Mokshadharma Parva — The root of success. The story of Praharda
Volume VIII — Shanti Parva (II) · Chapter 6
Sanskrit
1युधिष्ठिर उवाच केन वृत्तेन वृत्तज्ञ वीतशोकश्चरेन्महीम्। किञ्च कुर्वन्नरो लोके प्राप्नोति गतिमुत्तमाम्॥
2भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। प्रह्लादस्य च संवादं मुनेराजगरस्य च।॥
3चरन्तं ब्राह्मणं कञ्चित् कल्पचित्तमनामयम्। पप्रच्छ राजा प्रह्लादो बुद्धिमान् बुद्धिसम्मतम्॥
4प्रह्लाद उवाच स्वस्थः शक्तो मृदुर्दान्तो निर्विधित्सोऽनसूयकः। सुवाक् प्रगल्भो मेधावी प्राज्ञश्चरसि बालवत्॥
5नैव प्रार्थयसे लाभं नालाभेष्वनुशोचसि। नित्यतृप्त इव ब्रह्मन् न किञ्चिदिव मन्यसे॥
6स्रोतसा ह्रियमाणासु प्रजासु विमना इव। धर्मकामार्थकार्येषु कूटस्थ इव लक्ष्यसे॥
7नानुतिष्ठसि धर्मार्थो न कामे चापि वर्तसे। इन्द्रियार्थाननादृत्य मुक्तश्चरसि साक्षिवत्॥
8का नु प्रज्ञा श्रुतं वा किं वृत्तिर्वा का नु ते मुने। क्षिप्रमाचक्ष्व मे ब्रह्मन् श्रेयो यदिह मन्यसे॥
9भीष्म उवाच अनुयुक्तः स मेधावी लोकधर्मविधानवित्। उवाच श्लक्ष्णया वाचा प्रह्लादमनपार्थया॥
10पश्य प्रह्लाद भूतानामुत्पत्तिमनिमित्ततः। ह्रासं वृद्धिं विनाशं च न प्रहृष्ये न च व्यथे।॥
11स्वभावादेव संदृश्या वर्तमानाः प्रवृत्तयः। स्वभावनिरताः सर्वाः परितुष्येन केनचित्॥
12पश्य प्रह्लाद् संयोगान् विप्रोगपरायणान्। संचयांश्च विनाशान्तान् न क्वचिद् विदधे मनः॥
13अन्तवन्ति च भूतानि गुणयुक्तानि पश्यतः। उत्पत्तिनिधनज्ञस्य किं कार्यमवशिष्यते॥
14जलजानामपि ह्यन्तं पर्यायेणोपलक्षये। महतामपि कायानां सूक्ष्माणां च महोदधौ॥
15जङ्गमस्थावराणां च भूतानामसुराधिप। पार्थिवानामपि व्यक्तं मृत्यु पश्यामि सर्वशः॥
16अन्तरिक्षचराणां च दानवोत्तम पक्षिणाम्। उत्तिष्ठते यथाकालं मृत्युर्बलवतामपि॥
17दिवि संवरमाणानि ह्रस्वानि च महान्ति च। ज्योतीष्यपि यथाकालं पतमानानि लक्षये।१७॥
18इति भूतानि सम्पश्यन्ननुषक्तानि मृत्युना। सर्वसामान्यगो विद्वान् कृतकृत्यः सुखं स्वपे॥
19सुमहान्तमपि ग्रास ग्रसे लब्धं यदृच्छया। शये पुनरभुजानो दिवसानि बहून्यपि॥
20आशयन्त्यपि मामन्नं पुनर्बहुगुणं बहु। पुनरल्पं पुन:स्तोकं पुनर्नवोपपद्यते॥
21कणं कदाचित् खादामि पिण्याकमपि च ग्रसे। भक्षसे शालिमांसानि भक्षांश्चोच्चावचान् पुनः॥
22शये कदाचित् पर्यङ्के भूमावपि पुनः शये। प्रासादे चापि मे शय्या कदाचिदुपपद्यते॥
23धारयामि च चीराणि शाणक्षौमाजिनानि च। महार्हाणि च वासांसि धारयाम्यहमेकदा॥
24न संनिपतितं धर्म्यमुपभोगं यदृच्छया। प्रत्याचक्षे न चाप्येनमनुरुध्ये सुदुर्लभम्॥
25अचलमनिधनं शिवं विशोकं शुचिमतुलं विदुषां मते प्रविष्टम्। व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि॥
26अचलितमतिरच्युतः स्वधर्मात् परिमितसंसरणः परावरज्ञः। विगतभयकषायलोभमोहो व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि॥
27अनियतफलभक्ष्यभोज्यपेयं विधिपरिणामविभक्तदेशकालम्। व्रतामिदमाजगरं शुचिश्चरामि॥
28इदमिदमिति तृष्णयाभिभूतं जनमनवाप्तधनं विषीदमानम्। निपुणमनुनिशम्य तत्त्वबुद्ध्या व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि।२८।।
29बहुविधमनुदृश्य चार्थहेतोः कृपणामिहार्यमनार्यमाश्रयन्तम्। उपशमरुचिरात्मवान् प्रशान्तो व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि॥
30सुखमसुखमलाभमर्थलाभं रतिमरतिं मरणं च जीवितं च। विधिनियतमवेक्ष्य तत्त्वतोऽहं व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि॥
31अपगतभयरागमोहदो धृतिमतिबुद्धिसमन्वितः प्रशान्तः। उपगतफलभोगिनो निशम्य व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि॥
32अनियतशयनासनः प्रकृत्या दमनियमव्रतसत्वशौचयुक्तः अपगतफलसंचयः प्रहृष्टो व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि॥
33रुपगतबुद्धिरवेक्ष्य चात्मसंस्थम्। तृषितमनियतं मनो नियन्तुं व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि॥
34हृदयमनुरुध्य वाङ्मनो वा प्रियसुखदुर्लभतामनित्यतां च। तदुभयमुपलक्षयन्निवाह व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि॥
35बहुकथितमिदं हि बुद्धिमद्भिः कविभिरपि प्रथयद्भिरात्मकीर्तिम्। इदमिदमिति तत्र तत्र हन्त स्वपरमतैर्गहनं प्रतर्कषद्भिः॥
36तदिदमनुनिशम्य विप्रपातं पृथगभिपन्नमिहाबुधैर्मनुष्यैः। अनवसितमनन्तदोषपारं नृषु विहरामि विनीतदोषतृष्णः॥
37भीष्म उवाच अजगरचरितं व्रतं महात्मा य इह नरोऽनुचरेद्विनीतरागः। अपगतभयलोभमोहमन्युः स खलु सुखी विचरेदिमं विहारम्॥
English
1Yudhishthira said O you who are an adept in the mystery a human conduct, tell me what course of person should pursue to succeed in this world, freed from grief. And how should he behave himself to gain his end?
2Bhishma said Regarding it is cited the old story of the discourse between Prahlada and the sage Ajagara.
3Once on a time king Prahlada endued with great intelligence, enquired of a wandering Brahmana of great intelligence and of a purified and tranquil soul.
4Prahlada said Shorn of desire, with a purified soul, of humans disposition, and given to the practices of self-restraint, without desire of action, free from malice, agreeable in speech, endued with dignity and intelligence and wisdom, you live (in simplicity) like a child.
5You never covet for any kind of gain, nor are you overpowered with any kind of loss. You are always cheerful, O Brahmana, and do not seem to have any liking for anything in the world.
6While all other creatures are being carried away in the stream of desire and passion, you are perfectly indifferent to all works of Religion, Profit and Pleasure. You seem to be in a state of quietude, having nothing to disturb the perfect equanimity of your soul.
7Regardless of all sensuous enjoyments, you move like an emancipated self, only witnessing everything, (but never taking part in anything).
8O sage, what is your wisdom, what your learning, and what your behaviour (through which all this has become possible)? Tell me this without delay, if, O Brahmana, you think it will conduce to my well-being.
9Thus questioned by by Prahlada, that intelligent Brahmana who was well-conversant with the duties of the world, answered him in words of melodious sounds and of great significance.
10Behold, O Prahlada, the origin of creatures, their growth, decay, and death, cannot be ascribed 10 any intelligible cause. It is for this reason that I do not give way to either joy or SOITOW.
11All the propensities (for action) in the universe may be seen to come from the innate nature of the creatures. All things (in the universe are dependent on their respective nature. Hence I am not delighted with anything.
12Behold, O Prahlada, all kinds of union are subject to severance. All acquisitions are certain to end in destruction. Hence I never set my heart upon the acquisition of any object.
13All things possessed of attributes are sure to come to an end. What remains there for å person then to do who (like me) is familiar with both the origin and the end of things.
14The end is noticeable of all aquatic creatures of large or small bodied in this ocean.
15I see also the death, which is manifest, O chief of Asuras, of all things, mobile and immobile, belonging to the earth.
16O best of Danavas, death comes in season even to the strongest of winged creatures which float in the air.
17I see again that the luminous bodies, large and small, which range the firmament, fall down when their time comes.
18Seeing all created things to be ihus subject to death, endued with knowledge, and thinking all things to be possessed of the same nature, I sleep in comfort with no thought to disturb me.
19If I get without trouble a heavy meal I waver not to enjoy it. On the other hand, I am used to pass many days together without tasting anything.
20Sometimes people feed me with luxurious edibles in profusion, sometimes with a small quantity, sometimes even with less, and sometimes I get no food at all.
21I sometimes eat only a portion of a grain; sometimes the dry sesame cakes from which the oil has been expressed. I sometimes eat rice and meat and other food of the richest kind.
22Sometimes I sleep on an elevated bedstead of the best kind; sometimes I sleep on the naked Earth; sometimes I lay myself down on a comfortable bed made within a fine palace or a beautiful mansion.
23Sometimes I am clad in rages, sometimes in sackcloth, sometimes in raiments of fine texture, sometimes in deer-skins, sometimes in richest robes.
24I never reject such enjoyments as are not inconsistent with virtue and as can be secured without effort. I do not at the same time, stir myself for gaining objects difficult of acquisition.
25The rigid vow I have betaken to, is called Ajagara. That vow can secure immortality. It is auspicious and griefless. It is peerless and pure. It is in harmony with the advises of the sages. It is disregarded by persons of weak intellect who never practise it. With pure heart I conduct myself in accordance with to it.
26My mind never swerves from this vow. I have not swerved from the practices of my order. I am abstemious in everything. I know the past and the present. Shorn of fear and anger and cupidity and errors of judgement, I practise this vow with a pure heart.
27There are no interdictions in respect of good and drink and other objects of enjoyment for one practising this vow. As everything is dependent on destiny, there is no observance of the consideration of time and place for one like us. The vow I practise contributes to true happiness of the heart. It is never followed by those that are wicked. I observe it with a pure heart.
28Led by cupidity, men pursue different kinds of wealth. If foiled in the attempt, brokenhearted and dispirited the become. Thinking properly upon all this by the help of my intelligence which has penetrated the truths of things, I practise this vow with pure heart.
29I have seen persons in distress seeking, for the acquisition of wealth, the shelter of both good and bad men. Devoted to tranquillity and with my passions under control, I observe this vow with a pure heart.
30Seeing by the help of truth, that happiness and misery, profit and loss, attachment, and renunciation, life and death are all ordained by destiny, I observe this vow with a pure heart.
31Shorn of fear and attachment and errors of judgement and pride, and possessed of wisdom, intelligence, and understanding, and devoted to tranquillity, and hearing that large snakes, without stirring out enjoy the fruit that comes to them of itself, I follow their practice with a pure heart.
32Without restrictions of any kind in respect of bed and food, endued by my nature with Self-restraint, abstemiousness, pure vows, truth and purity of conduct, and without any desire to store (for future use) the rewards of action, I observe, this vow with a delighted and pure heart.
33All causes of grief have fled from me on account of my having ridden over desire. Having received an accession of light, I observe this Vow with a pure heart, for controlling my soul which is thirsty and uncontrolled but which is capable of depending upon itself.
34Without paying any attention to the matters, towards which my heart, mind and words would like to lead me, and knowing that the happiness which these afford is both hard of being acquired and transitory, in duration, I follow this vow with a pure heart.
35Learned and highly intelligent men, desirous of giving a publicity to their own feats, have while supporting their own theories and censuring those of others, indulged in vague expressions in delivering themselves on the topic which is beyond the scope of argumentation.
36Foolish men cannot properly understand this vow. I, however, see that it kills Ignorance. To safeguard against this immortality and various sorts of evil. I travel among men, having controlled all shortcomings and having freed myself from thirst thirst after material enjoyments.
37That great person who, having freed himself from attachments and got rid of fear, cupidity, foolishness, and anger, follows this Ajagara vow, or indulges in this sport, as it may be called, surely spends his time in great happiness.'
Hindi
1युधिष्ठिर ने कहा — हे मानवीय आचरण के रहस्य के ज्ञाता, मुझे बताइए कि इस संसार में शोकरहित होकर सफल होने के लिए मनुष्य को कौन-सा मार्ग अपनाना चाहिए। और अपना ध्येय पाने के लिए उसे कैसा आचरण करना चाहिए?
2भीष्म ने कहा — इस विषय में प्रह्लाद और अजगर नामक ऋषि के बीच हुए संवाद की प्राचीन कथा कही जाती है।
3एक बार महान् बुद्धि से सम्पन्न राजा प्रह्लाद ने महान् बुद्धि वाले तथा शुद्ध और शान्त आत्मा वाले एक परिव्राजक ब्राह्मण से पूछा।
4प्रह्लाद ने कहा — कामनारहित, शुद्ध आत्मा वाले, सौम्य स्वभाव के, आत्मसंयम के अभ्यासी, कर्म की कामना से रहित, द्वेषरहित, मधुरभाषी, गरिमा तथा बुद्धि और विवेक से सम्पन्न होकर भी आप बालक की भाँति (सरलता से) जीते हैं।
5आप किसी भी प्रकार के लाभ की कामना नहीं करते, न किसी प्रकार की हानि से अभिभूत होते हैं। हे ब्राह्मण, आप सदा प्रसन्न रहते हैं, और संसार में किसी वस्तु के प्रति आपकी कोई रुचि प्रतीत नहीं होती।
6जब अन्य समस्त प्राणी कामना और आवेग की धारा में बहे जा रहे हैं, तब आप धर्म, अर्थ और काम के समस्त कर्मों के प्रति पूर्णतः उदासीन हैं। आप ऐसी शान्त अवस्था में प्रतीत होते हैं जिसमें आपकी आत्मा की पूर्ण समता को विचलित करने वाला कुछ भी नहीं है।
7समस्त इन्द्रियसुखों की उपेक्षा करके आप मुक्त पुरुष की भाँति विचरते हैं, केवल सब कुछ के साक्षी बनकर (किन्तु किसी में भाग न लेते हुए)।
8हे ऋषि, आपका ज्ञान क्या है, आपकी विद्या क्या है, और आपका आचरण क्या है (जिससे यह सब सम्भव हुआ है)? हे ब्राह्मण, यदि आप समझें कि यह मेरे कल्याण के लिए होगा, तो मुझे यह विलम्ब किए बिना बताइए।
9प्रह्लाद द्वारा इस प्रकार पूछे जाने पर संसार के धर्मों के सुज्ञाता उस बुद्धिमान् ब्राह्मण ने उन्हें मधुर स्वर वाले और गम्भीर अर्थ वाले वचनों में उत्तर दिया।
10हे प्रह्लाद, देखो, प्राणियों की उत्पत्ति, उनकी वृद्धि, क्षय और मृत्यु — किसी भी बोधगम्य कारण से नहीं समझाई जा सकती। इसी कारण मैं न हर्ष के वश होता हूँ न शोक के।
11विश्व में (कर्म की) समस्त प्रवृत्तियाँ प्राणियों के अपने स्वभाव से ही आती देखी जा सकती हैं। (विश्व की) समस्त वस्तुएँ अपने-अपने स्वभाव पर निर्भर हैं। अतः मैं किसी वस्तु से हर्षित नहीं होता।
12हे प्रह्लाद, देखो, समस्त प्रकार के संयोग वियोग के अधीन हैं। समस्त प्राप्तियों का अन्त निश्चय ही नाश में होता है। अतः मैं किसी वस्तु की प्राप्ति पर कभी मन नहीं लगाता।
13गुणों से युक्त समस्त वस्तुओं का अन्त निश्चित है। तब उस पुरुष के लिए करने को क्या रह जाता है जो (मेरी भाँति) वस्तुओं के आदि और अन्त दोनों से परिचित है?
14इस समुद्र में छोटे या बड़े शरीर वाले समस्त जलचर प्राणियों का अन्त देखा जा सकता है।
15हे असुरश्रेष्ठ, मैं पृथ्वी के समस्त चराचर पदार्थों की प्रत्यक्ष मृत्यु भी देखता हूँ।
16हे दानवश्रेष्ठ, आकाश में विचरने वाले बलिष्ठतम पक्षियों तक के पास भी समय आने पर मृत्यु आती है।
17मैं यह भी देखता हूँ कि नभोमण्डल में विचरने वाले छोटे-बड़े ज्योतिष्पिण्ड अपना समय आने पर गिर पड़ते हैं।
18समस्त सृष्ट वस्तुओं को इस प्रकार मृत्यु के अधीन देखकर, ज्ञान से सम्पन्न होकर, और समस्त वस्तुओं को एक ही स्वभाव वाली मानकर, मैं ऐसा कोई विचार मन में न रखते हुए सुखपूर्वक सोता हूँ जो मुझे विचलित करे।
19यदि मुझे बिना कष्ट के भरपूर भोजन मिल जाए तो मैं उसे भोगने में हिचकता नहीं। दूसरी ओर, मैं कुछ भी चखे बिना अनेक दिन एक साथ बिता देने का भी अभ्यस्त हूँ।
20कभी लोग मुझे प्रचुर मात्रा में स्वादिष्ट भोजन खिलाते हैं, कभी थोड़ी मात्रा में, कभी उससे भी कम, और कभी मुझे भोजन मिलता ही नहीं।
21मैं कभी अन्न के एक अंश मात्र से काम चला लेता हूँ; कभी उन सूखी तिल की खलियों से जिनसे तेल निकाल लिया गया हो। मैं कभी भात, मांस और अन्य सर्वोत्तम कोटि का भोजन भी खाता हूँ।
22कभी मैं सर्वोत्तम कोटि की ऊँची शय्या पर सोता हूँ; कभी नंगी पृथ्वी पर सोता हूँ; कभी किसी सुन्दर प्रासाद या रमणीय भवन के भीतर बने आरामदेह बिछौने पर लेट जाता हूँ।
23कभी मैं चीथड़े पहनता हूँ, कभी टाट, कभी सूक्ष्म बुनावट के वस्त्र, कभी मृगचर्म, कभी बहुमूल्य वस्त्र।
24जो भोग धर्म के विरुद्ध नहीं हैं और बिना प्रयत्न के प्राप्त हो सकते हैं, उन्हें मैं कभी अस्वीकार नहीं करता। साथ ही मैं दुर्लभ वस्तुओं की प्राप्ति के लिए अपने को हिलाता भी नहीं।
25मैंने जो कठोर व्रत लिया है वह अजगर कहलाता है। वह व्रत अमरता दिला सकता है। वह मङ्गलमय और शोकरहित है। वह अनुपम और शुद्ध है। वह ऋषियों के उपदेशों के अनुरूप है। दुर्बल बुद्धि वाले पुरुष उसकी उपेक्षा करते हैं और कभी उसका पालन नहीं करते। मैं शुद्ध हृदय से उसी के अनुसार आचरण करता हूँ।
26मेरा मन इस व्रत से कभी विचलित नहीं होता। मैं अपने आश्रम के आचारों से डिगा नहीं हूँ। मैं हर बात में मिताचारी हूँ। मैं भूत और वर्तमान दोनों को जानता हूँ। भय, क्रोध, लोभ और विवेक की भूलों से रहित होकर मैं यह व्रत शुद्ध हृदय से करता हूँ।
27इस व्रत का पालन करने वाले के लिए अन्न, पान और अन्य भोग्य वस्तुओं के विषय में कोई निषेध नहीं है। चूँकि सब कुछ भाग्य पर निर्भर है, अतः हम जैसों के लिए देश और काल के विचार का कोई पालन नहीं होता। जिस व्रत का मैं पालन करता हूँ वह हृदय के सच्चे सुख में योगदान देता है। दुष्ट जन इसका कभी अनुसरण नहीं करते। मैं इसका पालन शुद्ध हृदय से करता हूँ।
28लोभ से प्रेरित होकर मनुष्य नाना प्रकार के धन के पीछे भागते हैं। यदि उस प्रयत्न में असफल हो जाएँ तो टूटे हृदय और खिन्न मन वाले हो जाते हैं। वस्तुओं के तत्त्व में प्रवेश कर चुकी अपनी बुद्धि की सहायता से इस सबका उचित विचार करके मैं यह व्रत शुद्ध हृदय से करता हूँ।
29मैंने दुःखी पुरुषों को धन की प्राप्ति के लिए भले और बुरे — दोनों प्रकार के मनुष्यों की शरण खोजते देखा है। शान्ति में निष्ठ और अपने आवेगों को वश में रखकर मैं यह व्रत शुद्ध हृदय से पालता हूँ।
30सत्य की सहायता से यह देखकर कि सुख और दुःख, लाभ और हानि, आसक्ति और त्याग, जीवन और मृत्यु — सब भाग्य से ही विहित हैं, मैं यह व्रत शुद्ध हृदय से पालता हूँ।
31भय, आसक्ति, विवेक की भूलों और अभिमान से रहित, तथा विवेक, बुद्धि और समझ से सम्पन्न, शान्ति में निष्ठ, और यह सुनकर कि विशाल सर्प बाहर निकले बिना ही स्वयं आने वाले फल का भोग करते हैं, मैं शुद्ध हृदय से उनके आचरण का अनुसरण करता हूँ।
32शय्या और भोजन के विषय में किसी प्रकार के बन्धन के बिना, स्वभाव से ही आत्मसंयम, मिताहार, शुद्ध व्रत, सत्य और आचरण की पवित्रता से सम्पन्न होकर, तथा कर्म के फलों को (भविष्य के लिए) संचित करने की कोई कामना न रखते हुए, मैं यह व्रत प्रसन्न और शुद्ध हृदय से पालता हूँ।
33कामना पर विजय पा लेने के कारण शोक के समस्त कारण मुझसे भाग गए हैं। ज्ञान का प्रकाश पाकर मैं यह व्रत शुद्ध हृदय से पालता हूँ, अपनी उस आत्मा को वश में करने के लिए जो तृषित और अनियन्त्रित है किन्तु जो अपने ही आश्रय पर टिकने में समर्थ है।
34जिन विषयों की ओर मेरा हृदय, मन और वचन मुझे ले जाना चाहते हैं, उन पर कोई ध्यान न देकर, और यह जानकर कि वे जो सुख देते हैं वह दुष्प्राप्य भी है और क्षणिक भी, मैं यह व्रत शुद्ध हृदय से पालता हूँ।
35विद्वान् और अत्यन्त बुद्धिमान् पुरुषों ने, अपनी उपलब्धियों का प्रचार करने की इच्छा से, अपने ही सिद्धान्तों का समर्थन और दूसरों के सिद्धान्तों की निन्दा करते हुए, उस विषय पर अपने विचार व्यक्त करने में अस्पष्ट कथनों का सहारा लिया है जो तर्क की सीमा से परे है।
36मूर्ख पुरुष इस व्रत को ठीक से नहीं समझ सकते। किन्तु मैं देखता हूँ कि यह अज्ञान का नाश करता है। इस नश्वरता और नाना प्रकार के अनिष्टों से रक्षा के लिए मैं समस्त दोषों को वश में करके और भौतिक भोगों की तृष्णा से अपने को मुक्त करके मनुष्यों के बीच विचरता हूँ।
37जो महापुरुष आसक्तियों से अपने को मुक्त करके तथा भय, लोभ, मूर्खता और क्रोध से छूटकर इस अजगर व्रत का पालन करता है, अथवा इस क्रीड़ा में — जैसा इसे कहा जा सकता है — रमता है, वह निश्चय ही अपना समय महान् सुख में बिताता है।"
Nepali
1युधिष्ठिरले भने — हे मानवीय आचरणको रहस्यका ज्ञाता, मलाई बताउनुहोस् कि यस संसारमा शोकरहित भएर सफल हुनका लागि मनुष्यले कुन मार्ग अपनाउनुपर्दछ। र आफ्नो ध्येय पाउनका लागि उसले कस्तो आचरण गर्नुपर्दछ?
2भीष्मले भने — यस विषयमा प्रह्लाद र अजगर नामक ऋषिबीच भएको संवादको प्राचीन कथा भनिन्छ।
3एक पटक महान् बुद्धिले सम्पन्न राजा प्रह्लादले महान् बुद्धि भएका तथा शुद्ध र शान्त आत्मा भएका एक परिव्राजक ब्राह्मणसँग सोधे।
4प्रह्लादले भने — कामनारहित, शुद्ध आत्मा भएका, सौम्य स्वभावका, आत्मसंयमका अभ्यासी, कर्मको कामनारहित, द्वेषरहित, मधुरभाषी, गरिमा तथा बुद्धि र विवेकले सम्पन्न भएर पनि तपाईं बालकझैँ (सरलताले) बाँच्नुहुन्छ।
5तपाईं कुनै पनि प्रकारको लाभको कामना गर्नुहुन्न, न कुनै प्रकारको हानिले अभिभूत हुनुहुन्छ। हे ब्राह्मण, तपाईं सधैँ प्रसन्न रहनुहुन्छ, र संसारमा कुनै वस्तुप्रति तपाईंको कुनै रुचि देखिँदैन।
6जब अन्य सम्पूर्ण प्राणी कामना र आवेगको धारमा बगिरहेका छन्, तब तपाईं धर्म, अर्थ र कामका सम्पूर्ण कर्मप्रति पूर्णतः उदासीन हुनुहुन्छ। तपाईं यस्तो शान्त अवस्थामा देखिनुहुन्छ जसमा तपाईंको आत्माको पूर्ण समता विचलित पार्ने केही पनि छैन।
7सम्पूर्ण इन्द्रियसुखको उपेक्षा गरेर तपाईं मुक्त पुरुषझैँ विचरण गर्नुहुन्छ, केवल सबथोकको साक्षी बनेर (तर कुनैमा भाग नलिई)।
8हे ऋषि, तपाईंको ज्ञान के हो, तपाईंको विद्या के हो, र तपाईंको आचरण के हो (जसबाट यो सबै सम्भव भएको छ)? हे ब्राह्मण, यदि तपाईंलाई लाग्छ कि यो मेरो कल्याणका लागि हुनेछ भने, मलाई यो ढिलाइ नगरी बताउनुहोस्।
9प्रह्लादद्वारा यसरी सोधिएपछि संसारका धर्मका सुज्ञाता ती बुद्धिमान् ब्राह्मणले उनलाई मधुर स्वर भएका र गम्भीर अर्थ भएका वचनमा उत्तर दिए।
10हे प्रह्लाद, हेर, प्राणीहरूको उत्पत्ति, तिनको वृद्धि, क्षय र मृत्यु — कुनै पनि बोधगम्य कारणले बुझाउन सकिँदैन। यसै कारण म न हर्षको वशमा हुन्छु न शोकको।
11विश्वमा (कर्मका) सम्पूर्ण प्रवृत्ति प्राणीहरूको आफ्नै स्वभावबाटै आइरहेको देख्न सकिन्छ। (विश्वका) सम्पूर्ण वस्तु आ-आफ्नो स्वभावमा निर्भर छन्। अतः म कुनै वस्तुले हर्षित हुँदिनँ।
12हे प्रह्लाद, हेर, सम्पूर्ण प्रकारका संयोग वियोगका अधीन छन्। सम्पूर्ण प्राप्तिको अन्त निश्चय नै नाशमा हुन्छ। अतः म कुनै वस्तुको प्राप्तिमा कहिल्यै मन लगाउँदिनँ।
13गुणले युक्त सम्पूर्ण वस्तुको अन्त निश्चित छ। तब त्यस पुरुषका लागि गर्नु के बाँकी रहन्छ जो (मझैँ) वस्तुहरूका आदि र अन्त दुवैसँग परिचित छ?
14यस समुद्रमा साना वा ठूला शरीर भएका सम्पूर्ण जलचर प्राणीको अन्त देख्न सकिन्छ।
15हे असुरश्रेष्ठ, म पृथ्वीका सम्पूर्ण चराचर पदार्थको प्रत्यक्ष मृत्यु पनि देख्दछु।
16हे दानवश्रेष्ठ, आकाशमा विचरण गर्ने बलिष्ठतम पक्षीहरूकहाँ पनि समय आएपछि मृत्यु आउँछ।
17म यो पनि देख्दछु कि नभोमण्डलमा विचरण गर्ने साना-ठूला ज्योतिष्पिण्ड आफ्नो समय आएपछि खस्दछन्।
18सम्पूर्ण सृष्ट वस्तुलाई यसरी मृत्युको अधीनमा देखेर, ज्ञानले सम्पन्न भएर, र सम्पूर्ण वस्तुलाई एउटै स्वभावको मानेर, म मलाई विचलित पार्ने कुनै विचार मनमा नराखी सुखपूर्वक सुत्दछु।
19यदि मलाई विनाकष्ट भरपूर भोजन मिल्यो भने म त्यो भोग्न हिचकिचाउँदिनँ। अर्कोतर्फ, म केही पनि नचाखी अनेक दिन एकसाथ बिताउने पनि अभ्यस्त छु।
20कहिले मानिसहरूले मलाई प्रचुर मात्रामा स्वादिष्ट भोजन खुवाउँछन्, कहिले थोरै मात्रामा, कहिले त्योभन्दा पनि कम, र कहिले मलाई भोजन मिल्दै मिल्दैन।
21म कहिले अन्नको एक अंशले मात्र काम चलाउँछु; कहिले ती सुक्खा तिलका पिनाले जसबाट तेल निकालिसकिएको हुन्छ। म कहिले भात, मासु र अन्य सर्वोत्तम कोटिको भोजन पनि खान्छु।
22कहिले म सर्वोत्तम कोटिको अग्लो शय्यामा सुत्दछु; कहिले नाङ्गो पृथ्वीमा सुत्दछु; कहिले कुनै सुन्दर प्रासाद वा रमणीय भवनभित्र बनेको आरामदायी ओछ्यानमा पल्टन्छु।
23कहिले म झुत्रा लगाउँछु, कहिले बोरा, कहिले सूक्ष्म बुनोटका वस्त्र, कहिले मृगचर्म, कहिले बहुमूल्य वस्त्र।
24जुन भोग धर्मविरुद्ध छैनन् र विनाप्रयत्न प्राप्त हुन सक्दछन्, तिनलाई म कहिल्यै अस्वीकार गर्दिनँ। साथै म दुर्लभ वस्तुको प्राप्तिका लागि आफूलाई हल्लाउँदिनँ पनि।
25मैले जुन कठोर व्रत लिएको छु त्यो अजगर कहलाउँछ। त्यो व्रतले अमरता दिलाउन सक्दछ। त्यो मङ्गलमय र शोकरहित छ। त्यो अनुपम र शुद्ध छ। त्यो ऋषिहरूका उपदेशअनुरूप छ। दुर्बल बुद्धि भएका पुरुषले त्यसको उपेक्षा गर्दछन् र कहिल्यै त्यसको पालन गर्दैनन्। म शुद्ध हृदयले त्यसैअनुसार आचरण गर्दछु।
26मेरो मन यस व्रतबाट कहिल्यै विचलित हुँदैन। म आफ्नो आश्रमका आचारबाट डगेको छैनँ। म हरेक कुरामा मिताचारी छु। म भूत र वर्तमान दुवैलाई जान्दछु। भय, क्रोध, लोभ र विवेकका भूलबाट रहित भएर म यो व्रत शुद्ध हृदयले गर्दछु।
27यस व्रतको पालन गर्नेका लागि अन्न, पान र अन्य भोग्य वस्तुका विषयमा कुनै निषेध छैन। जुन कारणले सबथोक भाग्यमा निर्भर छ, अतः हामीजस्ताका लागि देश र कालको विचारको कुनै पालन हुँदैन। जुन व्रतको म पालन गर्दछु त्यसले हृदयको साँचो सुखमा योगदान दिन्छ। दुष्ट जनहरूले यसको कहिल्यै अनुसरण गर्दैनन्। म यसको पालन शुद्ध हृदयले गर्दछु।
28लोभले प्रेरित भएर मनुष्यहरू नाना प्रकारका धनको पछि दौडिन्छन्। यदि त्यस प्रयत्नमा असफल भए भने टुटेको हृदय र खिन्न मन भएका हुन्छन्। वस्तुहरूको तत्त्वमा प्रवेश गरिसकेकी आफ्नो बुद्धिको सहायताले यो सबैको उचित विचार गरेर म यो व्रत शुद्ध हृदयले गर्दछु।
29मैले दुःखी पुरुषहरूलाई धनको प्राप्तिका लागि असल र खराब — दुवै प्रकारका मनुष्यको शरण खोजिरहेको देखेको छु। शान्तिमा निष्ठ र आफ्ना आवेगलाई वशमा राखेर म यो व्रत शुद्ध हृदयले पाल्दछु।
30सत्यको सहायताले यो देखेर कि सुख र दुःख, लाभ र हानि, आसक्ति र त्याग, जीवन र मृत्यु — सबै भाग्यबाटै विहित छन्, म यो व्रत शुद्ध हृदयले पाल्दछु।
31भय, आसक्ति, विवेकका भूल र अभिमानबाट रहित, तथा विवेक, बुद्धि र समझले सम्पन्न, शान्तिमा निष्ठ, र यो सुनेर कि विशाल सर्पहरू बाहिर ननिस्की नै स्वयं आउने फलको भोग गर्दछन्, म शुद्ध हृदयले तिनको आचरणको अनुसरण गर्दछु।
32शय्या र भोजनका विषयमा कुनै प्रकारको बन्धनबिना, स्वभावले नै आत्मसंयम, मिताहार, शुद्ध व्रत, सत्य र आचरणको पवित्रताले सम्पन्न भएर, तथा कर्मका फललाई (भविष्यका लागि) सञ्चय गर्ने कुनै कामना नराखी, म यो व्रत प्रसन्न र शुद्ध हृदयले पाल्दछु।
33कामनामाथि विजय पाइसकेकाले शोकका सम्पूर्ण कारण मबाट भागिसकेका छन्। ज्ञानको प्रकाश पाएर म यो व्रत शुद्ध हृदयले पाल्दछु, आफ्नो त्यस आत्मालाई वशमा पार्नका लागि जो तृषित र अनियन्त्रित छ तर जो आफ्नै आश्रयमा टिक्न समर्थ छ।
34जुन विषयतर्फ मेरो हृदय, मन र वचनले मलाई लैजान चाहन्छन्, तिनमा कुनै ध्यान नदिई, र यो जानेर कि तिनले दिने सुख दुष्प्राप्य पनि छ र क्षणिक पनि, म यो व्रत शुद्ध हृदयले पाल्दछु।
35विद्वान् र अत्यन्त बुद्धिमान् पुरुषहरूले, आफ्ना उपलब्धिको प्रचार गर्ने इच्छाले, आफ्नै सिद्धान्तको समर्थन र अरूका सिद्धान्तको निन्दा गर्दै, त्यस विषयमा आफ्ना विचार व्यक्त गर्नमा अस्पष्ट कथनको सहारा लिएका छन् जो तर्कको सीमाभन्दा पर छ।
36मूर्ख पुरुषहरूले यो व्रत राम्ररी बुझ्न सक्दैनन्। तर म देख्दछु कि यसले अज्ञानको नाश गर्दछ। यस नश्वरता र नाना प्रकारका अनिष्टबाट रक्षाका लागि म सम्पूर्ण दोषलाई वशमा पारेर र भौतिक भोगको तृष्णाबाट आफूलाई मुक्त गरेर मनुष्यहरूका बीच विचरण गर्दछु।
37जुन महापुरुषले आसक्तिबाट आफूलाई मुक्त गरेर तथा भय, लोभ, मूर्खता र क्रोधबाट छुटेर यस अजगर व्रतको पालन गर्दछ, अथवा यस क्रीडामा — जसो यसलाई भन्न सकिन्छ — रम्दछ, ऊ निश्चय नै आफ्नो समय महान् सुखमा बिताउँछ।"