Anushasanika Parva — The prosperity following the worship of the Brahmanas
Volume IX — Anushasana to Svargarohana Parva · Chapter 158
Sanskrit
1युधिष्ठिर उवाच ब्राह्मणानर्चसे राजन् सततं संशितव्रतान्। कं तु कर्मोदयं दृष्ट्वा तानर्चसि जनाधिप॥
2कां वा ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं दृष्ट्वा महाव्रत। तानसि महाबाहो सर्वमेतद् वदस्व मे॥
3भीष्म उवाच एप ते केशवः सर्वमाख्यास्यति महामतिः। व्युष्टिं ब्राह्मणपूजायां दृष्टव्युष्टिर्महाव्रतः॥
4बलं श्रोत्रे वाङ्मनश्चक्षुषी च ज्ञानं तथा सविशुद्धं ममाद्य। देहन्यासो नातिचिरान्मतो मे न चाति तूर्णं सविताद्य याति॥
5उक्ता धर्मा ये पुराणे महान्तो राजन् विप्राणां क्षत्रियाणां विशां च। तथा शूद्राणां धर्ममुपासते च शेषं कृष्णादुपशिक्षस्व पार्थ॥
6अहं ह्येनं वेद्मि तत्त्वेन कृष्ण योऽयं हि यच्चास्य बलं पुराणम्। अमेयात्मा केशवः कौरवेन्द्र सोऽयं धर्मे वक्ष्यति संशयेषु॥
7कृष्णः पृथ्वीमसृजत् खं दिवं च कृष्णस्य देहान्मेदिनी सम्बभूव। वराहोऽयं भीमबलः पुराण: स पर्वतान् व्यसृजद् वै दिशश्च।॥
8अस्य चाधोऽथान्तरिक्षं दिवं च दिशश्चतस्रो विदिशश्चतस्रः। सृष्टिस्तथैवेयमनुप्रसूता स निर्ममे विश्वमिदं पुराणम्॥
9अस्य नाभ्यां पुष्करं सम्प्रसूतं यत्रोत्पन्न: स्वयमेवामितौजा:। तेनाच्छिन्नं तत् तमः पार्थ घोरं यत् यत् तिष्ठत्यर्णवं तर्जयानम्॥
10स्त्रेताकाले ज्ञानमनुप्रपन्नः। बलं त्वासीद् द्वापरे पार्थ कृष्णः कलौ त्वधर्म: क्षितिमेवाजगाम॥
11स एव पूर्वं निजघान दैत्यान् स पूर्वदेवश्च बभूव सम्राट्। स भूतानां भावनो भूतभव्य: स विश्वस्यास्य जगतश्चाभिगोप्ता॥
12यदा धर्मो ग्लाति वंशे सुराणां तदा कृष्णो जायते मानुषेषु। धर्मे स्थित्वा स तु वै भावितात्मा परांश्च लोकानपरांश्च पाति॥
13त्याज्यं त्यक्त्वा चासुराणां वधाय कार्याकार्य कारणं चैव पार्थ। कृतं करिष्यत् क्रियते च देवो राहुं सोमं विद्धि च शक्रमेनम्॥
14स विश्वकर्मा स हि विश्वरूप: स विश्वभुग विश्वसृग् विश्वजिच्च। स्तं कर्मभिर्विदितं वै स्तुवन्ति॥
15मुपतिष्ठन्ते विबुधानां शतानि। तं राक्षसाच परिसंवदन्ति राजस्पोषः स विजिगीषुरेकः॥
16तमध्वरे शंसितारः स्तुवन्ति रथन्तरे सामगाश्च स्तुवन्ति। तं ब्राह्मणा ब्रह्ममन्त्रैः स्तुवन्ति तस्मै हविरध्वर्यवः कल्पयन्ति॥
17स पौराणी ब्रह्मगुहां प्रविष्टो महीसनं भारताने ददर्श। स चैव गामुधाराय्यकर्मा विक्षोभ्य दैत्यानुरगान् दानवांश्च॥
18तं घोषार्थे गीर्भिरिन्द्राः स्तुवन्ति स चापीशो भारतैकः पशूनाम्। तस्य भक्षान् विविधान् वेदयन्ति तमेवाजौ वाहनं वेदयन्ति॥
19तस्यान्तरिक्षं पृथिवी दिवं च सर्वे वशे तिष्ठति शाश्वतस्य। स कुम्भे रेतः ससृजे सुराणां यत्रोत्पन्नमृषिमाहुर्वसिष्ठम्॥
20स मातरिश्वा विभुरश्ववाजी सरश्मिवान् सविता चादिदेवः। तेनासुरा विजिताः सर्व एव तद्विक्रान्तैर्विजितानीह त्रीणि॥
21स देवानां मानुषाणां पितॄणां तमेवाहुर्यज्ञविदां वितानम्। स एव कालं विभजन्नुदेति तस्योत्तरं दक्षिणं चायने द्व।।
22तस्यैवोज़ तिर्यगधश्चरन्ति गभस्तयो मेदिनी भासयन्तः। तं ब्राह्मणा वेदविदो जुषन्ति तस्यादित्यो भामुपयुज्य भाति॥ स मासि मास्यध्वरकृद् विधत्ते तमध्वरे वेदविदः पठन्ति। स एवोक्तश्चक्रममिदं त्रिनाभि सप्ताश्वयुक्तं वहते वै त्रिधाम॥
23महातेजाः सर्वगः सर्वसिंहः कृष्णो लोकान् धारयते यथैकः। हंसं तमोध्नं च तमेव वीर कृष्णं सदा पार्थं कर्तारमेहि॥
24स एकदा कक्षगतो महात्मा तुष्टो विभुः खाण्डवे धूमकेतुः। स राक्षसानुरगांश्चावजित्य सर्वत्रगः सर्वमग्नौ जुहोति॥
25स एव पार्थाय श्वेतमश्वं प्रायच्छत् स एवाश्वानथ सर्वांश्चकार। स्त्रिवृच्छिराश्चतुरश्वस्त्रिनाभिः॥
26स विहायो व्यदधात् पञ्चनाभिः स निर्ममे गां दिवमन्तरिक्षम्। सोऽरण्यानि व्यसृजत् पर्वतांश्च हृषीकेशोऽमितदीप्ताग्नितेजाः॥ अलंघयद् वै सरितो जिघांसन् शक्रं वज्रं प्रहरन्तं निरास स महेन्द्रः स्तूयते वै महाध्वरे विगैरेको ऋक्सहस्रः पुराणैः॥
27दुर्वासा वै तेन नान्येन शक्यो गृहे राजन् वासयितुं महौजाः। तमेवाहुर्ऋषिमेकं पुराणं स विश्वकृद् विदधात्यात्मभावान्॥
28वेदांश्च यो वेदयतेऽधिदेवो विधींश्च यश्चाश्रयते पुराणान्। कामे वेदे लौकिके यत्फलं च विष्वक्सेनः सर्वमेतत् प्रतीहि॥
29ज्योतींषि शुक्लानि हि सर्वलोके त्रयो लोका लोकपालास्त्रयश्च। त्रयोऽग्नयो व्याहृतयश्च तिस्रः सर्वे देवा देवकीपुत्र एव॥
30स वत्सरः स ऋतुः सोऽर्धमासः सोऽहोरात्रः स कला वै स काष्ठाः। मात्र मुहूर्ताश्च लवाः क्षणाश्च विष्वक्सेनः सर्वमेतत् प्रतीहि॥
31चन्द्रादित्यौ ग्रहनक्षत्रताराः सर्वाणि दर्शान्यथ पौर्णमासम्। नक्षत्रयोगा ऋतवश्च पार्थ विष्वक्सेनात् सर्वमेतत् प्रसूतम्॥
32रुद्रादित्या वसवोऽथाश्चिनौ च साध्याश्च विश्वे मरुतां गणाश्च। प्रजापतिर्देवमातादितिश्च सर्वे कृष्णादृषयश्चैव सप्त॥
33मग्निर्भूत्वा दहते विश्वरूपः। आपो भूत्वा मज्जयते च सर्वे ब्रह्मा भूत्वा सृजते विश्वसंघान्॥
34वेद्यं च यद् वेदयते च वेद्यं विधिश्च यश्च श्रयते विधेयम्। धर्मे च वेदे च बले च सर्वं चराचरं केशवं त्वं प्रतीहि॥
35ज्योतिर्भूतः परमोऽसौ पुरस्तात् प्रकाशते यत्प्रभया विश्वरूपः। अप: सृष्ट्वा सर्वभूतात्मयोनिः पुराकरोत् सर्वमेवाथ विश्वम्॥
36ऋतूनुत्पातान् विविधान्यद्भुतानि मेघान् विद्युत्सर्वमैरावतं च। सर्वे कृष्णात् स्थावरं जङ्गमं च विश्वात्मानं विष्णुमेनं प्रतीहि।३८।।
37विश्वावासं निर्गुणं वासुदेवं संकर्षणं जीवभूतं वदन्ति। माज्ञापयत्यात्मयोनिर्महात्मा॥
38स पञ्चधा पञ्चजनोपपन्न संचोदयन् विश्वमिदं सिसृक्षुः। ततश्चकारावनिमारुतौ च खं ज्योतिरम्भश्च तथैव पार्थ॥
39स स्थावरं जङ्गमं चैवमेतच्चतुर्विधं लोकमिमं च कृत्वा। ततो भूमि व्यदधात् पञ्चवीजां द्यौः पृथिव्यां धास्यति भूरि वारि॥
40तेन विश्वं कृतमेतद्धि राजन् स जीवयत्यात्मनैवात्मयोनिः। ततो देवासुरान् मानवांश्च लोकानृषीश्चापि पितॄन् प्रजाश्चा समासेन विधिवत्प्राणिलोकान् सर्वान् सदा भूतपतिः सिसृक्षुः॥ शुभाशुभं स्थावरं जङ्गमं च विष्वक्सेनात् सर्वमेतत् प्रतीहि। यद वर्तते यच्च भविष्यतीह सर्वं ह्येतत् केशव त्वं प्रतीहि॥ मृत्युश्चैव प्राणिनामन्तकाले साक्षात् कृष्ण: शाश्वतो धर्मवाहः। भूतं च यच्चेह न विद्म किंचिद् विष्वक्सेनात् सर्वमेतत् प्रतीहि॥
41यत् प्रशस्तं च लोकेषु पुण्यं यच्च शुभाशुभम्। तत्सर्वं केशवोऽचिन्त्यो विपरीतमतः परम्॥
42एतादृशः केशवाऽतश्च भूयो नारायणः परमश्चाव्ययश्च। मध्याद्यन्तस्य जगतस्तस्थुषश्च बुभूषतां प्रभवश्चाव्ययश्च॥
English
1Yudhishthira said You always worship, O king, Brahmanas of praiseworthy vows. What, however, is that fruit sceing which you adore them, O king?
2O you of high vows, secing what prosperity of the worship of the Brahmanas, do you worship them? Tell me all this, you of mighty arms.
3Bhishma said Here is Keshava gifted with great intelligence. He will tell you everything. Of high vows and gifted with prosperity, he will tell you what the prosperity is of the worship of Brahmanas.
4My strength, cars, speech, mind, eyes, and that clear understanding of mine, are all clouded today. I think the time is not distant when I shall have to renounce my body. The Sun seems to me to go very slowly.
5Those high duties, O king, which are mentioned in the Puranas as observed by Brahmanas and Kshatriyas and Vaishyas and Shudras, have all been described by me. Do you, O son of Pritha, learn from Krishna what little remains to be learnt about them.
6I know Krishna truly. I know who he is and what his ancient might is. O chief of the Kauravas, Keshava is of immeasurable soul. Whenever doubts arise, it is he who upholds virtue then.
7It is Krishna who created the Earth, Sky, and Heaven. Indeed, the Earth has originated from Krishna's body. Of dreadful prowess and existing from the beginning of time, it is Krishna who became the powerful Boar and raised the submerged Earth. It is He who created all the cardinal points, together with all the mountains.
8Below Him are the sky, Heaven, the four cardinal points, and ihe four subsidiary points. It is from Him that the entirc crcation has emanated. It is He who has created this ancient universe.
9In His navel appeared a Lotus. Within that Lotus originated Brahman, himself of immeasurable energy. It was Brahman, O son of Pritha, who broke open that darkness which existed surpassing the very occan (in depth and extent).
10In the Krita age, O Partha, Krishna existed in the form of Virtuc. In the Treta age, he existed in the form of Knowledge. In the Dvapara age, he existed in the form of power. In the Kali age, he came to the Earth in the form of sin.
11It is He who formerly killed the Dailyas. It is he who is the Ancient God. It is He who ruled the Asuras in the form of their Emperor (Balin). It is He who is the Creator of all beings. It is He who is also the fulure of all created Beings. It is He who is also the protector of this universe having the seed of destruction.
12When the cause of Virtue suffers, this Krishna takes birth in the family of either the gods or among men. Staying on Virtuc, this Krishna of purified soul (on such occasions) protects both the higher and the lower worlds.
13Sparing those who deserve to be spared, Krishna sets himself to the destruction of the Asuras, O Partha. It is he who is all acts proper and improper and it is he who is the cause. It is Krishna who is the act done, the act to be done, and the act that is being done. Know that the illustrious one is Rahu and Soma and Shakra.
14It is he who is Vishvakarman. It is he who is of universal forin. He is the destroyer and he is the Creator of the universe. He is the holder of the Shula (lance); He is of human form; and he is of terrible forin. All crcatures sing his praises, for he is known by his decds.
15Hundreds of Gandharvas and Apsaras and celestials always accompany him. The very Rakshasas sing his praises. He is the Enhancer of Wealth; He is the one Victorian Being in the universe.
16In Sacrifices, cloqucnt men sing His praises. The singers of Samans praise him by reciting the Rathantaras. The Brahmanas praise him with Vedic Mantras. It is to him that the sacrificial priests pour their libations.
17The celestials headed by Indra sang his praises when he lifted up thc Gobardhana mountains for protecting the cowherds of Vrindavan against the incessant showers that Indra poured in anger. He is, O Bharata, the one Blessing to all creatures. He, O Bharata, having entered the old Brahmacave, saw from that place the original cover of the world in the beginning of time.
18Agitating all the Danavas and the Asuras, this Krishna of foremost deeds rescued the Earth. It is to Him that people dedicate various kinds of food, It is to Him that the warriors dedicate all kings of their cars at the time of war.
19He is eternal, and it is under that illustrious one that the Sky, Earth, Heaven, all things exist and stay. He it was who caused the vital seed of the gods Mitra and Varuna to fall within a jar, whence originated thc Rishi known by the name of Vasishtha.
20It is Krishna who is the god of wind; it is he who is the powerful Ashvins; it is he who is that first of gods, viz., the Sun living a thousand rays. It is he by whom the Asuras have been subjugated. It is he who covered the three worlds with three footsteps.
21He is the soul of the celestials and human beings, and Pitris. It is he who is the Sacrifice performed by those persons who are conversant with the rituals of sacrifices. It is he who rises every day in the sky (in the form of the Sun) and divides Time into day and night, and courses for half the year northwards and for half the years southwards.
22Innumerable rays of light come out from his upwards and downwards and transversely and illumine the Earth. Brahmanas conversant with the Vedas worship him. Taking a portion of his rays the Sun shines in the sky. Month after month, the sacrificer ordains him as a sacrifice. Twiccborn persons conversant with the Vedas hymn his praises in sacrifices of all kinds. He it is who is the wheel of the year, having three naves and seven horses to drag it. It is thus that the supports the seasons.
23Gifted with great energy, pervading all things, the foremost of all creatures, it is Krishna who alone upholds all the worlds. He is the Sun, the remover of all darkness. He is the Creator of all. Do you, O hero, approach that Krishna.
24Once on a time, the great and powerful Krishna lives, for a while, in the form of Agni in the forest of Khandava among some straw or dry grass. Soon was he pleased. Capable of going everywhere at will, it was Krishna who, having subjugated the Rakshasas and Uragas, poured thein as libations upon the burning fire.
25It is Krishna who gave to Arjuna a number of white horses. It is he who is the creator of all horses. This world represents his car. He it is who yokes that car for setting it in motion. That car has three whcels. It has three kinds of motion. It has four horses yoked it. It has three naves.
26It is this Krishna who is the refuge of the five original elements with the sky among them. It is he who created the Earth and Heaven and the intervening space. Indeed, it is the Krishna of immeasurable and burning energy who has created the forests and the mountains. It is this Krishna who, desirous of punishing Shakra who was about to hurl his thunder at him, crossed the rivers and at once paralysed him. He is the one great Indra who is worshipped by the Brahmanas in great sacrifices with the help of a thousand old Richs.
27It was this Krishna, O king, who alone was able to keep the highly energetic Rishi Durvasas as a guest for some time in his house. He is said to be the one ancient Rishi. He is the Creator of the universe. Indeed, he creates everything from his own nature.
28Superior to all the celestials, it is he who teaches all the deities. He scrupulously observes all ancient ordinances. Know, O king, that this Krishna, who is called Vishvaksena, is the fruit of all deeds which relate to pleasure, of all deeds which are founded on the Vedas, and of all deeds which appertain to the world.
29He is the white rays of light which are seen in all the worlds. He is the threc worlds. He is the thrce Regents of all the worlds. He is the threc sacrificial fires He is the three Vyahritis; indeed, this son of Devaki is all the gods together.
30He is the Ycar; He is the Season; He is the Fortnights; He is the Day and the Night; He is those divisions of time which are called Kalas, and Kashthas, and Matras, and Muhurtas, and Lavas, and Kshanas, Know that this Vishvaksena is all these.
31The Moon and the Sun, the Planets, the Constellations, and the Stars, all the Parva days, including the day of the full moon, the conjunctions of the constellations, and the seasons, have, O son of Pritha, emanated from this Krishna who is Vishvaksena.
32The Rudras, the Adityas, the Vasus, the Ashvins, the Saddhyas, the Vishvedevas, the Maruts, Prajapati himself, the mother of the celestials, viz., Aditi and the seven Rishis, have all originated from Krishna.
33Changing himself into the Wind, he scatters the universe. Of universal form, he becomes fire which consumes all things. Changing himself into Water, he drenches and submerges all, and assuming the form of Brahmans, he creates all the various animate and inanimate creatures.
34He is himself the Veda, yet he learns all the Vedas. He is himself all the ordinances, yet he observes all the ordinances which have been laid down in matters connccted with Righteousness and the Vedas and that force or might which rules the world. Indeed, know, O Yudhishthira, that this Keshava is all the mobile and immobile universe.
35He is of the form of the most resplendent light. Of universal form, this Krishna is shorn in that blazing cffulgence. The original cause of the soul of all existent crcatures, he at first created the waters. Afterwards he created this universe.
36Know that this Krishna is Vishnu. Know him to be the soul of the entire universe. Know him to be all the scasons; he is these various wonderful visitations of Nature which we sec; he is the clouds that pour rain and the lightning which fleshes in the sky. He is the clephant Airavata. In fact, he is the immobile and mobile universe.
37The clay of the universe and above all attributes, this Krishna is Vasudeva When he becomes individual soul he is called Sankarshana. Next, he changes himself into Pradyumna and them into Aniruddha. Thus, the great Krishna, who has sprung from himself, divides himself in fourfold form.
38For crcating this universe which consists of the five primal elements, he begins this work, and causcs it to go on in the fivefold form of animate existence containing celestial and Asuras and human beings and beasts and birds. He it is who then creates the Earth and the Wind, the Sky, Light, and also Water, O son of Pritha.
39Having created this universe of immobile and mobile objects divided into four orders of being (viz., viviparous, oviparous, vegetable, and fifthborn), he then created the Earth with her five fold seed. He then created the Sky for pouring copious rain on the Earth,
40Forsooth, O king, it is this Krishna who has created this universe. He has originated from his own self; it is he who causes all things to exist through his own power. He it is who has created the celestials, the Asuras, the human beings, the worlds, the Rishis, the departed manes and all creatures. Desirous of creating, that Lord of all creatures duly created the entire universe of life. Know that good and evil, mobile and immobile, have all originated from this one who is Vishvaksena. Whatever exists, and whatever will come into being, all is Keshava. This Krishna is also the death which overtakes all creatures when their end comes. He is eternal and it is he who upholds the cause of Virtue Whatever existed in the past, and whatever we do not know, indeed, all that also is this Vishvaksena.
41All that is noble and meritorious in the universe, all that is good and evil, is Keshava who is inconccivable. Hence, it is absurd to think of anything which is superior to Keshava.
42Keshava is such. More than this. He is Narayana, the highest of the high, immutable and undecaying. He is the cternal and changeless cause of the entire mobile and immobile universe with its beginning, middle, and end, as also of all creatures whose birth follows their wish.
Hindi
1युधिष्ठिर ने कहा — हे राजन्, आप सदा प्रशंसनीय व्रतों वाले ब्राह्मणों की पूजा करते हैं। किन्तु हे राजन्, वह फल क्या है जिसे देखकर आप उनकी आराधना करते हैं?
2हे उच्च व्रतधारी, ब्राह्मणों की पूजा की कौन-सी समृद्धि देखकर आप उनकी पूजा करते हैं? हे महाबाहु, मुझे यह सब बताइए।
3भीष्म ने कहा — यहाँ महाबुद्धिसम्पन्न केशव उपस्थित हैं। वे तुम्हें सब कुछ बताएँगे। उच्च व्रतधारी और समृद्धि से सम्पन्न वे तुम्हें बताएँगे कि ब्राह्मणों की पूजा की समृद्धि क्या है।
4मेरा बल, कान, वाणी, मन, नेत्र और मेरी वह स्वच्छ बुद्धि — ये सब आज धुँधले पड़ गए हैं। मैं समझता हूँ कि वह समय अब दूर नहीं जब मुझे अपना शरीर त्यागना होगा। सूर्य मुझे बहुत धीरे चलता हुआ प्रतीत होता है।
5हे राजन्, वे उच्च धर्म, जिनका पुराणों में ब्राह्मणों, क्षत्रियों, वैश्यों और शूद्रों द्वारा पालन किए जाने के रूप में उल्लेख है, मैंने सब वर्णित कर दिए हैं। हे पृथापुत्र, उनके विषय में जो थोड़ा-सा जानना शेष रह गया है, वह तुम कृष्ण से सीखो।
6मैं कृष्ण को यथार्थ रूप से जानता हूँ। मैं जानता हूँ कि वे कौन हैं और उनका पुरातन पराक्रम क्या है। हे कुरुश्रेष्ठ, केशव अप्रमेय आत्मा वाले हैं। जब कभी सन्देह उत्पन्न होते हैं, तब वे ही धर्म को धारण करते हैं।
7कृष्ण ने ही पृथ्वी, आकाश और स्वर्ग की सृष्टि की। वस्तुतः पृथ्वी कृष्ण के शरीर से ही उत्पन्न हुई है। भयंकर पराक्रम वाले और काल के आदि से विद्यमान कृष्ण ही थे जो बलशाली वराह बनकर डूबी हुई पृथ्वी का उद्धार करने आए। उन्होंने ही समस्त पर्वतों सहित समस्त दिशाओं की रचना की।
8उनसे नीचे आकाश, स्वर्ग, चारों दिशाएँ और चारों उपदिशाएँ हैं। उन्हीं से यह सम्पूर्ण सृष्टि निकली है। उन्होंने ही इस पुरातन विश्व की रचना की है।
9उनकी नाभि में एक कमल प्रकट हुआ। उस कमल में अप्रमेय तेज वाले ब्रह्मा उत्पन्न हुए। हे पृथापुत्र, ब्रह्मा ही थे जिन्होंने उस अन्धकार को छिन्न किया जो (गहराई और विस्तार में) स्वयं समुद्र से भी बढ़कर था।
10हे पार्थ, कृतयुग में कृष्ण धर्म के रूप में विद्यमान थे। त्रेतायुग में वे ज्ञान के रूप में विद्यमान थे। द्वापर में वे शक्ति के रूप में विद्यमान थे। कलियुग में वे पाप के रूप में पृथ्वी पर आए।
11उन्होंने ही पूर्वकाल में दैत्यों का वध किया। वे ही पुरातन देव हैं। उन्होंने ही असुरों पर उनके सम्राट् (बलि) के रूप में शासन किया। वे ही समस्त प्राणियों के स्रष्टा हैं। वे ही समस्त सृष्ट प्राणियों का भविष्य भी हैं। वे ही विनाश का बीज धारण करने वाले इस विश्व के रक्षक भी हैं।
12जब धर्म का पक्ष क्षीण होता है, तब ये कृष्ण देवताओं के कुल में अथवा मनुष्यों में जन्म लेते हैं। धर्म में स्थित रहकर विशुद्ध आत्मा वाले ये कृष्ण (ऐसे अवसरों पर) उच्च और निम्न दोनों लोकों की रक्षा करते हैं।
13हे पार्थ, जो छोड़े जाने योग्य हैं उन्हें छोड़ते हुए कृष्ण असुरों के विनाश में प्रवृत्त होते हैं। वे ही समस्त उचित और अनुचित कर्म हैं और वे ही कारण हैं। कृष्ण ही किया हुआ कर्म हैं, किया जाने वाला कर्म हैं, और जो किया जा रहा है वह कर्म हैं। जान लो कि वे यशस्वी ही राहु, सोम और शक्र हैं।
14वे ही विश्वकर्मा हैं। वे ही विश्वरूप हैं। वे ही संहारक हैं और वे ही विश्व के स्रष्टा हैं। वे शूल धारण करने वाले हैं; वे मानवरूप हैं; और वे भयंकर रूप वाले भी हैं। समस्त प्राणी उनकी स्तुति गाते हैं, क्योंकि वे अपने कर्मों से जाने जाते हैं।
15सैकड़ों गन्धर्व, अप्सराएँ और देवता सदा उनके साथ रहते हैं। स्वयं राक्षस भी उनकी स्तुति गाते हैं। वे धन के वर्धक हैं; वे विश्व में एकमात्र विजयी सत्ता हैं।
16यज्ञों में वाग्मी पुरुष उनकी स्तुति गाते हैं। सामगायक रथन्तर का पाठ करके उनकी प्रशंसा करते हैं। ब्राह्मण वैदिक मन्त्रों से उनका स्तवन करते हैं। यज्ञ के ऋत्विज् उन्हीं को अपनी आहुतियाँ अर्पित करते हैं।
17जब उन्होंने वृन्दावन के गोपों की उस अविराम वृष्टि से रक्षा करने के लिए, जो इन्द्र ने क्रोध में बरसाई थी, गोवर्धन पर्वत को उठा लिया, तब इन्द्र के नेतृत्व में देवताओं ने उनकी स्तुति गाई। हे भारत, वे समस्त प्राणियों के लिए एकमात्र कल्याण हैं। हे भारत, उन्होंने ही पुरातन ब्रह्मगुहा में प्रवेश करके वहाँ से काल के आदि में जगत् का मूल आवरण देखा।
18समस्त दानवों और असुरों को क्षुब्ध करके श्रेष्ठ कर्मों वाले इन कृष्ण ने पृथ्वी का उद्धार किया। उन्हीं को लोग विविध प्रकार के अन्न अर्पित करते हैं। उन्हीं को योद्धा युद्ध के समय अपने समस्त रथ समर्पित करते हैं।
19वे सनातन हैं, और उन यशस्वी के ही अधीन आकाश, पृथ्वी, स्वर्ग — समस्त वस्तुएँ विद्यमान हैं और स्थित रहती हैं। उन्होंने ही मित्र और वरुण नामक देवताओं का वीर्य एक कलश में गिराया, जिससे वसिष्ठ नाम से विख्यात ऋषि उत्पन्न हुए।
20कृष्ण ही वायुदेव हैं; वे ही बलशाली अश्विनीकुमार हैं; वे ही देवताओं में प्रथम, अर्थात् सहस्र किरणों वाले सूर्य हैं। उन्हीं ने असुरों को वश में किया। उन्होंने ही तीन पगों से तीनों लोक व्याप्त कर लिए।
21वे देवताओं, मनुष्यों और पितरों की आत्मा हैं। वे ही वह यज्ञ हैं जो यज्ञविधि के ज्ञाता पुरुषों द्वारा सम्पन्न किया जाता है। वे ही प्रतिदिन (सूर्य के रूप में) आकाश में उदित होते हैं और काल को दिन और रात में विभक्त करते हैं, तथा आधा वर्ष उत्तर की ओर और आधा वर्ष दक्षिण की ओर गति करते हैं।
22असंख्य किरणें उनसे ऊपर, नीचे और तिरछी दिशाओं में निकलकर पृथ्वी को आलोकित करती हैं। वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण उनकी उपासना करते हैं। उनकी किरणों का एक अंश लेकर सूर्य आकाश में चमकता है। मास-मास में यजमान उन्हें यज्ञ के रूप में विहित करता है। वेदों के ज्ञाता द्विज सब प्रकार के यज्ञों में उनकी स्तुति गाते हैं। वे ही वर्ष का वह चक्र हैं जिसकी तीन नाभियाँ हैं और जिसे खींचने के लिए सात अश्व हैं। इस प्रकार वे ऋतुओं को धारण करते हैं।
23महान् तेज से सम्पन्न, समस्त वस्तुओं में व्याप्त, समस्त प्राणियों में श्रेष्ठ कृष्ण ही अकेले समस्त लोकों को धारण करते हैं। वे ही सूर्य हैं, समस्त अन्धकार के नाशक। वे ही सबके स्रष्टा हैं। हे वीर, तुम उन्हीं कृष्ण के पास जाओ।
24एक बार महान् और शक्तिशाली कृष्ण खाण्डव वन में कुछ काल तक अग्नि के रूप में कुछ तिनकों अथवा सूखी घास के बीच रहे। शीघ्र ही वे प्रसन्न हो गए। इच्छानुसार सर्वत्र जाने में समर्थ कृष्ण ही थे जिन्होंने राक्षसों और उरगों को वश में करके उन्हें जलती हुई अग्नि में आहुति के रूप में डाल दिया।
25कृष्ण ने ही अर्जुन को अनेक श्वेत अश्व दिए। वे ही समस्त अश्वों के स्रष्टा हैं। यह जगत् उनका रथ है। वे ही उस रथ को गतिमान करने के लिए जोतते हैं। उस रथ के तीन पहिए हैं। उसकी तीन प्रकार की गति है। उसमें चार अश्व जुते हैं। उसकी तीन नाभियाँ हैं।
26ये कृष्ण ही आकाश सहित पाँचों आदि भूतों के आश्रय हैं। उन्होंने ही पृथ्वी, स्वर्ग और उनके बीच के अन्तरिक्ष की सृष्टि की। वस्तुतः अप्रमेय और प्रज्वलित तेज वाले इन कृष्ण ने ही वनों और पर्वतों की रचना की। ये कृष्ण ही थे जिन्होंने, अपने पर वज्र चलाने को उद्यत शक्र को दण्ड देने की इच्छा से, नदियों को पार किया और तत्काल उन्हें निश्चेष्ट कर दिया। वे ही एकमात्र महेन्द्र हैं जिनकी ब्राह्मण महान् यज्ञों में सहस्र प्राचीन ऋचाओं की सहायता से उपासना करते हैं।
27हे राजन्, ये कृष्ण ही थे जो अकेले महातेजस्वी ऋषि दुर्वासा को कुछ काल तक अपने घर में अतिथि के रूप में रख सके। वे ही एकमात्र पुरातन ऋषि कहे जाते हैं। वे ही विश्व के स्रष्टा हैं। वस्तुतः वे अपने ही स्वभाव से सब कुछ रचते हैं।
28समस्त देवताओं से श्रेष्ठ वे ही समस्त देवताओं को उपदेश देते हैं। वे समस्त प्राचीन विधानों का सावधानी से पालन करते हैं। हे राजन्, जान लो कि ये कृष्ण, जो विष्वक्सेन कहलाते हैं, उन समस्त कर्मों के फल हैं जो सुख से सम्बद्ध हैं, उन समस्त कर्मों के जो वेदों पर आधारित हैं, और उन समस्त कर्मों के जो लोक से सम्बद्ध हैं।
29वे ही वह श्वेत आलोक हैं जो समस्त लोकों में दिखाई देता है। वे ही तीनों लोक हैं। वे ही समस्त लोकों के तीनों अधिपति हैं। वे ही तीनों यज्ञाग्नियाँ हैं। वे ही तीनों व्याहृतियाँ हैं; वस्तुतः देवकी के ये पुत्र समस्त देवता एक साथ हैं।
30वे ही संवत्सर हैं; वे ही ऋतु हैं; वे ही पक्ष हैं; वे ही दिन और रात हैं; वे ही काल के वे विभाग हैं जो कला, काष्ठा, मात्रा, मुहूर्त, लव और क्षण कहलाते हैं। जान लो कि ये विष्वक्सेन ही ये सब हैं।
31हे पृथापुत्र, चन्द्रमा और सूर्य, ग्रह, नक्षत्र और तारे, पूर्णिमा सहित समस्त पर्वदिन, नक्षत्रों के योग, और ऋतुएँ — ये सब इन्हीं कृष्ण से, जो विष्वक्सेन हैं, उत्पन्न हुए हैं।
32रुद्रगण, आदित्यगण, वसुगण, अश्विनीकुमार, साध्यगण, विश्वेदेव, मरुद्गण, स्वयं प्रजापति, देवताओं की माता अर्थात् अदिति, तथा सप्तर्षि — ये सब कृष्ण से ही उत्पन्न हुए हैं।
33स्वयं को वायु में बदलकर वे विश्व को बिखेर देते हैं। विश्वरूप होकर वे अग्नि बन जाते हैं जो समस्त वस्तुओं को भस्म कर देती है। स्वयं को जल में बदलकर वे सबको भिगोते और डुबो देते हैं, और ब्रह्मा का रूप धारण करके वे विविध चराचर प्राणियों की सृष्टि करते हैं।
34वे स्वयं वेद हैं, फिर भी वे समस्त वेदों का अध्ययन करते हैं। वे स्वयं समस्त विधान हैं, फिर भी वे उन समस्त विधानों का पालन करते हैं जो धर्म, वेद और जगत् पर शासन करने वाली उस शक्ति अथवा सामर्थ्य से सम्बद्ध विषयों में निर्धारित हैं। वस्तुतः हे युधिष्ठिर, जान लो कि ये केशव ही सम्पूर्ण चराचर विश्व हैं।
35वे परम देदीप्यमान ज्योति के स्वरूप हैं। विश्वरूप ये कृष्ण उस प्रज्वलित तेज में आवृत हैं। समस्त विद्यमान प्राणियों की आत्मा के मूल कारण उन्होंने सर्वप्रथम जल की सृष्टि की। तत्पश्चात् उन्होंने इस विश्व की रचना की।
36जान लो कि ये कृष्ण ही विष्णु हैं। उन्हें सम्पूर्ण विश्व की आत्मा जानो। उन्हें समस्त ऋतुएँ जानो; वे ही प्रकृति के ये विविध अद्भुत रूप हैं जिन्हें हम देखते हैं; वे ही वृष्टि करने वाले मेघ हैं और वे ही विद्युत् हैं जो आकाश में कौंधती है। वे ही ऐरावत हाथी हैं। वस्तुतः वे ही चराचर विश्व हैं।
37विश्व के कारण और समस्त गुणों से परे ये कृष्ण वासुदेव हैं। जब वे जीवात्मा बनते हैं तब संकर्षण कहलाते हैं। तत्पश्चात् वे स्वयं को प्रद्युम्न में और फिर अनिरुद्ध में परिवर्तित करते हैं। इस प्रकार महान् कृष्ण, जो स्वयं से ही उत्पन्न हुए हैं, स्वयं को चार रूपों में विभक्त करते हैं।
38पंचमहाभूतों से बने इस विश्व की रचना के लिए वे यह कार्य आरम्भ करते हैं, और उसे देवताओं, असुरों, मनुष्यों, पशुओं और पक्षियों से युक्त प्राणिजीवन के पाँच रूपों में चलाते रहते हैं। हे पृथापुत्र, वे ही तब पृथ्वी, वायु, आकाश, तेज और जल की भी सृष्टि करते हैं।
39चार प्रकार के प्राणियों में विभक्त (अर्थात् जरायुज, अण्डज, उद्भिज्ज और स्वेदज) इस चराचर विश्व की रचना करके उन्होंने तत्पश्चात् पृथ्वी को उसके पंचविध बीज सहित रचा। फिर उन्होंने पृथ्वी पर प्रचुर वृष्टि करने के लिए आकाश की रचना की।
40हे राजन्, निःसन्देह इन्हीं कृष्ण ने इस विश्व की रचना की है। वे अपने ही स्वरूप से उत्पन्न हुए हैं; वे ही अपनी शक्ति से समस्त वस्तुओं को विद्यमान रखते हैं। उन्होंने ही देवताओं, असुरों, मनुष्यों, लोकों, ऋषियों, दिवंगत पितरों और समस्त प्राणियों की रचना की। सृष्टि करने की इच्छा से उन प्रजापति ने विधिपूर्वक जीवन के सम्पूर्ण विश्व की रचना की। जान लो कि भला और बुरा, चर और अचर — सब इन्हीं से उत्पन्न हुए हैं, जो विष्वक्सेन हैं। जो कुछ विद्यमान है, और जो कुछ अस्तित्व में आएगा — सब केशव ही हैं। ये कृष्ण ही वह मृत्यु भी हैं जो अन्त आने पर समस्त प्राणियों को ग्रस लेती है। वे सनातन हैं और वे ही धर्म का पक्ष धारण करते हैं। जो कुछ भूतकाल में विद्यमान था, और जो कुछ हम नहीं जानते — वस्तुतः वह सब भी ये ही विष्वक्सेन हैं।
41विश्व में जो कुछ महान् और पुण्यमय है, जो कुछ भला और बुरा है — वह सब केशव हैं, जो अचिन्त्य हैं। अतः केशव से श्रेष्ठ किसी वस्तु की कल्पना करना ही निरर्थक है।
42केशव ऐसे हैं। इससे भी अधिक — वे नारायण हैं, उच्च से भी उच्चतम, अविकारी और अक्षय। वे इस सम्पूर्ण चराचर विश्व के, उसके आदि, मध्य और अन्त सहित, तथा उन समस्त प्राणियों के भी, जिनका जन्म उनकी इच्छा के अनुसार होता है, सनातन और अपरिवर्तनीय कारण हैं।
Nepali
1युधिष्ठिरले भने — हे राजन्, तपाईं सधैँ प्रशंसनीय व्रत भएका ब्राह्मणहरूको पूजा गर्नुहुन्छ। तर हे राजन्, त्यो फल के हो जुन देखेर तपाईंले तिनको आराधना गर्नुहुन्छ?
2हे उच्च व्रतधारी, ब्राह्मणहरूको पूजाको कुन समृद्धि देखेर तपाईंले तिनको पूजा गर्नुहुन्छ? हे महाबाहु, मलाई यो सबै बताउनुहोस्।
3भीष्मले भने — यहाँ महाबुद्धिसम्पन्न केशव उपस्थित छन्। उनले तिमीलाई सबै कुरा बताउनेछन्। उच्च व्रतधारी र समृद्धिले सम्पन्न उनले तिमीलाई बताउनेछन् कि ब्राह्मणहरूको पूजाको समृद्धि के हो।
4मेरो बल, कान, वाणी, मन, नेत्र र मेरो त्यो स्वच्छ बुद्धि — यी सबै आज धुमिल भइसकेका छन्। म ठान्दछु कि त्यो समय अब टाढा छैन जब मैले आफ्नो शरीर त्याग्नुपर्नेछ। सूर्य मलाई धेरै बिस्तारै चलिरहेको प्रतीत हुन्छ।
5हे राजन्, ती उच्च धर्म, जसको पुराणहरूमा ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र शूद्रहरूद्वारा पालन गरिने रूपमा उल्लेख छ, मैले सबै वर्णन गरिसकेको छु। हे पृथापुत्र, तिनका विषयमा जो थोरै जान्न बाँकी रहेको छ, त्यो तिमीले कृष्णबाट सिक।
6म कृष्णलाई यथार्थ रूपमा चिन्दछु। म जान्दछु कि उनी को हुन् र उनको पुरातन पराक्रम के हो। हे कुरुश्रेष्ठ, केशव अप्रमेय आत्मा भएका छन्। जहिले सन्देह उत्पन्न हुन्छन्, तब उनैले धर्मलाई धारण गर्दछन्।
7कृष्णले नै पृथ्वी, आकाश र स्वर्गको सृष्टि गरे। वस्तुतः पृथ्वी कृष्णको शरीरबाट नै उत्पन्न भएकी हुन्। भयङ्कर पराक्रम भएका र कालको आदिबाट विद्यमान कृष्ण नै थिए जो बलशाली वराह बनेर डुबेकी पृथ्वीको उद्धार गर्न आए। उनैले सम्पूर्ण पर्वतसहित सम्पूर्ण दिशाको रचना गरे।
8उनीभन्दा तल आकाश, स्वर्ग, चारै दिशा र चारै उपदिशा छन्। उनैबाट यो सम्पूर्ण सृष्टि निस्केको छ। उनैले यस पुरातन विश्वको रचना गरेका छन्।
9उनको नाभिमा एउटा कमल प्रकट भयो। त्यस कमलमा अप्रमेय तेज भएका ब्रह्मा उत्पन्न भए। हे पृथापुत्र, ब्रह्मा नै थिए जसले त्यस अन्धकारलाई छिन्न गरे जो (गहिराइ र विस्तारमा) स्वयं समुद्रभन्दा पनि बढी थियो।
10हे पार्थ, कृतयुगमा कृष्ण धर्मका रूपमा विद्यमान थिए। त्रेतायुगमा उनी ज्ञानका रूपमा विद्यमान थिए। द्वापरमा उनी शक्तिका रूपमा विद्यमान थिए। कलियुगमा उनी पापका रूपमा पृथ्वीमा आए।
11उनैले पूर्वकालमा दैत्यहरूको वध गरे। उनी नै पुरातन देव हुन्। उनैले असुरहरूमाथि तिनका सम्राट् (बलि)का रूपमा शासन गरे। उनी नै सम्पूर्ण प्राणीका स्रष्टा हुन्। उनी नै सम्पूर्ण सृष्ट प्राणीको भविष्य पनि हुन्। उनी नै विनाशको बीज धारण गर्ने यस विश्वका रक्षक पनि हुन्।
12जब धर्मको पक्ष क्षीण हुन्छ, तब यी कृष्णले देवताहरूको कुलमा अथवा मनुष्यहरूमा जन्म लिन्छन्। धर्ममा स्थित रही विशुद्ध आत्मा भएका यी कृष्णले (त्यस्ता अवसरहरूमा) उच्च र निम्न दुवै लोकको रक्षा गर्दछन्।
13हे पार्थ, जो छाडिन योग्य छन् तिनलाई छाड्दै कृष्ण असुरहरूको विनाशमा प्रवृत्त हुन्छन्। उनी नै सम्पूर्ण उचित र अनुचित कर्म हुन् र उनी नै कारण हुन्। कृष्ण नै गरिएको कर्म हुन्, गरिने कर्म हुन्, र जो गरिँदै छ त्यो कर्म हुन्। जानिराख कि ती यशस्वी नै राहु, सोम र शक्र हुन्।
14उनी नै विश्वकर्मा हुन्। उनी नै विश्वरूप हुन्। उनी नै संहारक हुन् र उनी नै विश्वका स्रष्टा हुन्। उनी शूल धारण गर्ने हुन्; उनी मानवरूप हुन्; र उनी भयङ्कर रूप भएका पनि हुन्। सम्पूर्ण प्राणीले उनको स्तुति गाउँछन्, किनभने उनी आफ्ना कर्मबाट चिनिन्छन्।
15सयौँ गन्धर्व, अप्सरा र देवताहरू सधैँ उनीसँग रहन्छन्। स्वयं राक्षसहरूले पनि उनको स्तुति गाउँछन्। उनी धनका वर्धक हुन्; उनी विश्वमा एकमात्र विजयी सत्ता हुन्।
16यज्ञहरूमा वाग्मी पुरुषहरूले उनको स्तुति गाउँछन्। सामगायकहरूले रथन्तरको पाठ गरेर उनको प्रशंसा गर्दछन्। ब्राह्मणहरूले वैदिक मन्त्रले उनको स्तवन गर्दछन्। यज्ञका ऋत्विज्ले उनैलाई आफ्ना आहुति अर्पण गर्दछन्।
17जब उनले वृन्दावनका गोपहरूलाई त्यस अविराम वृष्टिबाट रक्षा गर्नका लागि, जो इन्द्रले क्रोधमा बर्साएका थिए, गोवर्धन पर्वत उठाए, तब इन्द्रको नेतृत्वमा देवताहरूले उनको स्तुति गाए। हे भारत, उनी सम्पूर्ण प्राणीका लागि एकमात्र कल्याण हुन्। हे भारत, उनैले पुरातन ब्रह्मगुहामा प्रवेश गरेर त्यहाँबाट कालको आदिमा जगत्को मूल आवरण देखे।
18सम्पूर्ण दानव र असुरहरूलाई क्षुब्ध पारेर श्रेष्ठ कर्म भएका यी कृष्णले पृथ्वीको उद्धार गरे। उनैलाई मानिसहरूले विविध प्रकारका अन्न अर्पण गर्दछन्। उनैलाई योद्धाहरूले युद्धको समयमा आफ्ना सम्पूर्ण रथ समर्पण गर्दछन्।
19उनी सनातन हुन्, र ती यशस्वीकै अधीनमा आकाश, पृथ्वी, स्वर्ग — सम्पूर्ण वस्तु विद्यमान छन् र स्थित रहन्छन्। उनैले मित्र र वरुण नामक देवताहरूको वीर्य एउटा कलशमा खसाले, जसबाट वसिष्ठ नामले विख्यात ऋषि उत्पन्न भए।
20कृष्ण नै वायुदेव हुन्; उनी नै बलशाली अश्विनीकुमार हुन्; उनी नै देवताहरूमा प्रथम, अर्थात् सहस्र किरण भएका सूर्य हुन्। उनैले असुरहरूलाई वशमा पारे। उनैले तीन पाइलाले तीनै लोक व्याप्त गरे।
21उनी देवता, मनुष्य र पितृका आत्मा हुन्। उनी नै त्यो यज्ञ हुन् जो यज्ञविधिका ज्ञाता पुरुषहरूद्वारा सम्पन्न गरिन्छ। उनी नै प्रतिदिन (सूर्यका रूपमा) आकाशमा उदाउँछन् र काललाई दिन र रातमा विभक्त गर्दछन्, तथा आधा वर्ष उत्तरतिर र आधा वर्ष दक्षिणतिर गति गर्दछन्।
22असङ्ख्य किरण उनीबाट माथि, तल र तेर्सो दिशामा निस्केर पृथ्वीलाई आलोकित गर्दछन्। वेदका ज्ञाता ब्राह्मणहरूले उनको उपासना गर्दछन्। उनका किरणको एक अंश लिएर सूर्य आकाशमा चम्किन्छ। महिना-महिनामा यजमानले उनलाई यज्ञका रूपमा विहित गर्दछ। वेदका ज्ञाता द्विजहरूले सबै प्रकारका यज्ञमा उनको स्तुति गाउँछन्। उनी नै वर्षको त्यो चक्र हुन् जसका तीन नाभि छन् र जसलाई तान्नका लागि सात अश्व छन्। यसरी उनले ऋतुहरूलाई धारण गर्दछन्।
23महान् तेजले सम्पन्न, सम्पूर्ण वस्तुमा व्याप्त, सम्पूर्ण प्राणीहरूमा श्रेष्ठ कृष्ण नै एक्लै सम्पूर्ण लोकलाई धारण गर्दछन्। उनी नै सूर्य हुन्, सम्पूर्ण अन्धकारका नाशक। उनी नै सबैका स्रष्टा हुन्। हे वीर, तिमी उनै कृष्णकहाँ जाऊ।
24एक पटक महान् र शक्तिशाली कृष्ण खाण्डव वनमा केही कालसम्म अग्निका रूपमा केही परालका अथवा सुकेको घाँसको बीचमा रहे। चाँडै नै उनी प्रसन्न भए। इच्छाअनुसार सर्वत्र जान समर्थ कृष्ण नै थिए जसले राक्षस र उरगहरूलाई वशमा पारेर तिनलाई बलिरहेको अग्निमा आहुतिका रूपमा हालिदिए।
25कृष्णले नै अर्जुनलाई अनेक श्वेत अश्व दिए। उनी नै सम्पूर्ण अश्वका स्रष्टा हुन्। यो जगत् उनको रथ हो। उनैले त्यो रथलाई गतिमान बनाउन जोत्दछन्। त्यस रथका तीन पाङ्ग्रा छन्। त्यसका तीन प्रकारका गति छन्। त्यसमा चार अश्व जोतिएका छन्। त्यसका तीन नाभि छन्।
26यी कृष्ण नै आकाशसहित पाँचै आदि भूतका आश्रय हुन्। उनैले पृथ्वी, स्वर्ग र तिनका बीचको अन्तरिक्षको सृष्टि गरे। वस्तुतः अप्रमेय र प्रज्वलित तेज भएका यी कृष्णले नै वन र पर्वतको रचना गरे। यी कृष्ण नै थिए जसले, आफूमाथि वज्र चलाउन उद्यत शक्रलाई दण्ड दिने इच्छाले, नदीहरू पार गरे र तत्काल उनलाई निश्चेष्ट पारिदिए। उनी नै एकमात्र महेन्द्र हुन् जसको ब्राह्मणहरूले महान् यज्ञहरूमा सहस्र प्राचीन ऋचाको सहायताले उपासना गर्दछन्।
27हे राजन्, यी कृष्ण नै थिए जो एक्लै महातेजस्वी ऋषि दुर्वासालाई केही कालसम्म आफ्नो घरमा अतिथिका रूपमा राख्न सके। उनी नै एकमात्र पुरातन ऋषि भनिन्छन्। उनी नै विश्वका स्रष्टा हुन्। वस्तुतः उनी आफ्नै स्वभावबाट सबै कुरा रच्दछन्।
28सम्पूर्ण देवताभन्दा श्रेष्ठ उनैले सम्पूर्ण देवतालाई उपदेश दिन्छन्। उनले सम्पूर्ण प्राचीन विधानको सावधानीपूर्वक पालन गर्दछन्। हे राजन्, जानिराख कि यी कृष्ण, जो विष्वक्सेन कहलाउँछन्, ती सम्पूर्ण कर्मका फल हुन् जो सुखसँग सम्बद्ध छन्, ती सम्पूर्ण कर्मका जो वेदमा आधारित छन्, र ती सम्पूर्ण कर्मका जो लोकसँग सम्बद्ध छन्।
29उनी नै त्यो श्वेत आलोक हुन् जो सम्पूर्ण लोकमा देखिन्छ। उनी नै तीनै लोक हुन्। उनी नै सम्पूर्ण लोकका तीनै अधिपति हुन्। उनी नै तीनै यज्ञाग्नि हुन्। उनी नै तीनै व्याहृति हुन्; वस्तुतः देवकीका यी पुत्र सम्पूर्ण देवता एकसाथ हुन्।
30उनी नै संवत्सर हुन्; उनी नै ऋतु हुन्; उनी नै पक्ष हुन्; उनी नै दिन र रात हुन्; उनी नै कालका ती विभाग हुन् जो कला, काष्ठा, मात्रा, मुहूर्त, लव र क्षण कहलाउँछन्। जानिराख कि यी विष्वक्सेन नै यी सबै हुन्।
31हे पृथापुत्र, चन्द्रमा र सूर्य, ग्रह, नक्षत्र र ताराहरू, पूर्णिमासहित सम्पूर्ण पर्वदिन, नक्षत्रहरूका योग, र ऋतुहरू — यी सबै यिनै कृष्णबाट, जो विष्वक्सेन हुन्, उत्पन्न भएका छन्।
32रुद्रगण, आदित्यगण, वसुगण, अश्विनीकुमार, साध्यगण, विश्वेदेव, मरुद्गण, स्वयं प्रजापति, देवताहरूकी माता अर्थात् अदिति, तथा सप्तर्षि — यी सबै कृष्णबाट नै उत्पन्न भएका हुन्।
33आफूलाई वायुमा बदलेर उनी विश्वलाई छरिदिन्छन्। विश्वरूप भई उनी अग्नि बन्दछन् जसले सम्पूर्ण वस्तुलाई भस्म पारिदिन्छ। आफूलाई जलमा बदलेर उनी सबैलाई भिजाउँछन् र डुबाइदिन्छन्, र ब्रह्माको रूप धारण गरेर उनी विविध चराचर प्राणीको सृष्टि गर्दछन्।
34उनी स्वयं वेद हुन्, तैपनि उनले सम्पूर्ण वेदको अध्ययन गर्दछन्। उनी स्वयं सम्पूर्ण विधान हुन्, तैपनि उनले ती सम्पूर्ण विधानको पालन गर्दछन् जो धर्म, वेद र जगत्माथि शासन गर्ने त्यस शक्ति अथवा सामर्थ्यसँग सम्बद्ध विषयहरूमा निर्धारित छन्। वस्तुतः हे युधिष्ठिर, जानिराख कि यी केशव नै सम्पूर्ण चराचर विश्व हुन्।
35उनी परम देदीप्यमान ज्योतिका स्वरूप हुन्। विश्वरूप यी कृष्ण त्यस प्रज्वलित तेजमा आवृत छन्। सम्पूर्ण विद्यमान प्राणीका आत्माका मूल कारण उनले सर्वप्रथम जलको सृष्टि गरे। त्यसपछि उनले यस विश्वको रचना गरे।
36जानिराख कि यी कृष्ण नै विष्णु हुन्। उनलाई सम्पूर्ण विश्वको आत्मा जान। उनलाई सम्पूर्ण ऋतु जान; उनी नै प्रकृतिका यी विविध अद्भुत रूप हुन् जसलाई हामी देख्दछौँ; उनी नै वृष्टि गर्ने मेघ हुन् र उनी नै विद्युत् हुन् जो आकाशमा चम्किन्छ। उनी नै ऐरावत हात्ती हुन्। वस्तुतः उनी नै चराचर विश्व हुन्।
37विश्वका कारण र सम्पूर्ण गुणभन्दा पर यी कृष्ण वासुदेव हुन्। जब उनी जीवात्मा बन्दछन् तब सङ्कर्षण कहलाउँछन्। त्यसपछि उनी आफूलाई प्रद्युम्नमा र फेरि अनिरुद्धमा परिवर्तन गर्दछन्। यसरी महान् कृष्ण, जो आफैँबाट उत्पन्न भएका हुन्, आफूलाई चार रूपमा विभक्त गर्दछन्।
38पञ्चमहाभूतबाट बनेको यस विश्वको रचनाका लागि उनी यो कार्य आरम्भ गर्दछन्, र त्यसलाई देवता, असुर, मनुष्य, पशु र पक्षीले युक्त प्राणिजीवनका पाँच रूपमा चलाइरहन्छन्। हे पृथापुत्र, उनैले तब पृथ्वी, वायु, आकाश, तेज र जलको पनि सृष्टि गर्दछन्।
39चार प्रकारका प्राणीमा विभक्त (अर्थात् जरायुज, अण्डज, उद्भिज्ज र स्वेदज) यस चराचर विश्वको रचना गरेर उनले त्यसपछि पृथ्वीलाई त्यसका पञ्चविध बीजसहित रचे। अनि उनले पृथ्वीमा प्रचुर वृष्टि गर्नका लागि आकाशको रचना गरे।
40हे राजन्, निस्सन्देह यिनै कृष्णले यस विश्वको रचना गरेका छन्। उनी आफ्नै स्वरूपबाट उत्पन्न भएका हुन्; उनैले आफ्नो शक्तिले सम्पूर्ण वस्तुलाई विद्यमान राख्दछन्। उनैले देवता, असुर, मनुष्य, लोक, ऋषि, दिवङ्गत पितृ र सम्पूर्ण प्राणीको रचना गरे। सृष्टि गर्ने इच्छाले ती प्रजापतिले विधिपूर्वक जीवनको सम्पूर्ण विश्वको रचना गरे। जानिराख कि असल र खराब, चर र अचर — सबै यिनैबाट उत्पन्न भएका हुन्, जो विष्वक्सेन हुन्। जे जति विद्यमान छ, र जे जति अस्तित्वमा आउनेछ — सबै केशव नै हुन्। यी कृष्ण नै त्यो मृत्यु पनि हुन् जसले अन्त आएपछि सम्पूर्ण प्राणीलाई ग्रस्दछ। उनी सनातन हुन् र उनैले धर्मको पक्ष धारण गर्दछन्। जे जति भूतकालमा विद्यमान थियो, र जे जति हामी जान्दैनौँ — वस्तुतः त्यो सबै पनि यिनै विष्वक्सेन हुन्।
41विश्वमा जे जति महान् र पुण्यमय छ, जे जति असल र खराब छ — त्यो सबै केशव हुन्, जो अचिन्त्य छन्। त्यसैले केशवभन्दा श्रेष्ठ कुनै वस्तुको कल्पना गर्नु नै निरर्थक छ।
42केशव यस्तै छन्। यसभन्दा पनि बढी — उनी नारायण हुन्, उच्चभन्दा पनि उच्चतम, अविकारी र अक्षय। उनी यस सम्पूर्ण चराचर विश्वका, त्यसका आदि, मध्य र अन्तसहित, तथा ती सम्पूर्ण प्राणीका पनि, जसको जन्म उनको इच्छाअनुसार हुन्छ, सनातन र अपरिवर्तनीय कारण हुन्।