अध्याय 6

मोक्षधर्म पर्व — सफलता का मूल; प्रह्लाद की कथा

दिखाएँ:
दृश्य:
yudhishthira
श्लोक 1
संस्कृत

युधिष्ठिर उवाच केन वृत्तेन वृत्तज्ञ वीतशोकश्चरेन्महीम्। किञ्च कुर्वन्नरो लोके प्राप्नोति गतिमुत्तमाम्॥

अंग्रेज़ी

Yudhishthira said O you who are an adept in the mystery a human conduct, tell me what course of person should pursue to succeed in this world, freed from grief. And how should he behave himself to gain his end?

हिन्दी

युधिष्ठिर ने कहा — हे मानवीय आचरण के रहस्य के ज्ञाता, मुझे बताइए कि इस संसार में शोकरहित होकर सफल होने के लिए मनुष्य को कौन-सा मार्ग अपनाना चाहिए। और अपना ध्येय पाने के लिए उसे कैसा आचरण करना चाहिए?

नेपाली

युधिष्ठिरले भने — हे मानवीय आचरणको रहस्यका ज्ञाता, मलाई बताउनुहोस् कि यस संसारमा शोकरहित भएर सफल हुनका लागि मनुष्यले कुन मार्ग अपनाउनुपर्दछ। र आफ्नो ध्येय पाउनका लागि उसले कस्तो आचरण गर्नुपर्दछ?

bhishma
श्लोक 2
संस्कृत

भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। प्रह्लादस्य च संवादं मुनेराजगरस्य च।॥

अंग्रेज़ी

Bhishma said Regarding it is cited the old story of the discourse between Prahlada and the sage Ajagara.

हिन्दी

भीष्म ने कहा — इस विषय में प्रह्लाद और अजगर नामक ऋषि के बीच हुए संवाद की प्राचीन कथा कही जाती है।

नेपाली

भीष्मले भने — यस विषयमा प्रह्लाद र अजगर नामक ऋषिबीच भएको संवादको प्राचीन कथा भनिन्छ।

श्लोक 3
संस्कृत

चरन्तं ब्राह्मणं कञ्चित् कल्पचित्तमनामयम्। पप्रच्छ राजा प्रह्लादो बुद्धिमान् बुद्धिसम्मतम्॥

अंग्रेज़ी

Once on a time king Prahlada endued with great intelligence, enquired of a wandering Brahmana of great intelligence and of a purified and tranquil soul.

हिन्दी

एक बार महान् बुद्धि से सम्पन्न राजा प्रह्लाद ने महान् बुद्धि वाले तथा शुद्ध और शान्त आत्मा वाले एक परिव्राजक ब्राह्मण से पूछा।

नेपाली

एक पटक महान् बुद्धिले सम्पन्न राजा प्रह्लादले महान् बुद्धि भएका तथा शुद्ध र शान्त आत्मा भएका एक परिव्राजक ब्राह्मणसँग सोधे।

श्लोक 4
संस्कृत

प्रह्लाद उवाच स्वस्थः शक्तो मृदुर्दान्तो निर्विधित्सोऽनसूयकः। सुवाक् प्रगल्भो मेधावी प्राज्ञश्चरसि बालवत्॥

अंग्रेज़ी

Prahlada said Shorn of desire, with a purified soul, of humans disposition, and given to the practices of self-restraint, without desire of action, free from malice, agreeable in speech, endued with dignity and intelligence and wisdom, you live (in simplicity) like a child.

हिन्दी

प्रह्लाद ने कहा — कामनारहित, शुद्ध आत्मा वाले, सौम्य स्वभाव के, आत्मसंयम के अभ्यासी, कर्म की कामना से रहित, द्वेषरहित, मधुरभाषी, गरिमा तथा बुद्धि और विवेक से सम्पन्न होकर भी आप बालक की भाँति (सरलता से) जीते हैं।

नेपाली

प्रह्लादले भने — कामनारहित, शुद्ध आत्मा भएका, सौम्य स्वभावका, आत्मसंयमका अभ्यासी, कर्मको कामनारहित, द्वेषरहित, मधुरभाषी, गरिमा तथा बुद्धि र विवेकले सम्पन्न भएर पनि तपाईं बालकझैँ (सरलताले) बाँच्नुहुन्छ।

श्लोक 5
संस्कृत

नैव प्रार्थयसे लाभं नालाभेष्वनुशोचसि। नित्यतृप्त इव ब्रह्मन् न किञ्चिदिव मन्यसे॥

अंग्रेज़ी

You never covet for any kind of gain, nor are you overpowered with any kind of loss. You are always cheerful, O Brahmana, and do not seem to have any liking for anything in the world.

हिन्दी

आप किसी भी प्रकार के लाभ की कामना नहीं करते, न किसी प्रकार की हानि से अभिभूत होते हैं। हे ब्राह्मण, आप सदा प्रसन्न रहते हैं, और संसार में किसी वस्तु के प्रति आपकी कोई रुचि प्रतीत नहीं होती।

नेपाली

तपाईं कुनै पनि प्रकारको लाभको कामना गर्नुहुन्न, न कुनै प्रकारको हानिले अभिभूत हुनुहुन्छ। हे ब्राह्मण, तपाईं सधैँ प्रसन्न रहनुहुन्छ, र संसारमा कुनै वस्तुप्रति तपाईंको कुनै रुचि देखिँदैन।

श्लोक 6
संस्कृत

स्रोतसा ह्रियमाणासु प्रजासु विमना इव। धर्मकामार्थकार्येषु कूटस्थ इव लक्ष्यसे॥

अंग्रेज़ी

While all other creatures are being carried away in the stream of desire and passion, you are perfectly indifferent to all works of Religion, Profit and Pleasure. You seem to be in a state of quietude, having nothing to disturb the perfect equanimity of your soul.

हिन्दी

जब अन्य समस्त प्राणी कामना और आवेग की धारा में बहे जा रहे हैं, तब आप धर्म, अर्थ और काम के समस्त कर्मों के प्रति पूर्णतः उदासीन हैं। आप ऐसी शान्त अवस्था में प्रतीत होते हैं जिसमें आपकी आत्मा की पूर्ण समता को विचलित करने वाला कुछ भी नहीं है।

नेपाली

जब अन्य सम्पूर्ण प्राणी कामना र आवेगको धारमा बगिरहेका छन्, तब तपाईं धर्म, अर्थ र कामका सम्पूर्ण कर्मप्रति पूर्णतः उदासीन हुनुहुन्छ। तपाईं यस्तो शान्त अवस्थामा देखिनुहुन्छ जसमा तपाईंको आत्माको पूर्ण समता विचलित पार्ने केही पनि छैन।

श्लोक 7
संस्कृत

नानुतिष्ठसि धर्मार्थो न कामे चापि वर्तसे। इन्द्रियार्थाननादृत्य मुक्तश्चरसि साक्षिवत्॥

अंग्रेज़ी

Regardless of all sensuous enjoyments, you move like an emancipated self, only witnessing everything, (but never taking part in anything).

हिन्दी

समस्त इन्द्रियसुखों की उपेक्षा करके आप मुक्त पुरुष की भाँति विचरते हैं, केवल सब कुछ के साक्षी बनकर (किन्तु किसी में भाग न लेते हुए)।

नेपाली

सम्पूर्ण इन्द्रियसुखको उपेक्षा गरेर तपाईं मुक्त पुरुषझैँ विचरण गर्नुहुन्छ, केवल सबथोकको साक्षी बनेर (तर कुनैमा भाग नलिई)।

श्लोक 8
संस्कृत

का नु प्रज्ञा श्रुतं वा किं वृत्तिर्वा का नु ते मुने। क्षिप्रमाचक्ष्व मे ब्रह्मन् श्रेयो यदिह मन्यसे॥

अंग्रेज़ी

O sage, what is your wisdom, what your learning, and what your behaviour (through which all this has become possible)? Tell me this without delay, if, O Brahmana, you think it will conduce to my well-being.

हिन्दी

हे ऋषि, आपका ज्ञान क्या है, आपकी विद्या क्या है, और आपका आचरण क्या है (जिससे यह सब सम्भव हुआ है)? हे ब्राह्मण, यदि आप समझें कि यह मेरे कल्याण के लिए होगा, तो मुझे यह विलम्ब किए बिना बताइए।

नेपाली

हे ऋषि, तपाईंको ज्ञान के हो, तपाईंको विद्या के हो, र तपाईंको आचरण के हो (जसबाट यो सबै सम्भव भएको छ)? हे ब्राह्मण, यदि तपाईंलाई लाग्छ कि यो मेरो कल्याणका लागि हुनेछ भने, मलाई यो ढिलाइ नगरी बताउनुहोस्।

श्लोक 9
संस्कृत

भीष्म उवाच अनुयुक्तः स मेधावी लोकधर्मविधानवित्। उवाच श्लक्ष्णया वाचा प्रह्लादमनपार्थया॥

अंग्रेज़ी

Thus questioned by by Prahlada, that intelligent Brahmana who was well-conversant with the duties of the world, answered him in words of melodious sounds and of great significance.

हिन्दी

प्रह्लाद द्वारा इस प्रकार पूछे जाने पर संसार के धर्मों के सुज्ञाता उस बुद्धिमान् ब्राह्मण ने उन्हें मधुर स्वर वाले और गम्भीर अर्थ वाले वचनों में उत्तर दिया।

नेपाली

प्रह्लादद्वारा यसरी सोधिएपछि संसारका धर्मका सुज्ञाता ती बुद्धिमान् ब्राह्मणले उनलाई मधुर स्वर भएका र गम्भीर अर्थ भएका वचनमा उत्तर दिए।

श्लोक 10
संस्कृत

पश्य प्रह्लाद भूतानामुत्पत्तिमनिमित्ततः। ह्रासं वृद्धिं विनाशं च न प्रहृष्ये न च व्यथे।॥

अंग्रेज़ी

Behold, O Prahlada, the origin of creatures, their growth, decay, and death, cannot be ascribed 10 any intelligible cause. It is for this reason that I do not give way to either joy or SOITOW.

हिन्दी

हे प्रह्लाद, देखो, प्राणियों की उत्पत्ति, उनकी वृद्धि, क्षय और मृत्यु — किसी भी बोधगम्य कारण से नहीं समझाई जा सकती। इसी कारण मैं न हर्ष के वश होता हूँ न शोक के।

नेपाली

हे प्रह्लाद, हेर, प्राणीहरूको उत्पत्ति, तिनको वृद्धि, क्षय र मृत्यु — कुनै पनि बोधगम्य कारणले बुझाउन सकिँदैन। यसै कारण म न हर्षको वशमा हुन्छु न शोकको।

श्लोक 11
संस्कृत

स्वभावादेव संदृश्या वर्तमानाः प्रवृत्तयः। स्वभावनिरताः सर्वाः परितुष्येन केनचित्॥

अंग्रेज़ी

All the propensities (for action) in the universe may be seen to come from the innate nature of the creatures. All things (in the universe are dependent on their respective nature. Hence I am not delighted with anything.

हिन्दी

विश्व में (कर्म की) समस्त प्रवृत्तियाँ प्राणियों के अपने स्वभाव से ही आती देखी जा सकती हैं। (विश्व की) समस्त वस्तुएँ अपने-अपने स्वभाव पर निर्भर हैं। अतः मैं किसी वस्तु से हर्षित नहीं होता।

नेपाली

विश्वमा (कर्मका) सम्पूर्ण प्रवृत्ति प्राणीहरूको आफ्नै स्वभावबाटै आइरहेको देख्न सकिन्छ। (विश्वका) सम्पूर्ण वस्तु आ-आफ्नो स्वभावमा निर्भर छन्। अतः म कुनै वस्तुले हर्षित हुँदिनँ।

श्लोक 12
संस्कृत

पश्य प्रह्लाद् संयोगान् विप्रोगपरायणान्। संचयांश्च विनाशान्तान् न क्वचिद् विदधे मनः॥

अंग्रेज़ी

Behold, O Prahlada, all kinds of union are subject to severance. All acquisitions are certain to end in destruction. Hence I never set my heart upon the acquisition of any object.

हिन्दी

हे प्रह्लाद, देखो, समस्त प्रकार के संयोग वियोग के अधीन हैं। समस्त प्राप्तियों का अन्त निश्चय ही नाश में होता है। अतः मैं किसी वस्तु की प्राप्ति पर कभी मन नहीं लगाता।

नेपाली

हे प्रह्लाद, हेर, सम्पूर्ण प्रकारका संयोग वियोगका अधीन छन्। सम्पूर्ण प्राप्तिको अन्त निश्चय नै नाशमा हुन्छ। अतः म कुनै वस्तुको प्राप्तिमा कहिल्यै मन लगाउँदिनँ।

श्लोक 13
संस्कृत

अन्तवन्ति च भूतानि गुणयुक्तानि पश्यतः। उत्पत्तिनिधनज्ञस्य किं कार्यमवशिष्यते॥

अंग्रेज़ी

All things possessed of attributes are sure to come to an end. What remains there for å person then to do who (like me) is familiar with both the origin and the end of things.

हिन्दी

गुणों से युक्त समस्त वस्तुओं का अन्त निश्चित है। तब उस पुरुष के लिए करने को क्या रह जाता है जो (मेरी भाँति) वस्तुओं के आदि और अन्त दोनों से परिचित है?

नेपाली

गुणले युक्त सम्पूर्ण वस्तुको अन्त निश्चित छ। तब त्यस पुरुषका लागि गर्नु के बाँकी रहन्छ जो (मझैँ) वस्तुहरूका आदि र अन्त दुवैसँग परिचित छ?

श्लोक 14
संस्कृत

जलजानामपि ह्यन्तं पर्यायेणोपलक्षये। महतामपि कायानां सूक्ष्माणां च महोदधौ॥

अंग्रेज़ी

The end is noticeable of all aquatic creatures of large or small bodied in this ocean.

हिन्दी

इस समुद्र में छोटे या बड़े शरीर वाले समस्त जलचर प्राणियों का अन्त देखा जा सकता है।

नेपाली

यस समुद्रमा साना वा ठूला शरीर भएका सम्पूर्ण जलचर प्राणीको अन्त देख्न सकिन्छ।

श्लोक 15
संस्कृत

जङ्गमस्थावराणां च भूतानामसुराधिप। पार्थिवानामपि व्यक्तं मृत्यु पश्यामि सर्वशः॥

अंग्रेज़ी

I see also the death, which is manifest, O chief of Asuras, of all things, mobile and immobile, belonging to the earth.

हिन्दी

हे असुरश्रेष्ठ, मैं पृथ्वी के समस्त चराचर पदार्थों की प्रत्यक्ष मृत्यु भी देखता हूँ।

नेपाली

हे असुरश्रेष्ठ, म पृथ्वीका सम्पूर्ण चराचर पदार्थको प्रत्यक्ष मृत्यु पनि देख्दछु।

श्लोक 16
संस्कृत

अन्तरिक्षचराणां च दानवोत्तम पक्षिणाम्। उत्तिष्ठते यथाकालं मृत्युर्बलवतामपि॥

अंग्रेज़ी

O best of Danavas, death comes in season even to the strongest of winged creatures which float in the air.

हिन्दी

हे दानवश्रेष्ठ, आकाश में विचरने वाले बलिष्ठतम पक्षियों तक के पास भी समय आने पर मृत्यु आती है।

नेपाली

हे दानवश्रेष्ठ, आकाशमा विचरण गर्ने बलिष्ठतम पक्षीहरूकहाँ पनि समय आएपछि मृत्यु आउँछ।

श्लोक 17
संस्कृत

दिवि संवरमाणानि ह्रस्वानि च महान्ति च। ज्योतीष्यपि यथाकालं पतमानानि लक्षये।१७॥

अंग्रेज़ी

I see again that the luminous bodies, large and small, which range the firmament, fall down when their time comes.

हिन्दी

मैं यह भी देखता हूँ कि नभोमण्डल में विचरने वाले छोटे-बड़े ज्योतिष्पिण्ड अपना समय आने पर गिर पड़ते हैं।

नेपाली

म यो पनि देख्दछु कि नभोमण्डलमा विचरण गर्ने साना-ठूला ज्योतिष्पिण्ड आफ्नो समय आएपछि खस्दछन्।

श्लोक 18
संस्कृत

इति भूतानि सम्पश्यन्ननुषक्तानि मृत्युना। सर्वसामान्यगो विद्वान् कृतकृत्यः सुखं स्वपे॥

अंग्रेज़ी

Seeing all created things to be ihus subject to death, endued with knowledge, and thinking all things to be possessed of the same nature, I sleep in comfort with no thought to disturb me.

हिन्दी

समस्त सृष्ट वस्तुओं को इस प्रकार मृत्यु के अधीन देखकर, ज्ञान से सम्पन्न होकर, और समस्त वस्तुओं को एक ही स्वभाव वाली मानकर, मैं ऐसा कोई विचार मन में न रखते हुए सुखपूर्वक सोता हूँ जो मुझे विचलित करे।

नेपाली

सम्पूर्ण सृष्ट वस्तुलाई यसरी मृत्युको अधीनमा देखेर, ज्ञानले सम्पन्न भएर, र सम्पूर्ण वस्तुलाई एउटै स्वभावको मानेर, म मलाई विचलित पार्ने कुनै विचार मनमा नराखी सुखपूर्वक सुत्दछु।

श्लोक 19
संस्कृत

सुमहान्तमपि ग्रास ग्रसे लब्धं यदृच्छया। शये पुनरभुजानो दिवसानि बहून्यपि॥

अंग्रेज़ी

If I get without trouble a heavy meal I waver not to enjoy it. On the other hand, I am used to pass many days together without tasting anything.

हिन्दी

यदि मुझे बिना कष्ट के भरपूर भोजन मिल जाए तो मैं उसे भोगने में हिचकता नहीं। दूसरी ओर, मैं कुछ भी चखे बिना अनेक दिन एक साथ बिता देने का भी अभ्यस्त हूँ।

नेपाली

यदि मलाई विनाकष्ट भरपूर भोजन मिल्यो भने म त्यो भोग्न हिचकिचाउँदिनँ। अर्कोतर्फ, म केही पनि नचाखी अनेक दिन एकसाथ बिताउने पनि अभ्यस्त छु।

श्लोक 20
संस्कृत

आशयन्त्यपि मामन्नं पुनर्बहुगुणं बहु। पुनरल्पं पुन:स्तोकं पुनर्नवोपपद्यते॥

अंग्रेज़ी

Sometimes people feed me with luxurious edibles in profusion, sometimes with a small quantity, sometimes even with less, and sometimes I get no food at all.

हिन्दी

कभी लोग मुझे प्रचुर मात्रा में स्वादिष्ट भोजन खिलाते हैं, कभी थोड़ी मात्रा में, कभी उससे भी कम, और कभी मुझे भोजन मिलता ही नहीं।

नेपाली

कहिले मानिसहरूले मलाई प्रचुर मात्रामा स्वादिष्ट भोजन खुवाउँछन्, कहिले थोरै मात्रामा, कहिले त्योभन्दा पनि कम, र कहिले मलाई भोजन मिल्दै मिल्दैन।

श्लोक 21
संस्कृत

कणं कदाचित् खादामि पिण्याकमपि च ग्रसे। भक्षसे शालिमांसानि भक्षांश्चोच्चावचान् पुनः॥

अंग्रेज़ी

I sometimes eat only a portion of a grain; sometimes the dry sesame cakes from which the oil has been expressed. I sometimes eat rice and meat and other food of the richest kind.

हिन्दी

मैं कभी अन्न के एक अंश मात्र से काम चला लेता हूँ; कभी उन सूखी तिल की खलियों से जिनसे तेल निकाल लिया गया हो। मैं कभी भात, मांस और अन्य सर्वोत्तम कोटि का भोजन भी खाता हूँ।

नेपाली

म कहिले अन्नको एक अंशले मात्र काम चलाउँछु; कहिले ती सुक्खा तिलका पिनाले जसबाट तेल निकालिसकिएको हुन्छ। म कहिले भात, मासु र अन्य सर्वोत्तम कोटिको भोजन पनि खान्छु।

श्लोक 22
संस्कृत

शये कदाचित् पर्यङ्के भूमावपि पुनः शये। प्रासादे चापि मे शय्या कदाचिदुपपद्यते॥

अंग्रेज़ी

Sometimes I sleep on an elevated bedstead of the best kind; sometimes I sleep on the naked Earth; sometimes I lay myself down on a comfortable bed made within a fine palace or a beautiful mansion.

हिन्दी

कभी मैं सर्वोत्तम कोटि की ऊँची शय्या पर सोता हूँ; कभी नंगी पृथ्वी पर सोता हूँ; कभी किसी सुन्दर प्रासाद या रमणीय भवन के भीतर बने आरामदेह बिछौने पर लेट जाता हूँ।

नेपाली

कहिले म सर्वोत्तम कोटिको अग्लो शय्यामा सुत्दछु; कहिले नाङ्गो पृथ्वीमा सुत्दछु; कहिले कुनै सुन्दर प्रासाद वा रमणीय भवनभित्र बनेको आरामदायी ओछ्यानमा पल्टन्छु।

श्लोक 23
संस्कृत

धारयामि च चीराणि शाणक्षौमाजिनानि च। महार्हाणि च वासांसि धारयाम्यहमेकदा॥

अंग्रेज़ी

Sometimes I am clad in rages, sometimes in sackcloth, sometimes in raiments of fine texture, sometimes in deer-skins, sometimes in richest robes.

हिन्दी

कभी मैं चीथड़े पहनता हूँ, कभी टाट, कभी सूक्ष्म बुनावट के वस्त्र, कभी मृगचर्म, कभी बहुमूल्य वस्त्र।

नेपाली

कहिले म झुत्रा लगाउँछु, कहिले बोरा, कहिले सूक्ष्म बुनोटका वस्त्र, कहिले मृगचर्म, कहिले बहुमूल्य वस्त्र।

श्लोक 24
संस्कृत

न संनिपतितं धर्म्यमुपभोगं यदृच्छया। प्रत्याचक्षे न चाप्येनमनुरुध्ये सुदुर्लभम्॥

अंग्रेज़ी

I never reject such enjoyments as are not inconsistent with virtue and as can be secured without effort. I do not at the same time, stir myself for gaining objects difficult of acquisition.

हिन्दी

जो भोग धर्म के विरुद्ध नहीं हैं और बिना प्रयत्न के प्राप्त हो सकते हैं, उन्हें मैं कभी अस्वीकार नहीं करता। साथ ही मैं दुर्लभ वस्तुओं की प्राप्ति के लिए अपने को हिलाता भी नहीं।

नेपाली

जुन भोग धर्मविरुद्ध छैनन् र विनाप्रयत्न प्राप्त हुन सक्दछन्, तिनलाई म कहिल्यै अस्वीकार गर्दिनँ। साथै म दुर्लभ वस्तुको प्राप्तिका लागि आफूलाई हल्लाउँदिनँ पनि।

श्लोक 25
संस्कृत

अचलमनिधनं शिवं विशोकं शुचिमतुलं विदुषां मते प्रविष्टम्। व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि॥

अंग्रेज़ी

The rigid vow I have betaken to, is called Ajagara. That vow can secure immortality. It is auspicious and griefless. It is peerless and pure. It is in harmony with the advises of the sages. It is disregarded by persons of weak intellect who never practise it. With pure heart I conduct myself in accordance with to it.

हिन्दी

मैंने जो कठोर व्रत लिया है वह अजगर कहलाता है। वह व्रत अमरता दिला सकता है। वह मङ्गलमय और शोकरहित है। वह अनुपम और शुद्ध है। वह ऋषियों के उपदेशों के अनुरूप है। दुर्बल बुद्धि वाले पुरुष उसकी उपेक्षा करते हैं और कभी उसका पालन नहीं करते। मैं शुद्ध हृदय से उसी के अनुसार आचरण करता हूँ।

नेपाली

मैले जुन कठोर व्रत लिएको छु त्यो अजगर कहलाउँछ। त्यो व्रतले अमरता दिलाउन सक्दछ। त्यो मङ्गलमय र शोकरहित छ। त्यो अनुपम र शुद्ध छ। त्यो ऋषिहरूका उपदेशअनुरूप छ। दुर्बल बुद्धि भएका पुरुषले त्यसको उपेक्षा गर्दछन् र कहिल्यै त्यसको पालन गर्दैनन्। म शुद्ध हृदयले त्यसैअनुसार आचरण गर्दछु।

श्लोक 26
संस्कृत

अचलितमतिरच्युतः स्वधर्मात् परिमितसंसरणः परावरज्ञः। विगतभयकषायलोभमोहो व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि॥

अंग्रेज़ी

My mind never swerves from this vow. I have not swerved from the practices of my order. I am abstemious in everything. I know the past and the present. Shorn of fear and anger and cupidity and errors of judgement, I practise this vow with a pure heart.

हिन्दी

मेरा मन इस व्रत से कभी विचलित नहीं होता। मैं अपने आश्रम के आचारों से डिगा नहीं हूँ। मैं हर बात में मिताचारी हूँ। मैं भूत और वर्तमान दोनों को जानता हूँ। भय, क्रोध, लोभ और विवेक की भूलों से रहित होकर मैं यह व्रत शुद्ध हृदय से करता हूँ।

नेपाली

मेरो मन यस व्रतबाट कहिल्यै विचलित हुँदैन। म आफ्नो आश्रमका आचारबाट डगेको छैनँ। म हरेक कुरामा मिताचारी छु। म भूत र वर्तमान दुवैलाई जान्दछु। भय, क्रोध, लोभ र विवेकका भूलबाट रहित भएर म यो व्रत शुद्ध हृदयले गर्दछु।

श्लोक 27
संस्कृत

अनियतफलभक्ष्यभोज्यपेयं विधिपरिणामविभक्तदेशकालम्। व्रतामिदमाजगरं शुचिश्चरामि॥

अंग्रेज़ी

There are no interdictions in respect of good and drink and other objects of enjoyment for one practising this vow. As everything is dependent on destiny, there is no observance of the consideration of time and place for one like us. The vow I practise contributes to true happiness of the heart. It is never followed by those that are wicked. I observe it with a pure heart.

हिन्दी

इस व्रत का पालन करने वाले के लिए अन्न, पान और अन्य भोग्य वस्तुओं के विषय में कोई निषेध नहीं है। चूँकि सब कुछ भाग्य पर निर्भर है, अतः हम जैसों के लिए देश और काल के विचार का कोई पालन नहीं होता। जिस व्रत का मैं पालन करता हूँ वह हृदय के सच्चे सुख में योगदान देता है। दुष्ट जन इसका कभी अनुसरण नहीं करते। मैं इसका पालन शुद्ध हृदय से करता हूँ।

नेपाली

यस व्रतको पालन गर्नेका लागि अन्न, पान र अन्य भोग्य वस्तुका विषयमा कुनै निषेध छैन। जुन कारणले सबथोक भाग्यमा निर्भर छ, अतः हामीजस्ताका लागि देश र कालको विचारको कुनै पालन हुँदैन। जुन व्रतको म पालन गर्दछु त्यसले हृदयको साँचो सुखमा योगदान दिन्छ। दुष्ट जनहरूले यसको कहिल्यै अनुसरण गर्दैनन्। म यसको पालन शुद्ध हृदयले गर्दछु।

श्लोक 28
संस्कृत

इदमिदमिति तृष्णयाभिभूतं जनमनवाप्तधनं विषीदमानम्। निपुणमनुनिशम्य तत्त्वबुद्ध्या व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि।२८।।

अंग्रेज़ी

Led by cupidity, men pursue different kinds of wealth. If foiled in the attempt, brokenhearted and dispirited the become. Thinking properly upon all this by the help of my intelligence which has penetrated the truths of things, I practise this vow with pure heart.

हिन्दी

लोभ से प्रेरित होकर मनुष्य नाना प्रकार के धन के पीछे भागते हैं। यदि उस प्रयत्न में असफल हो जाएँ तो टूटे हृदय और खिन्न मन वाले हो जाते हैं। वस्तुओं के तत्त्व में प्रवेश कर चुकी अपनी बुद्धि की सहायता से इस सबका उचित विचार करके मैं यह व्रत शुद्ध हृदय से करता हूँ।

नेपाली

लोभले प्रेरित भएर मनुष्यहरू नाना प्रकारका धनको पछि दौडिन्छन्। यदि त्यस प्रयत्नमा असफल भए भने टुटेको हृदय र खिन्न मन भएका हुन्छन्। वस्तुहरूको तत्त्वमा प्रवेश गरिसकेकी आफ्नो बुद्धिको सहायताले यो सबैको उचित विचार गरेर म यो व्रत शुद्ध हृदयले गर्दछु।

श्लोक 29
संस्कृत

बहुविधमनुदृश्य चार्थहेतोः कृपणामिहार्यमनार्यमाश्रयन्तम्। उपशमरुचिरात्मवान् प्रशान्तो व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि॥

अंग्रेज़ी

I have seen persons in distress seeking, for the acquisition of wealth, the shelter of both good and bad men. Devoted to tranquillity and with my passions under control, I observe this vow with a pure heart.

हिन्दी

मैंने दुःखी पुरुषों को धन की प्राप्ति के लिए भले और बुरे — दोनों प्रकार के मनुष्यों की शरण खोजते देखा है। शान्ति में निष्ठ और अपने आवेगों को वश में रखकर मैं यह व्रत शुद्ध हृदय से पालता हूँ।

नेपाली

मैले दुःखी पुरुषहरूलाई धनको प्राप्तिका लागि असल र खराब — दुवै प्रकारका मनुष्यको शरण खोजिरहेको देखेको छु। शान्तिमा निष्ठ र आफ्ना आवेगलाई वशमा राखेर म यो व्रत शुद्ध हृदयले पाल्दछु।

श्लोक 30
संस्कृत

सुखमसुखमलाभमर्थलाभं रतिमरतिं मरणं च जीवितं च। विधिनियतमवेक्ष्य तत्त्वतोऽहं व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि॥

अंग्रेज़ी

Seeing by the help of truth, that happiness and misery, profit and loss, attachment, and renunciation, life and death are all ordained by destiny, I observe this vow with a pure heart.

हिन्दी

सत्य की सहायता से यह देखकर कि सुख और दुःख, लाभ और हानि, आसक्ति और त्याग, जीवन और मृत्यु — सब भाग्य से ही विहित हैं, मैं यह व्रत शुद्ध हृदय से पालता हूँ।

नेपाली

सत्यको सहायताले यो देखेर कि सुख र दुःख, लाभ र हानि, आसक्ति र त्याग, जीवन र मृत्यु — सबै भाग्यबाटै विहित छन्, म यो व्रत शुद्ध हृदयले पाल्दछु।

श्लोक 31
संस्कृत

अपगतभयरागमोहदो धृतिमतिबुद्धिसमन्वितः प्रशान्तः। उपगतफलभोगिनो निशम्य व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि॥

अंग्रेज़ी

Shorn of fear and attachment and errors of judgement and pride, and possessed of wisdom, intelligence, and understanding, and devoted to tranquillity, and hearing that large snakes, without stirring out enjoy the fruit that comes to them of itself, I follow their practice with a pure heart.

हिन्दी

भय, आसक्ति, विवेक की भूलों और अभिमान से रहित, तथा विवेक, बुद्धि और समझ से सम्पन्न, शान्ति में निष्ठ, और यह सुनकर कि विशाल सर्प बाहर निकले बिना ही स्वयं आने वाले फल का भोग करते हैं, मैं शुद्ध हृदय से उनके आचरण का अनुसरण करता हूँ।

नेपाली

भय, आसक्ति, विवेकका भूल र अभिमानबाट रहित, तथा विवेक, बुद्धि र समझले सम्पन्न, शान्तिमा निष्ठ, र यो सुनेर कि विशाल सर्पहरू बाहिर ननिस्की नै स्वयं आउने फलको भोग गर्दछन्, म शुद्ध हृदयले तिनको आचरणको अनुसरण गर्दछु।

श्लोक 32
संस्कृत

अनियतशयनासनः प्रकृत्या दमनियमव्रतसत्वशौचयुक्तः अपगतफलसंचयः प्रहृष्टो व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि॥

अंग्रेज़ी

Without restrictions of any kind in respect of bed and food, endued by my nature with Self-restraint, abstemiousness, pure vows, truth and purity of conduct, and without any desire to store (for future use) the rewards of action, I observe, this vow with a delighted and pure heart.

हिन्दी

शय्या और भोजन के विषय में किसी प्रकार के बन्धन के बिना, स्वभाव से ही आत्मसंयम, मिताहार, शुद्ध व्रत, सत्य और आचरण की पवित्रता से सम्पन्न होकर, तथा कर्म के फलों को (भविष्य के लिए) संचित करने की कोई कामना न रखते हुए, मैं यह व्रत प्रसन्न और शुद्ध हृदय से पालता हूँ।

नेपाली

शय्या र भोजनका विषयमा कुनै प्रकारको बन्धनबिना, स्वभावले नै आत्मसंयम, मिताहार, शुद्ध व्रत, सत्य र आचरणको पवित्रताले सम्पन्न भएर, तथा कर्मका फललाई (भविष्यका लागि) सञ्चय गर्ने कुनै कामना नराखी, म यो व्रत प्रसन्न र शुद्ध हृदयले पाल्दछु।

श्लोक 33
संस्कृत

रुपगतबुद्धिरवेक्ष्य चात्मसंस्थम्। तृषितमनियतं मनो नियन्तुं व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि॥

अंग्रेज़ी

All causes of grief have fled from me on account of my having ridden over desire. Having received an accession of light, I observe this Vow with a pure heart, for controlling my soul which is thirsty and uncontrolled but which is capable of depending upon itself.

हिन्दी

कामना पर विजय पा लेने के कारण शोक के समस्त कारण मुझसे भाग गए हैं। ज्ञान का प्रकाश पाकर मैं यह व्रत शुद्ध हृदय से पालता हूँ, अपनी उस आत्मा को वश में करने के लिए जो तृषित और अनियन्त्रित है किन्तु जो अपने ही आश्रय पर टिकने में समर्थ है।

नेपाली

कामनामाथि विजय पाइसकेकाले शोकका सम्पूर्ण कारण मबाट भागिसकेका छन्। ज्ञानको प्रकाश पाएर म यो व्रत शुद्ध हृदयले पाल्दछु, आफ्नो त्यस आत्मालाई वशमा पार्नका लागि जो तृषित र अनियन्त्रित छ तर जो आफ्नै आश्रयमा टिक्न समर्थ छ।

श्लोक 34
संस्कृत

हृदयमनुरुध्य वाङ्मनो वा प्रियसुखदुर्लभतामनित्यतां च। तदुभयमुपलक्षयन्निवाह व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि॥

अंग्रेज़ी

Without paying any attention to the matters, towards which my heart, mind and words would like to lead me, and knowing that the happiness which these afford is both hard of being acquired and transitory, in duration, I follow this vow with a pure heart.

हिन्दी

जिन विषयों की ओर मेरा हृदय, मन और वचन मुझे ले जाना चाहते हैं, उन पर कोई ध्यान न देकर, और यह जानकर कि वे जो सुख देते हैं वह दुष्प्राप्य भी है और क्षणिक भी, मैं यह व्रत शुद्ध हृदय से पालता हूँ।

नेपाली

जुन विषयतर्फ मेरो हृदय, मन र वचनले मलाई लैजान चाहन्छन्, तिनमा कुनै ध्यान नदिई, र यो जानेर कि तिनले दिने सुख दुष्प्राप्य पनि छ र क्षणिक पनि, म यो व्रत शुद्ध हृदयले पाल्दछु।

श्लोक 35
संस्कृत

बहुकथितमिदं हि बुद्धिमद्भिः कविभिरपि प्रथयद्भिरात्मकीर्तिम्। इदमिदमिति तत्र तत्र हन्त स्वपरमतैर्गहनं प्रतर्कषद्भिः॥

अंग्रेज़ी

Learned and highly intelligent men, desirous of giving a publicity to their own feats, have while supporting their own theories and censuring those of others, indulged in vague expressions in delivering themselves on the topic which is beyond the scope of argumentation.

हिन्दी

विद्वान् और अत्यन्त बुद्धिमान् पुरुषों ने, अपनी उपलब्धियों का प्रचार करने की इच्छा से, अपने ही सिद्धान्तों का समर्थन और दूसरों के सिद्धान्तों की निन्दा करते हुए, उस विषय पर अपने विचार व्यक्त करने में अस्पष्ट कथनों का सहारा लिया है जो तर्क की सीमा से परे है।

नेपाली

विद्वान् र अत्यन्त बुद्धिमान् पुरुषहरूले, आफ्ना उपलब्धिको प्रचार गर्ने इच्छाले, आफ्नै सिद्धान्तको समर्थन र अरूका सिद्धान्तको निन्दा गर्दै, त्यस विषयमा आफ्ना विचार व्यक्त गर्नमा अस्पष्ट कथनको सहारा लिएका छन् जो तर्कको सीमाभन्दा पर छ।

श्लोक 36
संस्कृत

तदिदमनुनिशम्य विप्रपातं पृथगभिपन्नमिहाबुधैर्मनुष्यैः। अनवसितमनन्तदोषपारं नृषु विहरामि विनीतदोषतृष्णः॥

अंग्रेज़ी

Foolish men cannot properly understand this vow. I, however, see that it kills Ignorance. To safeguard against this immortality and various sorts of evil. I travel among men, having controlled all shortcomings and having freed myself from thirst thirst after material enjoyments.

हिन्दी

मूर्ख पुरुष इस व्रत को ठीक से नहीं समझ सकते। किन्तु मैं देखता हूँ कि यह अज्ञान का नाश करता है। इस नश्वरता और नाना प्रकार के अनिष्टों से रक्षा के लिए मैं समस्त दोषों को वश में करके और भौतिक भोगों की तृष्णा से अपने को मुक्त करके मनुष्यों के बीच विचरता हूँ।

नेपाली

मूर्ख पुरुषहरूले यो व्रत राम्ररी बुझ्न सक्दैनन्। तर म देख्दछु कि यसले अज्ञानको नाश गर्दछ। यस नश्वरता र नाना प्रकारका अनिष्टबाट रक्षाका लागि म सम्पूर्ण दोषलाई वशमा पारेर र भौतिक भोगको तृष्णाबाट आफूलाई मुक्त गरेर मनुष्यहरूका बीच विचरण गर्दछु।

श्लोक 37
संस्कृत

भीष्म उवाच अजगरचरितं व्रतं महात्मा य इह नरोऽनुचरेद्विनीतरागः। अपगतभयलोभमोहमन्युः स खलु सुखी विचरेदिमं विहारम्॥

अंग्रेज़ी

That great person who, having freed himself from attachments and got rid of fear, cupidity, foolishness, and anger, follows this Ajagara vow, or indulges in this sport, as it may be called, surely spends his time in great happiness.'

हिन्दी

जो महापुरुष आसक्तियों से अपने को मुक्त करके तथा भय, लोभ, मूर्खता और क्रोध से छूटकर इस अजगर व्रत का पालन करता है, अथवा इस क्रीड़ा में — जैसा इसे कहा जा सकता है — रमता है, वह निश्चय ही अपना समय महान् सुख में बिताता है।"

नेपाली

जुन महापुरुषले आसक्तिबाट आफूलाई मुक्त गरेर तथा भय, लोभ, मूर्खता र क्रोधबाट छुटेर यस अजगर व्रतको पालन गर्दछ, अथवा यस क्रीडामा — जसो यसलाई भन्न सकिन्छ — रम्दछ, ऊ निश्चय नै आफ्नो समय महान् सुखमा बिताउँछ।"