पियों और स्थपतियों ने यज्ञ की व्यवस्थाएँ पूर्ण करके राजा युधिष्ठिर को इसकी सूचना दी।
24सब कुछ तैयार है, यह सुनकर सावधानी और सतर्कता से पूर्ण धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर अपने भाइयों सहित अत्यन्त प्रसन्न हुए, और उन सब भाइयों ने उनका यथोचित सम्मान किया।
25वैशम्पायन ने कहा — जब युधिष्ठिर का वह महान् यज्ञ आरम्भ हुआ, तब अनेक वाक्पटु तार्किकों ने विविध प्रतिज्ञाएँ उठाईं और एक-दूसरे को पराजित करने की इच्छा से उन पर वाद-विवाद किया।
26हे भरत, (आमन्त्रित) राजाओं ने भीमसेन द्वारा की गई उस यज्ञ की उत्तम तैयारियाँ देखीं, जो साक्षात् देवराज की तैयारियों के समान थीं।
27उन्होंने सोने के बने अनेक तोरण देखे, और अनेक शय्याएँ, आसन तथा भोग-विलास की अन्य वस्तुएँ, और विभिन्न स्थानों पर एकत्र जनसमूह देखे।
28वहाँ अनेक घट, पात्र, कड़ाहे, कलश, ढक्कन और आवरण भी थे। आमन्त्रित राजाओं ने वहाँ ऐसी कोई वस्तु न देखी जो सोने की न बनी हो।
29शास्त्रों के निर्देशानुसार काष्ठ के बने और सोने से अलंकृत अनेक यूप भी गाड़े गए। महान् तेज से सम्पन्न वे यूप विधिपूर्वक स्थापित किए गए और (शास्त्रीय मन्त्रों से) प्रतिष्ठित किए गए।
30उन राजाओं ने उस अवसर पर वहाँ एकत्र किए गए स्थल तथा जल के समस्त पशुओं को भी देखा।
31और उन्होंने बहुत सी गौएँ, बहुत से भैंसे, बहुत सी वृद्धा स्त्रियाँ, बहुत से जलचर प्राणी, बहुत से हिंस्र पशु, बहुत सी पक्षि-जातियाँ, जरायुज तथा अण्डज प्राणियों के अनेक नमूने, बहुत से पञ्चम योनि से उत्पन्न प्राणी, वनस्पति जगत् के बहुत से प्राणी, और पर्वतों पर रहने या उगने वाले बहुत से जीव-जन्तु तथा वृक्ष-लताएँ भी देखीं।
32यज्ञमण्डप को इस प्रकार पशुओं, गौओं और धान्य से सुशोभित देखकर आमन्त्रित राजा विस्मय से भर उठे।
33ब्राह्मणों और वैश्यों दोनों के लिए बहुमूल्य मिष्टान्न के विशाल ढेर तैयार रखे गए थे। और जब एक लाख ब्राह्मणों का भोजन समाप्त हुआ, तब दुन्दुभि और झाँझ बजाए गए।
34और भोजन करने वालों की संख्या इतनी बड़ी थी कि दुन्दुभि और झाँझ के शब्द बार-बार सुनाई देते रहे। सचमुच, वे शब्द दिन-प्रतिदिन गूँजते रहे।
35इस प्रकार बुद्धिमान् राजा युधिष्ठिर का वह यज्ञ सम्पन्न हुआ। हे राजन्, उस अवसर पर अन्न के अनेक पर्वत अर्पित किए गए। दही के अनेक विशाल सरोवर और घृत की अनेक झीलें देखी गईं।
36हे सम्राट्, उस महान् यज्ञ में समस्त राज्यों और प्रदेशों सहित जम्बूद्वीप की सम्पूर्ण जनसंख्या एकत्र देखी गई।
37वहाँ सहस्रों राष्ट्र और जातियाँ थीं। हे भरतवंशश्रेष्ठ, मालाओं से अलंकृत और सोने के बने चमकते कुण्डल पहने हुए बहुत बड़ी संख्या में पुरुष अपने हाथों में असंख्य पात्र लिए हुए सैकड़ों-सहस्रों की संख्या में द्विजातियों को भोजन बाँट रहे थे।
38पाण्डवों के सेवकों ने ब्राह्मणों को विविध प्रकार के अन्न-पान दिए, जो इसके अतिरिक्त इतने बहुमूल्य थे कि स्वयं राजाओं के खाने-पीने योग्य थे। हे सम्राट्, उस महान् यज्ञ में समस्त राज्यों और प्रदेशों सहित जम्बूद्वीप की सम्पूर्ण जनसंख्या एकत्र देखी गई।
39वहाँ सहस्रों राष्ट्र और जातियाँ थीं। हे भरतवंशश्रेष्ठ, मालाओं से अलंकृत और सोने के बने चमकते कुण्डल पहने हुए बहुत बड़ी संख्या में पुरुष अपने हाथों में असंख्य पात्र लिए हुए सैकड़ों-सहस्रों की संख्या में द्विजातियों को भोजन बाँट रहे थे।
40पाण्डवों के सेवकों ने ब्राह्मणों को विविध प्रकार के अन्न-पान दिए, जो इसके अतिरिक्त इतने बहुमूल्य थे कि स्वयं राजाओं के खाने-पीने योग्य थे।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — यी वचन भनेर पार्थ त्यस अश्वको पछि लागे जो इच्छानुसार विचरण गरिरहेको थियो। त्यसपछि त्यो यज्ञीय अश्व हस्तिनापुर नगरतिर जाने बाटोमा मोडियो।
2युधिष्ठिरले आफ्ना गुप्तचरहरूबाट सुने कि अश्व फर्किसकेको छ। र अर्जुन सकुशल एवं स्वस्थ छन् भन्ने पनि सुनेर उनी हर्षले भरिए।
3गान्धार देशमा तथा अन्य राज्यहरूमा पनि विजय (अर्जुन)ले गरेका पराक्रम सुनेर राजा अत्यन्त प्रसन्न भए।
4यसैबीच माघ महिनाको शुक्ल पक्षको द्वादशी आएको देखेर, र नक्षत्र पनि अनुकूल छ भनी थाहा पाएर, धर्मात्मा युधिष्ठिरले आफ्ना सबै भाइहरूलाई, अर्थात् भीम, नकुल र सहदेवलाई बोलाए। हे कुरुवंशी, महान् तेजले सम्पन्न, धर्मका ज्ञाताहरूमा श्रेष्ठ ती राजाले उचित समयमा यी वचन भने। साँच्चै, सम्पूर्ण वक्ताहरूमा श्रेष्ठ उनले प्रहारकहरूमा प्रथम भीमलाई सम्बोधन गर्दै भने —
5हे भीमसेन, तिम्रा कान्छा भाइ (अर्जुन) अश्वसहित फर्किँदै छन्। यो मैले ती पुरुषहरूबाट थाहा पाएको हुँ जो अर्जुनको पछि गएका थिए।
6समय आइसक्यो। यज्ञीय अश्व नजिकै छ। माघ महिनाको पूर्णिमाको दिन पनि नजिकै छ। हे वृकोदर, महिना सकिन लागेको छ।
7त्यसैले वेदका ज्ञाता विद्वान् ब्राह्मणहरूले अश्वमेध यज्ञको अनुष्ठानका लागि यज्ञभूमि खोजून्।
8यसरी भनिएपछि भीमले राजाज्ञाको पालन गरे। घुम्रिएका कपाल भएका अर्जुन फर्कँदै छन् भन्ने सुनेर उनी अत्यन्त प्रसन्न भए।
9तब भीम यज्ञभूमिको रचना र भवन-निर्माणका नियम जान्ने अनेक पुरुषसँग निस्के। र उनले आफूसँग यज्ञका सम्पूर्ण विधानमा निपुण धेरै ब्राह्मणलाई पनि लगे।
10भीमले एउटा सुन्दर स्थान छाने र यज्ञमण्डपको निर्माणका लागि त्यसलाई विधिपूर्वक नपाए। त्यसमाथि असङ्ख्य घर र भवन बनाइए तथा अग्ला र चौडा बाटा पनि बनाइए।
11चाँडै नै ती कौरववीरले त्यस भूमिलाई सयौँ उत्तम प्रासादले भरिदिए। त्यसको भुइँ समथर पारेर रत्न र मणिहरूले चिल्लो बनाइयो, र त्यो विविध स्वर्णमय रचनाहरूले सुशोभित भयो।
12उज्ज्वल सुनले अलङ्कृत स्तम्भहरू खडा गरिए, र त्यस यज्ञमण्डपमा अग्ला तथा चौडा तोरण पनि बनाइए। यी सबै शुद्ध सुनका बनेका थिए।
13ती धर्मात्मा राजकुमारले स्त्रीहरूका तथा ती असङ्ख्य राजाहरूको निवासका लागि पनि विधिपूर्वक कक्षहरू बनाए, जसले अनेक राज्यबाट आएर आफ्नो उपस्थितिले यज्ञको शोभा बढाउने आशा थियो।
14कुन्तीपुत्रले ती ब्राह्मणहरूका लागि पनि विधिपूर्वक अनेक भवन बनाए जसको विविध राज्यबाट आउने आशा थियो।
15तब महाबाहु भीमसेनले राजाको आज्ञाले पृथ्वीका महान् राजाहरूकहाँ दूत पठाए।
16ती श्रेष्ठ राजाहरू कुरुराजका लागि प्रिय कार्य गर्ने निम्ति उनको अश्वमेध यज्ञमा आए। र तिनीहरूले आफूसँग धेरै रत्न, धेरै दासी, अश्व तथा अस्त्रशस्त्र ल्याए।
17ती शिविरहरूमा बस्ने ती महान् राजाहरूबाट जुन ध्वनि उठ्थ्यो त्यसले आकाश छुन्थ्यो र गर्जिरहेको समुद्रको आवाजजस्तै लाग्थ्यो।
18कुरुहरूलाई आनन्दित पार्ने राजा युधिष्ठिरले यसरी आफ्नो यज्ञमा आएका ती नरेशहरूलाई विविध प्रकारका अन्न-पान तथा दिव्य शोभा भएका शय्या प्रदान गरे।
19भरतश्रेष्ठ, अर्थात् धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरले पशुहरूका लागि विविध प्रकारका धान्य, उखु र दूधले भरिएका अनेक अश्वशाला नियत गरे।
20उच्च बुद्धिले सम्पन्न धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरको त्यस महान् यज्ञमा धेरै ठूलो सङ्ख्यामा तपस्वीहरू पनि आए, जो सबै ब्रह्मका उच्चारक थिए।
21हे राजन्, साँच्चै त्यस बेला जीवित द्विजश्रेष्ठहरूमध्ये सबै आफ्ना शिष्यसहित त्यस यज्ञमा आए। कुरुराजले ती सबैको सत्कार गरे।
22महातेजस्वी राजा युधिष्ठिर सम्पूर्ण अभिमान त्यागेर आफैँ आफ्ना सबै पाहुनालाई ती शिविरसम्म पुर्याउन गए जो तिनीहरूको निवासका लागि नियत गरिएका थिए।
23तब सम्पूर्ण शिल्पी र स्थपतिहरूले यज्ञका व्यवस्था पूरा गरेर राजा युधिष्ठिरलाई यसको सूचना दिए।
24सबै कुरा तयार छ भन्ने सुनेर सावधानी र सतर्कताले पूर्ण धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर आफ्ना भाइहरूसहित अत्यन्त प्रसन्न भए, र ती सबै भाइले उनको यथोचित सम्मान गरे।
25वैशम्पायनले भने — जब युधिष्ठिरको त्यो महान् यज्ञ आरम्भ भयो, तब अनेक वाक्पटु तार्किकहरूले विविध प्रतिज्ञा उठाए र एकअर्कालाई पराजित गर्ने इच्छाले तीमाथि वादविवाद गरे।
26हे भरत, (आमन्त्रित) राजाहरूले भीमसेनले गरेका त्यस यज्ञका उत्तम तयारी देखे, जो साक्षात् देवराजका तयारीजस्तै थिए।
27तिनीहरूले सुनका बनेका अनेक तोरण देखे, र अनेक शय्या, आसन तथा भोगविलासका अन्य वस्तु, र विभिन्न स्थानमा जम्मा भएका जनसमूह देखे।
28त्यहाँ अनेक घट, पात्र, कराही, कलश, ढकनी र आवरण पनि थिए। आमन्त्रित राजाहरूले त्यहाँ यस्तो कुनै वस्तु देखेनन् जो सुनको नबनेको होस्।
29शास्त्रहरूको निर्देशअनुसार काठका बनेका र सुनले अलङ्कृत अनेक यूप पनि गाडिए। महान् तेजले सम्पन्न ती यूप विधिपूर्वक स्थापित गरिए र (शास्त्रीय मन्त्रले) प्रतिष्ठित गरिए।
30ती राजाहरूले त्यस अवसरमा त्यहाँ जम्मा गरिएका स्थल तथा जलका सम्पूर्ण पशु पनि देखे।
31र तिनीहरूले धेरै गाई, धेरै भैँसी, धेरै वृद्धा स्त्री, धेरै जलचर प्राणी, धेरै हिंस्रक पशु, धेरै पक्षी-जाति, जरायुज तथा अण्डज प्राणीका अनेक नमुना, धेरै पञ्चम योनिबाट उत्पन्न प्राणी, वनस्पति जगत्का धेरै प्राणी, र पर्वतमा बस्ने वा उम्रने धेरै जीवजन्तु तथा रूखबिरुवा पनि देखे।
32यज्ञमण्डपलाई यसरी पशु, गाई र धान्यले सुशोभित देखेर आमन्त्रित राजाहरू विस्मयले भरिए।
33ब्राह्मण र वैश्य दुवैका लागि बहुमूल्य मिठाइका विशाल थुप्रा तयार राखिएका थिए। र जब एक लाख ब्राह्मणको भोजन सकियो, तब दुन्दुभि र झ्याली बजाइए।
34र भोजन गर्नेहरूको सङ्ख्या यति ठूलो थियो कि दुन्दुभि र झ्यालीका आवाज बारम्बार सुनिइरहे। साँच्चै, ती आवाज दिनप्रतिदिन गुञ्जिरहे।
35यसरी बुद्धिमान् राजा युधिष्ठिरको त्यो यज्ञ सम्पन्न भयो। हे राजन्, त्यस अवसरमा अन्नका अनेक पर्वत अर्पित गरिए। दहीका अनेक विशाल सरोवर र घिउका अनेक ताल देखिए।
36हे सम्राट्, त्यस महान् यज्ञमा सम्पूर्ण राज्य र प्रदेशसहित जम्बूद्वीपको सम्पूर्ण जनसङ्ख्या जम्मा भएको देखियो।
37त्यहाँ हजारौँ राष्ट्र र जाति थिए। हे भरतवंशश्रेष्ठ, मालाले अलङ्कृत र सुनका बनेका चम्किला कुण्डल लगाएका धेरै ठूलो सङ्ख्यामा पुरुषहरू आफ्ना हातमा असङ्ख्य पात्र लिएर सयौँ-हजारौँको सङ्ख्यामा द्विजातिहरूलाई भोजन बाँडिरहेका थिए।
38पाण्डवहरूका सेवकहरूले ब्राह्मणहरूलाई विविध प्रकारका अन्न-पान दिए, जो त्यसमाथि यति बहुमूल्य थिए कि स्वयं राजाहरूले खान-पिउन योग्य थिए। हे सम्राट्, त्यस महान् यज्ञमा सम्पूर्ण राज्य र प्रदेशसहित जम्बूद्वीपको सम्पूर्ण जनसङ्ख्या जम्मा भएको देखियो।
39त्यहाँ हजारौँ राष्ट्र र जाति थिए। हे भरतवंशश्रेष्ठ, मालाले अलङ्कृत र सुनका बनेका चम्किला कुण्डल लगाएका धेरै ठूलो सङ्ख्यामा पुरुषहरू आफ्ना हातमा असङ्ख्य पात्र लिएर सयौँ-हजारौँको सङ्ख्यामा द्विजातिहरूलाई भोजन बाँडिरहेका थिए।
40पाण्डवहरूका सेवकहरूले ब्राह्मणहरूलाई विविध प्रकारका अन्न-पान दिए, जो त्यसमाथि यति बहुमूल्य थिए कि स्वयं राजाहरूले खान-पिउन योग्य थिए।