Anushasanika Parva — The prosperity following the worship of the Brahmanas
Volume IX — Anushasana to Svargarohana Parva · Chapter 159
Sanskrit
1युधिष्ठिर उवाच ब्रूहि ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं त्वं मधुसूदन। वेत्ता त्वमस्य चार्थस्य वेद त्वां हि पितामहः॥
2वासुदेव उवाच शृणुष्वावहितो राजन् द्विजानां भरतर्षभ। यथा तत्त्वेन वदतो गुणान् वै कुरुसत्तम॥
3द्वारवत्यां समासीनं पुरा मां कुरुनन्दन। प्रद्युन्म: परिपप्रच्छ ब्राह्मणैः परिकोपितः॥ किं फलं ब्राह्मणेष्वस्ति पूजायां मधुसूदन। ईश्वरत्वं कुतस्तेषामिहैव च परत्र च॥
4सदा द्विजातीन् सम्पूज्य किं फलं तत्र मानद। एतद् ब्रूहि स्फुटं सर्वे सुमहान् संशयोऽत्र मे॥
5इत्युक्ते वचने तस्मिन् प्रद्युम्नेन तथा त्वहम्। प्रत्यब्रुवं महाराज यत् तच्छृणु समाहितः॥
6व्युष्टिं ब्राह्मणपूजायां रौक्मिणेय निबोध मे। एते हि सोमराजान ईश्वराः सुखदुःखयोः॥
7अस्मिल्लोकै रौक्मिणेय तथामुष्मिंश्च पुत्रका ब्राह्मणप्रमुखं सौम्यं न मेऽत्रास्ति विचारणा॥
8ब्राह्मणप्रतिपूजायामायुः कीर्तिर्यशो बलम्। लोका लोकेश्वराश्चैव सर्वे ब्राह्मणपूजकाः॥ त्रिवर्गे चापवर्गे च यश:श्रीरोगशान्तिषु। देवतापितृपूजासु संतोष्याश्चैव नो द्विजाः॥
9तत्कथं वै नाद्रियेयमीश्वरोऽस्मीति पुत्रका मा ते मन्युर्महाबाहो भवत्वत्र द्विजान् प्रति॥
10ब्राह्मणा हि महद्भूतमस्मिल्लोके परत्र चा भस्म कुयुर्जगदिदं क्रुद्धाः प्रत्यक्षदर्शिनः॥
11अन्यानपि सृजेयुश्च लोकालोकेश्वरांस्तथा। कथं तेषु न वर्तेरन् सम्यग् ज्ञानात् सुतेजसः॥
12अवसन्मद्गृहे तात ब्राह्मणो हरिपिङ्गलः। चीरवासा बिल्वदण्डी दीर्घश्मश्रुः कृशो महान्॥
13दीर्धेभ्यश्च मनुष्येभ्यः प्रमाणादधिको भुवि। स स्वैरं चरते लोकान् ये दिव्या ये च मानुषाः॥ इमां गाथां गायमानश्चत्वरेषु सभासु च। दुर्वाससं वासयेत् को ब्राह्मणं सत्कृतं गृहे।॥
14रोषणः सर्वभूतानां सूक्ष्मेऽप्यपकृते कृते। परिभाषां च मे श्रुत्वा को नु दद्यात् प्रतिश्रयम्॥
15यो मां कश्चिद् वासयीत न स मां कोपयेदिति। यस्मान्नाद्रियते कश्चित् ततोऽहं समवासयम्॥
16स सम्भुङ्क्ते सहस्राणां बहूनामन्नमेकदा। एकदा सोऽल्पकं भुङ्क्ते न चैवैति पुनर्गृहान्॥
17अकस्माच्च प्रहसति तथाकस्मात् प्ररोदिति। न चास्य वयसा तुल्यः पृथिव्यामभवत् तदा॥
18अथ स्वावसथं गत्वा स शय्यास्तरणानि च। कन्याश्चालंकृता दग्ध्वा ततो व्यपगतः पुनः॥
19अथ मामब्रवीद् भूयः स मुनिः संशितव्रतः। कृष्ण पायसमिच्छामि भोक्तुमित्येव सत्वरः॥
20तदैव तु मया तस्य चित्तज्ञेन गृहे जनः। सर्वाण्यन्नानि पानानि भक्ष्याश्चोच्चावचास्तथा॥
21भवन्तु सत्कृतानीह पूर्वमेव प्रचोदितः। ततोऽहं ज्वलमानं वै पायसं प्रत्यवेदयम्॥
22तं भुक्त्वैव स तु क्षिप्रं ततो वचनमब्रवीत्। क्षिप्रमङ्गानि लिम्पस्व पायसेनेति स स्म ह॥
23अविमृश्यैव च ततः कृतवानस्मि तत् तथा। तेनोच्छिष्टेन गात्राणि शिरश्चैवाभ्यमक्षयम्॥
24स ददर्श तदाभ्याशे मातरं ते शुभाननाम्। तामपि स्मयमानां स पायसेनाभ्यलेपयम्॥
25मुनिः पायसदिग्धाङ्गी रथे तूर्णमयोजयत्। तमारुह्य रथं चैव निर्ययौ स गृहान्मम॥
26अग्निवर्णो ज्वलन् धीमान् स द्विजो रथधुर्यवत्। प्रतोदेनातुदद् वाला रुक्मिणी मम पश्यतः॥
27न च मे स्तोकमप्यासीद् दुःखीमीर्ष्याकृतं तदा। तथा स राजमार्गेण महता निर्ययौ बहिः॥
28तद् दृष्ट्वा महदाश्चर्ये दाशार्हा जातमन्यवः। तत्राजल्पन् मिथः केचित् समाभाष्य परस्परम्॥ ब्राह्मणा एव जायेरन् नान्यो वर्णः कथंचन। को ह्येनं रथमास्थाय जीवेदन्यः पुमानिह॥
29आशीविषविषं तीक्ष्णं ततस्तीक्ष्णतरो द्विजः। ब्रह्माशीविषदग्धस्य नास्ति कश्चिच्चिकित्सकः॥
30तस्मिन् व्रजति दुर्धर्षे प्रास्खलद् रुक्मिणी पथि। तन्नामर्षयत श्रीमांस्ततस्तूर्णमचोदयत्॥
31ततः परमसंक्रुद्धो रथात् प्रस्कन्ध स द्विजः। पदातिरुत्पथेनैव प्राद्रवद् दक्षिणामुखः॥
32तमत्पथेन धावन्तमन्वधावं द्विजोत्तमम्। तथैव पायसादिग्धः प्रसीद भगवन्निति॥
33ततो विलोक्य तेजस्वी ब्राह्मणो मामुवाच ह। जितः क्रोधस्त्वया कृष्ण प्रकृत्यैव महाभुज॥
34न तेऽपराधमिह वै दृष्टवानस्मि सुव्रत। प्रीतोऽस्मि तव गोविन्द वृणु कामान् यथेप्सितान्।।३८
35प्रसन्नस्य च मे तात पश्य व्युष्टिं यथाविधि। यावदेव मनुष्याणामन्ने भावो भविष्यति॥ यथैवान्ने तथा तेषां त्वयि भावो भविष्यति। यावच्च पुण्या लोकेषु त्वयि कीर्तिर्भविष्यति॥
36त्रिषु लोकेषु तावच्च वैशिष्ट्यं प्रतिपत्स्यसे। सुप्रियः सर्वलोकस्य भविष्यसि जनार्दन॥
37यत्ते भिन्नं च दग्धं य यच्च किंचिद् विनाशितम्। सर्वं तथैव द्रष्टासि विशिष्टं वा जनार्दन॥
38यावदेतत् प्रलिप्तं ते गात्रेषु मधुसूदन। अतो मृत्युभयं नास्ति यावदिच्छसि चाच्युत॥
39न तु पादतले लिप्ते कस्मात्ते पुत्रकाद्य वै। नैतन्मे प्रियमित्येवं स मां प्रीतोऽब्रवीत् तदा॥ इत्युक्तोऽहं शरीरं स्वं ददर्श श्रीसमायुतम्।
40रुक्मिणी चाब्रवीत् प्रीत: सर्वस्त्रीणां वरं यश:।४५ कीर्ति चानुत्तमां लोके समवाप्स्यसि शोभने।
41न त्वां जरा वा रोगो वा वैवयं चापि भाविनि।।४६ स्प्रक्ष्यन्ति पुण्यगन्धा च कृष्णमाराधयिष्यसि।
42षोडशानां सहस्राणां वधूनां केशवस्य ह॥ वरिष्ठा च सलोक्या च केशवस्य भविष्यसि।
43तव मातरमित्युक्त्वा ततो मां पुनरब्रवीत्॥ प्रस्थितः सुमहातेजा दुर्वासाग्निरिव ज्वलन्। एषैव ते बुद्धिरस्तु ब्राह्मणान्प्रति केशव॥ इत्युक्त्वा स तदा पुत्र तत्रैवान्तरधीयत।
44तस्मिन्नन्तर्हिते चाहमुपांशुव्रतमाचरम्॥ यत्किचिद् ब्राह्मणो ब्रूयात् सर्वं कुर्यामिति प्रभो।
45एतद् व्रतमहं कृत्वा मात्रा ते सह पुत्रक॥ ततः परमहष्टात्मा प्राविशं गृहमेव च।
46प्रविष्टमात्रश्च गृहे सर्वं पश्यामि तनवम्॥ यद् भिन्नं यच्च वै दग्धं तेन विप्रेण पुत्रका
47ततोऽहं विस्मयं प्राप्तः सर्वे दृष्ट्वा नवं दृढम्॥ अपूजयं च मनसा रौक्मिणेय सदा द्विजान्।
48इत्यहं रौक्मिणेयस्य पृच्छतो भरतर्षभ॥ माहात्म्यं द्विजमुख्यस्य सर्वमाख्यातवांस्तदा।
49तथा त्वमपि कौन्तेय ब्राह्मणान् सततं प्रभो॥ पूजयस्व महाभागान् वाग्भिर्दानैश्च नित्यदा।
50एवं व्युष्टिमहं प्राप्तो ब्राह्मणस्य प्रसादजाम्। यच्च मामाह भीष्मोऽयं तत्सत्यं भरतर्षभ॥
English
1Yudhishthira said Tell us, O destroyer of Madhu, the prosperity which originates from the worship of the Brahmanas. You are a master of this subject. Indeed, our grandfather knows you.
2Vasudeva said Hear me, O king, with attention, O chief of Bharata's race, as I recite to you what the merits of the Brahmanas are, O foremost one of Kuru's race.
3Once on a time while I was scated at Dvaravati, O delighter of the Kurus, my son Pradyumna, enraged by certain Brahmanas, came to me and said, O destroyer of Madhu, what mcrit is there for adoring the Brahmanas. Whence is their lordship derived both in this world and in the next.
4O giver of honours, what rewards are gained by constantly adoring the Brahmanas? Kindly explain this clearly to me, for my mind is disturbed by doubts about this.
5When Pradyuinna said, these words to me, I answered him as follows. Do you hear, O king, with rapt attention, what those words were.
6O child of Rukmini, listen to me as I tell you what prosperity one may acquire by adoring the Brahmanas. When one tries to acquire the threefold objects of life (viz., Virtue, Profit and Pleasure). or Emancipation, or fame and prosperity, or the treatment and cure of disease, or the worship of the deities and the departed manes, he should take care to please the twiceborn ones. They are each a king Soma. They are the dispensers of happiness and misery.
7O child of Rukmini, whether in this or in the next world, O son, everything agrecable has originated from the Brahmanas. I have no doubt in this.
8From the adoration of the Brahinanas originate achievements and fame and strength. Men and the Regents of the universe, adore the Brahmanas. We should satisfy the Brahmanas for the sake of accomplishment on holy deeds, wealth and desires, for attainment of emancipation, fame, grace and health as also at the time of offering pray to gods and Pitris.
9How then, O son, can we disregard them, thinking that we are lords of the Earth? O mighty armed onc, do not allow your anger to embrace the Brahmanas as its objeci.,
10In this as also the next world, Brahmanas are considered as great Beings. They have direct knowledge of everything in the universe. Verily, they are capable of reducing everything into ashes, if angry.
11They are capable of creating other worlds and other Regents of worlds. Why then should not persons gifted with energy and true knowledge treat thein with obcdience and respect?
12Formerly in my house, O son, lived the Brahmana Durvasas whose complexion was green and tawny. Clad in rags, he had a stick made of the Bilva tree. His bcard was long and he was greatly emaciated.
13He was taller in stature than the tallest man on Earth. Wandering over all the worlds of human beings and of the deities and other superior beings, he sang constantly among assemblies and in public squares. Who is there who would cause the Brahmana Durvasas to live in his house, doing the duties of hospitality towards him?
14He becomes wroth with cvery one if he finds even the slightest transgression! Hearing this about my nature, who is there who will give me refuge?
15Indeed, he who would give me shelter as a guest should not do anything to anger me! When I saw that no one ventured to give him shelter in his house, I invited him and made him live in my abode.
16On certain days hic would cat the food sufficient for the needs of thousands of persons. On other days he would eat very little. On some days he would go out of my house and would not return.
17He would sometimes laugh without any reason and sometimes cry uselessly At that time there was nobody on Earth a old as he.
18One day, entering the quarters which were given to him, he burnt all the beds and coveriets and all the welladorned damsels who were there for serving him. Doing this, he went Out.
19Of highly praiseworthy vows, he met me shortly after this and addressing me, said, O Krishna, I wish to cal frumenty forthwith.
20Having understood his mind previously. I had set my servams to prepare every kind of food and drink.
21Indeed, many excellent viands had been kept ready. As soon as I was asked, I caused hot frumenty to be brought and offered to the ascetic.
22Having eaten some, he quickly said to me, O Krishna, take some of this frumenty and smear all your limbs with it.
23Unhesitatingly I did as directed. Indeed, with the residuc of that frumenty I smeared my body and head.
24The ascetic at that time saw your beautiful mother standing near. Laughing the while, he sineared her body also with that frumenty.
25The ascetic then caused your mother, whose body was sicared over with frumenty, to be yoked to a car without any delay. Ascending that car he started from my house.
26Highly intelligent that Brahmana shone with effulgence like fire, and struck, before, me, my youthful Rukmini, as if she were an animal born to drag the cars of human beings.
27Secing this, I did not feel the slightest grief bom of malice or the desire to injure the Rishi. Having yoked Rukmini to the car, he went out, desirous of passing along the high road of the city.
28Secing that extraordinary spectacle, some Dasharhas, filled with anger, addressed one another and began to converse thus; Who else is there on Earth who would live afier having yoke Rukmini to a car! Indeed, let the world be filled with Bralımanas only! Let no other orders take birth here!
29The poison of a virulent snake greatly powerful. More powerful thc poison is a Brahmana. There is no physician for a person who has been bit or burn by the virulent snake of a Brahmana.
30As the irresistible Durvasas proceeded on the car, Rukmini tottered on the road and frequently dropped down. At this the twiceborn Rishi became angry and began to urge Rukmini on by striking her with the whip.
31At last, filled with an irresistible passion, the Brahmana leaped down from the car, and fled towards the south, running on foot, over a pathless ground.
32Seeing that foremost of Brahmanas, flying along the pathless ground, we followed him, although we were smeared with frumenty, exclaiming behind him, Be pleased with us, O holy onc.
33Gifted with great energy, the Brahmana, seeing me, said, O mightyarmed Krishna, you have subdued anger by the strength of your nature.
34O you of excellent vows, I have not found the slightest fault in you. O Govinda, I have been highly pleased with you. Do you solicit the fruition of such desires as you please.
35Behold duly, O son, what the power is of myself when I become pleased with any one. As long as celestials and human beings will continue to entertain a liking for food, so long will every one among them cherish the same liking for you that they cherish for their food. As long, again as there will be Virtue in the several worlds, so long will the fame of your deeds last.
36Indeed, your distinction will last so long in the three worlds. O Janardana, agreeable you will be to all persons.
37Whatever articles of yours have been broken or burnt or otherwise destroyed (by me). you will see restored, O Janardana, to their former state or they will reappear even in a better forin.
38As long again, O) you of unfading glory, as you will wish to live, so long will you have no fear of death attacking you through such parts of your body as have been smeared with the frumenty I gave you.
39O son, why did you not smear that frumenty on the soles of your feet as well? By not doing it, you have acted in a way that is not approved by me. These were the words that he said, well pleased with me on that occasion. After he had ceased speaking, I saw that my body became gifted with great beauty and splendour.
40To Rukmini also, the Rishi, well pleased with her, said, O beautiful lady, you will be the foremost one of they sex in fame, and you will enjoy great glory, and achievements. You will never suffer from decrepitude or disease or loss of complexion.
41Every one will see you engaged in waiting upon Krishna, possessed as you already are with a fragrant odor which is always present in you.
42You will become the foremost of all wives, numbering sixteen thousand, of Keshava. At last, when the time comes for your departure from the world, you will acquire the inseparable companionship of Krishna hereafter.
43Having said these words to your mother, the Rishi once more addressed me and uttering the following words, left the spot. Indeed, the Rishi Durvasa, shining like a fire, said, ) Keshava, may you be so disposed always towards the Brahmanas. After uttering these words, that Brahmana disappeared there and then before my eyes.
44After his disappearance, I began to follow the vow of uttering certain Mantras silently without being heard by anybody. From that day I resolved to do whatever commands I should receive from the Brahmanas.
45Having adopted this vow, O son, along with your mother, both of us, with hearts filled with joy re-entered our palace.
46Entering our house I saw that everything which the Rishi had broken or burnt had reappeared fresh.
47Seeing those new articles, which had besides become more durable, I became stricken with wonder. O son of Rukmini, from that day forth I have always adored the Brahmanas in my mind.
48This, O chief of Bharata's race, is what I said on that occasion about the greatness of those Brahmanas who are the foremost of their order.
49Do you also, O son of Kunti, adore the highly blessed Brahmanas every day with gifts of wealth and kind, O powerful one.
50It was thus that I won the prosperity I enjoy, the prosperity that is born of the favour of Brahmanas. Whatever, again, Bhishma has said of me, O chief of the Bharatas, is all true.
Hindi
1युधिष्ठिर ने कहा — हे मधुसूदन, हमें वह समृद्धि बताइए जो ब्राह्मणों की पूजा से उत्पन्न होती है। आप इस विषय के अधिकारी हैं। वस्तुतः हमारे पितामह आपको जानते हैं।
2वासुदेव ने कहा — हे राजन्, हे भरतवंशश्रेष्ठ, ध्यानपूर्वक मुझे सुनिए, हे कुरुकुलश्रेष्ठ, मैं आपको सुनाता हूँ कि ब्राह्मणों के गुण क्या हैं।
3हे कुरुनन्दन, एक बार जब मैं द्वारावती में बैठा था, तब कुछ ब्राह्मणों से कुपित होकर मेरा पुत्र प्रद्युम्न मेरे पास आया और बोला — हे मधुसूदन, ब्राह्मणों की आराधना में क्या पुण्य है? इस लोक और परलोक दोनों में उनका प्रभुत्व कहाँ से आता है?
4हे मानदाता, ब्राह्मणों की निरन्तर आराधना से कौन-से फल प्राप्त होते हैं? कृपया यह मुझे स्पष्ट रूप से समझाइए, क्योंकि इस विषय में मेरा मन सन्देहों से व्याकुल है।
5जब प्रद्युम्न ने मुझसे ये वचन कहे, तब मैंने उसे इस प्रकार उत्तर दिया। हे राजन्, एकाग्रचित्त होकर सुनिए कि वे वचन क्या थे।
6हे रुक्मिणीपुत्र, मुझसे सुन, मैं तुझे बताता हूँ कि ब्राह्मणों की आराधना से मनुष्य कौन-सी समृद्धि प्राप्त कर सकता है। जब कोई जीवन के तीन पुरुषार्थ (अर्थात् धर्म, अर्थ और काम), अथवा मोक्ष, अथवा कीर्ति और समृद्धि, अथवा रोग की चिकित्सा और आरोग्य, अथवा देवताओं और दिवंगत पितरों की पूजा प्राप्त करना चाहे, तब उसे द्विजों को प्रसन्न करने का ध्यान रखना चाहिए। वे प्रत्येक राजा सोम के समान हैं। वे ही सुख और दुःख के विधाता हैं।
7हे रुक्मिणीपुत्र, हे पुत्र, चाहे इस लोक में हो अथवा परलोक में, प्रत्येक प्रिय वस्तु ब्राह्मणों से ही उत्पन्न हुई है। इसमें मुझे कोई सन्देह नहीं।
8ब्राह्मणों की आराधना से ही उपलब्धियाँ, कीर्ति और बल उत्पन्न होते हैं। मनुष्य और लोकपाल — दोनों ब्राह्मणों की आराधना करते हैं। हमें पवित्र कर्मों, धन और कामनाओं की सिद्धि के लिए, मोक्ष, कीर्ति, कृपा और आरोग्य की प्राप्ति के लिए, तथा देवताओं और पितरों को अर्पण करने के समय भी ब्राह्मणों को सन्तुष्ट करना चाहिए।
9तब हे पुत्र, हम यह सोचकर कि हम पृथ्वी के स्वामी हैं, उनकी उपेक्षा कैसे कर सकते हैं? हे महाबाहु, तू अपने क्रोध को ब्राह्मणों का विषय मत बनने दे।
10इस लोक में तथा परलोक में भी ब्राह्मण महान् सत्ता माने जाते हैं। उन्हें विश्व की प्रत्येक वस्तु का प्रत्यक्ष ज्ञान है। वस्तुतः वे क्रुद्ध होने पर सब कुछ भस्म कर देने में समर्थ हैं।
11वे अन्य लोकों और अन्य लोकपालों की रचना करने में समर्थ हैं। तब भला तेज और यथार्थ ज्ञान से सम्पन्न पुरुष उनके साथ आज्ञाकारिता और आदर का व्यवहार क्यों न करें?
12हे पुत्र, पूर्वकाल में मेरे घर में ब्राह्मण दुर्वासा रहते थे, जिनका वर्ण हरा और पिंगल था। चिथड़े पहने हुए, उनके पास बिल्व वृक्ष की एक लाठी थी। उनकी दाढ़ी लम्बी थी और वे अत्यन्त कृश थे।
13वे कद में पृथ्वी के सबसे ऊँचे मनुष्य से भी ऊँचे थे। मनुष्यों, देवताओं और अन्य श्रेष्ठ प्राणियों के समस्त लोकों में विचरण करते हुए वे सभाओं में और सार्वजनिक चौकों में निरन्तर गाते फिरते थे — कौन है जो ब्राह्मण दुर्वासा को अपने घर में रखेगा और उसके प्रति आतिथ्य के कर्तव्य निभाएगा?
14यदि उसे तनिक-सा भी अपराध दिखाई दे तो वह प्रत्येक व्यक्ति पर क्रुद्ध हो उठता है! मेरे इस स्वभाव के विषय में सुनकर कौन है जो मुझे आश्रय देगा?
15वस्तुतः जो मुझे अतिथि के रूप में आश्रय दे, उसे ऐसा कुछ नहीं करना चाहिए जिससे मैं क्रुद्ध हो जाऊँ! जब मैंने देखा कि कोई भी उन्हें अपने घर में आश्रय देने का साहस नहीं कर रहा, तब मैंने उन्हें निमन्त्रित किया और अपने भवन में रखा।
16कुछ दिनों वे उतना भोजन कर जाते जो सहस्रों मनुष्यों की आवश्यकता के लिए पर्याप्त होता। दूसरे दिनों वे अत्यन्त थोड़ा खाते। कुछ दिनों वे मेरे घर से निकल जाते और लौटते ही नहीं।
17वे कभी बिना किसी कारण हँसते और कभी व्यर्थ ही रोते। उस समय पृथ्वी पर उनके समान वृद्ध कोई नहीं था।
18एक दिन उन्हें दिए गए कक्षों में प्रवेश करके उन्होंने वहाँ की समस्त शय्याएँ और आवरण तथा वे समस्त सुसज्जित युवतियाँ जला दीं जो वहाँ उनकी सेवा के लिए थीं। ऐसा करके वे बाहर चले गए।
19परम प्रशंसनीय व्रतों वाले वे इसके थोड़ी ही देर बाद मुझसे मिले और मुझे सम्बोधित करके बोले — हे कृष्ण, मैं तत्काल पायस खाना चाहता हूँ।
20उनका मनोभाव पहले से ही समझ लेने के कारण मैंने अपने सेवकों को हर प्रकार का भोजन और पेय तैयार करने में लगा रखा था।
21वस्तुतः अनेक उत्तम व्यंजन तैयार रखे गए थे। ज्यों ही मुझसे कहा गया, त्यों ही मैंने गरम पायस मँगवाकर उन तपस्वी को अर्पित किया।
22कुछ खा लेने के पश्चात् उन्होंने मुझसे शीघ्र कहा — हे कृष्ण, इस पायस में से कुछ लो और अपने समस्त अंगों पर लेप कर लो।
23बिना हिचकिचाए मैंने वैसा ही किया जैसा कहा गया था। वस्तुतः उस पायस के बचे हुए भाग से मैंने अपने शरीर और मस्तक पर लेप कर लिया।
24उस समय उन तपस्वी ने तेरी सुन्दर माता को पास खड़ी देखा। हँसते-हँसते उन्होंने उसके शरीर पर भी उस पायस का लेप कर दिया।
25तत्पश्चात् उन तपस्वी ने तेरी माता को, जिसका शरीर पायस से लिपा हुआ था, बिना किसी विलम्ब के एक रथ में जुतवा दिया। उस रथ पर आरूढ़ होकर वे मेरे घर से चल पड़े।
26परम बुद्धिमान् वे ब्राह्मण अग्नि के समान तेज से देदीप्यमान थे, और उन्होंने मेरे सामने ही मेरी युवती रुक्मिणी पर इस प्रकार प्रहार किया मानो वह मनुष्यों के रथ खींचने के लिए जन्मा कोई पशु हो।
27यह देखकर भी मुझे द्वेष अथवा उन ऋषि का अपकार करने की इच्छा से उत्पन्न तनिक भी शोक नहीं हुआ। रुक्मिणी को रथ में जोतकर वे नगर के राजमार्ग से जाने की इच्छा से बाहर निकले।
28उस असाधारण दृश्य को देखकर कुछ दाशार्ह क्रोध से भरकर परस्पर इस प्रकार बातें करने लगे — पृथ्वी पर और ऐसा कौन है जो रुक्मिणी को रथ में जोतकर जीवित रह सके! वस्तुतः यह संसार केवल ब्राह्मणों से ही भर जाए! यहाँ और कोई वर्ण जन्म ही न ले!
29विषैले सर्प का विष अत्यन्त शक्तिशाली होता है। ब्राह्मण का विष उससे भी अधिक शक्तिशाली है। जिसे ब्राह्मणरूपी विषैले सर्प ने डँसा अथवा जलाया हो, उसका कोई वैद्य नहीं।
30ज्यों-ज्यों अजेय दुर्वासा रथ पर आगे बढ़े, त्यों-त्यों रुक्मिणी मार्ग पर लड़खड़ाने लगी और बारम्बार गिर पड़ी। इस पर वे द्विज ऋषि क्रुद्ध हो उठे और कोड़े से प्रहार करके रुक्मिणी को आगे बढ़ाने लगे।
31अन्ततः अनियन्त्रित आवेग से भरकर वे ब्राह्मण रथ से कूद पड़े, और पैदल ही, बिना मार्ग की भूमि पर दौड़ते हुए, दक्षिण की ओर भाग निकले।
32उन ब्राह्मणश्रेष्ठ को बिना मार्ग की भूमि पर भागते देखकर हम, यद्यपि हम पायस से लिपे हुए थे, उनके पीछे-पीछे यह पुकारते हुए दौड़े — हे पूज्य, हम पर प्रसन्न होइए।
33महातेजस्वी वे ब्राह्मण मुझे देखकर बोले — हे महाबाहु कृष्ण, तुमने अपने स्वभाव के बल से क्रोध को जीत लिया है।
34हे उत्तम व्रतों वाले, मुझे तुममें तनिक भी दोष नहीं मिला। हे गोविन्द, मैं तुमसे अत्यन्त प्रसन्न हुआ हूँ। तुम जिन कामनाओं की पूर्ति चाहो, माँग लो।
35हे पुत्र, भलीभाँति देख कि जब मैं किसी पर प्रसन्न होता हूँ तब मेरी शक्ति क्या होती है। जब तक देवता और मनुष्य अन्न के प्रति रुचि रखते रहेंगे, तब तक उनमें से प्रत्येक तुम्हारे प्रति वही रुचि रखेगा जो वह अपने अन्न के प्रति रखता है। और जब तक विविध लोकों में धर्म विद्यमान रहेगा, तब तक तुम्हारे कर्मों की कीर्ति बनी रहेगी।
36वस्तुतः तुम्हारी विशिष्टता तीनों लोकों में उतने ही काल तक बनी रहेगी। हे जनार्दन, तुम समस्त पुरुषों को प्रिय होगे।
37तुम्हारी जो भी वस्तुएँ (मेरे द्वारा) तोड़ी, जलाई अथवा अन्यथा नष्ट की गई हैं, हे जनार्दन, उन्हें तुम अपनी पूर्व अवस्था में लौटा हुआ पाओगे, अथवा वे पहले से भी उत्तम रूप में पुनः प्रकट होंगी।
38और हे अक्षय कीर्ति वाले, जब तक तुम जीना चाहोगे, तब तक तुम्हें अपने शरीर के उन अंगों से मृत्यु के आक्रमण का कोई भय नहीं होगा जिन पर मेरे दिए हुए पायस का लेप हुआ है।
39हे पुत्र, तुमने वह पायस अपने पैरों के तलवों पर भी क्यों नहीं लगाया? ऐसा न करके तुमने वह किया है जो मुझे स्वीकार्य नहीं। ये वे वचन थे जो उन्होंने उस अवसर पर मुझसे प्रसन्न होकर कहे। उनके कहना बन्द कर देने पर मैंने देखा कि मेरा शरीर महान् सौन्दर्य और कान्ति से सम्पन्न हो गया है।
40तेरी माता से भी उन ऋषि ने, उससे प्रसन्न होकर, कहा — हे सुन्दरी, तू अपने वर्ग में कीर्ति में श्रेष्ठ होगी, और तू महती महिमा तथा उपलब्धियाँ भोगेगी। तुझे कभी जरा, रोग अथवा वर्ण की हानि नहीं सतायेगी।
41प्रत्येक जन तुझे कृष्ण की सेवा में लगी देखेगा, क्योंकि तू पहले से ही ऐसी सुगन्ध से युक्त है जो सदा तुझमें विद्यमान रहती है।
42तू केशव की सोलह सहस्र पत्नियों में श्रेष्ठ होगी। और अन्त में, जब तेरे इस लोक से प्रस्थान का समय आएगा, तब तू आगे कृष्ण का अविच्छिन्न सान्निध्य प्राप्त करेगी।
43तेरी माता से ये वचन कहकर उन ऋषि ने मुझे पुनः सम्बोधित किया और निम्नलिखित वचन कहकर वह स्थान छोड़ दिया। वस्तुतः अग्नि के समान देदीप्यमान ऋषि दुर्वासा ने कहा — हे केशव, तुम ब्राह्मणों के प्रति सदा ऐसे ही भाव वाले रहो। ये वचन कहकर वे ब्राह्मण वहीं मेरी आँखों के सामने अन्तर्धान हो गए।
44उनके अन्तर्धान हो जाने के पश्चात् मैंने किसी के सुने बिना कुछ मन्त्रों का मौन जप करने का व्रत आरम्भ किया। उस दिन से मैंने संकल्प किया कि ब्राह्मणों से जो भी आज्ञा मुझे मिले, उसका पालन करूँगा।
45हे पुत्र, यह व्रत ग्रहण करके तेरी माता सहित हम दोनों आनन्द से भरे हृदय से अपने प्रासाद में पुनः प्रविष्ट हुए।
46अपने घर में प्रवेश करके मैंने देखा कि जो कुछ ऋषि ने तोड़ा अथवा जलाया था, वह सब नया होकर पुनः प्रकट हो गया है।
47उन नई वस्तुओं को, जो इसके अतिरिक्त और भी अधिक टिकाऊ हो गई थीं, देखकर मैं विस्मय से भर उठा। हे रुक्मिणीपुत्र, उस दिन से मैंने अपने मन में सदा ब्राह्मणों की आराधना की है।
48हे भरतवंशश्रेष्ठ, यही वह है जो मैंने उस अवसर पर उन ब्राह्मणों की महिमा के विषय में कहा था जो अपने वर्ग में श्रेष्ठ हैं।
49हे कुन्तीपुत्र, हे शक्तिशाली, तुम भी प्रतिदिन धन और अन्य वस्तुओं के दान से परम भाग्यशाली ब्राह्मणों की आराधना करो।
50इसी प्रकार मैंने वह समृद्धि प्राप्त की जिसका मैं उपभोग करता हूँ — वह समृद्धि जो ब्राह्मणों की कृपा से उत्पन्न होती है। और हे भरतश्रेष्ठ, भीष्म ने मेरे विषय में जो कुछ कहा है, वह सब सत्य है।
Nepali
1युधिष्ठिरले भने — हे मधुसूदन, हामीलाई त्यो समृद्धि बताउनुहोस् जो ब्राह्मणहरूको पूजाबाट उत्पन्न हुन्छ। तपाईं यस विषयका अधिकारी हुनुहुन्छ। वस्तुतः हाम्रा पितामहले तपाईंलाई चिन्नुहुन्छ।
2वासुदेवले भने — हे राजन्, हे भरतवंशश्रेष्ठ, ध्यानपूर्वक मलाई सुन्नुहोस्, हे कुरुकुलश्रेष्ठ, म तपाईंलाई सुनाउँछु कि ब्राह्मणहरूका गुण के हुन्।
3हे कुरुनन्दन, एक पटक जब म द्वारावतीमा बसेको थिएँ, तब केही ब्राह्मणहरूसँग कुपित भई मेरो पुत्र प्रद्युम्न मकहाँ आयो र भन्यो — हे मधुसूदन, ब्राह्मणहरूको आराधनामा के पुण्य छ? यस लोक र परलोक दुवैमा तिनको प्रभुत्व कहाँबाट आउँछ?
4हे मानदाता, ब्राह्मणहरूको निरन्तर आराधनाबाट कुन फल प्राप्त हुन्छन्? कृपया यो मलाई स्पष्ट रूपमा बुझाउनुहोस्, किनभने यस विषयमा मेरो मन सन्देहले व्याकुल छ।
5जब प्रद्युम्नले मसँग यी वचन भन्यो, तब मैले उसलाई यसरी उत्तर दिएँ। हे राजन्, एकाग्रचित्त भई सुन्नुहोस् कि ती वचन के थिए।
6हे रुक्मिणीपुत्र, मबाट सुन्, म तँलाई बताउँछु कि ब्राह्मणहरूको आराधनाबाट मनुष्यले कुन समृद्धि प्राप्त गर्न सक्दछ। जब कसैले जीवनका तीन पुरुषार्थ (अर्थात् धर्म, अर्थ र काम), अथवा मोक्ष, अथवा कीर्ति र समृद्धि, अथवा रोगको चिकित्सा र आरोग्य, अथवा देवता र दिवङ्गत पितृको पूजा प्राप्त गर्न चाहन्छ, तब उसले द्विजहरूलाई प्रसन्न पार्ने ध्यान राख्नुपर्दछ। तिनीहरू प्रत्येक राजा सोमजस्तै छन्। तिनीहरू नै सुख र दुःखका विधाता हुन्।
7हे रुक्मिणीपुत्र, हे पुत्र, चाहे यस लोकमा होस् अथवा परलोकमा, प्रत्येक प्रिय वस्तु ब्राह्मणहरूबाट नै उत्पन्न भएको छ। यसमा मलाई कुनै सन्देह छैन।
8ब्राह्मणहरूको आराधनाबाट नै उपलब्धि, कीर्ति र बल उत्पन्न हुन्छन्। मनुष्य र लोकपाल — दुवैले ब्राह्मणहरूको आराधना गर्दछन्। हामीले पवित्र कर्म, धन र कामनाको सिद्धिका लागि, मोक्ष, कीर्ति, कृपा र आरोग्यको प्राप्तिका लागि, तथा देवता र पितृलाई अर्पण गर्ने समयमा पनि ब्राह्मणहरूलाई सन्तुष्ट पार्नुपर्दछ।
9तब हे पुत्र, हामीले यो सोचेर कि हामी पृथ्वीका स्वामी हौँ, तिनको उपेक्षा कसरी गर्न सक्दछौँ? हे महाबाहु, तँ आफ्नो क्रोधलाई ब्राह्मणहरूको विषय बन्न नदे।
10यस लोकमा तथा परलोकमा पनि ब्राह्मणहरू महान् सत्ता मानिन्छन्। तिनीहरूलाई विश्वको प्रत्येक वस्तुको प्रत्यक्ष ज्ञान छ। वस्तुतः तिनीहरू क्रुद्ध हुँदा सबै कुरा भस्म पार्न समर्थ छन्।
11तिनीहरू अन्य लोक र अन्य लोकपालको रचना गर्न समर्थ छन्। तब भला तेज र यथार्थ ज्ञानले सम्पन्न पुरुषहरूले तिनीहरूसँग आज्ञाकारिता र आदरको व्यवहार किन नगरून्?
12हे पुत्र, पूर्वकालमा मेरो घरमा ब्राह्मण दुर्वासा बस्थे, जसको वर्ण हरियो र पिङ्गल थियो। झुत्रा लगाएका, तिनीसँग बेलको एउटा लट्ठी थियो। तिनको दाह्री लामो थियो र तिनी अत्यन्त कृश थिए।
13तिनी उचाइमा पृथ्वीका सबैभन्दा अग्ला मनुष्यभन्दा पनि अग्ला थिए। मनुष्य, देवता र अन्य श्रेष्ठ प्राणीका सम्पूर्ण लोकमा विचरण गर्दै तिनी सभाहरूमा र सार्वजनिक चोकहरूमा निरन्तर गाउँदै हिँड्थे — को छ जसले ब्राह्मण दुर्वासालाई आफ्नो घरमा राख्नेछ र उसप्रति आतिथ्यका कर्तव्य निभाउनेछ?
14यदि उसलाई अलिकति पनि अपराध देखियो भने ऊ प्रत्येक व्यक्तिमाथि क्रुद्ध हुन्छ! मेरो यस स्वभावका विषयमा सुनेर को छ जसले मलाई आश्रय दिनेछ?
15वस्तुतः जसले मलाई अतिथिका रूपमा आश्रय दिन्छ, उसले त्यस्तो केही गर्नुहुँदैन जसले गर्दा म क्रुद्ध होऊँ! जब मैले देखेँ कि कसैले पनि तिनलाई आफ्नो घरमा आश्रय दिने साहस गरिरहेको छैन, तब मैले तिनलाई निम्त्याएँ र आफ्नो भवनमा राखेँ।
16केही दिन तिनी त्यति भोजन गर्थे जो सहस्रौँ मनुष्यको आवश्यकताका लागि पर्याप्त हुन्थ्यो। अरू दिन तिनी अत्यन्त थोरै खान्थे। केही दिन तिनी मेरो घरबाट निस्किहाल्थे र फर्कँदै फर्कँदैनथे।
17तिनी कहिले कुनै कारणबिना हाँस्थे र कहिले व्यर्थै रुन्थे। त्यस समय पृथ्वीमा तिनीजस्तै वृद्ध कोही थिएन।
18एक दिन तिनलाई दिइएका कक्षहरूमा प्रवेश गरेर तिनले त्यहाँका सम्पूर्ण शय्या र आवरण तथा ती सम्पूर्ण सुसज्जित युवतीहरू जलाइदिए जो त्यहाँ तिनको सेवाका लागि थिए। यसो गरेर तिनी बाहिर गए।
19परम प्रशंसनीय व्रत भएका तिनी यसको केही बेरपछि मसँग भेटे र मलाई सम्बोधन गरेर भने — हे कृष्ण, म तत्काल पायस खान चाहन्छु।
20तिनको मनोभाव पहिल्यै बुझिसकेको कारण मैले आफ्ना सेवकहरूलाई हरेक प्रकारका भोजन र पेय तयार पार्नमा लगाइराखेको थिएँ।
21वस्तुतः अनेक उत्तम व्यञ्जन तयार राखिएका थिए। जब मलाई भनियो, तब मैले तातो पायस मगाएर ती तपस्वीलाई अर्पण गरेँ।
22केही खाइसकेपछि तिनले मलाई चाँडै भने — हे कृष्ण, यस पायसबाट केही लेऊ र आफ्ना सम्पूर्ण अङ्गमा लेप गर।
23नहिचकिचाई मैले त्यसै गरेँ जस्तो भनिएको थियो। वस्तुतः त्यस पायसको बाँकी भागले मैले आफ्नो शरीर र मस्तकमा लेप गरेँ।
24त्यस बेला ती तपस्वीले तेरी सुन्दर आमालाई नजिकै उभिएकी देखे। हाँस्दै तिनले उनको शरीरमा पनि त्यस पायसको लेप गरिदिए।
25त्यसपछि ती तपस्वीले तेरी आमालाई, जसको शरीर पायसले लिपिएको थियो, कुनै ढिलाइबिना एउटा रथमा जोत्न लगाए। त्यस रथमा आरूढ भई तिनी मेरो घरबाट हिँडे।
26परम बुद्धिमान् ती ब्राह्मण अग्निजस्तै तेजले देदीप्यमान थिए, र तिनले मेरै सामु मेरी युवती रुक्मिणीमाथि यसरी प्रहार गरे मानौँ उनी मनुष्यहरूका रथ तान्नका लागि जन्मेकी कुनै पशु हुन्।
27यो देखेर पनि मलाई द्वेष अथवा ती ऋषिको अपकार गर्ने इच्छाबाट उत्पन्न अलिकति पनि शोक भएन। रुक्मिणीलाई रथमा जोतेर तिनी नगरको राजमार्गबाट जाने इच्छाले बाहिर निस्के।
28त्यस असाधारण दृश्य देखेर केही दाशार्हहरू क्रोधले भरिएर परस्पर यसरी कुरा गर्न थाले — पृथ्वीमा अरू त्यस्तो को छ जसले रुक्मिणीलाई रथमा जोतेर जीवित रहन सकोस्! वस्तुतः यो संसार केवल ब्राह्मणहरूले नै भरियोस्! यहाँ अरू कुनै वर्णले जन्म नै नलेओस्!
29विषालु सर्पको विष अत्यन्त शक्तिशाली हुन्छ। ब्राह्मणको विष त्योभन्दा पनि अधिक शक्तिशाली छ। जसलाई ब्राह्मणरूपी विषालु सर्पले डस्यो अथवा जलायो, उसको कुनै वैद्य छैन।
30जति-जति अजेय दुर्वासा रथमा अगाडि बढे, त्यति-त्यति रुक्मिणी बाटोमा लड्खडाउन थालिन् र बारम्बार लडिन्। यसमा ती द्विज ऋषि क्रुद्ध भए र कोर्राले प्रहार गरेर रुक्मिणीलाई अगाडि बढाउन थाले।
31अन्ततः अनियन्त्रित आवेगले भरिएर ती ब्राह्मण रथबाट हामफाले, र पैदलै, बाटोबिनाको भूमिमा दौडँदै, दक्षिणतिर भागे।
32ती ब्राह्मणश्रेष्ठलाई बाटोबिनाको भूमिमा भागिरहेको देखेर हामी, यद्यपि हामी पायसले लिपिएका थियौँ, तिनको पछिपछि यो पुकार्दै दौड्यौँ — हे पूज्य, हामीमाथि प्रसन्न हुनुहोस्।
33महातेजस्वी ती ब्राह्मणले मलाई देखेर भने — हे महाबाहु कृष्ण, तिमीले आफ्नो स्वभावको बलले क्रोधलाई जितेका छौ।
34हे उत्तम व्रत भएका, मलाई तिमीमा अलिकति पनि दोष भेटिएन। हे गोविन्द, म तिमीसँग अत्यन्त प्रसन्न भएको छु। तिमीले जुन कामनाको पूर्ति चाहन्छौ, मागिहाल।
35हे पुत्र, राम्ररी हेर् कि जब म कसैमाथि प्रसन्न हुन्छु तब मेरो शक्ति के हुन्छ। जबसम्म देवता र मनुष्यहरूले अन्नप्रति रुचि राखिरहनेछन्, तबसम्म तिनीहरूमध्ये प्रत्येकले तिमीप्रति त्यही रुचि राख्नेछ जो उसले आफ्नो अन्नप्रति राख्दछ। र जबसम्म विविध लोकमा धर्म विद्यमान रहनेछ, तबसम्म तिम्रा कर्मको कीर्ति रहनेछ।
36वस्तुतः तिम्रो विशिष्टता तीनै लोकमा त्यति नै कालसम्म रहनेछ। हे जनार्दन, तिमी सम्पूर्ण पुरुषलाई प्रिय हुनेछौ।
37तिम्रा जुनसुकै वस्तु (मबाट) भाँचिएका, जलाइएका अथवा अन्यथा नष्ट पारिएका छन्, हे जनार्दन, तिनलाई तिमीले आफ्नो पूर्व अवस्थामा फर्केको पाउनेछौ, अथवा तिनी पहिलेभन्दा पनि उत्तम रूपमा पुनः प्रकट हुनेछन्।
38र हे अक्षय कीर्ति भएका, जबसम्म तिमी बाँच्न चाहनेछौ, तबसम्म तिमीलाई आफ्नो शरीरका ती अङ्गबाट मृत्युको आक्रमणको कुनै भय हुनेछैन जसमा मैले दिएको पायसको लेप भएको छ।
39हे पुत्र, तिमीले त्यो पायस आफ्ना खुट्टाका पैतालामा पनि किन लगाएनौ? यसो नगरेर तिमीले त्यो गरेका छौ जो मलाई स्वीकार्य छैन। यी ती वचन थिए जो तिनले त्यस अवसरमा मसँग प्रसन्न भई भने। तिनले बोल्न बन्द गरेपछि मैले देखेँ कि मेरो शरीर महान् सौन्दर्य र कान्तिले सम्पन्न भइसकेको छ।
40तेरी आमालाई पनि ती ऋषिले, उनीसँग प्रसन्न भई, भने — हे सुन्दरी, तिमी आफ्नो वर्गमा कीर्तिमा श्रेष्ठ हुनेछौ, र तिमीले महान् महिमा तथा उपलब्धि भोग्नेछौ। तिमीलाई कहिल्यै जरा, रोग अथवा वर्णको हानिले सताउनेछैन।
41प्रत्येक जनले तिमीलाई कृष्णको सेवामा लागेको देख्नेछ, किनभने तिमी पहिल्यैदेखि त्यस्तो सुगन्धले युक्त छौ जो सधैँ तिमीमा विद्यमान रहन्छ।
42तिमी केशवका सोह्र सहस्र पत्नीहरूमा श्रेष्ठ हुनेछौ। र अन्तमा, जब तिम्रो यस लोकबाट प्रस्थानको समय आउनेछ, तब तिमीले अगाडि कृष्णको अविच्छिन्न सान्निध्य प्राप्त गर्नेछौ।
43तेरी आमालाई यी वचन भनेर ती ऋषिले मलाई पुनः सम्बोधन गरे र निम्नलिखित वचन भनेर त्यो स्थान छोडे। वस्तुतः अग्निजस्तै देदीप्यमान ऋषि दुर्वासाले भने — हे केशव, तिमी ब्राह्मणहरूप्रति सधैँ यस्तै भाव भएका रहनू। यी वचन भनेर ती ब्राह्मण त्यहीँ मेरा आँखाकै सामु अन्तर्धान भए।
44तिनी अन्तर्धान भएपछि मैले कसैले नसुनी केही मन्त्रको मौन जप गर्ने व्रत आरम्भ गरेँ। त्यस दिनदेखि मैले सङ्कल्प गरेँ कि ब्राह्मणहरूबाट जुनसुकै आज्ञा मलाई मिलोस्, त्यसको पालन गर्नेछु।
45हे पुत्र, यो व्रत ग्रहण गरेर तेरी आमासहित हामी दुवै आनन्दले भरिएको हृदयले आफ्नो प्रासादमा पुनः प्रविष्ट भयौँ।
46आफ्नो घरमा प्रवेश गरेर मैले देखेँ कि जे जति ऋषिले भाँचेका अथवा जलाएका थिए, त्यो सबै नयाँ भई पुनः प्रकट भइसकेको छ।
47ती नयाँ वस्तुहरूलाई, जो यसबाहेक अझ बढी टिकाउ भइसकेका थिए, देखेर म विस्मयले भरिएँ। हे रुक्मिणीपुत्र, त्यस दिनदेखि मैले आफ्नो मनमा सधैँ ब्राह्मणहरूको आराधना गरेको छु।
48हे भरतवंशश्रेष्ठ, यही त्यो हो जो मैले त्यस अवसरमा ती ब्राह्मणहरूको महिमाका विषयमा भनेको थिएँ जो आफ्नो वर्गमा श्रेष्ठ छन्।
49हे कुन्तीपुत्र, हे शक्तिशाली, तपाईंले पनि प्रतिदिन धन र अन्य वस्तुको दानले परम भाग्यशाली ब्राह्मणहरूको आराधना गर्नुहोस्।
50त्यसै गरी मैले त्यो समृद्धि प्राप्त गरेँ जसको म उपभोग गर्दछु — त्यो समृद्धि जो ब्राह्मणहरूको कृपाबाट उत्पन्न हुन्छ। र हे भरतश्रेष्ठ, भीष्मले मेरा विषयमा जे जति भन्नुभएको छ, त्यो सबै सत्य हो।