Rajadharmanushasana Parva — Yudhishthira bewails to Arjuna for the destruction of kinsmen
Volume VII — Shanti Parva (I) · Chapter 7
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा शोकव्याकुलचेतनः। शुशोच दुःखसंतप्तः स्मृत्वा कर्णं महारथम्॥
2आविष्टो दुःखशोकाभ्यां निःश्वसंश्च पुनः पुनः। दृष्ट्वाऽर्जुनमुवाचेदं वचनं शोककर्शितः॥ युधिष्ठिर उवाच यफ्रेक्ष्यमाचरिष्याम वृष्णयन्धकपुरे वयम्। ज्ञातीन् निष्पुरुषान् कृत्वा नेमां प्राप्स्याम दुर्गतिम्॥
3अमित्रा नः समृद्धार्था वृत्तार्थाः कुरवः किलः। आत्मानमात्मना हत्वा किं धर्मफलमाप्नुमः॥
4धिगस्तु क्षात्रमाचारं धिगस्तु बलपौरुषम्। धिगस्त्वमर्षं येनेमामापदं गमिता वयम्॥
5साधु क्षमा दमः शौचं वैराग्यं चाप्यमत्सरः। अहिंसा सत्यवचनं नित्यानि वनचारिणाम्॥
6वयं तु लोभान्मोहाच्च दम्भं मानं च संश्रिताः। इमामवस्थां सम्प्राप्ता राज्यलाभबुभुत्सया॥
7त्रैलोक्यस्यापि राज्येन नास्मान् कश्चित् प्रहर्षयेत्। बान्धवान् निहतान् दृष्ट्वा पृथिव्यां विजयैषिणः॥
8ते वयं पृथिवीहेतोरवध्यान् पृथिवीश्वरान्। सम्परित्यज्य जीवामो हीनार्था हतबान्धवाः॥
9आमिषे गृध्यमानानामशुभं वै शुनामिव। आमिषं चैव नो हीष्टमामिषस्य विवर्जनम्॥
10न पृथिव्या सकलया न सुवर्णस्य राशिभिः। न गवाश्वेन सर्वेण ते त्याज्या य इमे हताः॥
11काममन्युपरीतास्ते क्रोधहर्षसमन्विताः। मृत्युयानं समारुह्य गता वैवस्वतक्षयम्॥
12बहुकल्याणसंयुक्तानिच्छन्ति पितरः सुतान्। तपसा ब्रह्मचर्येण सत्येन च तितिक्षया॥
13उपवासैस्तथेज्याभिव्रतकौतुकमङ्गलैः। लभन्ते मातरो गर्भान्मासान् दश च बिभ्रति॥
14यदि स्वस्ति प्रजायन्ते जाता जीवन्ति वा यदि। सम्भाविता जातबलास्ते दधुर्यदि नः सुखम्॥ इह चामुत्र चैवेति कृपणाः फलहेतवः।
15तासामयं समुद्योगो निर्वृत्तः केवलोऽफलः।१६।। यदासां निहताः पुत्रा युवानो मृष्टकुण्डलाः। अभुक्त्वा पार्थिवान् भोगानृणान्यनपहाय च॥ पितृभ्यो देवताभ्यश्च गता वैवस्वतक्षयम्॥
16यदैषामम्ब पितरौ जातकामावुभावपि। संजातधनरत्नेषु तदैव निहता नृपाः॥
17संयुक्ताः काममन्युभ्यां क्रोधहर्षासमञ्जसाः। न ते जयफलं किंचिद् भोक्तारो जातु कर्हिचित्॥
18पञ्चालानां कुरूणां च हता एव हि ये हताः। न चेत् सर्वानयं लोकः पश्येत् स्वेनैव कर्मणा॥
19वयमेवास्य लोकस्य विनाशे कारणं स्मृताः। धृतराष्ट्रस्य पुत्रेषु तत् सर्वं प्रतिपत्स्यति॥
20सदैव निकृतिप्रज्ञो द्वेष्टा मायोपजीवनः। मिथ्याविनीतः सततमस्मास्वनपकारिषु॥
21न सकामा वयं ते च न चास्माभिर्न तैर्जितम्। न तैर्भुक्तेयमवनिर्न नार्यो गीतवादितम्॥
22नामात्यसुहृदां वाक्यं न च श्रुतवतां श्रुतम्। न रत्नानि पराानि न भून द्रविणागमः॥
23अस्मद्वेषेण संतप्तः सुखं न स्मेह विन्दति। ऋद्धिमस्मासु तां दृष्ट्वा विवर्णो हरिणः कृशः॥ धृतराष्ट्रश्च नृपतिः सौबलेन निवेदितः। तं पिता पुत्रगृद्धित्वादनुमेनेऽनये स्थितः॥
24अनपेक्ष्यैव पितरं गाङ्गेयं विदुरं तथा। असंशयं क्षयं राजा यथैवाहं तथा गतः॥ अनियम्याशुचिं लुब्धं पुत्रं कामवशानुगम्।
25यशसः पतितो दीप्ताद् घातयित्वा सहोदरान्॥ इमौ हि वृद्धौ शोकाग्नौ प्रक्षिप्य स सुयोधनः। अस्मत्प्रद्वेषसंयुक्तः पापबुद्धिः सदैव ह॥ को हि बन्धुः कुलीनः संस्तथा ब्रूयात् सुहृज्जने। यथासाववदद् वाक्यं युयुत्सुः कृष्णसंनिधौ॥
26आत्मनो हि वयं दोषाद् विनष्टाः शाश्वतीः समाः। प्रदहन्तो दिशः सर्वा भास्वरा इव तेजसा॥
27सोऽस्माकं वैरपुरुषो दुर्मतिः प्रग्रहं गतः। दुर्योधनकृते ह्येतत् कुलं नो विनिपातितम्॥ अवध्यानां वधं कृत्वा लोके प्राप्ताः स्म वाच्यताम्।
28कुलस्यास्यान्तकरणं दुर्मतिं पापपूरुषम्॥ राजा राष्ट्रेश्वरं कृत्वा धृतराष्ट्रोऽद्य शोचति।
29हताः शूराः कृतं पापं विषयः स्वो विनाशितः॥ हत्वा नो विगतो मन्युः शोको मां रुन्धयत्ययम्।
30धनंजय कृतं पापं कल्याणेनोपहन्यते॥ ख्यापनेनानुतापेन दानेन तपसापि वा। निवृत्त्या तीर्थगमनाच्छुतिस्मृतिजपेन वा॥ त्यागवांश्च पुनः पापं नालंकर्तुमिति श्रुतिः।
31त्यागवाजन्ममरणे नाप्नोतीति श्रुतिर्यदा॥ प्राप्तवा कृतमतिर्ब्रह्म सम्पद्यते तदा।
32स धनंजय निर्द्वन्द्वो मुनिर्ज्ञानसमन्वितः॥ वनमामन्त्र्य वः सर्वान् गमिष्यामि परंतप।
33न हि कृत्स्नतमो धर्मः शक्यः प्राप्तुमिति श्रुतिः॥ परिग्रहवता तन्मे प्रत्यक्षमरिसूदन।
34मया निसृष्टं पापं हि परिग्रहमभीप्सता॥ जन्मक्षयनिमित्तं च प्राप्तुं शक्यमिति श्रुतिः।
35स परिग्रहमुत्सृज्य कृत्स्नं राज्यं सुखानि च॥ गमिष्यामि विनिर्मुक्तो विशोको निर्ममः क्वचित्।
36प्रशाधि त्वमिमामुर्वी क्षेमां निहतकण्टकाम्॥ न ममार्थोऽस्ति राज्येन भोगैर्वा कुरुनन्दन।
37एतावदुक्त्वा वचनं कुरुराजो युधिष्ठिरः। उपारमत् ततः पार्थः कनीयानभ्यभाषत॥
38प्रशाधि त्वमिमामुर्वी क्षेमां निहतकण्टकाम्॥ न ममार्थोऽस्ति राज्येन भोगैर्वा कुरुनन्दन।
39एतावदुक्त्वा वचनं कुरुराजो युधिष्ठिरः। उपारमत् ततः पार्थः कनीयानभ्यभाषत॥
English
1Vaishampayana said The righteous Yudhishthira, with an agitated heart and burning with grief, began to grieve for that powerful car warrior Karna.
2Sighing repeatedly, he addressed Arjuna, saying,-'If, O Arjuna, we had lived like mendicants in the cities of the Vrishnis and the Andhakas, then we would not have been visited by this miserable end, for our having exterminated our kinsmen.
3Our enemies, the Kurus, have gained in prosperity, while we have been deprived of all the objects of life, for what fruits of righteousness can be ours when we have been guilty of self-destruction?
4Fie on the practices of Kshatriyas, fie on might and valour, and fie on anger, since through these such a calamity has overtaken us.
5Blessed are forgiveness, and self-control, and purity, with renunciation and humility and abstention from injury, and truthfulness which are all practised by hermits dwelling in forests.
6Full of pride and haughtiness, we however, through covetousness and folly and from desire of enjoying the kingdom, have fallen into this plight.
7Seeing those kinsmen of ours that were determined on acquiring the sovereignty of the world killed on the field of battle, we have been so much laden with grief that one cannot gladden us by giving us even the sovereignty of the three worlds.
8Alas, having killed for the sake of the Earth, such kings as deserved not to be slain by us, we are carrying on the burden of existence, deprived of friends and of the very objects of life.
9Like a pack of dogs fighting one another for a piece of meat, a great calamity has befallen us. That piece of meat is no longer dear to us. On the other hand, it shall be thrown aside.
10They who have been killed should not have been killed for the sake of even the whole Earth of mountains of gold, or all the horses and kine in this world.
11All of them filled with envy and seeking all earthly objects, and influenced by anger and pleasure, following the road of Death, have repaired to the regions of Yama.
12Practising asceticism, Brahmacharya, truth and renunciation, fathers wish for sons endued with every kind of prosperity.
13Likewise by facts and sacrifices and vows and sacred rites and sacred ceremonies, mothers conceive. They then hold the foetus for ten months.
14Passing their days in misery and in expectation of fruit, they always ask themselves-Shall these come out of the womb safely? Shall these live after birth? Shall they grow in power and be honoured on Earth? Will they give us happiness in this and the next world?
15But, all these acts became fruitless. Alas, since their young sons, wearing shining carrings, have been killed, therefore, their hopes have not been realised. Without having enjoyed the sweets of this world, and without having paid off the debts they owed to their fathers and the gods, they have gone to Yama's abode.
16Alas, O mother, those kings have been killed just at that time, when their parents expected to reap the fruits of their power and riches.
17They were always envious and hankered after earthly objects, and always yielded to anger and joy. Therefore they could never expect to enjoy at any time or any place the fruits of victory.
18I think the Panchalas and the Kurus that have been killed (in this battle) have been lost, otherwise he who has killed would, by that act of his, obtain all blissful regions.
19We are the root of the destruction that has overtaken the world. The fault, however, should be attributed the of Dhritarashtra.
20Duryodhana's heart was always wily. Always malicious, he addicted to to sons deception. Although we never offended him, yet he always behaved treacherously towards us.
21We have not gained our object, nor have they gained theirs. We have not defeated them, nor have they defeated us. The Dhartarashtras could not enjoy this Earth, nor could they enjoy women and music.
22They did not listen to the counsels of ministers and friends and men well read in the scriptures. They could not, indeed, enjoy their rich gems and well-equipped treasury and vast territories.
23Burning with the hate they cherished against us, they could not enjoy happiness and peace. Witnessing advancement, Duryodhana became colourless, pale and emaciated. Suvala's son informed king Dhritarashtra of this. Like an indulgent father, Dhritarashtra tolerated the evil policy of his Our son.
24Forsooth, by disregarding Vidura and the great son of Ganga, and neglecting to restrain his wicked and covetous son entirely under the influence of his passion, the king has met with destruction like my poor self.
25Forsooth, Suyodhana, having caused his uterine brothers to be king and having cast this old pair into burning grief, has fallen off from shining glory. Burning with the hate he bore to us, Duryodhana was always sinful at heart. What other highly-born kinsman could use such language towards kinsman as he, with a view of fight, actually used in the presence of Krishna?
26We also have through Duryodhana's folly, been lost for ever, like suns burning everything around them with their own heat.
27The wicked man, that embodiment of enmity, was our evil star. Alas, Alas, for Duryodhana's deeds alone, this race of ours has been rooted out. Having killed those whom we should never have killed, we have incurred the blame of the world.
28Having installed that wicked prince of sinful acts, that exterminator of his race, as the monarch, King Dhritarashtra is obliged to grieve today.
29Our heroic enemies have been killed. We have committed sin. His wealth and kingdom are gone. Having killed them, our anger has been pacified. But grief is overcoming me.
30O Dhananjaya, sin is always expiated by pious acts, by giving wide publicity to it, by repentance, by alms giving, by penances, by sojourn to Tirthas after renunciation of everything, by constant meditation on the scriptures. Of all these, he who has practised renunciation is believed to be incapable of committing fresh sins.
31The Shrutis say that he who practices renunciation escapes from birth and death, and obtaining the right way, that person of controlled mind, attains Brahman.
32I shall, therefore, O Dhananjaya, go to the forest, with your permission, O scorcher of enemies, disregarding all the pairs of opposites, adopting the vow of silence, and walking in the way pointed out by knowledge.
33O destroyer of foes, the Shrutis say it, and I myself have seen it with my eyes, that one who is addicted to worldly objects can never obtain any kind of religious merit.
34Desirous of obtaining worldly objects, I have committed sin, which as the Shrutis declare, begets birth and death.
35Abandoning the whole of my kingdom, therefore, and all the worldly objects, I shall go to the forest, escaping from the worldly fetters, freed from grief, and without affection for anything.
36Do you govern this Earth, on which peace has been restored, and which has been freed of all its thorns. O best of Kuru's race, I do not require kingdom or pleasure.'
37Having said so, King Yudhishthira just stopped. His younger brother Arjuna then addressed him as follows.
38Do you govern this Earth, on which peace has been restored, and which has been freed of all its thorns. O best of Kuru's race, I do not require kingdom or pleasure.'
39Having said so, King Yudhishthira just stopped. His younger brother Arjuna then addressed him as follows.
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — विक्षुब्ध हृदय और शोक से जलते हुए धर्मात्मा युधिष्ठिर उस पराक्रमी महारथी कर्ण के लिए शोक करने लगे।
2बार-बार लम्बी साँसें लेते हुए उन्होंने अर्जुन से कहा — 'हे अर्जुन, यदि हम वृष्णियों और अन्धकों की नगरियों में भिक्षुओं के समान रहते, तो हमें यह दयनीय अन्त न देखना पड़ता, जो अपने ही कुटुम्बियों का उच्छेद करने से हुआ है।
3हमारे शत्रु कुरुओं ने समृद्धि पाई, जबकि हम जीवन के समस्त प्रयोजनों से वंचित हो गए; क्योंकि जब हम आत्मघात के दोषी हैं, तब धर्म के कौन-से फल हमें मिल सकते हैं?
4क्षत्रिय-धर्म को धिक्कार है, बल और शौर्य को धिक्कार है, और क्रोध को धिक्कार है, क्योंकि इन्हीं के कारण हम पर यह विपत्ति आ पड़ी है।
5धन्य हैं क्षमा, आत्मसंयम और पवित्रता, तथा त्याग, विनम्रता, अहिंसा और सत्य — जिनका पालन वन में रहने वाले तपस्वी करते हैं।
6किन्तु गर्व और अभिमान से भरे हुए हम लोभ, मूढ़ता और राज्य-भोग की इच्छा से इस दुर्दशा में आ गिरे।
7पृथ्वी का आधिपत्य पाने पर तुले हुए अपने उन कुटुम्बियों को रणभूमि में मारा गया देखकर हम शोक से इतने भर गए हैं कि तीनों लोकों का आधिपत्य देकर भी कोई हमें प्रसन्न नहीं कर सकता।
8हाय, पृथ्वी के लिए ऐसे राजाओं का वध करके, जो हमारे हाथों वध के योग्य नहीं थे, हम मित्रों से तथा जीवन के प्रयोजनों से ही वंचित होकर अस्तित्व का बोझ ढो रहे हैं।
9मांस के एक टुकड़े के लिए आपस में लड़ते कुत्तों के झुंड के समान हम पर महान् विपत्ति आ पड़ी है। वह मांस का टुकड़ा अब हमें प्रिय नहीं रहा; बल्कि उसे फेंक ही देना होगा।
10जो मारे गए हैं, वे समस्त पृथ्वी के लिए, सोने के पर्वतों के लिए अथवा इस लोक के समस्त अश्वों और गौओं के लिए भी मारे जाने योग्य नहीं थे।
11वे सब ईर्ष्या से भरे, समस्त सांसारिक वस्तुओं की खोज में लगे और क्रोध तथा भोग के वश होकर मृत्यु के मार्ग पर चलते हुए यमलोक चले गए।
12तपस्या, ब्रह्मचर्य, सत्य और त्याग का पालन करते हुए पिता ऐसे पुत्रों की कामना करते हैं जो सब प्रकार की समृद्धि से सम्पन्न हों।
13इसी प्रकार उपवासों, यज्ञों, व्रतों, पुण्यकर्मों और पवित्र संस्कारों से माताएँ गर्भ धारण करती हैं। फिर वे दस मास तक गर्भ को धारण किए रहती हैं।
14कष्ट में और फल की प्रतीक्षा में दिन बिताती हुई वे सदा अपने से पूछती रहती हैं — 'क्या ये कुशलपूर्वक गर्भ से बाहर आएँगे? क्या ये जन्म के बाद जीवित रहेंगे? क्या ये बलवान् होंगे और पृथ्वी पर सम्मानित होंगे? क्या ये हमें इस लोक और परलोक में सुख देंगे?'
15किन्तु उनके ये सब कर्म निष्फल हो गए। हाय, चूँकि चमकते कुण्डल पहने उनके तरुण पुत्र मारे गए हैं, इसलिए उनकी आशाएँ पूरी नहीं हुईं। इस लोक के सुखों का उपभोग किए बिना और पितरों तथा देवताओं के ऋण चुकाए बिना ही वे यमलोक चले गए।
16हे माता, हाय, वे राजा ठीक उसी समय मारे गए जब उनके माता-पिता उनके बल और ऐश्वर्य के फल भोगने की आशा कर रहे थे।
17वे सदा ईर्ष्यालु थे और सांसारिक वस्तुओं की लालसा रखते थे तथा सदा क्रोध और हर्ष के वश होते थे। इसलिए वे किसी समय अथवा किसी स्थान पर विजय के फल भोगने की आशा कभी नहीं कर सकते थे।
18मैं समझता हूँ कि (इस युद्ध में) मारे गए पांचाल और कुरु नष्ट हो गए; अन्यथा जिसने वध किया, वह अपने उस कर्म से समस्त आनन्दमय लोक प्राप्त करता।
19संसार पर आए इस विनाश की जड़ हम ही हैं। किन्तु दोष धृतराष्ट्र के पुत्र को दिया जाना चाहिए।
20दुर्योधन का हृदय सदा कुटिल था। सदा द्वेषी वह छल का व्यसनी था। यद्यपि हमने कभी उसका अपकार नहीं किया, तथापि वह सदा हमारे साथ विश्वासघात का आचरण करता रहा।
21न हमने अपना प्रयोजन सिद्ध किया और न उन्होंने अपना। न हमने उन्हें पराजित किया और न उन्होंने हमें। धृतराष्ट्र के पुत्र न इस पृथ्वी का भोग कर सके और न स्त्रियों तथा संगीत का।
22उन्होंने मन्त्रियों, मित्रों और शास्त्रज्ञ पुरुषों की सलाह नहीं सुनी। सचमुच वे अपने बहुमूल्य रत्नों, समृद्ध कोष और विशाल भूभाग का भोग न कर सके।
23हमारे प्रति पाले हुए द्वेष से जलते रहने के कारण वे सुख और शान्ति का भोग न कर सके। हमारी उन्नति देखकर दुर्योधन विवर्ण, पीला और दुर्बल पड़ गया। सुबल के पुत्र ने राजा धृतराष्ट्र को यह बात बताई। किन्तु लाड़-प्यार करने वाले पिता के समान धृतराष्ट्र ने अपने पुत्र की उस दुष्ट नीति को सहन कर लिया।
24निस्सन्देह विदुर और गंगा के महान् पुत्र की उपेक्षा करके तथा मोह के पूर्ण वश में रहकर अपने दुष्ट और लोभी पुत्र को रोकने में असावधानी बरतकर वे राजा भी मुझ अभागे के समान ही विनाश को प्राप्त हुए।
25निस्सन्देह सुयोधन ने अपने सहोदर भाइयों का वध करा कर और इस वृद्ध दम्पति को जलते हुए शोक में डालकर अपनी दीप्त कीर्ति खो दी। हमारे प्रति पाले हुए द्वेष से जलता हुआ दुर्योधन सदा पापी हृदयवाला था। और कौन उच्चकुलीन कुटुम्बी अपने कुटुम्बी के प्रति ऐसी भाषा का प्रयोग करता, जैसी उसने युद्ध की दृष्टि से कृष्ण की उपस्थिति में की?
26दुर्योधन की मूढ़ता से हम भी सदा के लिए नष्ट हो गए, उन सूर्यों के समान जो अपनी ही उष्णता से चारों ओर सब कुछ जला डालते हैं।
27वह दुष्ट पुरुष, शत्रुता का वह मूर्त रूप, हमारा दुर्भाग्य-नक्षत्र था। हाय, हाय, केवल दुर्योधन के कर्मों से हमारा यह वंश जड़ से उखड़ गया। जिनका हमें कभी वध नहीं करना चाहिए था उनका वध करके हमने संसार की निन्दा मोल ली है।
28पापकर्मा उस दुष्ट राजकुमार को, अपने ही कुल के उस उच्छेदक को, राजा के रूप में अभिषिक्त करके राजा धृतराष्ट्र को आज शोक करना पड़ रहा है।
29हमारे वीर शत्रु मारे गए। हमने पाप किया। उसका धन और राज्य चला गया। उनका वध करके हमारा क्रोध शान्त हो गया। किन्तु शोक मुझे अभिभूत किए जा रहा है।
30हे धनञ्जय, पाप का प्रायश्चित्त सदा पुण्यकर्मों से, उसे खुलकर स्वीकार करने से, पश्चात्ताप से, दान से, तपस्या से, सर्वस्व त्यागकर तीर्थयात्रा करने से और शास्त्रों के निरन्तर चिन्तन से होता है। इन सबमें जिसने त्याग का पालन किया है, वह नया पाप करने में असमर्थ माना जाता है।
31श्रुतियाँ कहती हैं कि जो त्याग का पालन करता है वह जन्म-मृत्यु से छूट जाता है, और सही मार्ग पाकर वह संयतचित्त पुरुष ब्रह्म को प्राप्त होता है।
32इसलिए हे धनञ्जय, हे शत्रुतापन, तुम्हारी अनुमति लेकर मैं वन को जाऊँगा — समस्त द्वन्द्वों की उपेक्षा करके, मौन का व्रत लेकर और ज्ञान द्वारा दिखाए गए मार्ग पर चलकर।
33हे शत्रुनाशक, श्रुतियाँ यह कहती हैं और मैंने स्वयं अपनी आँखों से देखा है कि जो सांसारिक वस्तुओं में आसक्त है, वह किसी प्रकार का धर्म-फल कभी प्राप्त नहीं कर सकता।
34सांसारिक वस्तुओं की कामना से मैंने पाप किया है, जो — जैसा श्रुतियाँ कहती हैं — जन्म और मृत्यु को जन्म देता है।
35इसलिए अपना सारा राज्य और समस्त सांसारिक वस्तुएँ त्यागकर मैं वन को जाऊँगा — सांसारिक बन्धनों से मुक्त होकर, शोक से छूटकर और किसी वस्तु के प्रति आसक्ति रखे बिना।
36तुम इस पृथ्वी पर शासन करो, जिस पर शान्ति स्थापित हो चुकी है और जो अपने समस्त काँटों से मुक्त कर दी गई है। हे कुरुश्रेष्ठ, मुझे न राज्य चाहिए और न भोग।'
37ऐसा कहकर राजा युधिष्ठिर चुप हो गए। तब उनके छोटे भाई अर्जुन ने उनसे इस प्रकार कहा।
38तुम इस पृथ्वी पर शासन करो, जिस पर शान्ति स्थापित हो चुकी है और जो अपने समस्त काँटों से मुक्त कर दी गई है। हे कुरुश्रेष्ठ, मुझे न राज्य चाहिए और न भोग।'
39ऐसा कहकर राजा युधिष्ठिर चुप हो गए। तब उनके छोटे भाई अर्जुन ने उनसे इस प्रकार कहा।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — विक्षुब्ध हृदय र शोकले जलिरहेका धर्मात्मा युधिष्ठिर ती पराक्रमी महारथी कर्णका लागि शोक गर्न थाले।
2बारम्बार लामो सास फेर्दै उनले अर्जुनलाई भने — 'हे अर्जुन, यदि हामी वृष्णि र अन्धकहरूका नगरीमा भिक्षुजस्तै बस्थ्यौँ भने हामीले यो दयनीय अन्त्य देख्नुपर्ने थिएन, जो आफ्नै कुटुम्बीहरूको उच्छेद गर्नाले भएको छ।
3हाम्रा शत्रु कुरुहरूले समृद्धि पाए, जबकि हामी जीवनका सम्पूर्ण प्रयोजनबाट वञ्चित भयौँ; किनभने जब हामी आत्मघातका दोषी छौँ, तब धर्मका कुन-कुन फल हामीले पाउन सक्छौँ?
4क्षत्रिय-धर्मलाई धिक्कार छ, बल र शौर्यलाई धिक्कार छ, र क्रोधलाई धिक्कार छ, किनभने यिनैका कारण हामीमाथि यो विपत्ति आइपरेको छ।
5धन्य छन् क्षमा, आत्मसंयम र पवित्रता, तथा त्याग, विनम्रता, अहिंसा र सत्य — जसको पालन वनमा बस्ने तपस्वीहरूले गर्दछन्।
6तर गर्व र अभिमानले भरिएका हामी लोभ, मूढता र राज्य-भोगको इच्छाले यस दुर्दशामा आइपुग्यौँ।
7पृथ्वीको आधिपत्य पाउन कस्सिएका आफ्ना ती कुटुम्बीहरूलाई रणभूमिमा मारिएको देखेर हामी शोकले यति भरिएका छौँ कि तीनै लोकको आधिपत्य दिएर पनि कसैले हामीलाई प्रसन्न पार्न सक्दैन।
8हाय, पृथ्वीका लागि यस्ता राजाहरूको वध गरेर, जो हाम्रा हातबाट वधयोग्य थिएनन्, हामी मित्रहरूबाट तथा जीवनका प्रयोजनहरूबाटै वञ्चित भई अस्तित्वको भारी बोकिरहेका छौँ।
9मासुको एउटा टुक्राका लागि आपसमा लड्ने कुकुरहरूको बथानजस्तै हामीमाथि महान् विपत्ति आइपरेको छ। त्यो मासुको टुक्रा अब हामीलाई प्रिय रहेन; बरु त्यसलाई फालिदिनुपर्नेछ।
10जो मारिएका छन्, तिनीहरू सम्पूर्ण पृथ्वीका लागि, सुनका पर्वतका लागि अथवा यस लोकका सम्पूर्ण अश्व र गाईका लागि पनि मारिनयोग्य थिएनन्।
11तिनीहरू सबै ईर्ष्याले भरिएका, सम्पूर्ण सांसारिक वस्तुको खोजीमा लागेका र क्रोध तथा भोगको वशमा परी मृत्युको मार्गमा हिँड्दै यमलोक गए।
12तपस्या, ब्रह्मचर्य, सत्य र त्यागको पालन गर्दै पिताहरूले यस्ता पुत्रको कामना गर्दछन् जो सबै प्रकारको समृद्धिले सम्पन्न होऊन्।
13त्यसै गरी उपवास, यज्ञ, व्रत, पुण्यकर्म र पवित्र संस्कारले आमाहरूले गर्भ धारण गर्दछन्। अनि उनीहरू दस महिनासम्म गर्भ धारण गरिरहन्छन्।
14कष्टमा र फलको प्रतीक्षामा दिन बिताउँदै उनीहरू सधैँ आफैँसँग सोधिरहन्छन् — 'के यिनीहरू कुशलपूर्वक गर्भबाट बाहिर आउनेछन्? के यिनीहरू जन्मपछि जीवित रहनेछन्? के यिनीहरू बलवान् हुनेछन् र पृथ्वीमा सम्मानित हुनेछन्? के यिनीहरूले हामीलाई यस लोक र परलोकमा सुख दिनेछन्?'
15तर उनीहरूका यी सबै कर्म निष्फल भए। हाय, किनभने चम्किएका कुण्डल लगाएका उनीहरूका तरुण छोराहरू मारिएका छन्, त्यसैले उनीहरूका आशा पूरा भएनन्। यस लोकका सुखको उपभोग नगरी र पितृ तथा देवताहरूका ऋण नचुकाई नै तिनीहरू यमलोक गए।
16हे आमा, हाय, ती राजाहरू ठीक त्यसै बेला मारिए जब उनीहरूका आमाबुबा उनीहरूको बल र ऐश्वर्यको फल भोग्ने आशा गरिरहेका थिए।
17तिनीहरू सधैँ ईर्ष्यालु थिए र सांसारिक वस्तुहरूको लालसा राख्थे तथा सधैँ क्रोध र हर्षको वशमा हुन्थे। त्यसैले तिनीहरूले कुनै समय अथवा कुनै स्थानमा विजयको फल भोग्ने आशा कहिल्यै गर्न सक्दैनथे।
18म ठान्दछु कि (यस युद्धमा) मारिएका पाञ्चाल र कुरुहरू नष्ट भए; अन्यथा जसले वध गर्यो, उसले आफ्नो त्यस कर्मले सम्पूर्ण आनन्दमय लोक प्राप्त गर्नेथियो।
19संसारमाथि आएको यस विनाशको जरो हामी नै हौँ। तर दोष धृतराष्ट्रका पुत्रलाई दिइनुपर्दछ।
20दुर्योधनको हृदय सधैँ कुटिल थियो। सधैँ द्वेषी ऊ छलको व्यसनी थियो। यद्यपि हामीले कहिल्यै उसको अपकार गरेनौँ, तापनि ऊ सधैँ हामीसँग विश्वासघातको आचरण गरिरह्यो।
21न हामीले आफ्नो प्रयोजन सिद्ध गर्यौँ न तिनीहरूले आफ्नो। न हामीले तिनीहरूलाई पराजित गर्यौँ न तिनीहरूले हामीलाई। धृतराष्ट्रका पुत्रहरूले न यस पृथ्वीको भोग गर्न सके न स्त्री तथा सङ्गीतको।
22तिनीहरूले मन्त्री, मित्र र शास्त्रज्ञ पुरुषहरूको सल्लाह सुनेनन्। साँच्चै तिनीहरूले आफ्ना बहुमूल्य रत्न, समृद्ध कोष र विशाल भूभागको भोग गर्न सकेनन्।
23हामीप्रति पालेको द्वेषले जलिरहेकाले तिनीहरूले सुख र शान्तिको भोग गर्न सकेनन्। हाम्रो उन्नति देखेर दुर्योधन विवर्ण, पहेँलो र दुर्बल भयो। सुबलका पुत्रले राजा धृतराष्ट्रलाई यो कुरा बताए। तर लाडप्यार गर्ने पिताजस्तै धृतराष्ट्रले आफ्ना पुत्रको त्यस दुष्ट नीतिलाई सहन गरे।
24निस्सन्देह विदुर र गङ्गाका महान् पुत्रको उपेक्षा गरेर तथा मोहको पूर्ण वशमा रहेर आफ्ना दुष्ट र लोभी पुत्रलाई रोक्नमा असावधानी गरेर ती राजा पनि म अभागीजस्तै विनाशमा पुगे।
25निस्सन्देह सुयोधनले आफ्ना सहोदर भाइहरूको वध गराएर र यस वृद्ध दम्पतीलाई जल्दो शोकमा पारेर आफ्नो दीप्त कीर्ति गुमायो। हामीप्रति पालेको द्वेषले जलिरहेको दुर्योधन सधैँ पापी हृदय भएको थियो। र कुन उच्चकुलीन कुटुम्बीले आफ्नो कुटुम्बीप्रति यस्तो भाषाको प्रयोग गर्थ्यो, जस्तो उसले युद्धको दृष्टिले कृष्णको उपस्थितिमा गर्यो?
26दुर्योधनको मूढताले हामी पनि सदाका लागि नष्ट भयौँ, ती सूर्यहरूजस्तै जसले आफ्नै तापले चारैतिर सबथोक जलाइदिन्छन्।
27त्यो दुष्ट पुरुष, शत्रुताको त्यो मूर्त रूप, हाम्रो दुर्भाग्य-नक्षत्र थियो। हाय, हाय, केवल दुर्योधनका कर्मले हाम्रो यो वंश जरैदेखि उखेलियो। जसको हामीले कहिल्यै वध गर्नुहुँदैनथ्यो, तिनको वध गरेर हामीले संसारको निन्दा मोल लियौँ।
28पापकर्मी त्यस दुष्ट राजकुमारलाई, आफ्नै कुलका त्यस उच्छेदकलाई, राजाका रूपमा अभिषिक्त गरेर राजा धृतराष्ट्रलाई आज शोक गर्नुपरिरहेको छ।
29हाम्रा वीर शत्रुहरू मारिए। हामीले पाप गर्यौँ। उसको धन र राज्य गयो। तिनको वध गरेर हाम्रो क्रोध शान्त भयो। तर शोकले मलाई अभिभूत पारिरहेको छ।
30हे धनञ्जय, पापको प्रायश्चित्त सधैँ पुण्यकर्मले, त्यसलाई खुलेर स्वीकार गर्नाले, पश्चात्तापले, दानले, तपस्याले, सर्वस्व त्यागेर तीर्थयात्रा गर्नाले र शास्त्रको निरन्तर चिन्तनले हुन्छ। यी सबैमा जसले त्यागको पालन गरेको छ, ऊ नयाँ पाप गर्न असमर्थ मानिन्छ।
31श्रुतिहरू भन्दछन् कि जसले त्यागको पालन गर्दछ ऊ जन्म-मृत्युबाट मुक्त हुन्छ, र सही मार्ग पाएर त्यो संयतचित्त पुरुष ब्रह्मलाई प्राप्त हुन्छ।
32त्यसैले हे धनञ्जय, हे शत्रुतापन, तिम्रो अनुमति लिएर म वनमा जानेछु — सम्पूर्ण द्वन्द्वको उपेक्षा गरेर, मौनको व्रत लिएर र ज्ञानले देखाएको मार्गमा हिँडेर।
33हे शत्रुनाशक, श्रुतिहरूले यही भन्दछन् र मैले आफैँ आफ्ना आँखाले देखेको छु कि जो सांसारिक वस्तुमा आसक्त छ, उसले कुनै प्रकारको धर्म-फल कहिल्यै प्राप्त गर्न सक्दैन।
34सांसारिक वस्तुहरूको कामनाले मैले पाप गरेको छु, जो — जस्तो श्रुतिहरू भन्दछन् — जन्म र मृत्युलाई जन्माउँछ।
35त्यसैले आफ्नो सारा राज्य र सम्पूर्ण सांसारिक वस्तु त्यागेर म वनमा जानेछु — सांसारिक बन्धनबाट मुक्त भई, शोकबाट छुटेर र कुनै वस्तुप्रति आसक्ति नराखी।
36तिमी यस पृथ्वीमा शासन गर, जसमा शान्ति स्थापित भइसकेको छ र जो आफ्ना सम्पूर्ण काँडाबाट मुक्त पारिएको छ। हे कुरुश्रेष्ठ, मलाई न राज्य चाहिन्छ न भोग।'
37यसो भनेर राजा युधिष्ठिर चुप भए। तब उनका भाइ अर्जुनले उनलाई यसरी भने।
38तिमी यस पृथ्वीमा शासन गर, जसमा शान्ति स्थापित भइसकेको छ र जो आफ्ना सम्पूर्ण काँडाबाट मुक्त पारिएको छ। हे कुरुश्रेष्ठ, मलाई न राज्य चाहिन्छ न भोग।'
39यसो भनेर राजा युधिष्ठिर चुप भए। तब उनका भाइ अर्जुनले उनलाई यसरी भने।