Anugita Parva — The conduct of the Twice Born
Volume IX — Anushasana to Svargarohana Parva · Chapter 214
Sanskrit
1एवमेतेन मार्गेण पूर्वोक्तेन यथाविधि। अधीतवान् यथाशक्ति तथैव ब्रह्मचर्यवान्॥ स्वधर्मनिरतो विद्वान् सर्वेन्द्रिययतो मुनिः। गुरोः प्रियहिते युक्तः सत्यधर्मपरः शुचिः॥ गुरुणा समनुज्ञातो भुञ्जीतान्नमकुत्सयन्। हविष्यभैक्ष्यभुक् चापि स्थानासनविहारवान्॥
2द्विकालमग्निं जुह्वानः शुचिर्भूत्वा समाहितः। धारयीत सदा दण्डं बैल्वं पालाशमेव वा॥
3क्षौमं कार्पासिकं चापि मृगाजिनमथापि वा। सर्वं काषायरक्तं वा वासो वापि द्विजस्य ह॥
4मेखला च भवेन्मौजी जटी नित्योदकस्तथा। यज्ञोपवीती स्वाध्यायी अलुब्धो नियतव्रतः॥
5पूताभिश्च तथैवाद्भिः सदा दैवततर्पणम्। भावेन नियतः कुर्वन् ब्रह्मचारी प्रशस्यते॥
6एवं युक्तो जयेल्लोकान् वानप्रस्थो जितेन्द्रियः। न संसरति जातीषु परमं स्थानमाश्रितः॥
7संस्कृत: सर्वसंस्कारैस्तथैव ब्रह्मचर्यवान्। ग्रामान्निष्क्रम्य चारण्ये मुनिः प्रव्रजितो वसेत्॥
8चर्मवल्कलसंवासी सायं प्रातरुपस्पृशेत्। अरण्यगोचरो नित्यं न ग्रामं प्रविशेत् पुनः॥
9अर्चयन्नतिथीन् काले दद्याच्चापि प्रतिश्रयम्। फलपत्रावरैर्मूलैः श्यामाकेन च वर्तयन्॥
10प्रवृत्तमुदकं वायुं सर्वं वानेयमाश्रयेत्। प्राश्चीयादानुपूर्वेण यथादीक्षमतन्द्रितः॥
11समूलफलभिक्षाभिरर्चेदतिथिमागतम्। यद्भक्ष्यं स्यात्ततो दद्याद्भिक्षां नित्यमतन्द्रितः॥
12देवतातिथिपूर्वं च सदा प्राश्नीत वाग्यतः। अस्पर्धितमनाश्चैव लघ्वाशी देवताश्रयः॥
13दान्तो मैत्रः क्षमायुक्तः केशाश्मश्रु च धारयन्। जुह्वन् स्वाध्यायशीलश्च सत्यधर्मपरायणः॥
14शुचिदेहः सदा दक्षो वननित्यः समाहितः। एवं युक्तो जयेत् स्वर्ग वानप्रस्थो जितेन्द्रियः॥
15गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ वा पुनः। च इच्छेन्मोक्षमास्थातुमुत्तमा वृत्तिमाश्रयेत्॥
16अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा नैष्कर्म्यमाचरेत्। सर्वभूतसुखो मैत्र: सर्वेन्द्रिययतो मुनिः॥
17अयाचितमसंक्लृप्तमुपपन्नं यदृच्छया। कृत्वा प्राढे चरेद् भैक्ष्यं विधूमे भुक्तवज्जने॥
18वृत्ते शरावसम्पाते भक्ष्यं लिप्सेत मोक्षवित्। लाभेन च न हृष्येत नालाभे विमना भवेत्। न चातिभिक्षां भिक्षेत केवलं प्राणयात्रिकः॥
19यात्रार्थी कालपाकाङ्क्षश्चरेद् भैक्ष्यं समाहितः। लाभं साधारणं नेच्छेन्न भुञ्जीताभिपूजितः॥
20अभिपूजितलाभाद्धि विजुगुप्सेत भिक्षुकः। भुक्तान्यन्नानि तिक्तानि कषायकटुकानि च॥
21नास्वादयीत भुञ्जानो रसांश्च मधुरांस्तथा। यात्रामात्रं च भुञ्जीत केवलं प्राणधारणम्॥
22असंरोधेन भूतानां वृत्तिं लिप्सेत मोक्षवित्। न चान्यमन्नं लिप्सेत भिक्षमाणः कथंचन॥ न संनिकाशयेद् धर्म विविक्ते चारजाश्चरेत्। शून्यागारमरण्यं वा वृक्षमूलं नदी तथा॥ प्रतिश्रयार्थ सेवेत पार्वती वा पुनर्गुहाम्। ग्रामैकरात्रिको ग्रीष्मे वर्षास्वेकत्र वा वसेत्॥
23अध्वा सूर्येण निर्दिष्टः कीटवच्च चरेन्महीम्। दयार्थं चैव भूतानां समीक्ष्य पृथिवीं चरेत्॥
24संचयांश्च न कुर्वीत स्नेहवासं च वर्जयेत्। पूताभिरद्भिर्नित्यं वै कार्यं कुर्वीत मोक्षवित्॥
25उपस्पृशेदुद्भूताभिरद्धिश्च पुरुषः सदा। अहिंसा ब्रह्मचर्यं च सत्यमार्जवमेव च॥ अक्रोधश्चानसूया च दमो नित्यमपैशुनम्। अष्टस्वेतेषु युक्तः स्याद् व्रतेषु नियतेन्द्रियः॥
26अपापमशठं वृत्तमजिह्यं नित्यमाचरेत्। जोषयेत सदा भोज्यं ग्रासमागतमस्पृहः॥
27यात्रामात्रं च भुञ्जीत केवलं प्राणयात्रिकम्। धर्मलब्धमथाश्नीयान्न काममनुवर्तयेत्॥
28ग्रासादाच्छादनादन्यन्न गृह्णीयात् कथंचन। यावदाहारयेत् तावत् प्रतिगृह्णीत नाधिकम्॥
29परेभ्यो न प्रतिग्राह्यं न च देयं कदाचन। दैन्यभावाच्च भूतानां संविभज्य सदा बुधः॥
30नाददीत परस्वानि न गृह्णीयादयाचितः। न किंचिद्विविषयं भुक्त्वा स्पृहयेत्तस्य वै पुनः॥
31मृदमापस्तथान्नानि पत्रपुष्पफलानि च। असंवृतानि गृह्णीयात् प्रवृत्तानि च कार्यवान्॥
32न शिल्पजीविकां जीवेद्धिरण्यं नोत कामयेत्। न द्वेष्टा नोपदेष्टा च भवेच्च निरुपस्कृतः॥
33श्रद्धापूतानि भुञ्जीत निमित्तानि च वर्जयेत्। सुधावृत्तिरसक्तश्च सर्वभूतैरसंविदम्॥
34आशीर्युक्तानि सर्वाणि हिंसायुक्तानि यानि च। लोकसंग्रहधर्मं च नैव कुर्यान्न कारयेत्॥
35सर्वभावानतिक्रम्य लघुमात्रः परिव्रजेत्। समः सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च॥
36परं नोद्वजयेत् काचिन्न च कस्यचिदुद्विजेत्। विश्वास्यः सर्वभूतानामग्र्यो मोक्षविदुच्यते॥
37अनागतं च न ध्यायेन्नातीतमनुचिन्तयेत्। वर्तमानमुपेक्षेत कालाकाक्षी समाहितः॥
38न चक्षुषा न मनसा न वाचा दूषयेत् क्वचित्। न प्रत्यक्षं परोक्षं वा किंचिद् दुष्टं समाचरेत्॥
39इन्द्रियाण्युपसंहृत्य कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः। क्षीणेन्द्रियमनोबुद्धिर्निरीहः सर्वतत्त्ववित्॥
40निर्द्वन्द्वो निर्नमस्कारो निःस्वाहाकार एव च। निर्ममो निरहङ्कारो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥
41निराशीर्निर्गुणः शान्तो निरासक्तो निराश्रयः। आत्मसङ्गी च तत्त्वज्ञो मुच्यते नात्र संशयः॥
42अपादपाणिपृष्ठं तदशिरस्कमनूदरम्। प्रहीणगुणकर्माणं केवलं विमलं स्थिरम्॥ अगन्धमरसस्पर्शमरूपाशब्दमेव च। अनुगम्यमनासक्तममांसमपि चैव यत्॥ निश्चिन्तमव्ययं दिव्यं गृहस्थमपि सर्वदा। सर्वभूतस्थमात्मानं ये पश्यन्ति न ते मृताः॥
43न तत्र क्रमते बुद्धिर्नेन्द्रियाणि न देवताः। वेदा यज्ञाच लोकाश्च न तपो न व्रतानि च।॥
44यत्र ज्ञानवतां प्राप्तिरलिङ्गग्रहणा स्मृता। तस्मादलिधर्मज्ञो धर्मतत्त्वमुपाचरेत्॥
45गूढधर्माश्रितो विद्वान् विज्ञानचरितं चरेत्। अमूढो मूढरूपेण चरेद् धर्ममदूषयन्॥
46यथैनमवमन्येरन् परे सततमेव हि। यथावृत्तश्चरेच्छान्तः सतां धर्मानकुत्सयन्॥
47य एवं वृत्तसम्पन्नः स मुनिः श्रेष्ठ उच्यते। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च महाभूतानि पञ्च च॥ मनो बुद्धिरहंकारमव्यक्तं पुरुषं तथा। एतत् सर्वं प्रसंख्याय यथावत् तत्त्वनिश्चयात्॥ ततः स्वर्गमवाप्नोति विमुक्तः सर्वबन्धनैः। एतावदन्तवेलायां परिसंख्याय तत्त्ववित्॥ ध्यायेदेकान्तमास्थाय मुच्यतेऽथ निराश्रयः। निर्मुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो वायुराकाशगो यथा॥ क्षीणकेशो निरातङ्गस्तथेदं प्राप्नुयात् परम्॥
English
1Properly studying thus to the best of his power, in the way described above, and likewise living as a Brahmacharin, one who performs the duties of his own order, endued with learning, observant of penances, and with all the senses under control, devoted to what is agreeable and beneficial to the preceptor, steady in practising the duty of truth, and always pure, should, with the permission of the preceptor, eat his food without decrying it. He should eat Havishya made from what is got in alms, and should stand, sit, and take exercise (as directed).
2He should pour libations on the fire twice a day, having purified himself and with concentrated mind. He should always carry a staff made of Bilva or Palasha.
3The raiment's of the twice-born man should be linen, or of cotton, or dear-skin, or a cloth that is entirely brown-red.
4There should also be a girdle made of Munja-grass. He should bear maited locks on head, and should perform his ablutions daily. He should bear the sacred thread, study the scriptures, divest himself of cupidity, and be steady in the observance of vows.
5He should also satisfy the celestials with oblations of pure water, his mind being controlled the while, Such a Brahmacharin is worthy of being lauded.
6With vital seed drawn up and mind concentrated, one who is thus devoted, succeeds in conquering the celestial region. Having attained to the Highest seat, he has not to return to birth.
7Cleansed by all purificatory rites and having lived as a Brahmacharin, one should next go out of his village and next live as an ascetic in the forest, having cast off (all attachments).
8Clad in animal skins or barks of trees, he should perform his ablutions morning and evening. Always living within the forest, he should never return to an inhabited placc.
9Honouring guests when they come, he should give them shelter, and himself live upon fruits and leaves and common roots, and Shyamaka.
10He should, without being idle, live on such water as he gets, and air, and all forest products. He should live upon these, in due order, according to the regulations of his initiation.
11He should honour the guest that comes to him with alms of fruits and roots. He should then, without idleness, always give whatever other food he may have.
12Controlling speech the while, he should eat after satisfying celestials and guests. His mind should be shorn of envy. He should eat little, and depend always on the celestials.
13Self-controlled, practising universal mercy, and endued with forgiveness, he should wear both beard and hair. Celebrating sacrifices and devoting himself to the study of the scriptures, he should be steady in the observance of the duty of truth.
14With body always in a state of purity, gifted with cleverness, ever living in the forest, with concentrated mind, and senses, in subjection, a hermit, thus devoting himself, would conquer the celestial region.
15A houscholder, or Brahmacharin, or forestrecluse, who would wise to acquire Liberation, should have recourses to that which has been called the best course of conduct.
16Having granted to all creatures the pledge of utter abstention from harm, he should renounce all action, he should contribute to the happiness of all creatures, practise universal friendliness, govern all his senses, and be an ascetic.
17Living upon food got without asking and without trouble, and that has come to him spontaneously, he should make a fire. He should go for alins to a place whence smoke has ceased to curl up and where all the inhabitants have already eaten.
18The person who is conversant with the conduct that leads to Liberation should seek for alms after the vessels (used in coO king) have been washed. He should never rejoice when he gets anything, and never lose heart if he gets nothing.
19Seeking just what is necessary for supporting life, he should, with concentrated mind, go about for alms, waiting for the proper time. He should not wish for carnings in common with others, nor eat when honoured.
20The mendicant should conceal himself for avoiding gifts with honour. While eating, he should not eat the resident of another's dish, nor such food as is bitter, or astringent, or pungent.
21He should not also eat such kinds of food as have a sweet taste. He should eat only so inuch as is necessary to keep him alive.
22The person conversant with Liberation should obtain his livelihood without obstructing any creature. In his rounds of mendicancy he should never follow another. He should never show his piety; he should move about in a solitary place, freed from passion. As should, resort to either an empty house, or a forest, or the foot of some tree, or a river, or a mountain cave for shelter. In summer he should pass only one night in an inhabited place; in the rainy season he may live in one place.
23He should move about the world like a worm, having his path pointed out by the Sun. From mercy for creatures, he should walk on the Earth with his eyes directed towards it.
24He should never amass riches and should avoid living with friends. The man knowing Liberation should every day do all his acts with pure water.
25Such a man should always perform his ablutions with water that has been taken (from the river or tank). Abstention from harm, celibacy, truth, simplicity, freedom, from anger, freedom from decrying others, selfcontrol and habitual freedom from back-biting; with senses controlled, he should steadily pursue these eight vows.
26He should always practise a sinless mode of conduct, which is not deceptive or crooked. Shorn of attachments he should always make one who comes as a guest eat (at least) a morsel of food.
27He should cat just enough for livelihood, the maintenance of life. He should eat only such food as has been got by fair means, and should not pursue the dictates of desire.
28He should never accept any other thing than food and clothing only. He should, again, accept only as much as he can cat and nothing more.
29He should not be induced to accept gifts from others, nor should he make gifts to others. Owing to the helplessness of creatures, the wise man should always share with others.
30He should not misappropriate others belongings, nor should he take anything without being asked. He should not, having enjoyed anything, become so attached to it as to seek for it once more.
31One should take only earth, water, pebbles, leaves, flowers, and fruits, which are not owned by any body, as they come, when one wishes to do any act.
32One should not live by the occupation of an artisan, nor should he covet gold. One should not hate, nor teach; nor should one have any belongings.
33One should eat only what is consecrated by faith, One should shun controversies. One should follow the nectarine course of conduct. One should never be attached to anything, and should never enter into relations of intimacy with any creature.
34One should not perform, nor cause to perform, any such deed as involves expectation of fruit or destruction of life or the hoarding of riches or articles.
35Rejecting all objects, content with a very little, one should move about (homeless), pursuing an equal conduct towards all creatures mobile and immobile.
36One should never annoy another being; nor should one be annoyed with another. He who is trusted by all crcatures is considered as the foremost of those persons who understand Liberation.
37One should not think of the past nor feel anxious about the future. One should disregard the present, biding time, with fixed mind.
38One should never defile anything by eye, mind, or speech. Nor should one do anything which is wrong, openly or in secret.
39Withdrawing his senses like the tortoise withdrawing its limbs, one should govern his senses and mind, cultivate a thoroughly peaceful understanding, and seek to master every subject.
40Freed from all pairs of opposites, never bending his head in respect, abstaining from the rites requiring the utterance of Svaha, one should be free from mineness, and egoism. with purified soul, one should never seek to acquire what one has not and protect what one has.
41Free from expectations shorn of qualities, endued with tranquility, one should be free from all attachments and should depend on one. Attached to one's Own self and understanding all subjects, one becomes, forsooth, liberated.
42Those who perceive the self, which is without hands and feet and back which is without head and without stomach, which is free from the action of all qualities, which is absolute, untainted, and stable, which is without smell, without taste and touch, without colour, and without sound, which is to be comprehended (by close study), which is unattached, which is without flesh, which is free from anxiety, unfading, and divine, and lastly which though living in a house resides in all creatures, succeed in escaping death.
43There the understanding reaches not nor the senses, nor the celestials, nor the Vedas nor sacrifices, nor the regions (of superior bliss), nor penance nor vows.
44The attainment to it by those who are endued with knowledge is said to be without comprehension of symbol. Hence the man who knows the properties of that which is shorn of symbols, should practise the truths of piety.
45The learned man, living as a householder, should adopt that conduct which is conformable to true knowledge. Though undeluded, he should practise piety like one that is deluded, without finding fault without it.
46Without finding fault with the practices of the good, he should act in such a way for practising piety as may induce other to always disregard him.
47That man who is gifted with such a conduct is said to be the foremost of ascetics. The senses, the objects of the senses, the (five) great elements, mind, understanding, egoism, the unmanifest. Purusha also, after comprehending these duly with the help of correct inferences, one attains to the celestial region, released from all fetters. One conversant with the truth, understanding these at the time of the termination of his life, should mediate, exclusively resting on one point. Then, depending on none, none, one acquires Liberation. Freed from all attachments, like the wind in space, with his hoarded up means exhausted, without distress of any sort, he attains to the highest goal.
Hindi
1इस प्रकार पूर्वोक्त रीति से अपनी शक्ति भर विधिपूर्वक अध्ययन करते हुए और उसी प्रकार ब्रह्मचारी के रूप में रहते हुए, जो अपने वर्ण के धर्मों का पालन करता है, विद्या से सम्पन्न है, तप में लगा है, समस्त इन्द्रियों को वश में रखता है, गुरु को प्रिय और हितकर लगने वाले कर्मों में निष्ठ है, सत्य के धर्म के पालन में दृढ़ है और सदा पवित्र है — उसे गुरु की अनुमति से अपना भोजन बिना उसकी निन्दा किए खाना चाहिए। उसे भिक्षा में प्राप्त वस्तुओं से बना हविष्य खाना चाहिए, और (निर्देश के अनुसार) खड़ा होना, बैठना तथा व्यायाम करना चाहिए।
2उसे दिन में दो बार, स्वयं को शुद्ध करके और एकाग्र मन से, अग्नि में आहुतियाँ देनी चाहिए। उसे सदा बिल्व अथवा पलाश का दण्ड धारण करना चाहिए।
3द्विज के वस्त्र सन के, अथवा कपास के, अथवा मृगचर्म के, अथवा पूर्णतः कषाय (गेरुए) रंग के होने चाहिए।
4उसकी मेखला मुंज घास की होनी चाहिए। उसे सिर पर जटा धारण करनी चाहिए और प्रतिदिन स्नान करना चाहिए। उसे यज्ञोपवीत धारण करना चाहिए, शास्त्रों का अध्ययन करना चाहिए, लोभ का त्याग करना चाहिए और व्रतों के पालन में दृढ़ रहना चाहिए।
5उसे मन को वश में रखते हुए शुद्ध जल की आहुतियों से देवताओं को भी तृप्त करना चाहिए। ऐसा ब्रह्मचारी प्रशंसा के योग्य है।
6ऊर्ध्वरेता होकर और मन को एकाग्र करके जो इस प्रकार निष्ठावान् होता है, वह स्वर्गलोक जीतने में समर्थ होता है। परम पद प्राप्त कर लेने पर उसे पुनः जन्म नहीं लेना पड़ता।
7समस्त संस्कारों से शुद्ध होकर और ब्रह्मचारी के रूप में जीवन बिताकर मनुष्य को इसके पश्चात् अपने गाँव से बाहर निकल जाना चाहिए और (समस्त आसक्तियों का) त्याग करके वन में तपस्वी के रूप में रहना चाहिए।
8मृगचर्म अथवा वृक्ष की छाल पहनकर उसे प्रातः और सायं स्नान करना चाहिए। सदा वन के भीतर रहते हुए उसे कभी बस्ती में नहीं लौटना चाहिए।
9अतिथियों के आने पर उनका सत्कार करते हुए उसे उन्हें आश्रय देना चाहिए, और स्वयं फल, पत्ते, साधारण कन्दमूल तथा श्यामाक पर जीवन बिताना चाहिए।
10आलस्य न करते हुए उसे जो जल मिले उसी पर, तथा वायु और समस्त वन्य उपजों पर जीवन बिताना चाहिए। अपनी दीक्षा के नियमों के अनुसार यथाक्रम उसे इन्हीं पर जीना चाहिए।
11जो अतिथि उसके पास आए, उसका सत्कार उसे फल और कन्दमूल की भिक्षा से करना चाहिए। फिर आलस्य न करते हुए उसे सदा जो अन्य भोजन हो, वह भी देना चाहिए।
12वाणी को वश में रखते हुए उसे देवताओं और अतिथियों को तृप्त करने के पश्चात् ही खाना चाहिए। उसका मन ईर्ष्या से रहित हो। उसे थोड़ा खाना चाहिए और सदा देवताओं पर निर्भर रहना चाहिए।
13संयमी, समस्त प्राणियों पर दया का अभ्यास करने वाला और क्षमा से युक्त होकर उसे दाढ़ी और केश दोनों रखने चाहिए। यज्ञ करते हुए और शास्त्रों के अध्ययन में लगे रहते हुए उसे सत्य के धर्म के पालन में दृढ़ रहना चाहिए।
14शरीर को सदा पवित्र अवस्था में रखते हुए, कुशलता से सम्पन्न, सदा वन में रहते हुए, एकाग्र मन और वश में की हुई इन्द्रियों वाला वानप्रस्थ इस प्रकार निष्ठावान् होकर स्वर्गलोक जीत लेता है।
15गृहस्थ, ब्रह्मचारी अथवा वानप्रस्थ — जो भी मोक्ष प्राप्त करना चाहे, उसे उस आचरण का आश्रय लेना चाहिए जिसे श्रेष्ठ आचरण कहा गया है।
16समस्त प्राणियों को पूर्ण अहिंसा का अभयदान देकर उसे समस्त कर्मों का त्याग कर देना चाहिए; उसे समस्त प्राणियों के सुख में योग देना चाहिए, सबके प्रति मैत्री का अभ्यास करना चाहिए, अपनी समस्त इन्द्रियों को वश में रखना चाहिए और तपस्वी होना चाहिए।
17बिना माँगे और बिना कष्ट के जो भोजन स्वयं ही उसके पास आ जाए, उसी पर जीवन बिताते हुए उसे अग्नि जलानी चाहिए। उसे भिक्षा के लिए ऐसे स्थान पर जाना चाहिए जहाँ से धुआँ उठना बन्द हो चुका हो और जहाँ के समस्त निवासी भोजन कर चुके हों।
18मोक्ष की ओर ले जाने वाले आचरण को जानने वाले पुरुष को (पकाने में प्रयुक्त) बर्तन धुल जाने के पश्चात् ही भिक्षा माँगनी चाहिए। कुछ मिल जाने पर उसे कभी हर्षित नहीं होना चाहिए, और कुछ न मिलने पर कभी उदास नहीं होना चाहिए।
19केवल उतना ही खोजते हुए जितना जीवन धारण करने के लिए आवश्यक हो, उसे एकाग्र मन से, उचित समय की प्रतीक्षा करते हुए, भिक्षा के लिए निकलना चाहिए। उसे दूसरों के साथ मिलकर कमाई की इच्छा नहीं करनी चाहिए, और न सम्मानित होकर भोजन करना चाहिए।
20भिक्षु को सम्मान सहित दिए जाने वाले दानों से बचने के लिए स्वयं को छिपाए रखना चाहिए। भोजन करते समय उसे दूसरे के पात्र का बचा हुआ अन्न नहीं खाना चाहिए, और न ऐसा भोजन जो कड़वा, कसैला अथवा तीखा हो।
21उसे ऐसे भोजन भी नहीं खाने चाहिए जिनका स्वाद मीठा हो। उसे केवल उतना ही खाना चाहिए जितना जीवित रहने के लिए आवश्यक हो।
22मोक्ष को जानने वाले पुरुष को किसी प्राणी में बाधा डाले बिना अपनी जीविका प्राप्त करनी चाहिए। भिक्षाटन में उसे कभी दूसरे के पीछे नहीं चलना चाहिए। उसे अपनी धार्मिकता का प्रदर्शन नहीं करना चाहिए; उसे रागरहित होकर एकान्त स्थान में विचरना चाहिए। उसे आश्रय के लिए किसी सूने घर का, अथवा वन का, अथवा किसी वृक्ष के मूल का, अथवा नदी का, अथवा पर्वत की गुफा का आश्रय लेना चाहिए। ग्रीष्म में उसे किसी बस्ती में केवल एक रात्रि बितानी चाहिए; वर्षा ऋतु में वह एक ही स्थान पर रह सकता है।
23उसे संसार में कीट की भाँति विचरना चाहिए, जिसका मार्ग सूर्य दिखाता है। प्राणियों पर दया के कारण उसे अपनी दृष्टि पृथिवी की ओर रखते हुए चलना चाहिए।
24उसे कभी धन का संचय नहीं करना चाहिए और मित्रों के साथ रहने से बचना चाहिए। मोक्ष को जानने वाले पुरुष को प्रतिदिन अपने समस्त कर्म शुद्ध जल से करने चाहिए।
25ऐसे पुरुष को सदा उस जल से स्नान करना चाहिए जो (नदी अथवा तालाब से) निकाल लिया गया हो। अहिंसा, ब्रह्मचर्य, सत्य, सरलता, क्रोध से मुक्ति, दूसरों की निन्दा से मुक्ति, आत्मसंयम और चुगली से नित्य विरति — इन्द्रियों को वश में रखते हुए उसे इन आठ व्रतों का दृढ़ता से पालन करना चाहिए।
26उसे सदा ऐसे निष्पाप आचरण का अभ्यास करना चाहिए जो कपटपूर्ण अथवा कुटिल न हो। आसक्तियों से रहित होकर भी उसे सदा उस पुरुष को, जो अतिथि बनकर आए, (कम-से-कम) एक ग्रास अवश्य खिलाना चाहिए।
27उसे केवल जीविका के लिए, अर्थात् जीवन धारण करने के लिए ही खाना चाहिए। उसे केवल ऐसा भोजन खाना चाहिए जो उचित साधनों से प्राप्त हुआ हो, और कामना के आदेशों का अनुसरण नहीं करना चाहिए।
28उसे भोजन और वस्त्र के अतिरिक्त और कोई वस्तु कभी ग्रहण नहीं करनी चाहिए। और वह भी उतना ही ग्रहण करना चाहिए जितना वह खा सके, उससे अधिक नहीं।
29उसे दूसरों से दान लेने के लिए प्रेरित नहीं होना चाहिए, और न दूसरों को दान देना चाहिए। प्राणियों की असहायता के कारण बुद्धिमान् पुरुष को सदा दूसरों के साथ बाँटकर लेना चाहिए।
30उसे दूसरों की वस्तुएँ हड़प नहीं लेनी चाहिए, और न बिना माँगे कुछ लेना चाहिए। किसी वस्तु का भोग कर लेने पर उसमें इतना आसक्त नहीं हो जाना चाहिए कि उसे पुनः खोजने लगे।
31जब मनुष्य कोई कर्म करना चाहे, तब उसे केवल वही मिट्टी, जल, कंकड़, पत्ते, पुष्प और फल लेने चाहिए जो किसी के स्वामित्व में न हों और जैसे मिल जाएँ।
32मनुष्य को शिल्पी के व्यवसाय से जीवन नहीं बिताना चाहिए, और न स्वर्ण की कामना करनी चाहिए। मनुष्य को न किसी से द्वेष करना चाहिए, न पढ़ाना चाहिए; और न उसका कोई परिग्रह होना चाहिए।
33मनुष्य को केवल वही खाना चाहिए जो श्रद्धा से पवित्र हुआ हो। मनुष्य को विवादों से बचना चाहिए। मनुष्य को अमृतमय आचरण का अनुसरण करना चाहिए। मनुष्य को कभी किसी वस्तु में आसक्त नहीं होना चाहिए और किसी प्राणी के साथ घनिष्ठता के सम्बन्ध में नहीं पड़ना चाहिए।
34मनुष्य को ऐसा कोई कर्म न स्वयं करना चाहिए, न दूसरों से कराना चाहिए, जिसमें फल की आशा हो, अथवा प्राणों का नाश हो, अथवा धन तथा वस्तुओं का संचय हो।
35समस्त विषयों का त्याग करके और अत्यन्त थोड़े में सन्तुष्ट रहकर मनुष्य को (गृहविहीन) विचरना चाहिए, समस्त चराचर प्राणियों के प्रति समान आचरण रखते हुए।
36मनुष्य को कभी किसी दूसरे प्राणी को कष्ट नहीं देना चाहिए; और न किसी दूसरे से कष्ट पाना चाहिए। जिस पर समस्त प्राणी विश्वास करते हैं, वही मोक्ष को समझने वालों में श्रेष्ठ माना जाता है।
37मनुष्य को न भूत का चिन्तन करना चाहिए, न भविष्य की चिन्ता करनी चाहिए। मनुष्य को वर्तमान की उपेक्षा करते हुए, स्थिर मन से समय की प्रतीक्षा करनी चाहिए।
38मनुष्य को नेत्र, मन अथवा वाणी से किसी वस्तु को दूषित नहीं करना चाहिए। और न उसे कोई ऐसा कर्म करना चाहिए जो अनुचित हो — प्रकट रूप में अथवा गुप्त रूप में।
39कछुए के अपने अंगों को समेट लेने की भाँति अपनी इन्द्रियों को समेटकर मनुष्य को अपनी इन्द्रियों और मन को वश में करना चाहिए, पूर्णतः शान्त बुद्धि का विकास करना चाहिए, और प्रत्येक विषय पर अधिकार पाने का प्रयत्न करना चाहिए।
40समस्त द्वन्द्वों से मुक्त, कभी किसी के आगे सिर न झुकाते हुए, स्वाहा के उच्चारण से युक्त कर्मों से विरत होकर मनुष्य को ममता और अहंकार से रहित होना चाहिए। शुद्ध आत्मा वाले पुरुष को न तो उसे पाने की चेष्टा करनी चाहिए जो उसके पास नहीं है, और न उसकी रक्षा करनी चाहिए जो उसके पास है।
41आशाओं से मुक्त, गुणों से रहित और शान्ति से सम्पन्न होकर मनुष्य को समस्त आसक्तियों से मुक्त रहना चाहिए और एक (परमात्मा) पर ही निर्भर रहना चाहिए। अपनी ही आत्मा में लगा हुआ और समस्त विषयों को समझता हुआ मनुष्य निश्चय ही मुक्त हो जाता है।
42जो लोग उस आत्मा का दर्शन कर लेते हैं — जो हाथ, पैर और पीठ से रहित है, जो सिर और उदर से रहित है, जो समस्त गुणों की क्रिया से मुक्त है, जो निरपेक्ष, निर्मल और स्थिर है, जो गन्धरहित, रसरहित और स्पर्शरहित है, जो रूपरहित और शब्दरहित है, जिसे (गहन अध्ययन से) समझना पड़ता है, जो असंग है, जो मांसरहित है, जो चिन्ता से मुक्त, अक्षय और दिव्य है, और अन्ततः जो घर में रहते हुए भी समस्त प्राणियों में निवास करता है — वे मृत्यु से बच निकलने में समर्थ होते हैं।
43वहाँ न बुद्धि पहुँचती है, न इन्द्रियाँ, न देवता, न वेद, न यज्ञ, न (उच्चतर सुख के) लोक, न तप और न व्रत।
44ज्ञान से सम्पन्न पुरुषों द्वारा उसकी प्राप्ति चिह्नों के बोध के बिना ही कही गई है। अतः जो पुरुष उसके धर्मों को जानता है जो चिह्नों से रहित है, उसे धर्म के सत्यों का आचरण करना चाहिए।
45गृहस्थ के रूप में रहते हुए भी विद्वान् पुरुष को वह आचरण अपनाना चाहिए जो यथार्थ ज्ञान के अनुकूल हो। मोह से रहित होते हुए भी उसे मोहग्रस्त पुरुष की भाँति धर्म का आचरण करना चाहिए, बिना उसमें दोष निकाले।
46सत्पुरुषों के आचरण में दोष न निकालते हुए उसे धर्म के आचरण में ऐसे कर्म करने चाहिए जिनसे दूसरे लोग सदा उसकी उपेक्षा करें।
47जो पुरुष ऐसे आचरण से सम्पन्न है, वह तपस्वियों में श्रेष्ठ कहा जाता है। इन्द्रियाँ, इन्द्रियों के विषय, (पाँच) महाभूत, मन, बुद्धि, अहंकार, अव्यक्त तथा पुरुष — इन्हें ठीक अनुमानों की सहायता से विधिपूर्वक समझ लेने पर मनुष्य समस्त बन्धनों से मुक्त होकर स्वर्गलोक को प्राप्त होता है। सत्य को जानने वाले पुरुष को, अपने जीवन के अन्तकाल में इन्हें समझते हुए, केवल एक ही बिन्दु पर स्थित होकर ध्यान करना चाहिए। तब किसी पर भी निर्भर न रहकर वह मोक्ष प्राप्त कर लेता है। समस्त आसक्तियों से मुक्त, आकाश में वायु की भाँति, अपने संचित साधनों के क्षीण हो जाने पर, किसी भी प्रकार के क्लेश से रहित होकर वह परम गति को प्राप्त होता है।
Nepali
1यसरी पूर्वोक्त रीतिले आफ्नो शक्तिअनुसार विधिपूर्वक अध्ययन गर्दै र त्यसै गरी ब्रह्मचारीका रूपमा बस्दै, जसले आफ्नो वर्णका धर्मको पालन गर्दछ, विद्याले सम्पन्न छ, तपमा लागेको छ, सम्पूर्ण इन्द्रियलाई वशमा राख्दछ, गुरुलाई प्रिय र हितकर लाग्ने कर्ममा निष्ठ छ, सत्यको धर्मको पालनमा दृढ छ र सधैँ पवित्र छ — उसले गुरुको अनुमतिले आफ्नो भोजन त्यसको निन्दा नगरी खानुपर्दछ। उसले भिक्षामा प्राप्त वस्तुबाट बनेको हविष्य खानुपर्दछ, र (निर्देशअनुसार) उभिनु, बस्नु तथा व्यायाम गर्नुपर्दछ।
2उसले दिनमा दुई पटक, आफूलाई शुद्ध गरेर र एकाग्र मनले, अग्निमा आहुति दिनुपर्दछ। उसले सधैँ बेल अथवा पलाशको लौरो धारण गर्नुपर्दछ।
3द्विजका वस्त्र सनका, अथवा कपासका, अथवा मृगछालाका, अथवा पूर्ण रूपमा कषाय (गेरु) रङका हुनुपर्दछ।
4उसको मेखला मुँज घाँसको हुनुपर्दछ। उसले शिरमा जटा धारण गर्नुपर्दछ र दिनहुँ स्नान गर्नुपर्दछ। उसले यज्ञोपवीत धारण गर्नुपर्दछ, शास्त्रको अध्ययन गर्नुपर्दछ, लोभको त्याग गर्नुपर्दछ र व्रतको पालनमा दृढ रहनुपर्दछ।
5उसले मनलाई वशमा राख्दै शुद्ध जलका आहुतिले देवताहरूलाई पनि तृप्त पार्नुपर्दछ। यस्तो ब्रह्मचारी प्रशंसाको योग्य छ।
6ऊर्ध्वरेता भई र मनलाई एकाग्र गरेर जो यसरी निष्ठावान् हुन्छ, ऊ स्वर्गलोक जित्न समर्थ हुन्छ। परम पद प्राप्त गरिसकेपछि उसले पुनः जन्म लिनुपर्दैन।
7सम्पूर्ण संस्कारले शुद्ध भई र ब्रह्मचारीका रूपमा जीवन बिताएर मानिसले त्यसपछि आफ्नो गाउँबाट बाहिर निस्कनुपर्दछ र (सम्पूर्ण आसक्ति) त्यागेर वनमा तपस्वीका रूपमा बस्नुपर्दछ।
8मृगछाला अथवा रूखको बोक्रा लगाएर उसले बिहान र बेलुका स्नान गर्नुपर्दछ। सधैँ वनभित्रै बस्दै उसले कहिल्यै बस्तीमा फर्कनुहुँदैन।
9अतिथिहरू आउँदा तिनको सत्कार गर्दै उसले तिनलाई आश्रय दिनुपर्दछ, र आफैँ फल, पात, साधारण कन्दमूल तथा श्यामाकमा जीवन बिताउनुपर्दछ।
10आलस्य नगरी उसले जुन जल पाउँछ त्यसैमा, तथा वायु र सम्पूर्ण वन्य उपजमा जीवन बिताउनुपर्दछ। आफ्नो दीक्षाका नियमअनुसार यथाक्रम उसले यिनैमा बाँच्नुपर्दछ।
11जुन अतिथि उसकहाँ आउँछ, त्यसको सत्कार उसले फल र कन्दमूलको भिक्षाले गर्नुपर्दछ। अनि आलस्य नगरी उसले सधैँ जुन अन्य भोजन छ, त्यो पनि दिनुपर्दछ।
12वाणीलाई वशमा राख्दै उसले देवता र अतिथिहरूलाई तृप्त पारेपछि मात्र खानुपर्दछ। उसको मन ईर्ष्यारहित होस्। उसले थोरै खानुपर्दछ र सधैँ देवतामा भर पर्नुपर्दछ।
13संयमी, सम्पूर्ण प्राणीमाथि दयाको अभ्यास गर्ने र क्षमाले युक्त भई उसले दाह्री र केश दुवै राख्नुपर्दछ। यज्ञ गर्दै र शास्त्रको अध्ययनमा लागिरहँदै उसले सत्यको धर्मको पालनमा दृढ रहनुपर्दछ।
14शरीरलाई सधैँ पवित्र अवस्थामा राख्दै, कुशलताले सम्पन्न, सधैँ वनमा बस्दै, एकाग्र मन र वशमा पारिएका इन्द्रिय भएको वानप्रस्थ यसरी निष्ठावान् भई स्वर्गलोक जित्दछ।
15गृहस्थ, ब्रह्मचारी अथवा वानप्रस्थ — जसले पनि मोक्ष प्राप्त गर्न चाहन्छ, उसले त्यस आचरणको आश्रय लिनुपर्दछ जसलाई श्रेष्ठ आचरण भनिएको छ।
16सम्पूर्ण प्राणीलाई पूर्ण अहिंसाको अभयदान दिएर उसले सम्पूर्ण कर्मको त्याग गर्नुपर्दछ; उसले सम्पूर्ण प्राणीको सुखमा योगदान गर्नुपर्दछ, सबैप्रति मैत्रीको अभ्यास गर्नुपर्दछ, आफ्ना सम्पूर्ण इन्द्रियलाई वशमा राख्नुपर्दछ र तपस्वी हुनुपर्दछ।
17नमागी र कष्टविना जुन भोजन आफैँ उसकहाँ आइपुग्छ, त्यसैमा जीवन बिताउँदै उसले अग्नि बाल्नुपर्दछ। उसले भिक्षाका लागि यस्तो स्थानमा जानुपर्दछ जहाँबाट धुवाँ उठ्न बन्द भइसकेको होस् र जहाँका सम्पूर्ण बासिन्दाले भोजन गरिसकेका हुन्।
18मोक्षतिर लैजाने आचरण जान्ने पुरुषले (पकाउन प्रयोग गरिएका) भाँडा धोइसकेपछि मात्र भिक्षा माग्नुपर्दछ। केही पाएमा उसले कहिल्यै हर्षित हुनुहुँदैन, र केही नपाएमा कहिल्यै उदास हुनुहुँदैन।
19केवल त्यति नै खोज्दै जति जीवन धारण गर्न आवश्यक होस्, उसले एकाग्र मनले, उचित समयको प्रतीक्षा गर्दै, भिक्षाका लागि निस्कनुपर्दछ। उसले अरूसँग मिलेर कमाइको इच्छा गर्नुहुँदैन, न सम्मानित भएर भोजन गर्नुपर्दछ।
20भिक्षुले सम्मानसहित दिइने दानबाट जोगिन आफूलाई लुकाइराख्नुपर्दछ। भोजन गर्दा उसले अर्काको भाँडाको बाँकी अन्न खानुहुँदैन, न त यस्तो भोजन जो तीतो, टर्रो अथवा पिरो होस्।
21उसले यस्ता भोजन पनि खानुहुँदैन जसको स्वाद गुलियो होस्। उसले केवल त्यति नै खानुपर्दछ जति जीवित रहन आवश्यक होस्।
22मोक्ष जान्ने पुरुषले कुनै प्राणीलाई बाधा नपुर्याई आफ्नो जीविका प्राप्त गर्नुपर्दछ। भिक्षाटनमा उसले कहिल्यै अर्काको पछि लाग्नुहुँदैन। उसले आफ्नो धार्मिकताको प्रदर्शन गर्नुहुँदैन; उसले रागरहित भई एकान्त स्थानमा विचरण गर्नुपर्दछ। उसले आश्रयका लागि कुनै सुनसान घर, अथवा वन, अथवा कुनै वृक्षको फेद, अथवा नदी, अथवा पर्वतको गुफाको आश्रय लिनुपर्दछ। ग्रीष्ममा उसले कुनै बस्तीमा केवल एक रात बिताउनुपर्दछ; वर्षा ऋतुमा ऊ एउटै स्थानमा बस्न सक्दछ।
23उसले संसारमा कीराझैँ विचरण गर्नुपर्दछ, जसको बाटो सूर्यले देखाउँछ। प्राणीहरूमाथिको दयाका कारण उसले आफ्नो दृष्टि पृथ्वीतिर राख्दै हिँड्नुपर्दछ।
24उसले कहिल्यै धनको सञ्चय गर्नुहुँदैन र मित्रहरूसँग बस्नबाट जोगिनुपर्दछ। मोक्ष जान्ने पुरुषले दिनहुँ आफ्ना सम्पूर्ण कर्म शुद्ध जलले गर्नुपर्दछ।
25यस्तो पुरुषले सधैँ त्यस जलले स्नान गर्नुपर्दछ जो (नदी अथवा पोखरीबाट) निकालिएको होस्। अहिंसा, ब्रह्मचर्य, सत्य, सरलता, क्रोधबाट मुक्ति, अरूको निन्दाबाट मुक्ति, आत्मसंयम र चुक्लीबाट नित्य विरति — इन्द्रियलाई वशमा राख्दै उसले यी आठ व्रतको दृढतापूर्वक पालन गर्नुपर्दछ।
26उसले सधैँ यस्तो निष्पाप आचरणको अभ्यास गर्नुपर्दछ जो कपटपूर्ण अथवा कुटिल नहोस्। आसक्तिरहित भए पनि उसले सधैँ त्यस पुरुषलाई, जो अतिथि भई आउँछ, (कम्तीमा) एक गाँस अवश्य खुवाउनुपर्दछ।
27उसले केवल जीविकाका लागि, अर्थात् जीवन धारण गर्नकै लागि खानुपर्दछ। उसले केवल यस्तो भोजन खानुपर्दछ जो उचित साधनबाट प्राप्त भएको होस्, र कामनाका आदेशको अनुसरण गर्नुहुँदैन।
28उसले भोजन र वस्त्रबाहेक अरू कुनै वस्तु कहिल्यै ग्रहण गर्नुहुँदैन। र त्यो पनि उति नै ग्रहण गर्नुपर्दछ जति उसले खान सकोस्, त्योभन्दा बढी होइन।
29उसले अरूबाट दान लिन प्रेरित हुनुहुँदैन, न अरूलाई दान दिनुपर्दछ। प्राणीहरूको असहायताका कारण बुद्धिमान् पुरुषले सधैँ अरूसँग बाँडेर लिनुपर्दछ।
30उसले अरूका वस्तु हडप्नुहुँदैन, न नमागी केही लिनुपर्दछ। कुनै वस्तुको भोग गरिसकेपछि त्यसमा यति आसक्त हुनुहुँदैन कि त्यसलाई पुनः खोज्न थालोस्।
31जब मानिसले कुनै कर्म गर्न चाहन्छ, तब उसले केवल त्यही माटो, जल, ढुङ्गा, पात, पुष्प र फल लिनुपर्दछ जो कसैको स्वामित्वमा नहोऊन् र जसरी भेटिन्छन्।
32मानिसले शिल्पीको व्यवसायबाट जीवन बिताउनुहुँदैन, न सुनको कामना गर्नुपर्दछ। मानिसले न कसैसँग द्वेष गर्नुपर्दछ, न पढाउनुपर्दछ; न उसको कुनै परिग्रह हुनुपर्दछ।
33मानिसले केवल त्यही खानुपर्दछ जो श्रद्धाले पवित्र भएको होस्। मानिसले विवादबाट जोगिनुपर्दछ। मानिसले अमृतमय आचरणको अनुसरण गर्नुपर्दछ। मानिसले कहिल्यै कुनै वस्तुमा आसक्त हुनुहुँदैन र कुनै प्राणीसँग घनिष्ठताको सम्बन्धमा पर्नुहुँदैन।
34मानिसले यस्तो कुनै कर्म न आफैँ गर्नुपर्दछ, न अरूबाट गराउनुपर्दछ, जसमा फलको आशा होस्, अथवा प्राणको नाश होस्, अथवा धन तथा वस्तुको सञ्चय होस्।
35सम्पूर्ण विषयको त्याग गरेर र अत्यन्त थोरैमा सन्तुष्ट रहेर मानिसले (गृहविहीन) विचरण गर्नुपर्दछ, सम्पूर्ण चराचर प्राणीप्रति समान आचरण राख्दै।
36मानिसले कहिल्यै कुनै अर्को प्राणीलाई कष्ट दिनुहुँदैन; न कुनै अर्काबाट कष्ट पाउनुपर्दछ। जसमाथि सम्पूर्ण प्राणीले विश्वास गर्दछन्, त्यही नै मोक्ष बुझ्नेहरूमा श्रेष्ठ मानिन्छ।
37मानिसले न भूतको चिन्तन गर्नुपर्दछ, न भविष्यको चिन्ता गर्नुपर्दछ। मानिसले वर्तमानको उपेक्षा गर्दै, स्थिर मनले समयको प्रतीक्षा गर्नुपर्दछ।
38मानिसले नेत्र, मन अथवा वाणीले कुनै वस्तुलाई दूषित गर्नुहुँदैन। न त उसले कुनै यस्तो कर्म गर्नुपर्दछ जो अनुचित होस् — प्रकट रूपमा अथवा गुप्त रूपमा।
39कछुवाले आफ्ना अङ्ग समेटेझैँ आफ्ना इन्द्रिय समेटेर मानिसले आफ्ना इन्द्रिय र मनलाई वशमा पार्नुपर्दछ, पूर्ण रूपमा शान्त बुद्धिको विकास गर्नुपर्दछ, र प्रत्येक विषयमा अधिकार पाउने प्रयत्न गर्नुपर्दछ।
40सम्पूर्ण द्वन्द्वबाट मुक्त, कहिल्यै कसैका अगाडि शिर ननिहुराउँदै, स्वाहाको उच्चारणले युक्त कर्मबाट विरत भई मानिसले ममता र अहंकाररहित हुनुपर्दछ। शुद्ध आत्मा भएको पुरुषले न त्यो पाउने चेष्टा गर्नुपर्दछ जो उससँग छैन, न त्यसको रक्षा गर्नुपर्दछ जो उससँग छ।
41आशाबाट मुक्त, गुणरहित र शान्तिले सम्पन्न भई मानिसले सम्पूर्ण आसक्तिबाट मुक्त रहनुपर्दछ र एक (परमात्मा)मै भर पर्नुपर्दछ। आफ्नै आत्मामा लागेको र सम्पूर्ण विषय बुझ्दै गएको मानिस निश्चय नै मुक्त हुन्छ।
42जुन मानिसहरूले त्यस आत्माको दर्शन गर्दछन् — जो हात, खुट्टा र ढाडरहित छ, जो शिर र पेटरहित छ, जो सम्पूर्ण गुणको क्रियाबाट मुक्त छ, जो निरपेक्ष, निर्मल र स्थिर छ, जो गन्धरहित, रसरहित र स्पर्शरहित छ, जो रूपरहित र शब्दरहित छ, जसलाई (गहन अध्ययनले) बुझ्नुपर्दछ, जो असङ्ग छ, जो मांसरहित छ, जो चिन्ताबाट मुक्त, अक्षय र दिव्य छ, र अन्ततः जो घरमा बसे पनि सम्पूर्ण प्राणीमा निवास गर्दछ — तिनीहरू मृत्युबाट उम्कन समर्थ हुन्छन्।
43त्यहाँ न बुद्धि पुग्दछ, न इन्द्रिय, न देवता, न वेद, न यज्ञ, न (उच्चतर सुखका) लोक, न तप र न व्रत।
44ज्ञानले सम्पन्न पुरुषहरूद्वारा त्यसको प्राप्ति चिह्नको बोधविनै भनिएको छ। त्यसैले जुन पुरुषले त्यसका धर्म जान्दछ जो चिह्नरहित छ, उसले धर्मका सत्यको आचरण गर्नुपर्दछ।
45गृहस्थका रूपमा बसे पनि विद्वान् पुरुषले त्यो आचरण अपनाउनुपर्दछ जो यथार्थ ज्ञानअनुकूल होस्। मोहरहित भए पनि उसले मोहग्रस्त पुरुषझैँ धर्मको आचरण गर्नुपर्दछ, त्यसमा दोष नखोजी।
46सत्पुरुषहरूको आचरणमा दोष नखोज्दै उसले धर्मको आचरणमा यस्ता कर्म गर्नुपर्दछ जसबाट अरू मानिसहरूले सधैँ उसको उपेक्षा गरून्।
47जुन पुरुष यस्तो आचरणले सम्पन्न छ, ऊ तपस्वीहरूमा श्रेष्ठ भनिन्छ। इन्द्रिय, इन्द्रियका विषय, (पाँच) महाभूत, मन, बुद्धि, अहंकार, अव्यक्त तथा पुरुष — यिनलाई ठीक अनुमानको सहायताले विधिपूर्वक बुझिसकेपछि मानिस सम्पूर्ण बन्धनबाट मुक्त भई स्वर्गलोक प्राप्त गर्दछ। सत्य जान्ने पुरुषले, आफ्नो जीवनको अन्तकालमा यिनलाई बुझ्दै, केवल एउटै बिन्दुमा स्थित भई ध्यान गर्नुपर्दछ। तब कसैमा पनि भर नपरी उसले मोक्ष प्राप्त गर्दछ। सम्पूर्ण आसक्तिबाट मुक्त, आकाशमा वायुझैँ, आफ्ना सञ्चित साधन क्षीण भएपछि, कुनै पनि प्रकारको क्लेशरहित भई ऊ परम गति प्राप्त गर्दछ।