Anushasanika Parva — The authority of direct perception, inference, the science of the scriptures
Volume IX — Anushasana to Svargarohana Parva · Chapter 162
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच इत्युक्तवति वाक्यं तु कृष्णे देवकिनन्दने। भीष्मं शान्तनवं भूयः पर्यपृच्छद् युधिष्ठिरः॥ निर्णये वा महाबुद्धे सर्वधर्मविदां वर। प्रत्यक्षमागमो वेति किं तयोः कारणं भवेत्॥
2भीष्म उवाच नास्त्यत्र संशयः कश्चिदिति मे वर्तते मतिः। शृणु वक्ष्यामि ते प्राज्ञ सम्यक् तवं मेऽनुपृच्छसि॥ संशयः सुगमस्तत्र दुर्गमस्तस्य निर्णयः।
3दृष्टं श्रुतमनन्तं हि यत्र संशयदशर्नम्॥ प्रत्यक्षं कारणं दृष्ट्वा हैतुकाः प्राज्ञमानिनः।
4नास्तीत्येवं व्यवस्यन्ति सत्यं संशयमेव च॥ तदयुक्तं व्यवस्यन्ति बालाः पण्डितमानिनः।
5अथ चेन्मन्यसे चैकं कारणं किं भवेदिति॥ शक्यं दीर्पण कालेन युक्तेनातन्द्रितेन च।
6प्राणयात्रामनेकां च कल्पमानेन भारत॥ तत्परेणैव नान्येन शक्यं ह्येतस्य दर्शनम्।
7हेतूनामन्तमासाद्य विपुलं ज्ञानमुत्तमम्॥ ज्योतिः सर्वस्य लोकस्य विपुलं प्रतिपद्यते।
8न त्वेव गमनं राजन् हेतुतो गमनं तथा। अग्राह्यमनिबद्धं च वाचा सम्परिवर्जयेत्॥
9युधिष्ठिर उवाच प्रत्यक्षं लोकतः सिद्धिर्लोक्श्चागमपूर्वकः। शिष्टाचारो बहुविधस्तन्मे ब्रूहि पितामह॥
10भीष्म उवाच धर्मस्य ह्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिः। संस्था यत्नैरपि कृता कालेन प्रतिभिद्यते॥
11अधर्मो धर्मरूपेण तृणैः कूप इवावृतः। ततस्तैर्भिद्यते वृत्तं शृणु चैव युधिष्ठिर॥
12अवृत्ता ये तु भिन्दन्ति श्रुतित्यागपरायणाः। धर्मविद्वेषिणो मन्दा इत्युक्तस्तेषु संशयः॥
13अतृप्यन्तस्तु साधूनां य एवागमबुद्धयः। परमित्येव संतुष्टास्तानुपास्व च पृच्छ च॥
14कामार्थो पृष्ठतः कृत्वा लोभमोहानुसारिणौ। धर्म इत्येव सम्बुद्धास्तानुपास्व च पृच्छ च॥
15न तेषां भिद्यते वृत्तं यज्ञाः स्वाध्यायकर्म च। आचारः कारणं चैव धर्मश्चैकस्त्रयं पुनः॥
16युधिष्ठिर उवाच पुनरेव हि मे बुद्धिः संशये परिमुह्यति। अपारे मार्गमाणस्य परं तीरमपश्यतः॥
17वेदः प्रत्यक्षमाचारः प्रमाणं तत्रयं यदि। पृथक्त्वं लभ्यते चैषां धर्मश्चैकस्त्रयं कथम्॥
18भीष्म उवाच धर्मस्य ह्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिः। यद्येवं मन्यसे राजंस्त्रिधा धर्मविचारणा॥
19एक एवेति जानीहि त्रिधा धर्मस्य दर्शनम्। पृथक्त्वे च न मे बुद्धिस्त्रयाणामपि वै तथा॥
20उक्तो मार्गस्त्रयाणां च त तथैव समाचर। जिज्ञासा न तु कर्तव्या धर्मस्य परितर्कणात्॥
21सदैव भरतश्रेष्ठ मा तेऽभूदत्र संशयः। अन्धो जड इवाशङ्की यद् ब्रवीमि तदाचर॥
22अहिंसा सत्यमक्रोधो दानमेतच्चतुष्टयम्। अजातशत्रो सेवस्व धर्म एष सनातनः॥
23ब्राह्मणेषु च वृत्तिर्या पितृपैतामहोचिता। तामन्वेहि महाबाहो धर्मस्यैते हि देशिकाः॥
24प्रमाणमप्रमाणं वै यः कुर्यादबुधो जनः। न स प्रमाणतामों विवादजननो हि सः॥
25ब्राह्मणानेव सेवस्व सत्कृत्य बहुमन्य च। एतेष्वेव त्विमे लोकाः कृत्स्ना इति निबोध तान्।।२६
26युधिष्ठिर उवाच ये च धर्ममसूयन्ते ये चैनं पर्युपासते। ब्रवीतु मे भवानेतत् क्व ते गच्छन्ति तादृशाः॥
27भीष्म उवाच रजसा तमसा चैव समवस्तीर्णचेतसः। नरकं प्रतिपद्यन्ते धर्मविद्वेषिणो जनाः॥
28ये तु धर्म महाराज सततं पर्युपासते। सत्यार्जवपराः सन्तस्ते वै स्वर्गभुजो नराः॥
29धर्म एव गतिस्तेषामाचार्योपासनाद् भवेत्। देवलोकं प्रपद्यन्ते ये धर्मं पर्युपासते॥
30मनुष्या यदि वा देवाः शरीरमुपताप्य वै। धर्मिणः सुखमेधन्ते लोभद्वेषविवर्जिताः॥
31प्रथमं ब्रह्मणः पुत्रं धर्ममाहुर्मनीषिणः। धर्मिणः पर्युपासन्ते फलं पक्वमिवाशयः॥
32युधिष्ठिर उवाच असतां कीदृशं रूपं साधवः किं च कुर्वते। ब्रवीतु मे भवानेतत् सन्तोऽसन्तश्च कीदृशाः॥
33भीष्म उवाच दुराचाराश्च दुर्धर्षा दुर्मुखाश्चाप्यसाधवः। साधवः शील सम्पन्नाः शिष्टाचारस्य लक्षणम्॥
34राजमार्गे गवां मध्ये धान्यमध्ये च धर्मिणः। नोपसेवन्ति राजेन्द्र सर्ग मूत्रपूरीषयोः॥
35पञ्चानामशनं दत्त्वा शेषमश्नन्ति साधवः। न जल्पन्ति च भुजाना न निद्रान्त्याईपाणयः॥
36चित्रभानुमनड्वाहं देवं गोष्ठं चतुष्पथम्। ब्राह्मणं धार्मिकं वृद्धं ये कुर्वन्ति प्रदक्षिणम्॥
37वृद्धानां भारतप्तानां स्त्रीणां चक्रधरस्य च। ब्राह्मणानां गवां राज्ञां पन्थानं ददते च ये॥
38अतिथीनां च सर्वेषां प्रेष्याणां स्वजनस्य च। तथा शरणकामानां गोप्ता स्यात् स्वागतप्रदः॥
39सायंप्रातर्मनुष्याणामशनं देवनिर्मितम्। नान्तरा भोजनं दृष्टमुपवासविधिर्हि सः॥
40होमकाले यथा वह्निः कालमेव प्रतीक्षते। ऋतुकाले तथा नारी ऋतुमेव प्रतीक्षते॥
41नान्यदा गच्छते यस्तु ब्रह्मचर्ये च तत् स्मृतम्। अमृतं ब्राह्मणा गाव इत्येतत् त्रयमेकतः।
42तस्माद् गोब्राह्मणं नित्यमर्चयेत यथाविधि॥ स्वदेशे परदेशे वाप्यतिथिं नोपवासयेत्।
43कर्म वै सफलं कृत्वा गुरूणां प्रतिपादयेत्॥ गुरूभ्यस्त्वासनं देयमभिवाद्याभिपूज्य च।
44गुरुमभ्यर्च्य वर्धन्ते आयुषा यशसा श्रिया॥ वृद्धान् नाभिभवेज्जातु न चैतान् प्रेषयेदिति।
45नासीनः स्यात् स्थितेष्वेवमायुरस्य न रिष्यते॥ न नग्नामीक्षते नारी न नग्नान् पुरुषानपि। मैथुनं सततं गुप्तमाहारं च समाचरेत्॥ तीर्थानां गुरवस्तीर्थं चोक्षाणां हृदयं शुचि। दर्शनानां परं ज्ञानं संतोषः परमं सुखम्॥ सायं प्रातश्च वृद्धानां शृणुयात् पुष्कला गिरः।
46श्रुतमाप्नोति हि नरः सततं वृद्धसेवया॥ स्वाध्याय भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत्।
47यच्छेद्वाङ्मनसी नित्यमिन्द्रियाणि तथैव च॥ संस्कृतं पायसं नित्यं यवागू कृसरं हविः। अष्टकाः पितृदैवत्या ग्रहाणामभिपूजनम्॥ श्मश्रूकर्मणि मङ्गल्यं क्षुतानामभिनन्दनम्। व्याधितानां च सर्वेषामायुषामभिनन्दनम्॥
48न जातु त्वमिति ब्रूयादापन्नोऽपि महत्तरम्। त्वंकारो वा वधो वेति विद्वत्सु स विशिष्यते॥
49अवराणां समानानां शिष्याणां च समाचरेत्। पापमाचक्षते नित्यं हृदयं पापकर्मिणः॥
50ज्ञानपूर्वकृतं कर्म च्छादयन्ते ह्यसाधवः। ज्ञानपूर्वं विनश्यन्ति गूहमाना महाजने॥
51न मां मनुष्याः पश्यन्ति न मां पश्यन्ति देवताः। पापेनाभिहितः पापः पापमेवाभिजायते॥
52यथा वा षिको वृद्धिं दिनभेदे प्रतीक्षते। धर्मेण पिहितं पापं धर्ममेवाभिवर्धयेत्॥
53यथा लवणमम्भोभिराप्लुतं प्रविलीयते। प्रायश्चित्तहतं पापं तथा सद्यः प्रणश्यति॥
54तस्मात् पापं न गूहेत गूहमानं विवर्धयेत्। कृत्वा तत् साधुष्वाख्येयं ते तत् प्रशमयन्त्युत॥
55आशया संचितं द्रव्यं कालेनैवोपभुज्यते। अन्ये चैतत् प्रपद्यन्ते वियोगे तस्य देहिनः॥
56मानसं सर्वभूतानां धर्ममाहुर्मनीषिणः। तस्मात् सर्वाणि भूतानि धर्ममेव समासते॥
57एक एव चरेद् धर्मे न धर्मध्वजिको भवेत्। धर्मवाणिजका ह्येते ये धर्ममुपभुञ्जते॥
58अर्चेद् देवानदम्भेन सेवेतामायया गुरून्। निधिं निदध्यात् पारत्र्यं यात्रार्थे दानशब्दितम्॥
English
1Vaishampayana said After Krishna, the son of Devaki, had said these words, Yudhishthira once more asked Bhishma the son of Shantanu, saying, O you of great intelligence, O foremost of all persons, knowing duties, which, indeed of the two, direct perception and the scriptures, is to be considered as authority for coming to a conclusion?
2Bhishma said I think there is no doubt in this. Listen to me, O you of great wisdom. I shall answer you. The question you have asked is indeed proper. It is easy to entertain doubt. But the solution of that doubt is difficult.
3Numberless are the instances, about both direct perception and Shrutis in which doubts may originate. Certain persons, who take pleasure in the name of logicians, imagining themselves to be gifted with superior wisdom, affirm that direct perception is the only authority.
4They assert that nothing, however true, exists which is not directly perceivable; or, at least, they doubt the existence of those objects. Such assertions however are absurd and they who make them are fools, whatever their pride of learning.
5If, on the other hand, you entertain any doubt how the one indivisible Brahman could be the cause, I answer that one would understand it only after many years and with the help of Yoga practised assiduously.
6Indeed, O Bharata, one who lives according to such means as present themselves, and one who is devoted, would be capable of understanding it. None else, truly, is competent for comprehending it.
7When one gets to the very end of reasons, he attains to that excellent and all comprehending knowledge—that vast mass of effulgence, which illumines all the universe (called Brahma).
8That knowledge, O king, which is derived from can hardly be said to be knowledge. Such knowledge should rejected. It should be understood, that it is not defined or comprehended by the word. It should, therefore, be rejected.
9Yudhishthira said Tell me, O grandfather, which among these (four) is most authoritative, viz., direct reason be perception, Inference from observation, the science of scriptures, and various kinds of practices which distinguish the good.
10Bhishma said While virtue is sought to be destroyed by wicked persons possessed of great power, it is capable of being protected for the time being by those who are good if they work with care and earnestness. Such protection, however, is of no use in the long run, for destruction does overtake virtue at the end.
11Then, again, virtue often proves a mark for covering sin, like grass and straw covering the mouth of a deep pit and concealing it from the view. Hear, again, O Yudhishthira. On account of this, the practices of the good are interfered with and destroyed by the wicked.
12Those persons who are evildoers, who discard the Shrutis, indeed, those wicked persons who are haters of virtue destroy that good conduct, hence, doubts attach to direct perception, Inference, and good conduct.
13Those, therefore, among the good who are possessed of understanding purified by the scriptures and who are ever contented, are to be considered as the foremost. Let those who are anxious and deprived of tranquility of soul, approach these. Indeed, O Yudhishthira, do you seek them and ask them for the solutions of your doubts.
14Disregarding both Pleasure and Profit which always follow cupidity and cherishing the condition that only virtues should be sought, do you, O Yudhishthira, wait upon and ask those persons.
15The conduct of those persons never goes wrong or meets with destruction, as also their sacrifices and Vedic study and rites. Indeed, these three, viz., good conduct, mental purity, and the Vedas together form virtue.
16Yudhishthira said O grandfather, my understanding is once more stupefied by doubt. I am on this side of the ocean, engaged in searching after the ineans of crossing it. I do not, however, see the other shore of the ocean.
17If these three, viz., the Vedas, direct perception and behaviour (or mental purity) together form what is to be considered as authority, it can be alleged that there is difference between each. Virtue then becomes really of three kinds although it is one and indivisible.
18Bhishma said Virtue is sometimes seen to be destroyed by a wicked man of great power. If you think, O king, that virtue should really be of three sorts. I answer that your conclusion is supported by reason.
19The truth is that virtue is one and indivisible, although it is capable of being scen from three different points.
20The paths, of those three, which form the foundation of virtue have each been laid down. Do you act according to the instructions laid down. You should never wrangle about virtue and then seek to have those doubts of yours removed.
21O chief of the Bharatas, let no doubts like these ever take possession of your mind. Do you obey unhesitatingly what I say. Follow me like a blind man or like one who, having no sense himself, has to depend upon that of another.
22Abstention from injury, truth, absence of anger (or forgiveness), and liberality or gifts, these four, O king do you practise, for these four form eternal virtue.
23Do you also, O mightyarmed prince, follow that conduct towards the Brahmanas which is consistent with what has been observed towards them by your father and grandfather. These are the principal marks of virtue.
24That foolish wight, who would destroy the weight of authority by denying that to be a standard which has always been accepted as such, would himself fail to become an authority among men. Such a man becomes the cause of much sorrow in the world.
25Do you respect the Brahmanas and treat them with hospitality. Do you always serve them in this way. The universe rests on them. Do you understand them to be such.
26Yudhishthira said Tell me, O grandfather, what the respective ends are of those who hate virtue and of those who worship and observe it.
27Bhishma said Those men who hate virtue are said to have their hearts possessed by the qualities of passion and darkness. Such men have always to go to Hell.
28Those men, on the other hand, O king, who always observe virtue, those men who are given to truth and sincerity, are called good. They always enjoy the pleasures or happiness of the celestial region.
29On account of their waiting upon their preceptors with respect their hearts always turn towards virtue. Indeed they, who worship virtuc, attain to the region of the celestials.
30Those individuals, whether men or celestials, who are shorn of cupidity and malice and who emaciate or afflict their bodies by the practice of austerities succeed, on account of the virtle which they thus acquire, to attain to great happiness.
31The righteous always adore them with love and affection as a hungry man's stomach longs for ripe and sweet fruits.
32Yudhishthira said What are the marks of the wicked, and what are those deeds which the good do? Explain to me this, O holy one, Indeed, tell me what characteristics are of the good and the wicked.
33Bhishma said The wicked are evil in their practices, incapable of being governed by rules, and eviltongued. The good are, however, always good in their deeds. Indeed the acts these men do are considered as the characteristics of good deeds.
34The good or the righteous, O king, never answer the two calls of nature on the public road, or in the midst of a cowpen or on a field of paddy.
35After feeding the five they take their own food. They never talk while eating, and never go to sleep with wet hands.
36Whenever they see any of the following, they go round them for showing them respect, viz., a burning fire, a bull, the image of a deity, a cowpen, a crossing place of four roads, and an old and virtuous Brahmana.
37Themselves standing aside they give the way to those that are old, those that are afflicted with burdens, ladies, those that hold high appointments in the village or town administration, Brahmanas, kine, and kings.
38The righteous or good man is he who protects his guests, servants and other dependants, his own relatives, and all those who seek his protection. Such a man always welcomes these with the usual polite enquiries.
39As ordained by the deities human beings should take their food twice a day. viz., morning and evening. During the interval one should not eat anything. By following this rule about cating, one is said to observe a fast.
40As the sacred fire waits for libations to be poured upon it when the hour for Homa arrives, so a woman, when her period is over, cxpects sexual union with her husband.
41One, who never knows his wife at any other time except after the period of menses, is said lo observe the vow of Brahmacharya. Amrita (nectar), Brahmanas, and kine, these three are considered as equal.
42Therefore one should adoren always Brahinanas and kines. One should never cause his guest to go without food whether he lives in his own country or in a foreign land.
43After completing his study one should give the due present to his preceptor. When one sees his preceptor, he should receive him with respect and adoring him present him a seat.
44By adoring his preceptor, one increases the period of his life as also his fame and prosperity. One should never censure the old, •nor send them on any business.
45One should never be seated when any one that is old is standing. By acting thus one protects the duration of his life. One should never cast his eyes on a naked woman, nor a naked man. One should never indulge in sexual congress except in privacy, One should eat also without being seen by others. Preceptors are the foremost of shrines, the heart is the foremost of all sacred objects; knowledge is the foremost of all objects of search; and contentment is the foremost of all happiness. Morning and evening one should listen to the grave counsels of the aged.
46One acquires wisdom by constantly waiting upon the aged. While reading the Vedas or employed in eating, one should use his right hand.
47One should always keep his speech and mind under perfect control, as also his senses. With wellcooked frumenty, Yavaka, Krishara, and Havi (clarified butter), one should adore the departed manes and the celestials in the Shraddha called Ashtaka. The same should be used in adoring the Planets. One should not undergo a shave without calling down a blessing upon himself. if one sneezes, one should be blessed by those present. All, who are ill or suffer from diseases, should be blessed. The extension of their lives should be prayed for.
48One should never address an eminent person familiarly. Under even the greatest difficulties one should never do this. To you such a person are degraded by such a manner of address.
49Such a word can be used to those who are inferior, or equal, or to disciples. A sinful man always speaks of the sins he has committed.
50Those men, who have deliberately committed sins, meet with destruction by trying to conceal them from the good. Indeed, the confirmed sinners try to conceal their sinful deeds from others.
51Such persons think that their sins are seen neither by men nor the celestials. The sinful man, laden with his sins, takes birth in a miserable order of being.
52The sins of such a man continually grow, even as the interest charged by an usurer daily multiplies itself. If having committed a sin, one seeks to have it covered by virtue, that sin becomes destroyed and leads to virtue instead of to other sins.
53If a quantity of water be poured upon salt, the latter is immediately dissolved. So when expiation is performed, sin is dissipated.
54For these reasons one should never conceal a sin. Concealed, it is sure to increase, Having committed a sin, one should confess it before the good. They would then destroy it forthwith.
55If one does not enjoy in good time what he has stored with hope, the result is that the stored wealth passes into another man's hands after the death of him who has stored it.
56The wise have said that the mind of every creature is the true test of virtue Hence, all creatures in this world have an innate tendency to achieve virtue.
57One should achieve virtue alone singlehanded. Indeed, one should not proclaim himself virtuous and walk with the standard of virtue upraised for purposes of show. They are said to be traders in virtue who practice it for enjoying its fruits.
58One should worship the celestials without giving way to sentiments of pride. Similarly, one should serve his preceptor without deceit. or One should make arrangements for securing to himself invaluable riches in the next world which consists in gifts made here to worthy; persons. One should make arrangements for securing to himself invaluable riches in the next world which consists in gifts made here to worthy; persons.
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — देवकीपुत्र कृष्ण के ये वचन कह चुकने पर युधिष्ठिर ने शान्तनु के पुत्र भीष्म से एक बार फिर पूछा — हे महाबुद्धिसम्पन्न, हे समस्त धर्मों के ज्ञाता पुरुषों में श्रेष्ठ, इन दोनों में से — प्रत्यक्ष और शास्त्र — किसे निष्कर्ष पर पहुँचने के लिए प्रमाण माना जाना चाहिए?
2भीष्म ने कहा — मैं समझता हूँ इसमें कोई सन्देह नहीं। हे महाप्रज्ञ, मुझे सुनो। मैं तुम्हें उत्तर दूँगा। तुमने जो प्रश्न पूछा है वह वस्तुतः उचित है। सन्देह करना सरल है। किन्तु उस सन्देह का समाधान कठिन है।
3प्रत्यक्ष और श्रुति — दोनों के विषय में ऐसे असंख्य उदाहरण हैं जिनमें सन्देह उत्पन्न हो सकते हैं। कुछ पुरुष, जो तार्किक कहलाने में आनन्द लेते हैं और स्वयं को श्रेष्ठ बुद्धि से सम्पन्न मान बैठते हैं, यह प्रतिपादित करते हैं कि प्रत्यक्ष ही एकमात्र प्रमाण है।
4वे यह प्रतिपादित करते हैं कि ऐसा कुछ भी नहीं है, चाहे वह कितना ही सत्य क्यों न हो, जो प्रत्यक्ष रूप से देखा न जा सके; अथवा कम से कम वे ऐसी वस्तुओं के अस्तित्व में सन्देह करते हैं। किन्तु ऐसे कथन निरर्थक हैं और जो उन्हें करते हैं वे मूर्ख हैं, चाहे उनका विद्याभिमान कितना ही क्यों न हो।
5दूसरी ओर, यदि तुम्हें इसमें कोई सन्देह हो कि वह एक अखण्ड ब्रह्म कैसे कारण हो सकता है, तो मैं उत्तर देता हूँ कि उसे मनुष्य अनेक वर्षों के पश्चात् ही, और तत्परतापूर्वक साधे गए योग की सहायता से ही, समझ सकेगा।
6हे भारत, वस्तुतः जो जैसे साधन प्राप्त हों उन्हीं के अनुसार जीवन बिताता है, और जो भक्तिनिष्ठ है, वही उसे समझने में समर्थ होगा। सचमुच और कोई उसे समझने योग्य नहीं।
7जब मनुष्य तर्कों के अन्तिम छोर तक पहुँच जाता है, तब वह उस उत्तम और सर्वग्राही ज्ञान को प्राप्त करता है — तेज की उस विशाल राशि को, जो सम्पूर्ण विश्व को आलोकित करती है (जिसे ब्रह्म कहते हैं)।
8हे राजन्, जो ज्ञान (केवल) तर्क से प्राप्त होता है, उसे कठिनाई से ही ज्ञान कहा जा सकता है। ऐसा ज्ञान त्याज्य है। यह समझ लेना चाहिए कि वह शब्द द्वारा न तो परिभाषित होता है और न ही ग्रहण किया जाता है। अतः उसे त्याग देना चाहिए।
9युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, मुझे बताइए कि इन (चारों) में से कौन सर्वाधिक प्रामाणिक है — अर्थात् प्रत्यक्ष, निरीक्षण से किया गया अनुमान, शास्त्रविद्या, और सज्जनों को विशिष्ट बनाने वाले विविध आचार।
10भीष्म ने कहा — जब महाशक्तिशाली दुष्ट पुरुष धर्म का नाश करना चाहते हैं, तब सज्जन यदि सावधानी और तत्परता से कार्य करें तो वे उसकी कुछ काल के लिए रक्षा कर सकते हैं। किन्तु ऐसी रक्षा दीर्घकाल में व्यर्थ है, क्योंकि अन्ततः धर्म पर विनाश आ ही पड़ता है।
11और फिर धर्म प्रायः पाप को ढँकने का आवरण बन जाता है, जैसे घास और तिनके किसी गहरे गर्त का मुख ढँककर उसे दृष्टि से छिपा देते हैं। हे युधिष्ठिर, पुनः सुनो। इसी कारण सज्जनों के आचार में दुष्टों द्वारा बाधा डाली जाती है और वे नष्ट कर दिए जाते हैं।
12वे पुरुष जो दुष्कर्मी हैं, जो श्रुतियों का तिरस्कार करते हैं — वस्तुतः वे दुष्ट पुरुष जो धर्म के द्वेषी हैं — उस सदाचार का नाश करते हैं; इसलिए प्रत्यक्ष, अनुमान और सदाचार — तीनों पर सन्देह लगते हैं।
13अतः सज्जनों में जो शास्त्रों द्वारा शुद्ध की गई बुद्धि से सम्पन्न हैं और जो सदा सन्तुष्ट रहते हैं, वे श्रेष्ठ माने जाने चाहिए। जो व्याकुल हैं और जिनके चित्त की शान्ति नष्ट हो चुकी है, वे उनके पास जाएँ। वस्तुतः हे युधिष्ठिर, तुम उन्हें खोजो और अपने सन्देहों के समाधान के लिए उनसे पूछो।
14हे युधिष्ठिर, अर्थ और काम की — जो सदा लोभ के पीछे चलते हैं — उपेक्षा करके, और इस भाव को धारण करके कि केवल धर्म ही खोजा जाना चाहिए, तुम उन पुरुषों की सेवा करो और उनसे पूछो।
15उन पुरुषों का आचरण कभी विचलित नहीं होता और न ही नष्ट होता है, और न ही उनके यज्ञ, वेदाध्ययन और कर्म। वस्तुतः ये तीन — सदाचार, चित्तशुद्धि और वेद — मिलकर धर्म बनाते हैं।
16युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, मेरी बुद्धि एक बार फिर सन्देह से मूढ़ हो गई है। मैं सागर के इस तट पर खड़ा हूँ, उसे पार करने के साधन खोजता हुआ। किन्तु मुझे उस सागर का दूसरा तट दिखाई नहीं देता।
17यदि ये तीन — वेद, प्रत्यक्ष और आचरण (अथवा चित्तशुद्धि) — मिलकर वह बनते हैं जिसे प्रमाण माना जाए, तो यह कहा जा सकता है कि इनमें से प्रत्येक में भेद है। तब धर्म, यद्यपि वह एक और अखण्ड है, वस्तुतः तीन प्रकार का हो जाता है।
18भीष्म ने कहा — धर्म कभी-कभी महाशक्तिशाली दुष्ट पुरुष द्वारा नष्ट होता देखा जाता है। हे राजन्, यदि तुम समझते हो कि धर्म वस्तुतः तीन प्रकार का होना चाहिए, तो मैं उत्तर देता हूँ कि तुम्हारा निष्कर्ष तर्क से पुष्ट है।
19सत्य यह है कि धर्म एक और अखण्ड है, यद्यपि वह तीन भिन्न दृष्टिकोणों से देखा जा सकता है।
20उन तीनों के, जो धर्म के आधार हैं, मार्ग अलग-अलग निर्धारित किए गए हैं। तुम निर्धारित उपदेशों के अनुसार आचरण करो। तुम्हें धर्म के विषय में कभी विवाद नहीं करना चाहिए और फिर अपने उन सन्देहों का निवारण चाहना चाहिए।
21हे भरतश्रेष्ठ, ऐसे सन्देह तुम्हारे मन पर कभी अधिकार न जमाएँ। मैं जो कहता हूँ उसका बिना हिचकिचाए पालन करो। मेरा अनुसरण उस अन्धे के समान करो, अथवा उसके समान जो स्वयं विवेक से रहित होने के कारण दूसरे के विवेक पर निर्भर रहता है।
22हे राजन्, अहिंसा, सत्य, क्रोध का अभाव (अथवा क्षमा), और उदारता अथवा दान — इन चारों का तुम पालन करो, क्योंकि ये चार ही सनातन धर्म हैं।
23हे महाबाहु राजकुमार, तुम ब्राह्मणों के प्रति वही आचरण करो जो तुम्हारे पिता और पितामह द्वारा उनके प्रति किया गया है। ये ही धर्म के मुख्य लक्षण हैं।
24वह मूर्ख जन, जो उसे प्रमाण मानने से इनकार करके प्रमाण के महत्त्व का नाश करता है जिसे सदा से प्रमाण माना जाता रहा है, वह स्वयं मनुष्यों में प्रमाण नहीं बन सकेगा। ऐसा मनुष्य संसार में बहुत शोक का कारण बनता है।
25तुम ब्राह्मणों का आदर करो और उनके साथ आतिथ्य का व्यवहार करो। तुम सदा इसी प्रकार उनकी सेवा करो। विश्व उन्हीं पर टिका है। तुम उन्हें ऐसा ही जानो।
26युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, मुझे बताइए कि जो धर्म से द्वेष करते हैं और जो उसकी पूजा तथा पालन करते हैं, उनकी क्रमशः क्या गति होती है।
27भीष्म ने कहा — जो पुरुष धर्म से द्वेष करते हैं, उनके हृदय रजोगुण और तमोगुण से अभिभूत कहे जाते हैं। ऐसे पुरुषों को सदा नरक जाना पड़ता है।
28हे राजन्, दूसरी ओर वे पुरुष जो सदा धर्म का पालन करते हैं, वे पुरुष जो सत्य और निष्कपटता में निरत हैं, सज्जन कहलाते हैं। वे सदा स्वर्गलोक के सुख अथवा आनन्द भोगते हैं।
29अपने गुरुजनों की आदरपूर्वक सेवा करने के कारण उनके हृदय सदा धर्म की ओर मुड़ते हैं। वस्तुतः जो धर्म की उपासना करते हैं, वे देवताओं का लोक प्राप्त करते हैं।
30वे प्राणी, चाहे मनुष्य हों अथवा देवता, जो लोभ और द्वेष से रहित हैं और जो तप के आचरण से अपने शरीरों को कृश अथवा क्लेशित करते हैं, वे इस प्रकार अर्जित धर्म के कारण महान् सुख प्राप्त करने में सफल होते हैं।
31धर्मात्मा जन उनकी प्रेम और स्नेह से वैसे ही आराधना करते हैं जैसे भूखे मनुष्य का उदर पके और मीठे फलों के लिए तरसता है।
32युधिष्ठिर ने कहा — दुष्टों के क्या लक्षण हैं, और सज्जन कौन-से कर्म करते हैं? हे पूज्य, मुझे यह समझाइए। वस्तुतः मुझे बताइए कि सज्जनों और दुष्टों की क्या विशेषताएँ हैं।
33भीष्म ने कहा — दुष्ट अपने आचरण में बुरे, नियमों से शासित होने में असमर्थ, और कटुभाषी होते हैं। किन्तु सज्जन अपने कर्मों में सदा भले होते हैं। वस्तुतः इन पुरुषों द्वारा किए गए कर्म ही सत्कर्मों के लक्षण माने जाते हैं।
34हे राजन्, धर्मात्मा अथवा सज्जन पुरुष कभी सार्वजनिक मार्ग पर, अथवा गोशाला के बीच, अथवा धान के खेत में मल-मूत्र का त्याग नहीं करते।
35पाँचों को भोजन कराने के पश्चात् वे अपना भोजन करते हैं। वे भोजन करते समय कभी बात नहीं करते, और कभी हाथ भीगे रखकर सोने नहीं जाते।
36जब कभी वे इनमें से किसी को देखते हैं, तब वे उनके प्रति आदर प्रकट करने के लिए उनकी प्रदक्षिणा करते हैं — अर्थात् प्रज्वलित अग्नि, वृषभ, देवप्रतिमा, गोशाला, चौराहा, तथा वृद्ध और धर्मात्मा ब्राह्मण।
37स्वयं एक ओर हटकर वे उन्हें मार्ग देते हैं जो वृद्ध हैं, जो बोझ से दबे हैं, स्त्रियाँ, जो ग्राम अथवा नगर के प्रशासन में उच्च पद पर हैं, ब्राह्मण, गौएँ और राजा।
38धर्मात्मा अथवा सज्जन पुरुष वह है जो अपने अतिथियों, सेवकों और अन्य आश्रितों की, अपने बन्धुजनों की, तथा उन सबकी रक्षा करता है जो उसकी शरण चाहते हैं। ऐसा मनुष्य सदा उनका सामान्य शिष्टाचार की बातों से स्वागत करता है।
39देवताओं द्वारा विहित रीति से मनुष्यों को दिन में दो बार भोजन करना चाहिए — अर्थात् प्रातः और सायं। बीच के समय में कुछ नहीं खाना चाहिए। भोजन का यह नियम पालन करने से मनुष्य उपवास करने वाला कहा जाता है।
40जैसे होम का समय आने पर पवित्र अग्नि अपने ऊपर आहुतियाँ डाले जाने की प्रतीक्षा करती है, वैसे ही स्त्री, अपना ऋतुकाल समाप्त होने पर, अपने पति से संगम की अपेक्षा करती है।
41जो ऋतुकाल के पश्चात् के समय को छोड़कर और किसी समय अपनी पत्नी का संग नहीं करता, वह ब्रह्मचर्य का व्रत पालन करने वाला कहा जाता है। अमृत, ब्राह्मण और गौ — ये तीनों समान माने जाते हैं।
42अतः मनुष्य को सदा ब्राह्मणों और गौओं की आराधना करनी चाहिए। मनुष्य को कभी अपने अतिथि को बिना भोजन नहीं जाने देना चाहिए, चाहे वह अपने देश में रहता हो अथवा परदेश में।
43अपना अध्ययन पूर्ण करने के पश्चात् मनुष्य को अपने गुरु को यथोचित दक्षिणा देनी चाहिए। जब वह अपने गुरु को देखे, तब उसे आदरपूर्वक ग्रहण करके और उनकी पूजा करके उन्हें आसन देना चाहिए।
44अपने गुरु की आराधना करके मनुष्य अपनी आयु तथा अपनी कीर्ति और समृद्धि की वृद्धि करता है। मनुष्य को कभी वृद्धों की निन्दा नहीं करनी चाहिए, न ही उन्हें किसी कार्य पर भेजना चाहिए।
45जब कोई वृद्ध खड़ा हो तब मनुष्य को कभी बैठा नहीं रहना चाहिए। ऐसा करने से वह अपनी आयु की रक्षा करता है। मनुष्य को कभी किसी नग्न स्त्री अथवा नग्न पुरुष पर दृष्टि नहीं डालनी चाहिए। मनुष्य को एकान्त के अतिरिक्त कभी मैथुन नहीं करना चाहिए। भोजन भी दूसरों द्वारा देखे बिना करना चाहिए। गुरुजन समस्त तीर्थों में श्रेष्ठ हैं; हृदय समस्त पवित्र वस्तुओं में श्रेष्ठ है; ज्ञान समस्त खोजने योग्य वस्तुओं में श्रेष्ठ है; और सन्तोष समस्त सुखों में श्रेष्ठ है। प्रातः और सायं मनुष्य को वृद्धों के गम्भीर उपदेश सुनने चाहिए।
46वृद्धों की निरन्तर सेवा करके मनुष्य विवेक प्राप्त करता है। वेदों का पाठ करते समय अथवा भोजन में लगे रहते समय मनुष्य को अपने दाहिने हाथ का प्रयोग करना चाहिए।
47मनुष्य को सदा अपनी वाणी और मन को, तथा अपनी इन्द्रियों को भी, पूर्ण संयम में रखना चाहिए। सुपक्व पायस, यवक, कृशर और हवि (घृत) से मनुष्य को अष्टका नामक श्राद्ध में दिवंगत पितरों और देवताओं की आराधना करनी चाहिए। ग्रहों की आराधना में भी यही प्रयोग करना चाहिए। मनुष्य को अपने ऊपर मंगलकामना कहलाए बिना क्षौर नहीं कराना चाहिए। यदि कोई छींके, तो उपस्थित जनों को उसे आशीर्वाद देना चाहिए। जो भी रुग्ण हैं अथवा रोगों से पीड़ित हैं, उन्हें आशीर्वाद देना चाहिए। उनकी आयुवृद्धि की प्रार्थना करनी चाहिए।
48मनुष्य को कभी किसी श्रेष्ठ पुरुष को अनौपचारिक रूप से सम्बोधित नहीं करना चाहिए। बड़ी से बड़ी कठिनाई में भी मनुष्य को ऐसा नहीं करना चाहिए। ऐसे सम्बोधन से वह श्रेष्ठ पुरुष अपमानित होता है।
49ऐसा शब्द उनके लिए प्रयुक्त किया जा सकता है जो निम्न हैं, अथवा समान हैं, अथवा शिष्य हैं। पापी मनुष्य सदा अपने किए हुए पापों की चर्चा करता रहता है।
50जिन मनुष्यों ने जान-बूझकर पाप किए हैं, वे उन्हें सज्जनों से छिपाने का प्रयत्न करके विनाश को प्राप्त होते हैं। वस्तुतः पक्के पापी दूसरों से अपने पापकर्म छिपाने का प्रयत्न करते हैं।
51ऐसे पुरुष सोचते हैं कि उनके पाप न मनुष्यों द्वारा देखे जाते हैं और न देवताओं द्वारा। अपने पापों से लदा हुआ पापी मनुष्य दुःखमय योनि में जन्म लेता है।
52ऐसे मनुष्य के पाप निरन्तर बढ़ते जाते हैं, जैसे सूदखोर द्वारा लगाया गया ब्याज प्रतिदिन बढ़ता जाता है। यदि पाप कर चुकने के बाद कोई उसे धर्म से ढँकना चाहे, तो वह पाप नष्ट हो जाता है और अन्य पापों के स्थान पर धर्म की ओर ले जाता है।
53यदि नमक पर कुछ जल डाल दिया जाए तो वह तत्काल घुल जाता है। इसी प्रकार जब प्रायश्चित्त किया जाता है, तब पाप विलीन हो जाता है।
54इन्हीं कारणों से मनुष्य को कभी पाप छिपाना नहीं चाहिए। छिपाया हुआ पाप निश्चय ही बढ़ता है। पाप कर चुकने पर मनुष्य को उसे सज्जनों के समक्ष स्वीकार कर लेना चाहिए। वे तब उसे तत्काल नष्ट कर देंगे।
55यदि मनुष्य आशा से संचित की हुई वस्तुओं का उचित समय पर उपभोग नहीं करता, तो उसका परिणाम यह होता है कि संचित करने वाले की मृत्यु के पश्चात् वह संचित धन दूसरे के हाथों में चला जाता है।
56ज्ञानियों ने कहा है कि प्रत्येक प्राणी का मन ही धर्म की यथार्थ कसौटी है। अतः इस संसार के समस्त प्राणियों में धर्म को प्राप्त करने की सहज प्रवृत्ति होती है।
57मनुष्य को धर्म अकेले ही, अपने बल पर सिद्ध करना चाहिए। वस्तुतः मनुष्य को स्वयं को धर्मात्मा घोषित नहीं करना चाहिए, न ही दिखावे के लिए धर्म की ध्वजा ऊपर उठाए चलना चाहिए। जो धर्म का आचरण उसके फल भोगने के लिए करते हैं, वे धर्म के व्यापारी कहे जाते हैं।
58मनुष्य को अभिमान के भाव में बहे बिना देवताओं की पूजा करनी चाहिए। इसी प्रकार उसे कपट के बिना अपने गुरु की सेवा करनी चाहिए। मनुष्य को परलोक में अपने लिए अमूल्य सम्पदा सुरक्षित करने की व्यवस्था करनी चाहिए, जो यहाँ योग्य पुरुषों को दिए गए दानों में निहित है। मनुष्य को परलोक में अपने लिए अमूल्य सम्पदा सुरक्षित करने की व्यवस्था करनी चाहिए, जो यहाँ योग्य पुरुषों को दिए गए दानों में निहित है।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — देवकीपुत्र कृष्णले यी वचन भनिसकेपछि युधिष्ठिरले शान्तनुका पुत्र भीष्मलाई एक पटक फेरि सोधे — हे महाबुद्धिसम्पन्न, हे सम्पूर्ण धर्मका ज्ञाता पुरुषहरूमा श्रेष्ठ, यी दुईमध्ये — प्रत्यक्ष र शास्त्र — कसलाई निष्कर्षमा पुग्नका लागि प्रमाण मानिनुपर्दछ?
2भीष्मले भने — म ठान्दछु यसमा कुनै सन्देह छैन। हे महाप्रज्ञ, मलाई सुन। म तिमीलाई उत्तर दिनेछु। तिमीले जुन प्रश्न सोधेका छौ त्यो वस्तुतः उचित छ। सन्देह गर्नु सजिलो छ। तर त्यस सन्देहको समाधान कठिन छ।
3प्रत्यक्ष र श्रुति — दुवैका विषयमा त्यस्ता असङ्ख्य उदाहरण छन् जसमा सन्देह उत्पन्न हुन सक्दछन्। केही पुरुषहरू, जो तार्किक कहलाउनमा आनन्द लिन्छन् र आफूलाई श्रेष्ठ बुद्धिले सम्पन्न ठान्दछन्, यो प्रतिपादित गर्दछन् कि प्रत्यक्ष नै एकमात्र प्रमाण हो।
4तिनीहरू यो प्रतिपादित गर्दछन् कि त्यस्तो केही पनि छैन, चाहे त्यो जति नै सत्य किन नहोस्, जो प्रत्यक्ष रूपमा देख्न नसकियोस्; अथवा कम्तीमा तिनीहरू त्यस्ता वस्तुका अस्तित्वमा सन्देह गर्दछन्। तर त्यस्ता कथन निरर्थक छन् र जसले तिनलाई गर्दछन् तिनीहरू मूर्ख हुन्, चाहे तिनको विद्याभिमान जति नै किन नहोस्।
5अर्कोतर्फ, यदि तिमीलाई यसमा कुनै सन्देह छ कि त्यो एक अखण्ड ब्रह्म कसरी कारण हुन सक्दछ, त म उत्तर दिन्छु कि त्यसलाई मनुष्यले अनेक वर्षपछि मात्र, र तत्परतापूर्वक साधिएको योगको सहायताले मात्र, बुझ्न सक्नेछ।
6हे भारत, वस्तुतः जसले जस्ता साधन प्राप्त हुन्छन् तिनैअनुसार जीवन बिताउँछ, र जो भक्तिनिष्ठ छ, उसैले त्यसलाई बुझ्न समर्थ हुनेछ। साँच्चै अरू कोही त्यसलाई बुझ्न योग्य छैन।
7जब मनुष्य तर्कहरूको अन्तिम छेउसम्म पुग्दछ, तब उसले त्यो उत्तम र सर्वग्राही ज्ञान प्राप्त गर्दछ — तेजको त्यो विशाल राशि, जसले सम्पूर्ण विश्वलाई आलोकित गर्दछ (जसलाई ब्रह्म भनिन्छ)।
8हे राजन्, जुन ज्ञान (केवल) तर्कबाट प्राप्त हुन्छ, त्यसलाई कठिनाइले मात्र ज्ञान भन्न सकिन्छ। त्यस्तो ज्ञान त्याज्य छ। यो बुझ्नुपर्दछ कि त्यो शब्दद्वारा न त परिभाषित हुन्छ न त ग्रहण नै गरिन्छ। त्यसैले त्यसलाई त्याग्नुपर्दछ।
9युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, मलाई बताउनुहोस् कि यी (चारै)मध्ये कुन सर्वाधिक प्रामाणिक छ — अर्थात् प्रत्यक्ष, निरीक्षणबाट गरिएको अनुमान, शास्त्रविद्या, र सज्जनहरूलाई विशिष्ट बनाउने विविध आचार।
10भीष्मले भने — जब महाशक्तिशाली दुष्ट पुरुषहरूले धर्मको नाश गर्न चाहन्छन्, तब सज्जनहरूले यदि सावधानी र तत्परताले कार्य गरे भने तिनीहरूले त्यसको केही कालका लागि रक्षा गर्न सक्दछन्। तर त्यस्तो रक्षा दीर्घकालमा व्यर्थ छ, किनभने अन्ततः धर्ममाथि विनाश आइहाल्दछ।
11र फेरि धर्म प्रायः पापलाई ढाक्ने आवरण बन्दछ, जसरी घाँस र परालले कुनै गहिरो खाडलको मुख ढाकेर त्यसलाई दृष्टिबाट लुकाइदिन्छन्। हे युधिष्ठिर, पुनः सुन। यसै कारण सज्जनहरूको आचारमा दुष्टहरूद्वारा बाधा हालिन्छ र ती नष्ट पारिन्छन्।
12ती पुरुषहरू जो दुष्कर्मी छन्, जसले श्रुतिहरूको तिरस्कार गर्दछन् — वस्तुतः ती दुष्ट पुरुषहरू जो धर्मका द्वेषी छन् — त्यस सदाचारको नाश गर्दछन्; त्यसैले प्रत्यक्ष, अनुमान र सदाचार — तीनैमाथि सन्देह लाग्दछन्।
13त्यसैले सज्जनहरूमा जो शास्त्रद्वारा शुद्ध पारिएको बुद्धिले सम्पन्न छन् र जो सधैँ सन्तुष्ट रहन्छन्, तिनीहरू श्रेष्ठ मानिनुपर्दछ। जो व्याकुल छन् र जसको चित्तको शान्ति नष्ट भइसकेको छ, तिनीहरू उनीहरूकहाँ जाऊन्। वस्तुतः हे युधिष्ठिर, तिमीले तिनलाई खोज र आफ्ना सन्देहका समाधानका लागि तिनीसँग सोध।
14हे युधिष्ठिर, अर्थ र कामको — जो सधैँ लोभको पछि हिँड्दछन् — उपेक्षा गरेर, र यो भाव धारण गरेर कि केवल धर्म मात्र खोजिनुपर्दछ, तिमीले ती पुरुषहरूको सेवा गर र तिनीसँग सोध।
15ती पुरुषहरूको आचरण कहिल्यै विचलित हुँदैन न त नष्ट नै हुन्छ, न त तिनका यज्ञ, वेदाध्ययन र कर्म नै। वस्तुतः यी तीन — सदाचार, चित्तशुद्धि र वेद — मिलेर धर्म बनाउँछन्।
16युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, मेरो बुद्धि एक पटक फेरि सन्देहले मूढ भएको छ। म सागरको यस किनारमा उभिएको छु, त्यसलाई पार गर्ने साधन खोज्दै। तर मलाई त्यस सागरको अर्को किनार देखिँदैन।
17यदि यी तीन — वेद, प्रत्यक्ष र आचरण (अथवा चित्तशुद्धि) — मिलेर त्यो बन्दछन् जसलाई प्रमाण मानियोस्, त यो भन्न सकिन्छ कि यीमध्ये प्रत्येकमा भेद छ। तब धर्म, यद्यपि त्यो एक र अखण्ड छ, वस्तुतः तीन प्रकारको हुन जान्छ।
18भीष्मले भने — धर्म कहिलेकाहीँ महाशक्तिशाली दुष्ट पुरुषद्वारा नष्ट भएको देखिन्छ। हे राजन्, यदि तिमी ठान्दछौ कि धर्म वस्तुतः तीन प्रकारको हुनुपर्दछ, त म उत्तर दिन्छु कि तिम्रो निष्कर्ष तर्कले पुष्ट छ।
19सत्य यो हो कि धर्म एक र अखण्ड छ, यद्यपि त्यो तीन भिन्न दृष्टिकोणबाट हेर्न सकिन्छ।
20ती तीनका, जो धर्मका आधार हुन्, मार्ग अलग-अलग निर्धारित गरिएका छन्। तिमीले निर्धारित उपदेशअनुसार आचरण गर। तिमीले धर्मका विषयमा कहिल्यै विवाद गर्नुहुँदैन र त्यसपछि आफ्ना ती सन्देहको निवारण चाहनुहुँदैन।
21हे भरतश्रेष्ठ, यस्ता सन्देहले तिम्रो मनमाथि कहिल्यै अधिकार नजमाऊन्। म जे भन्दछु त्यसको नहिचकिचाई पालन गर। मेरो अनुसरण त्यस अन्धोझैँ गर, अथवा त्यसैझैँ जो स्वयं विवेकबाट रहित भएका कारण अर्काको विवेकमा निर्भर रहन्छ।
22हे राजन्, अहिंसा, सत्य, क्रोधको अभाव (अथवा क्षमा), र उदारता अथवा दान — यी चारैको तिमीले पालन गर, किनभने यी चार नै सनातन धर्म हुन्।
23हे महाबाहु राजकुमार, तिमीले ब्राह्मणहरूप्रति त्यही आचरण गर जो तिम्रा पिता र पितामहद्वारा तिनीहरूप्रति गरिएको छ। यिनै धर्मका मुख्य लक्षण हुन्।
24त्यो मूर्ख जन, जसले त्यसलाई प्रमाण मान्न इन्कार गरेर प्रमाणको महत्त्वको नाश गर्दछ जसलाई सधैँदेखि प्रमाण मानिँदै आएको छ, ऊ स्वयं मनुष्यहरूमा प्रमाण बन्न सक्नेछैन। त्यस्तो मनुष्य संसारमा धेरै शोकको कारण बन्दछ।
25तिमीले ब्राह्मणहरूको आदर गर र तिनीहरूसँग आतिथ्यको व्यवहार गर। तिमीले सधैँ यसै प्रकार तिनको सेवा गर। विश्व तिनैमाथि टिकेको छ। तिमीले तिनलाई त्यस्तै जान।
26युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, मलाई बताउनुहोस् कि जसले धर्मसँग द्वेष गर्दछन् र जसले त्यसको पूजा तथा पालन गर्दछन्, तिनको क्रमशः के गति हुन्छ।
27भीष्मले भने — जुन पुरुषहरूले धर्मसँग द्वेष गर्दछन्, तिनका हृदय रजोगुण र तमोगुणले अभिभूत भनिन्छन्। त्यस्ता पुरुषहरूले सधैँ नरक जानुपर्दछ।
28हे राजन्, अर्कोतर्फ ती पुरुषहरू जसले सधैँ धर्मको पालन गर्दछन्, ती पुरुषहरू जो सत्य र निष्कपटतामा निरत छन्, सज्जन कहलाउँछन्। तिनीहरूले सधैँ स्वर्गलोकका सुख अथवा आनन्द भोग्दछन्।
29आफ्ना गुरुजनको आदरपूर्वक सेवा गरेका कारण तिनका हृदय सधैँ धर्मतिर फर्कन्छन्। वस्तुतः जसले धर्मको उपासना गर्दछन्, तिनीहरूले देवताहरूको लोक प्राप्त गर्दछन्।
30ती प्राणीहरू, चाहे मनुष्य होऊन् अथवा देवता, जो लोभ र द्वेषबाट रहित छन् र जसले तपको आचरणले आफ्ना शरीरलाई कृश अथवा क्लेशित पार्दछन्, तिनीहरू यसरी आर्जन गरिएको धर्मका कारण महान् सुख प्राप्त गर्नमा सफल हुन्छन्।
31धर्मात्मा जनहरूले तिनको प्रेम र स्नेहले त्यसै गरी आराधना गर्दछन् जसरी भोकाएको मनुष्यको पेट पाकेका र गुलिया फलहरूका लागि तिर्खाउँछ।
32युधिष्ठिरले भने — दुष्टहरूका के लक्षण छन्, र सज्जनहरूले कुन कर्म गर्दछन्? हे पूज्य, मलाई यो बुझाउनुहोस्। वस्तुतः मलाई बताउनुहोस् कि सज्जन र दुष्टहरूका के विशेषता छन्।
33भीष्मले भने — दुष्टहरू आफ्नो आचरणमा नराम्रा, नियमद्वारा शासित हुन असमर्थ, र कटुभाषी हुन्छन्। तर सज्जनहरू आफ्ना कर्ममा सधैँ असल हुन्छन्। वस्तुतः यी पुरुषहरूले गरेका कर्म नै सत्कर्मका लक्षण मानिन्छन्।
34हे राजन्, धर्मात्मा अथवा सज्जन पुरुषहरूले कहिल्यै सार्वजनिक मार्गमा, अथवा गोठको बीचमा, अथवा धानको खेतमा मलमूत्रको त्याग गर्दैनन्।
35पाँचैलाई भोजन गराएपछि तिनीहरूले आफ्नो भोजन गर्दछन्। तिनीहरू भोजन गर्दा कहिल्यै कुरा गर्दैनन्, र कहिल्यै हात भिजेकै अवस्थामा सुत्न जाँदैनन्।
36जहिले तिनीहरूले यीमध्ये कसैलाई देख्दछन्, तब तिनीहरूले तिनप्रति आदर प्रकट गर्नका लागि तिनको प्रदक्षिणा गर्दछन् — अर्थात् प्रज्वलित अग्नि, वृषभ, देवप्रतिमा, गोठ, चौबाटो, तथा वृद्ध र धर्मात्मा ब्राह्मण।
37आफैँ एकातिर हटेर तिनीहरूले तिनलाई मार्ग दिन्छन् जो वृद्ध छन्, जो बोझले थिचिएका छन्, स्त्रीहरू, जो गाउँ अथवा नगरको प्रशासनमा उच्च पदमा छन्, ब्राह्मण, गाई र राजा।
38धर्मात्मा अथवा सज्जन पुरुष त्यो हो जसले आफ्ना अतिथि, सेवक र अन्य आश्रितहरूको, आफ्ना बन्धुजनको, तथा ती सबैको रक्षा गर्दछ जसले उसको शरण चाहन्छन्। त्यस्तो मनुष्यले सधैँ तिनको सामान्य शिष्टाचारका कुराले स्वागत गर्दछ।
39देवताहरूद्वारा विहित रीतिले मनुष्यहरूले दिनमा दुई पटक भोजन गर्नुपर्दछ — अर्थात् बिहान र साँझ। बीचको समयमा केही खानुहुँदैन। भोजनको यो नियम पालन गरेर मनुष्य उपवास गर्ने भनिन्छ।
40जसरी होमको समय आएपछि पवित्र अग्निले आफूमाथि आहुति हालिने प्रतीक्षा गर्दछ, त्यसै गरी स्त्रीले, आफ्नो ऋतुकाल समाप्त भएपछि, आफ्नो पतिसँग सङ्गमको अपेक्षा गर्दछिन्।
41जसले ऋतुकालपछिको समयबाहेक अरू कुनै समय आफ्नी पत्नीको सङ्ग गर्दैन, ऊ ब्रह्मचर्यको व्रत पालन गर्ने भनिन्छ। अमृत, ब्राह्मण र गाई — यी तीनै समान मानिन्छन्।
42त्यसैले मनुष्यले सधैँ ब्राह्मण र गाईहरूको आराधना गर्नुपर्दछ। मनुष्यले कहिल्यै आफ्नो अतिथिलाई भोजनबिना जान दिनुहुँदैन, चाहे ऊ आफ्नै देशमा बस्दछ अथवा परदेशमा।
43आफ्नो अध्ययन पूरा गरेपछि मनुष्यले आफ्नो गुरुलाई यथोचित दक्षिणा दिनुपर्दछ। जब उसले आफ्नो गुरुलाई देख्दछ, तब उसले आदरपूर्वक ग्रहण गरेर र उनको पूजा गरेर उनलाई आसन दिनुपर्दछ।
44आफ्नो गुरुको आराधना गरेर मनुष्यले आफ्नो आयु तथा आफ्नो कीर्ति र समृद्धिको वृद्धि गर्दछ। मनुष्यले कहिल्यै वृद्धहरूको निन्दा गर्नुहुँदैन, न त तिनलाई कुनै कार्यमा पठाउनुपर्दछ।
45जब कोही वृद्ध उभिएको होस् तब मनुष्यले कहिल्यै बसिरहनुहुँदैन। यसो गरेर उसले आफ्नो आयुको रक्षा गर्दछ। मनुष्यले कहिल्यै कुनै नाङ्गी स्त्री अथवा नाङ्गो पुरुषमाथि दृष्टि हाल्नुहुँदैन। मनुष्यले एकान्तबाहेक कहिल्यै मैथुन गर्नुहुँदैन। भोजन पनि अरूले नदेखी गर्नुपर्दछ। गुरुजन सम्पूर्ण तीर्थहरूमा श्रेष्ठ छन्; हृदय सम्पूर्ण पवित्र वस्तुहरूमा श्रेष्ठ छ; ज्ञान सम्पूर्ण खोज्न योग्य वस्तुहरूमा श्रेष्ठ छ; र सन्तोष सम्पूर्ण सुखहरूमा श्रेष्ठ छ। बिहान र साँझ मनुष्यले वृद्धहरूका गम्भीर उपदेश सुन्नुपर्दछ।
46वृद्धहरूको निरन्तर सेवा गरेर मनुष्यले विवेक प्राप्त गर्दछ। वेदको पाठ गर्दा अथवा भोजनमा लागिरहँदा मनुष्यले आफ्नो दाहिने हातको प्रयोग गर्नुपर्दछ।
47मनुष्यले सधैँ आफ्नो वाणी र मनलाई, तथा आफ्ना इन्द्रियलाई पनि, पूर्ण संयममा राख्नुपर्दछ। सुपक्व पायस, यवक, कृशर र हवि (घिउ)ले मनुष्यले अष्टका नामक श्राद्धमा दिवङ्गत पितृ र देवताहरूको आराधना गर्नुपर्दछ। ग्रहहरूको आराधनामा पनि यही प्रयोग गर्नुपर्दछ। मनुष्यले आफूमाथि मङ्गलकामना नभनाई क्षौर गराउनुहुँदैन। यदि कसैले हाच्छिउँ गर्यो भने, उपस्थित जनहरूले उसलाई आशीर्वाद दिनुपर्दछ। जो पनि रुग्ण छन् अथवा रोगले पीडित छन्, तिनलाई आशीर्वाद दिनुपर्दछ। तिनको आयुवृद्धिको प्रार्थना गर्नुपर्दछ।
48मनुष्यले कहिल्यै कुनै श्रेष्ठ पुरुषलाई अनौपचारिक रूपमा सम्बोधन गर्नुहुँदैन। ठूलोभन्दा ठूलो कठिनाइमा पनि मनुष्यले त्यसो गर्नुहुँदैन। त्यस्तो सम्बोधनले त्यो श्रेष्ठ पुरुष अपमानित हुन्छ।
49त्यस्तो शब्द तिनका लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ जो निम्न छन्, अथवा समान छन्, अथवा शिष्य छन्। पापी मनुष्यले सधैँ आफूले गरेका पापको चर्चा गरिरहन्छ।
50जुन मनुष्यहरूले जानीबुझी पाप गरेका छन्, तिनीहरू ती सज्जनहरूबाट लुकाउने प्रयत्न गरेर विनाशलाई प्राप्त हुन्छन्। वस्तुतः पक्का पापीहरूले अरूबाट आफ्ना पापकर्म लुकाउने प्रयत्न गर्दछन्।
51त्यस्ता पुरुषहरू सोच्दछन् कि तिनका पाप न मनुष्यहरूद्वारा देखिन्छन् न त देवताहरूद्वारा नै। आफ्ना पापले लादिएको पापी मनुष्यले दुःखमय योनिमा जन्म लिन्छ।
52त्यस्तो मनुष्यका पाप निरन्तर बढ्दै जान्छन्, जसरी साहुले लगाएको ब्याज प्रतिदिन बढ्दै जान्छ। यदि पाप गरिसकेपछि कसैले त्यसलाई धर्मले ढाक्न चाह्यो भने, त्यो पाप नष्ट हुन्छ र अन्य पापका सट्टा धर्मतर्फ लैजान्छ।
53यदि नुनमाथि केही जल हालियो भने त्यो तत्काल घुल्दछ। त्यसै गरी जब प्रायश्चित्त गरिन्छ, तब पाप विलीन हुन्छ।
54यिनै कारणले मनुष्यले कहिल्यै पाप लुकाउनुहुँदैन। लुकाइएको पाप निश्चय नै बढ्दछ। पाप गरिसकेपछि मनुष्यले त्यो सज्जनहरूको सामु स्वीकार गर्नुपर्दछ। तिनीहरूले तब त्यो तत्काल नष्ट पारिदिनेछन्।
55यदि मनुष्यले आशाले सञ्चय गरेका वस्तुको उचित समयमा उपभोग गर्दैन भने, त्यसको परिणाम यो हुन्छ कि सञ्चय गर्नेको मृत्युपछि त्यो सञ्चित धन अर्काको हातमा जान्छ।
56ज्ञानीहरूले भनेका छन् कि प्रत्येक प्राणीको मन नै धर्मको यथार्थ कसी हो। त्यसैले यस संसारका सम्पूर्ण प्राणीमा धर्म प्राप्त गर्ने सहज प्रवृत्ति हुन्छ।
57मनुष्यले धर्म एक्लै, आफ्नै बलमा सिद्ध गर्नुपर्दछ। वस्तुतः मनुष्यले आफूलाई धर्मात्मा घोषित गर्नुहुँदैन, न त देखावटका लागि धर्मको ध्वजा माथि उठाएर हिँड्नुपर्दछ। जसले धर्मको आचरण त्यसका फल भोग्नका लागि गर्दछन्, तिनीहरू धर्मका व्यापारी भनिन्छन्।
58मनुष्यले अभिमानको भावमा बगेर नगई देवताहरूको पूजा गर्नुपर्दछ। त्यसै गरी उसले कपटबिना आफ्नो गुरुको सेवा गर्नुपर्दछ। मनुष्यले परलोकमा आफ्ना लागि अमूल्य सम्पदा सुरक्षित गर्ने व्यवस्था गर्नुपर्दछ, जो यहाँ योग्य पुरुषहरूलाई दिइएका दानमा निहित छ। मनुष्यले परलोकमा आफ्ना लागि अमूल्य सम्पदा सुरक्षित गर्ने व्यवस्था गर्नुपर्दछ, जो यहाँ योग्य पुरुषहरूलाई दिइएका दानमा निहित छ।