Rajadharmanushasana Parva — The duties of a king, further described.
Volume VII — Shanti Parva (I) · Chapter 69
Sanskrit
1युधिष्ठिर उवाच पार्थिवेन विशेषेण किं कार्यमवशिष्यते। कथं रक्ष्यो जनपदः कथं जेयाश्च शत्रवः॥
2कथं चारं प्रयुञ्जीत वर्णान् विश्वासयेत् कथम्। कथं भृत्यान् कथं दारान् कथं पुत्रांश्च भारत॥
3भीष्म उवाच राजवृत्तं महाराज शृणुष्वावहितोऽखिलम्। यत् कार्यं पार्थिवेनादौ पार्थिवप्रकृतेन वा॥
4आत्मा जेयः सदा राज्ञा ततो जेयाश्च शत्रवः। अजितात्मा नरपतिविजयेत कथं रिपून्॥
5एतावानात्मविजयः पञ्चवर्गविनिग्रहः। जितेन्द्रियो नरपतिर्बाधितुं शक्नुयादरी॥
6न्यसेत गुल्मान् दुर्गेषु सन्धौ च कुरुनन्दन। नगरोपवने चैव पुरोद्यानेषु चैव ह॥ संस्थानेषु च सर्वेषु पुरेषु नगरेषु च। मध्ये च नरशार्दूल तथा राजनिवेशने॥
7प्रणिधींश्च ततः कुर्याज्जडान्धबधिराकृतीन्। पुंसः परीक्षितान् प्राज्ञान् क्षुत्पिपासाश्रमक्षयान्॥
8अमात्येषु च सर्वेषु मित्रेषु विविधेषु च। पुत्रेषु च महाराज प्रणिदध्यात् समाहितः॥ पुरे जनपदे चैव तथा सामन्तराजसु। यथा न विद्युरन्योन्यं प्रणिधेयास्तथा हि ते॥
9चारांश्च विद्यात् प्रहितान् पुरेण भरतर्षभ। आपणेषु विहारेषु समाजेषु च भिक्षुषु॥ आरामेषु तथोद्याने पण्डितानां समागमे। देशेषु चत्वरे चैव सभास्वावसथेषु च॥
10एवं विचिनुयाद् राजा परचारं विचक्षणः। चारे हि विदिते पूर्वं हितं भवति पाण्डव॥
11यदा तु हीनं नृपतिर्विद्यादात्मानमात्मना। अमात्यैः सह सम्मन्त्र्य कुर्यात् संधि बलीयसा॥
12अज्ञायमाने हीनत्वे संधिं कुर्यात् परेण वै। लिप्सुर्वा कंचिदेवार्थं त्वरमाणो विचक्षणः॥
13गुणवन्तो महोत्साहा धर्मज्ञाः साधवश्च ये। संदधीत नृपस्तैश्च राष्ट्र धर्मेण पालयन्॥
14उच्छिद्यमानमात्मानं ज्ञात्वा राजा महामतिः। पूर्वापकारिणो हन्याल्लोकद्विशंश्च सर्वशः॥
15यो नोपकर्तुं शक्नोति नोपकर्तुं महीपतिः। न शक्यरूपश्चोद्धर्तुमुपेक्ष्यस्तादृशो भवेत्॥
16यात्रायां यदि विज्ञातमनाक्रन्दमनन्तरम्। व्यासक्तं च प्रमत्तं च दुर्बलं च विचक्षणः॥ यात्रामाज्ञापयेद् वीरः कल्यः पुष्टबलः सुखी। पूर्वं कृत्वा विधानं च यात्रायां नगरे तथा॥
17न च वश्यो भवेदस्य नृपो यश्चातिवीर्यवान्। हीनश्च बलवीर्याभ्यां कर्षयंस्तत्परो वसेत्॥
18राष्ट्रं च पीडयेत् तस्य शस्त्राग्निविषमूर्च्छनैः। अमात्यवल्लभानां च विवादास्तस्य कारयेत्॥
19वर्जनीयं सदा युद्धं राज्यकामेन धीमता। उपायैस्त्रिभिरादानमर्थस्याह बृहस्पतिः॥
20सान्त्वेन तु प्रदानेन भेदेन च नराधिप। यदर्थं शक्नुयात् प्राप्तुं तेन तुष्येत पण्डितः॥
21आददीत बलिं चापि प्रजाभ्यः कुरुनन्दन। स षड्भागमपि प्राज्ञस्तासामेवाभिगुप्तये॥
22दशधर्मतेभ्यो यद् वसु बह्वल्पमेव च। तदाददीत सहसा पौराणां रक्षणाय वै॥
23यथा पुत्रास्तथा पौत्रा द्रष्टव्यास्ते न संशयः। भक्तिश्चैषां न कर्तव्या व्यवहारे प्रदर्शिते॥
24श्रोतुं चैव न्यसेद् राजा प्राज्ञान् सर्वार्थदर्शिनः। व्यवहारेषु सततं तत्र राज्यं प्रतिष्ठितम्॥
25आकरे लवणे शुल्के तरे नागबले तथा। न्यसेदमात्यान् नृपतिः स्वाप्तान् वा पुरुषान् हितान्।।२९
26सम्यग्दण्डधरो नित्यं राजा धर्ममवाप्नुयात्। नृपस्य सततं दण्डः सम्यग् धर्मः प्रशस्यते॥
27वेदवेदाङ्गवित् प्राज्ञः सुतपस्वी नृपो भवेत्। दानशीलश्च सततं यज्ञशीलश्च भारत॥
28एते गुणाः समस्ताः स्युपस्य सततं स्थिराः। व्यवहारलोपे नृपतेः कुतः स्वर्गः कुतो यशः॥
29यदा तु पीडितो राजा भवेद् राजा बलीयसा। तदाभिसंश्रयेद् दुर्गं बुद्धिमान् पृथिवीपतिः॥
30विधावाक्रम्य मित्राणि विधानमुपकल्पयेत्। सामभेदान् विरोधार्थं विधानमुपकल्पयेत्॥
31घोषान् न्यसेत मार्गेषु ग्रामानुत्थापयेदपि। प्रवेशयेच्च तान् सर्वान् शाखानगरकेष्वपि॥
32ये गुप्ताश्चैव दुर्गाश्च देशास्तेषु प्रवेशयेत्। धनिनो बलमुख्यांश्च सान्त्वयित्वा पुनः पुनः॥
33शस्याभिहारं कुर्याच्च स्वयमेव नराधिपः। असम्भवे प्रवेशस्य दहेद् दावाग्निना भृशम्॥
34क्षेत्रस्थेषु च सस्येषु शत्रोरुपजयेन्नरान्। विनाशयेद् वा तत् सर्वं बलेनाथ स्वकेन वा॥
35नदीमार्गेषु च तथा संक्रमानवसादयेत्। जलं विस्त्रावयेत् सर्वमविस्त्राव्यं च दूषयेत्॥
36तदात्वेनायतीभिश्च निवसेद् भूम्यनन्तरम्। प्रतीघातं परस्याजौ मित्रकार्येऽप्युपस्थिते।॥
37दुर्गाणां चाभितो राजा मूलच्छेदं प्रकारयेत्। सर्वेषां क्षुद्रवृक्षाणां चैत्यवृक्षान् विवर्जयेत्॥
38प्रवृद्धानां च वृक्षाणां शाखां प्रच्छेदयेत् तथा। चैत्यानां सर्वथा त्याज्यमपि पत्रस्य पातनम्॥
39प्रगण्डीः कारयेत् सम्यगाकाशजननीस्तदा। आपूरयेच्च परिखां स्थाणुनक्रझषाकुलाम्॥
40संकटद्वारकाणि स्युरुच्छ्वासार्थं पुरस्य च। तेषां च द्वारवद् गुप्तिः कार्या सर्वात्मना भवेत्॥
41द्वारेषु च गुरूण्येव यन्त्राणि स्थापयेत् सदा। आरोपयेच्छतघ्नीश्च स्वाधीनानि च कारयेत्॥
42काष्ठानि चाभिहार्याणि तथा कूपांश्च खानयेत्। संशोधयेत् तथा कूपान् कृतपूर्वान् पयोऽर्थिभिः॥
43तृणच्छन्नानि वेश्मानि पङ्केनाथ प्रलेपयेत्। निहरेच्च तृणं मासि चैत्रे वह्निभयात् तथा॥
44नक्तमेव च भक्तानि पाचयेत नराधिपः। न दिवा ज्वालयेदग्निं वर्जयित्वाऽऽग्निहोत्रिकम्॥
45कर्मारारिश्शालासु ज्वलेदग्निः सुरक्षितः। गृहाणि च प्रवेश्यान्तर्विधेयः स्याद्भुताशनः॥
46महादण्डश्च तस्य स्याद् यस्याग्निवै दिवा भवेत्। प्रघोषयेदथैवं च रक्षणार्थं पुरस्य च॥
47भिक्षुकांश्चाक्रिकांश्चैव क्लीवोन्मत्तान् कुशीलवान्। बाह्यान् कुर्यान्नरश्रेष्ठ दोषाय स्युर्हि तेऽन्यथा॥
48चत्वरेष्वथ तीर्थेषु सभास्वावसथेषु च। यथार्थवर्णं प्रणिधिं कुर्यात् सर्वस्य पार्थिवः॥
49विशालान् राजमार्गाश्च कारयीत नराधिपः। प्रपाश्च विपणांश्चैव यथोद्देशं समाविशेत्॥
50भाण्डागारायुधागारान् योधागारांश्च सर्वशः। अश्वागारान् गजागारान् बलाधिकरणानि च॥ परिखाश्चैव कौरव्य प्रतोलीनिष्कुटानि च। न जात्वन्यः प्रपश्येत मुह्यमेतद् युधिष्ठिर॥
51अर्थसंनिचयं कुर्याद् राजा परबलार्दितः। तैलं वसा मधु घृतमौषधानि च सर्वशः॥
52अङ्गारकुशमुजानां पलाशशरवर्णिनाम्। यवसेन्धनादिग्धानां कारयीत च संचयान्॥ आयुधानां च सर्वेषां शक्त्य॒श्विासवर्मणाम्। संचयानेवमादीनां कारयीत नराधिपः॥
53औषधानि च सर्वाणि मूलानि च फलानि च। चतुर्विधांश्च वैद्यान् वै संगृह्णीयाद् विशेषतः॥ नटांश्च नर्तकांश्चैव मल्लान् मायाविनस्तथा। शोभयेयुः पुरवरं मोदयेयुश्च सर्वशः॥
54यतः शङ्का भवेच्चापि भृत्यतोऽथापि मन्त्रितः। पौरेभ्यो नृपतेर्वापि स्वाधीनान् कारयीत तान्॥
55कृते कर्मणि राजेन्द्र पूजयेद् धनसंचयैः। दानेन च यथार्हेण सान्त्वेन विविधेन च॥
56निर्वेदयित्वा तु परं हत्वा वा कुरुनन्दन। ततोऽनृणो भवेद् राजा यथा शास्त्रे निदर्शितम्॥
57राज्ञा सप्तैव रक्ष्याणि तानि चैव निबोध मे। आत्मामात्याश्च कोशाश्च दण्डो मित्राणि चैव हि॥ तथा जनपदाश्चैव पुरं च कुरुनन्दन। एतत् सप्तात्मकं राज्यं परिपाल्यं प्रयत्नतः॥
58पाङ्गद्धण्यं त्रिवर्गं च त्रिवर्गपरमं तथा। यो वेत्ति पुरुषव्याघ्र स भुक्कते पृथिवीमिमाम्॥
59पाड्गुण्यमिति यत् प्रोक्तं तन्निबोध युधिष्ठिर। संधानासनमित्येव यात्रासंधानमेव च॥ विगृह्यासनमित्येव यात्रां सम्परिगृह्य च। द्वैधीभावस्तथान्येषां संश्रयोऽथ परस्य च॥
60त्रिवर्गश्चापि यः प्रोक्तस्तमिहैकमनाः शृणु। क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च त्रिवर्गः परमस्तथा॥ धर्मश्चार्थश्च कामश्च सेवितव्योऽथ कालतः। धर्मेण च महीपालश्चिरं पालयते महीम्॥
61अस्मिन्नर्थे च श्लोकौ द्वौ गीतावङ्गिरसा स्वयम्। यादवीपुत्र भद्रं ते तावपि श्रोतुमर्हसि॥
62कृत्वा सर्वाणि कार्याणि सम्यक् सम्पाल्य मेदिनीम्। पालयित्वा तथा पौरान् परत्र सुखमेधते॥
63किं तस्य तपसा राज्ञः किं च तस्याध्वरैरपि। सुपालितप्रजो यः स्यात् सर्वधर्मविदेव सः॥
64युधिष्ठिर उवाच दण्डनीतिश्च राजा च समस्तौ तावुभावपि। कस्य किं कुर्वतः सिद्ध्येत् तन्मे ब्रूहि पितामह॥
65भीष्म उवाच महाभाग्यं दण्डनीत्याः सिद्धः शब्दैः सहेतुकैः। शृणु मे शंसतो राजन् यथावदिह भारत॥
66दण्डनीतिः स्वधर्मेभ्यश्चातुर्वण्र्यं नियच्छति। प्रयुक्ता स्वामिना सम्यगधर्मेभ्यो नियच्छति॥
67चातुर्वर्ण्य स्वकर्मस्थे मर्यादानामसंकरे। दण्डनीतिकृते क्षेमे प्रजानामकुतोभये॥ स्वाम्ये प्रयत्नं कुर्वन्ति त्रयो वर्णा यथाविधि। तस्मादेव मनुष्याणां सुखं विद्धि समाहितम्॥
68कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणम्। इति ते संशयो मा भूद् राजा कालस्य कारणम्।।७९।
69दण्डनीत्यां यदा राजा सम्यक् कात्स्न्येन वर्तते। तदा कृतयुगं नाम कालसृष्टं प्रवर्तते॥
70ततः कृतयुगे धर्मो नाधर्मो विद्यते क्वचित्। सर्वेषामेव वर्णानां नाधर्मे रमते मनः॥
71योगक्षेमाः प्रवर्तन्ते प्रजानां नात्र संशयः। वैदिकानि च सर्वाणि भवन्त्यपि गुणान्युत॥
72ऋतवश्च सुखाः सर्वे भवन्त्युत निरामयाः। प्रसीदन्ति नराणां च स्वरवर्णमनांसि च॥
73व्याधयो न भवन्त्यत्र नाल्पायुर्दृश्यते नरः। विधवा न भवन्त्यत्र कृपणो न तु जायते॥
74अकृष्टपच्या पृथिवी भवन्त्योषधयस्तथा। त्वक्पत्रफलमूलानि वीर्यवन्ति भवन्ति च॥
75नाधर्मो विद्यते तत्र धर्म एव तु केवलम्। इति कार्तयुगानेतान् धर्मान् विद्धि युधिष्ठिर।॥
76दण्डनीत्यां यदा राजा त्रीनंशाननुवर्तते। चतुर्थमंशमुत्सृज्य तदा त्रेता प्रवर्तते॥
77अशुभस्य चतुर्थांशस्त्रीनंशाननुवर्तते। कृष्टपच्यैव पृथिवी भवन्त्योषधयस्तथा॥
78अर्धं त्यक्त्वा यदा राजा नीत्यर्धमनुवर्तते। ततस्तु द्वापरं नाम स कालः सम्प्रवर्तते॥
79अशुभस्य यदा त्वधं द्वावंशावनुवर्तते। कृष्टपच्यैव पृथिवी भवत्यर्धफला तथा॥
80दण्डनीतिं परित्यज्य यदा कात्स्येन भूमिपः। प्रजाः क्लिश्नात्ययोगेन प्रवर्तेत तदा कलिः॥
81कलावधर्मो भूयिष्ठं धर्मो भवति न क्वचित्। सर्वेषामेव वर्णानां स्वधर्माच्च्यवते मनः॥
82शूद्रा भैक्षेण जीवन्ति ब्राह्मणाः परिचर्यया। योगक्षेमस्य नाशश्च वर्तते वर्णसंकरः॥
83वैदिकानि च कर्माणि भवन्ति विगुणान्युत। ऋतवो न सुखाः सर्वे भवन्त्यामयिनस्तथा॥
84ह्रसन्ति च मनुष्याणां स्वरवर्णमनांस्युत। व्याधयश्च भवन्त्यत्र म्रियन्ते च गतायुषः॥
85विधवाश्च भवन्त्यत्र नृशंसा जायते प्रजा। क्व चिद् वर्षति पर्जन्यः क्वचित् सस्यं प्ररोहति॥
86रसाः सर्वे क्षयं यान्ति यदा नेच्छति भूमियः। प्रजाः संरक्षितुं सम्यग् दण्डनीतिसमाहितः॥
87राजा कृतयुगस्रष्टा त्रेताया द्वापरस्य च। युगस्य च चतुर्थस्य राजा भवति कारणम्॥
88कृतस्य करणाद् राजा स्वर्गमत्यन्तमश्नुते। त्रेतायाः करणाद् राजा स्वर्गं नात्यन्तमश्नुते॥
89प्रवर्तनाद् द्वापरस्य यथाभागमुपाश्नुते। कलेः प्रवर्तनाद् राजा पापमत्यन्तमश्नुते॥
90ततो वसति दुष्कर्मा नरके शाश्वतीः समाः। प्रजानां कल्मषे मग्नोऽकीर्तिं पापं च विन्दति॥
91दण्डनीतिं पुरस्कृत्य विजानन् क्षत्रियः सदा। अनवाप्तं च लिप्सेत लब्धं च परिपालयेत्॥
92लोकस्य सीमन्तकरी मर्यादा लोकभाविनी। सम्यड्नीता दण्डनीतिर्यथा माता यथा पिता॥
93यस्यां भवन्ति भूतानि तद् विद्धि मनुजर्षभ। एष एव परो धर्मो यद् राजा दण्डनीतिमान्॥
94तस्मात् कौरव्य धर्मेण प्रजा: पालय नीतिमान्। एवंवृत्तः प्रजा रक्षन् स्वर्ग जेतासि दुर्जयम्॥
English
1Yudhishthira said 'What other special duties remain for the king to satisfy? How should he protect his kingdom and how vanquish his foes.
2How should he engage his spies? How should he create confidence in the four orders of his subjects, his own servants, wives, and sons, O Bharata?
3Bhishma said 'Listen, O king, with attention to the various duties of kings,-to those acts which the king or one who is in his position should first do.
4The king should first conquer himself and then try to subdue his enemies. He can a king who has not been able to conquer his own self be able to conquer his enemies?
5The conquest of these, viz., the five objects, is tantamount to the conquest of self. The king who has governed his senses is capable to resist his enemies.
6He should place infantry in his forts, frontiers, towns, parks, and pleasure gardens, O delighter of the Kurus, as also, in all places where he himself goes, and within his own palace, O foremost of men.
7He should appoint as spies men looking like idiots or like those who are blind and deaf. These should all be well-tried persons who are endued with wisdom, and who are able to bear hunger and thirst.
8With proper attention the king should engage his spies to watch the actions of all his counsellors and friends and sons, in his city and the provinces, and in the territories of feudatory chiefs. His spies should be so employed that they may not know one another.
9He should also, O foremost of Bharatas, know the spies of his enemies by himself placing spies in shops and places of amusement, amid gatherings of people, among beggars, in his pleasure gardens and parks, in meetings and assemblages of the learned, in the country, in public places, in the court, and in the houses of the citizens.
10An intelligent king may thus ascertain the spies sent by his enemies. If these be known, the king may derive iinmense benefit, O son of Pandu.
11When the king, after seeing everything finds himself weak, he should then, consulting with his ministers make peace with a stronger foe.
12The wise king should quickly make peace with enemies even when he knows that he is not weak, if he can derive any advantage out of it.
13Engaged in protecting his kingdom piously the king should make peace with accomplished persons capable of great work, virtuous and honest.
14When the king finds himself overtaken with danger and about to be ruined, he should kill all offenders whom he had overlooked before and all such persons as are marked out by the people.
15A king should not deal with a person who can neither benefit nor injure him, or with one who cannot save himself from distress,
16As regards military operations, a king, who knows his own strength, should, commanding a large army cheerfully and courageously give the order to march, without announcing his destination, against one shorn of allies and friends or already at war with another and hence careless or one weaker than himself, having first made arrangements for the protection of his own city.
17A king should not for ever live under a more powerful king. Though weak, he should try to assail the stronger and resolved upon this continue to rule his own.
18He should assail the kingdom of the stronger one by neans of weapons fire, and the administering of poison. He should also create dissensions amongst his ministers and servants.
19Brihaspati has said that an intelligent king should always avoid war for the acquisition of territory. The acquisition of territories should be made by the three well-known means (of conciliation, gift, and dissension).
20The wise king should be satisfied with those acquisitions that are made by means of conciliation, gift, and dissension.
21The king, O delighter of the Kurus, should take a sixth of the incomes of his subjects as tribute for performing the duties of their protection.
22He should also take away by force the wealth, much or little, of the ten sorts of offenders mentioned in the scriptures, for the protection of his subjects.
23A king should, forsooth, consider his subjects as his own children. In settling their disputes, however, he should not show any mercy.
24For hearing the charges and defences in judicial suits, the king should always appoint wise persons endued with a knowledge of worldly affairs, for the state really depends upon a proper administration of justice.
25The king should appoint honest and trustworthy men to look after his mines, salt, grain, ferries, and elephant corps.
26The king, who always judiciously holds the rod of punishment, acquires great merit. The proper regulation of punishment is the great duty of kings and deserves great praise.
27The king should master the Vedas and their auxiliaries, be possessed of wisdom, engaged in penances, charitable, and devoted to the celebration of sacrifices.
28All these qualities should always be in a king. If the king fails to administer justice, he can neither acquire heaven nor fame.
29If a king be attacked by a stronger one, the former, if intelligent, should seek refuge in a fort.
30Collecting his friends for consultation, he should devise proper means. Adopting the policy of conciliation and of creating dissensions, he should devise means for fighting with the assailants.
31He should place the inhabitants of the woods on the high roads, and, it, necessary, cause whole villages to be removed, removing all the inhabitants of minor towns or on the outskirts of great cities.
32Giving repeated assurances to his wealthy subjects and the principal officers of the army, he should make the dwellers of the open country to take refuge in well-protected forts.
33He should deposit all sorts of grain in his forts. If that is impossible, he should destroy them completely by fire.
34He should engage men for destroying the crops on the fields of the enemy. Failing to do this, he should destroy those crops to do this, he should destroy those crops by means of his own men.
35He should destroying all the bridges over the rivers in his kingdom. He should draw out the waters of all the tanks in his territories, or, if incapable to do so, cause them to be poisoned.
36Disregarding the duty of protecting his friends, he should, considering present and future circumstances, seek the protection of another king who may happen to be the foe of his foe and who may be capable to fight with his enemy on the field of battle.
37He should demolish all the minor forts in his kingdom. He should also cut down all the smaller trees except those called Chaitya.
38He should cause the branches of all large threes to be cut off, but he should not touch the very leaves of Chaitya ones.
39He should erect outer ramparts round his forts, and fill his trenches with water, putting pointed stakes at their bottom and filling them with crocodiles and sharks.
40He should keep small outlets in his walls for firing guns from his fort, and carefully make arrangements for their defence like that of the greater gates.
41In all his gates he should place destructive engines. He should place on ramparts Shataghnis and other weapons.
42He should lay by wood for fuel and dig and repair wells for supply of water to the garrison.
43He should have all houses made of grass and straw plastered over with mud, and if it is summer, he should, from fear of fire, collect in a safe place all the stores of grass and straw.
44He should order all food to be cooked at night. No fire should be lighted during the day, except for the daily Homa.
45Particular care should be taken of the fires lighted in smitheries and lying-in chambers. Fires in the houses of the inhabitants should be well covered.
46For the better protection of the city, it should be announced that a person, lighting fires in the day time, will be sufficiently punished.
47During such times, all beggars, cartmen, eunuchs, lunatics, should, O foremost of men, be driven out of the town, for if they are allowed to remain, evil will come.
48In places of public resort, in Tirthas, in assemblies and in the houses of the citizens, the king should keep capable spies.
49The king should have wide roads constructed, and open up shops, and places for the distribution of water, at proper stations.
50Shops of necessary articles, arsenals, camps and quarters for soldiers, stables for horses and elephants, encampments, of soldiers, trenches, streets and lanes, houses and pleasure gardens should be so made that their situations may not be known to others, O Yudhishthira.
51A king, who is attacked by a hostile army, should collect wealth, and store oil and fat and honey, and clarified butter, and medicines of all sorts,
52And charcoal and munja grass, leaves, arrows, scribes and draftsmen, grass, fuel, poisoned arrows, weapons of all sorts such as darts, swords, lances and others, The king should store such articles.
53He should especially keep ready various drugs, roots and fruits, the four kinds of physicians, actors and dancers, athletes, and persons capable of assuming various disguises. He should adorn his capital and please all his subjects.
54The king should speedily subjugate such persons as may cause fear, be they his servants or counsellors or citizens or neighbouring kings.
55Whenever any of his work is done the king should reward those who have helped in its accomplishment with wealth and other becoming presents and grateful speeches.
56It has been laid down in the scriptures, O delighter of the Kurus, that a king satisfies his debt when he defeats his foe or kills him at once.
57A king should take care of seven things. Listen to me as I name them. They are his own self, his ministers, his treasury, his servants for inflicting punishments, his friends, his provinces, and his capital. He should carefully protect his kingdom consisting of these seven limbs.
58That king, O foremost of man, who is conversant with the collection of six and three objects, and the high collection of three, gains the sovereignty of the whole Earth.
59Hear, O Yudhishthira, what is called the aggregate of six. They are ruling peacefully after making a treaty (with the foe), marching to battle, creating disunion among the enemy, concentration of army for filling the enemy with fear, preparation for war with readiness for peace, and alliances with others.
60Listen now with attention to what are the triple objects. They are decrease, maintenance of what is, and growth. The great three fold objects consist of religion, Profit and Pleasure. These should be followed judiciously. By the help of religion a king succeeds in ruling the Earth for ever.
61Regarding this matter, Angirasa's son Brihaspati himself has recited two verses. Blessed be you, O son of Devaki, you should
62'Having satisfied all his duties and having protected the Earth, and having also protected the cities, a king enjoys great happiness in heaven.
63Of what use are penances to that king, and what need has he of sacrifices who protects his people properly? Such a king should be known as one conversant with every virtue.
64Yudhishthira said There is the science of punishment; there is the king, and there are the subjects. Tell me, O grandfather, what advantage is derived by one of those from the others.
65Bhishma said Listen to me, O king, as I describe, O Bharata, the great virtues of the science of punishment in weighty and sacred words.
66The science of punishment compels all men to satisfy the duties of their respective orders. Properly administered, it compels people to perform virtuous acts.
67When the four orders perform their respective duties, when all healthy restrictions are kept up, when peace and happiness emanate from the science of punishment when the people are shorn of all fear, and the three higher orders try according to their respective duties, to preserve harmony people become truly happy at such times.
68You should not doubt whether it is the king that makes the age, or, it is the age that makes the king; the truth is that the king makes the age.
69When the king rules depending entirely on the science of punishment the foremost of ages called Krita is then said flourish.
70Righteousness prevails in the Krita age. Nothing unrighteous exists then; the four orders are not inclined to take any pleasure in unrighteousness.
71Forsooth, all men succeed in acquiring the objects they seek and preserving those that have been acquired. All the Vedic rites yield merit.
72All the seasons are delightful and free from evil. The voice pronunciation, and minds of all men became clear and delightful.
73Ailments disappear and all men enjoy long lives. Wives do not become widows, and no person becomes a miser.
74The Earth yield crops without being cultivated and herbs and plants grow abundantly. Barks, leaves, fruits, and roots, become strong and profuse.
75No unrighteousness is seen. Nothing but righteousness exists. These are the characteristics, O Yudhishthira, of the Krita.
76When the king depends upon only three of the four parts of the science of punishment leaving out a fourth, the age called Treta sets in.
77A fourth part of unrighteousness sets in by the observance of the great science by threefourths. The Earth gives crops but waits for cultivation; the herbs and plants grow by cultivation.
78When the king follows the great science by only a half, leaving out the other half, then the age that sets in is called Dvapara.
79A half of unrighteousness follows the observance of the great science by half. The Earth yields crops by half and that even by tillage.
80When the king, leaving aside the great science altogether, oppresses his subjects by all manner and means the age that sets in is called Kali.
81During the age called Kali, unrighteousness assumes the full proportion and nothing of righteousness is seen. The hearts of men of all the orders, are disinclined to their respective duties.
82Shudras live by adopting lives of mendicancy, and Brahmanas live by serving others. Men cannot acquire the objects they seek and preserve those already acquired. Intermixture of the four castes takes place.
83Vedic rites fail to yield fruits. All the seasons eases to the delightful and visited by evils.
84The voice, pronunciation, and minds of men lose power. Diseases appear, and men die untimely.
85Wives become widows, and many cruel men appear; the clouds do not rain in seasons and crops fail.
86All kinds of moisture also fail, when the king does not, by duly following the great science, protect the subjects.
87The king is the creator of the Krita age, of the Treta, and of the Dvapara. The king is the creator of the fourth age (called Kali).
88If he creates the Krita age, he acquires eternal heaven. If he creates the Treta age, he acquires heaven for a limited period.
89If he creates the Dvapara, he attains to blessedness in heaven in proportion to his merits. By creating the Kali age, the king incurs a heavy sin.
90Sullied by wickedness, he suffers in hell for numberless years, for being drowned in the sins of his subjects, he incurs great sin and infamy himself.
91Following the great science the learned Kshatriya should try to acquire those objects which he seeks and protect those which he has already acquired.
92The science of punishment, which establishes all men in the observance of their respective duties, which is the basis of all healthy distinctions, and which truly keeps up the world and sets it agoing if properly administered, protects all men like parents protecting their children.
93Know, O foremost of men, that the very lives of creatures depend upon it. The greatest merit of a king consists in his acquaintance with the science of punishment and administering it properly.
94Therefore, O you of Kuru's race, protect your subjects righteously, with the help of that great science. By protecting your subjects and adopting such a conduct, you will, forsooth, attain to such blessedness in heaven which cannot be easily acquired.
Hindi
1युधिष्ठिर ने कहा — राजा को और कौन-से विशेष धर्म पूरे करने शेष रहते हैं? वह अपने राज्य की रक्षा किस प्रकार करे और अपने शत्रुओं को किस प्रकार परास्त करे?
2वह अपने गुप्तचरों को किस प्रकार नियुक्त करे? हे भरत, वह अपनी प्रजा के चारों वर्णों में, अपने सेवकों में, पत्नियों में तथा पुत्रों में विश्वास किस प्रकार उत्पन्न करे?
3भीष्म ने कहा — हे राजन्, राजाओं के विविध धर्मों को — उन कर्मों को जिन्हें राजा अथवा उसके पद पर स्थित पुरुष को सर्वप्रथम करना चाहिए — ध्यानपूर्वक सुनो।
4राजा को पहले स्वयं को जीतना चाहिए, तत्पश्चात् शत्रुओं को वश में करने का प्रयत्न करना चाहिए। जो राजा अपने आप को नहीं जीत सका, वह भला अपने शत्रुओं को कैसे जीत सकेगा?
5इन पाँच विषयों की विजय ही आत्मविजय के तुल्य है। जिस राजा ने अपनी इन्द्रियों पर शासन किया है, वही अपने शत्रुओं का सामना करने में समर्थ होता है।
6हे कुरुनन्दन, उसे अपने दुर्गों, सीमान्तों, नगरों, उपवनों तथा क्रीड़ा-उद्यानों में पैदल सैनिक नियुक्त करने चाहिए; और हे नरश्रेष्ठ, उन सब स्थानों में भी जहाँ वह स्वयं जाता है, तथा अपने राजभवन के भीतर भी।
7उसे गुप्तचरों के रूप में ऐसे मनुष्य नियुक्त करने चाहिए जो जड़ के समान अथवा अन्धे और बहरे के समान दिखते हों। ये सब भली-भाँति परखे हुए, बुद्धि से सम्पन्न तथा भूख और प्यास सहने में समर्थ होने चाहिए।
8राजा को यथोचित सावधानी से अपने गुप्तचरों को अपने समस्त मन्त्रियों, मित्रों तथा पुत्रों के कर्मों पर — अपने नगर में, प्रान्तों में तथा सामन्त राजाओं के प्रदेशों में — दृष्टि रखने के लिए नियुक्त करना चाहिए। उसके गुप्तचर इस प्रकार नियुक्त हों कि वे एक-दूसरे को न जानें।
9हे भरतश्रेष्ठ, उसे दुकानों तथा मनोरंजन के स्थानों में, जनसमूहों के बीच, भिखारियों में, अपने क्रीड़ा-उद्यानों तथा उपवनों में, विद्वानों की सभाओं और समागमों में, देश में, सार्वजनिक स्थानों में, राजसभा में तथा नगरवासियों के घरों में स्वयं गुप्तचर बिठाकर अपने शत्रुओं के गुप्तचरों को भी जान लेना चाहिए।
10बुद्धिमान् राजा इस प्रकार अपने शत्रुओं द्वारा भेजे गए गुप्तचरों का पता लगा सकता है। हे पाण्डुपुत्र, यदि ये ज्ञात हो जाएँ तो राजा को असीम लाभ हो सकता है।
11जब राजा सब कुछ देखकर अपने को दुर्बल पाए, तब उसे अपने मन्त्रियों से परामर्श करके अधिक बलवान् शत्रु से सन्धि कर लेनी चाहिए।
12बुद्धिमान् राजा को, यह जानते हुए भी कि वह दुर्बल नहीं है, यदि उससे कोई लाभ हो सकता हो तो शत्रुओं से शीघ्र सन्धि कर लेनी चाहिए।
13धर्मपूर्वक अपने राज्य की रक्षा में लगे हुए राजा को उन निपुण पुरुषों से सन्धि करनी चाहिए जो महान् कार्य करने में समर्थ, धर्मात्मा तथा सत्यनिष्ठ हों।
14जब राजा अपने को संकट से घिरा और विनाश के सम्मुख पाए, तब उसे उन समस्त अपराधियों का वध कर देना चाहिए जिनकी उसने पहले उपेक्षा की थी, तथा उन सब लोगों का भी जिन्हें प्रजा ने चिह्नित कर रखा है।
15राजा को ऐसे पुरुष से व्यवहार नहीं करना चाहिए जो न उसका हित कर सकता हो और न अहित, अथवा जो स्वयं को विपत्ति से बचा भी न सकता हो।
16जहाँ तक सैनिक अभियानों का प्रश्न है, अपने बल को जानने वाले राजा को, पहले अपने नगर की रक्षा का प्रबन्ध करके, विशाल सेना का संचालन करते हुए प्रसन्नतापूर्वक तथा साहस के साथ — अपना गन्तव्य घोषित किए बिना — उस शत्रु पर चढ़ाई का आदेश देना चाहिए जो मित्रों और सहायकों से रहित हो, अथवा जो किसी अन्य से युद्ध में उलझा होने के कारण असावधान हो, अथवा जो उससे दुर्बल हो।
17राजा को सदा किसी अधिक बलवान् राजा के अधीन रहकर नहीं जीना चाहिए। दुर्बल होते हुए भी उसे उस बलवान् पर आक्रमण का प्रयत्न करना चाहिए और इसी संकल्प पर दृढ़ रहकर अपने राज्य का शासन करते रहना चाहिए।
18उसे शस्त्र, अग्नि तथा विष के प्रयोग द्वारा उस बलवान् के राज्य पर प्रहार करना चाहिए। उसे उसके मन्त्रियों तथा सेवकों में फूट भी डालनी चाहिए।
19बृहस्पति ने कहा है कि बुद्धिमान् राजा को भूमि की प्राप्ति के लिए युद्ध सदा टालना चाहिए। भूमि का अर्जन तीन सुविख्यात उपायों (साम, दान तथा भेद) से करना चाहिए।
20बुद्धिमान् राजा को उन्हीं प्राप्तियों से सन्तुष्ट रहना चाहिए जो साम, दान तथा भेद के द्वारा हुई हों।
21हे कुरुनन्दन, राजा को अपनी प्रजा की रक्षा का धर्म निभाने के बदले उनकी आय का छठा भाग कर के रूप में लेना चाहिए।
22उसे अपनी प्रजा की रक्षा के लिए शास्त्रों में वर्णित दस प्रकार के अपराधियों का धन — थोड़ा हो या अधिक — बलपूर्वक हर लेना चाहिए।
23राजा को निस्सन्देह अपनी प्रजा को अपनी सन्तान के समान समझना चाहिए। किन्तु उनके विवादों का निर्णय करते समय उसे कोई दया नहीं दिखानी चाहिए।
24न्यायालय के मुकदमों में अभियोग तथा प्रत्युत्तर सुनने के लिए राजा को सदा ऐसे बुद्धिमान् पुरुष नियुक्त करने चाहिए जो लोकव्यवहार के ज्ञाता हों, क्योंकि राज्य वस्तुतः न्याय के समुचित संचालन पर ही टिका है।
25राजा को अपनी खानों, नमक, अन्न, घाटों तथा गजसेना की देखरेख के लिए ईमानदार और विश्वसनीय पुरुष नियुक्त करने चाहिए।
26जो राजा सदा विवेकपूर्वक दण्ड का धारण करता है, वह महान् पुण्य अर्जित करता है। दण्ड का यथोचित विधान राजाओं का महान् धर्म है और महती प्रशंसा के योग्य है।
27राजा को वेदों तथा उनके अंगों में निष्णात होना चाहिए, बुद्धि से सम्पन्न, तप में रत, दानशील तथा यज्ञों के अनुष्ठान में तत्पर होना चाहिए।
28ये समस्त गुण राजा में सदा रहने चाहिए। यदि राजा न्याय का पालन करने में असफल हो, तो वह न स्वर्ग पा सकता है और न यश।
29यदि किसी राजा पर कोई अधिक बलवान् आक्रमण करे, तो बुद्धिमान् होने पर उसे दुर्ग में शरण लेनी चाहिए।
30परामर्श के लिए अपने मित्रों को एकत्र करके उसे उचित उपाय सोचने चाहिए। साम तथा भेद की नीति अपनाकर उसे आक्रमणकारियों से युद्ध के उपाय जुटाने चाहिए।
31उसे वनवासियों को राजमार्गों पर बसा देना चाहिए और आवश्यकता हो तो पूरे-पूरे ग्राम उठवा देने चाहिए, तथा छोटे नगरों के अथवा बड़े नगरों के बाहरी भागों के समस्त निवासियों को हटा देना चाहिए।
32अपनी धनी प्रजा तथा सेना के प्रमुख अधिकारियों को बारम्बार आश्वासन देकर उसे खुले प्रदेश के निवासियों को सुरक्षित दुर्गों में शरण दिलानी चाहिए।
33उसे सब प्रकार का अन्न अपने दुर्गों में संचित कर लेना चाहिए। यदि यह सम्भव न हो, तो उसे अग्नि द्वारा उसे पूर्णतः नष्ट कर देना चाहिए।
34उसे शत्रु के खेतों की फसलें नष्ट करने के लिए मनुष्य नियुक्त करने चाहिए। ऐसा न कर सके तो उसे अपने ही लोगों द्वारा उन फसलों को नष्ट करा देना चाहिए।
35उसे अपने राज्य की नदियों के समस्त पुल तोड़ देने चाहिए। उसे अपने प्रदेशों के सब जलाशयों का जल बहा देना चाहिए, अथवा ऐसा न कर सके तो उन्हें विषाक्त करा देना चाहिए।
36मित्रों की रक्षा के धर्म की उपेक्षा करके भी उसे वर्तमान तथा भावी परिस्थितियों पर विचार करते हुए किसी ऐसे अन्य राजा की शरण लेनी चाहिए जो उसके शत्रु का शत्रु हो और जो रणभूमि में उसके शत्रु से भिड़ने में समर्थ हो।
37उसे अपने राज्य के समस्त छोटे दुर्ग गिरा देने चाहिए। उसे चैत्य कहलाने वाले वृक्षों को छोड़कर सब छोटे वृक्ष भी कटवा देने चाहिए।
38उसे समस्त बड़े वृक्षों की शाखाएँ कटवा देनी चाहिए, किन्तु चैत्य वृक्षों के पत्तों तक को स्पर्श नहीं करना चाहिए।
39उसे अपने दुर्गों के चारों ओर बाहरी प्राचीर खड़े करने चाहिए, और अपनी खाइयों को जल से भर देना चाहिए — उनके तल में नुकीले शूल गाड़कर तथा उन्हें ग्राहों और शिशुमारों से भरकर।
40उसे अपनी दीवारों में दुर्ग के भीतर से अस्त्र चलाने के लिए छोटे-छोटे छिद्र रखने चाहिए, और उनकी रक्षा का प्रबन्ध बड़े द्वारों के समान ही सावधानी से करना चाहिए।
41उसे अपने समस्त द्वारों पर संहारक यन्त्र रखने चाहिए। उसे प्राचीरों पर शतघ्नियाँ तथा अन्य अस्त्र रखने चाहिए।
42उसे ईंधन के लिए काष्ठ संचित करना चाहिए तथा दुर्गरक्षक सेना को जल देने के लिए कुएँ खुदवाने और उनकी मरम्मत करानी चाहिए।
43उसे घास-फूस के समस्त घरों पर मिट्टी का लेप करा देना चाहिए, और यदि ग्रीष्म ऋतु हो तो अग्नि के भय से घास तथा पुआल का सारा भण्डार सुरक्षित स्थान में एकत्र करा लेना चाहिए।
44उसे समस्त भोजन रात्रि में पकाने की आज्ञा देनी चाहिए। दिन में नित्य होम के अतिरिक्त कोई अग्नि न जलाई जाए।
45लोहारशालाओं तथा प्रसूतिगृहों में जलाई गई अग्नि की विशेष सावधानी रखनी चाहिए। नगरवासियों के घरों की अग्नि भली-भाँति ढँकी रहे।
46नगर की उत्तम रक्षा के लिए यह घोषित कर देना चाहिए कि जो दिन में अग्नि जलाएगा, उसे यथोचित दण्ड मिलेगा।
47हे नरश्रेष्ठ, ऐसे समयों में समस्त भिखारियों, गाड़ीवानों, नपुंसकों तथा उन्मत्तों को नगर से बाहर निकाल देना चाहिए, क्योंकि यदि वे रहने दिए गए तो अनिष्ट होगा।
48सार्वजनिक स्थानों में, तीर्थों में, सभाओं में तथा नगरवासियों के घरों में राजा को समर्थ गुप्तचर रखने चाहिए।
49राजा को चौड़े मार्ग बनवाने चाहिए, तथा यथास्थान दुकानें और प्याऊ खुलवाने चाहिए।
50हे युधिष्ठिर, आवश्यक वस्तुओं की दुकानें, शस्त्रागार, सैनिकों के शिविर तथा आवास, घोड़ों और हाथियों की शालाएँ, सेना के पड़ाव, खाइयाँ, गलियाँ और मार्ग, घर तथा क्रीड़ा-उद्यान — ये सब ऐसे बनाए जाएँ कि उनकी स्थिति दूसरों को ज्ञात न हो।
51जिस राजा पर शत्रुसेना आक्रमण करे, उसे धन संचित करना चाहिए और तेल, चर्बी, मधु, घृत तथा सब प्रकार की औषधियाँ जमा करनी चाहिए;
52तथा कोयला, मूँज घास, पत्ते, बाण, लेखक और चित्रकार, घास, ईंधन, विषबुझे बाण, तथा भाले, तलवारें, बरछे आदि सब प्रकार के शस्त्र — राजा को इन सब वस्तुओं का संग्रह करना चाहिए।
53उसे विशेष रूप से नाना प्रकार की औषधियाँ, मूल तथा फल, चारों प्रकार के वैद्य, नट और नर्तक, मल्ल, तथा नाना वेष धारण करने में समर्थ पुरुष तैयार रखने चाहिए। उसे अपनी राजधानी को सजाना चाहिए और अपनी समस्त प्रजा को प्रसन्न रखना चाहिए।
54राजा को उन सब व्यक्तियों को शीघ्र वश में कर लेना चाहिए जो भय का कारण बन सकते हों — चाहे वे उसके सेवक हों, मन्त्री हों, नगरवासी हों अथवा पड़ोसी राजा हों।
55जब भी राजा का कोई कार्य सम्पन्न हो, उसे उसकी सिद्धि में सहायक हुए लोगों को धन, यथोचित उपहार तथा कृतज्ञतापूर्ण वचनों से पुरस्कृत करना चाहिए।
56हे कुरुनन्दन, शास्त्रों में यह निश्चित किया गया है कि राजा तभी अपना ऋण चुकाता है जब वह अपने शत्रु को परास्त कर दे अथवा उसे तत्काल मार डाले।
57राजा को सात वस्तुओं की रक्षा करनी चाहिए। मैं उनके नाम गिनाता हूँ, सुनो। वे हैं — उसका अपना आत्मा, उसके मन्त्री, उसका कोष, दण्ड देने वाले उसके सेवक, उसके मित्र, उसके प्रान्त तथा उसकी राजधानी। इन सात अंगों से बने अपने राज्य की उसे सावधानीपूर्वक रक्षा करनी चाहिए।
58हे नरश्रेष्ठ, जो राजा छह तथा तीन विषयों के समुच्चय को और तीन के उस महान् समुच्चय को जानता है, वह समस्त पृथ्वी का आधिपत्य प्राप्त करता है।
59हे युधिष्ठिर, अब सुनो कि षड्गुण किसे कहते हैं। वे हैं — (शत्रु से) सन्धि करके शान्तिपूर्वक शासन करना, युद्ध के लिए प्रस्थान करना, शत्रु में फूट डालना, शत्रु को भय से भर देने के लिए सेना का संचय करना, शान्ति के लिए उद्यत रहते हुए युद्ध की तैयारी, तथा दूसरों से मैत्री।
60अब ध्यानपूर्वक सुनो कि वे तीन विषय कौन-से हैं। वे हैं — क्षय, स्थिति तथा वृद्धि। और वह महान् त्रिवर्ग धर्म, अर्थ तथा काम से बनता है। इनका विवेकपूर्वक अनुसरण करना चाहिए। धर्म की सहायता से राजा पृथ्वी पर चिरकाल तक शासन करने में समर्थ होता है।
61इस विषय में स्वयं अंगिरा के पुत्र बृहस्पति ने दो श्लोक कहे हैं। हे देवकीनन्दन, तुम्हारा कल्याण हो; तुम्हें इन्हें सुनना चाहिए —
62'अपने समस्त धर्मों को पूर्ण करके, पृथ्वी की रक्षा करके तथा नगरों की भी रक्षा करके राजा स्वर्ग में महान् सुख भोगता है।
63जो राजा अपनी प्रजा की यथोचित रक्षा करता है, उसे तप से क्या प्रयोजन और यज्ञों की क्या आवश्यकता? ऐसे राजा को समस्त धर्मों का ज्ञाता जानना चाहिए।'
64युधिष्ठिर ने कहा — दण्ड का शास्त्र है, राजा है, और प्रजा है। हे पितामह, मुझे बताइए कि इनमें से एक को दूसरों से क्या लाभ प्राप्त होता है।
65भीष्म ने कहा — हे राजन्, हे भरत, सुनो; मैं गम्भीर तथा पवित्र वचनों में दण्डशास्त्र के महान् गुणों का वर्णन करता हूँ।
66दण्डशास्त्र समस्त मनुष्यों को अपने-अपने वर्ण के धर्मों का पालन करने के लिए बाध्य करता है। यथोचित रूप से चलाया जाने पर वह लोगों को धर्मपूर्ण कर्म करने को प्रवृत्त करता है।
67जब चारों वर्ण अपने-अपने धर्मों का पालन करते हैं, जब समस्त हितकर मर्यादाएँ बनी रहती हैं, जब दण्डशास्त्र से शान्ति और सुख उपजते हैं, जब प्रजा समस्त भय से मुक्त होती है, और जब तीनों उच्च वर्ण अपने-अपने धर्मों के अनुसार सामंजस्य बनाए रखने का प्रयत्न करते हैं — ऐसे समय में लोग सचमुच सुखी होते हैं।
68तुम्हें इस विषय में सन्देह नहीं करना चाहिए कि राजा युग को बनाता है अथवा युग राजा को; सत्य यह है कि राजा ही युग को बनाता है।
69जब राजा पूर्णतः दण्डशास्त्र के आश्रय से शासन करता है, तब युगों में श्रेष्ठ कृतयुग विद्यमान कहा जाता है।
70कृतयुग में धर्म का प्रभुत्व रहता है। तब कुछ भी अधर्म विद्यमान नहीं रहता; चारों वर्ण अधर्म में कोई रुचि नहीं लेते।
71निस्सन्देह, समस्त मनुष्य जिन वस्तुओं की कामना करते हैं उन्हें प्राप्त करने में और प्राप्त की हुई वस्तुओं की रक्षा करने में सफल होते हैं। समस्त वैदिक कर्म पुण्य फल देते हैं।
72समस्त ऋतुएँ रमणीय तथा अनिष्ट से रहित होती हैं। समस्त मनुष्यों की वाणी, उच्चारण तथा मन निर्मल और आनन्दमय हो जाते हैं।
73रोग विलुप्त हो जाते हैं और समस्त मनुष्य दीर्घ आयु भोगते हैं। स्त्रियाँ विधवा नहीं होतीं और कोई कृपण नहीं होता।
74पृथ्वी बिना जोते ही अन्न देती है और औषधियाँ तथा वनस्पतियाँ प्रचुर मात्रा में उगती हैं। छाल, पत्ते, फल तथा मूल पुष्ट और विपुल होते हैं।
75कहीं अधर्म दिखाई नहीं देता। धर्म के अतिरिक्त कुछ भी विद्यमान नहीं रहता। हे युधिष्ठिर, ये कृतयुग के लक्षण हैं।
76जब राजा दण्डशास्त्र के चार भागों में से एक चौथाई छोड़कर केवल तीन भागों का आश्रय लेता है, तब त्रेता नामक युग आरम्भ होता है।
77उस महान् शास्त्र के तीन चौथाई पालन से अधर्म का एक चौथाई भाग प्रविष्ट हो जाता है। पृथ्वी अन्न तो देती है, किन्तु जुताई की प्रतीक्षा करती है; औषधियाँ तथा वनस्पतियाँ कृषि से ही उगती हैं।
78जब राजा उस महान् शास्त्र का आधा भाग छोड़कर केवल आधे का ही पालन करता है, तब जो युग आरम्भ होता है उसे द्वापर कहते हैं।
79उस महान् शास्त्र के आधे पालन से अधर्म का आधा भाग साथ आ जाता है। पृथ्वी आधा ही अन्न देती है, और वह भी जुताई से।
80जब राजा उस महान् शास्त्र को सर्वथा छोड़कर सब प्रकार से अपनी प्रजा पर अत्याचार करता है, तब जो युग आरम्भ होता है उसे कलि कहते हैं।
81कलि नामक युग में अधर्म पूर्ण रूप धारण कर लेता है और धर्म का कहीं दर्शन नहीं होता। समस्त वर्णों के मनुष्यों के हृदय अपने-अपने धर्मों से विमुख हो जाते हैं।
82शूद्र भिक्षावृत्ति अपनाकर जीवन बिताते हैं और ब्राह्मण दूसरों की सेवा करके जीते हैं। मनुष्य न तो अभीष्ट वस्तुएँ प्राप्त कर पाते हैं और न प्राप्त की हुई वस्तुओं की रक्षा कर पाते हैं। चारों वर्णों में संकरता उत्पन्न हो जाती है।
83वैदिक कर्म फल देने में असफल हो जाते हैं। समस्त ऋतुएँ रमणीय नहीं रहतीं और अनिष्टों से भर जाती हैं।
84मनुष्यों की वाणी, उच्चारण तथा मन अपना बल खो देते हैं। रोग प्रकट होते हैं और मनुष्य असमय ही मरते हैं।
85स्त्रियाँ विधवा हो जाती हैं और बहुत-से क्रूर मनुष्य उत्पन्न होते हैं; मेघ ऋतु के अनुसार वर्षा नहीं करते और फसलें नष्ट हो जाती हैं।
86जब राजा उस महान् शास्त्र का यथावत् पालन करके अपनी प्रजा की रक्षा नहीं करता, तब सब प्रकार का रस भी सूख जाता है।
87राजा ही कृतयुग का, त्रेता का तथा द्वापर का रचयिता है। राजा ही चौथे युग (कलि) का भी रचयिता है।
88यदि वह कृतयुग की रचना करता है, तो वह शाश्वत स्वर्ग प्राप्त करता है। यदि वह त्रेता की रचना करता है, तो वह सीमित काल के लिए स्वर्ग प्राप्त करता है।
89यदि वह द्वापर की रचना करता है, तो वह अपने पुण्यों के अनुपात में स्वर्ग का सुख पाता है। और कलियुग की रचना करके राजा भारी पाप का भागी होता है।
90दुष्टता से कलंकित होकर वह असंख्य वर्षों तक नरक में कष्ट भोगता है, क्योंकि अपनी प्रजा के पापों में डूबकर वह स्वयं महान् पाप तथा अपयश का भागी बनता है।
91उस महान् शास्त्र का अनुसरण करते हुए विद्वान् क्षत्रिय को उन वस्तुओं की प्राप्ति का प्रयत्न करना चाहिए जिनकी वह कामना करता है, और जो पहले से प्राप्त हैं उनकी रक्षा करनी चाहिए।
92दण्डशास्त्र, जो समस्त मनुष्यों को अपने-अपने धर्मों के पालन में स्थिर करता है, जो समस्त हितकर भेदों का आधार है, और जो यथोचित रूप से चलाया जाने पर सचमुच संसार को धारण करके उसे गतिशील रखता है — वह समस्त मनुष्यों की वैसे ही रक्षा करता है जैसे माता-पिता अपनी सन्तान की।
93हे नरश्रेष्ठ, जान लो कि प्राणियों के प्राण तक इसी पर निर्भर हैं। राजा का सबसे बड़ा पुण्य दण्डशास्त्र के ज्ञान में तथा उसके यथोचित संचालन में ही है।
94इसलिए हे कुरुनन्दन, उस महान् शास्त्र की सहायता से अपनी प्रजा की धर्मपूर्वक रक्षा करो। अपनी प्रजा की रक्षा करके तथा ऐसा आचरण अपनाकर तुम निस्सन्देह स्वर्ग में वह सुख प्राप्त करोगे जो सहज ही नहीं मिलता।
Nepali
1युधिष्ठिरले भने — राजाले अरू कुन-कुन विशेष धर्म पूरा गर्न बाँकी रहन्छन्? उसले आफ्नो राज्यको रक्षा कसरी गरोस् र आफ्ना शत्रुहरूलाई कसरी परास्त गरोस्?
2उसले आफ्ना गुप्तचरहरूलाई कसरी नियुक्त गरोस्? हे भरत, उसले आफ्नो प्रजाका चारै वर्णमा, आफ्ना सेवकहरूमा, पत्नीहरूमा तथा पुत्रहरूमा विश्वास कसरी उत्पन्न गरोस्?
3भीष्मले भने — हे राजन्, राजाहरूका विविध धर्म — ती कर्म जो राजा अथवा उसको पदमा रहेको पुरुषले सर्वप्रथम गर्नुपर्छ — ध्यानपूर्वक सुन।
4राजाले पहिले आफैँलाई जित्नुपर्छ, त्यसपछि शत्रुहरूलाई वशमा पार्ने प्रयत्न गर्नुपर्छ। जुन राजाले आफैँलाई जित्न सकेन, उसले भला आफ्ना शत्रुलाई कसरी जित्न सक्ला?
5यी पाँच विषयको विजय नै आत्मविजय बराबर हो। जुन राजाले आफ्ना इन्द्रियमाथि शासन गरेको छ, ऊ नै आफ्ना शत्रुहरूको सामना गर्न समर्थ हुन्छ।
6हे कुरुनन्दन, उसले आफ्ना दुर्ग, सिमाना, नगर, उपवन तथा क्रीडा-उद्यानमा पैदल सैनिक नियुक्त गर्नुपर्छ; र हे नरश्रेष्ठ, ती सबै ठाउँमा पनि जहाँ ऊ स्वयं जान्छ, तथा आफ्नो राजभवनभित्र पनि।
7उसले गुप्तचरका रूपमा त्यस्ता मानिस नियुक्त गर्नुपर्छ जो जडजस्ता अथवा अन्धा र बहिराजस्ता देखिऊन्। यी सबै राम्ररी परखिएका, बुद्धिले सम्पन्न तथा भोक र तिर्खा सहन समर्थ हुनुपर्छ।
8राजाले यथोचित सावधानीका साथ आफ्ना गुप्तचरहरूलाई आफ्ना सम्पूर्ण मन्त्री, मित्र तथा पुत्रका कर्ममाथि — आफ्नो नगरमा, प्रान्तहरूमा तथा सामन्त राजाहरूका प्रदेशमा — नजर राख्न नियुक्त गर्नुपर्छ। उसका गुप्तचर यसरी नियुक्त होऊन् कि तिनीहरूले एक-अर्कालाई नचिनून्।
9हे भरतश्रेष्ठ, उसले पसल तथा मनोरञ्जनका ठाउँमा, जनसमूहका बीचमा, भिखारीहरूमा, आफ्ना क्रीडा-उद्यान तथा उपवनमा, विद्वान्हरूका सभा र समागममा, देशमा, सार्वजनिक ठाउँमा, राजसभामा तथा नगरवासीका घरहरूमा आफैँ गुप्तचर राखेर आफ्ना शत्रुका गुप्तचरहरूलाई पनि थाहा पाउनुपर्छ।
10बुद्धिमान् राजाले यसरी आफ्ना शत्रुहरूले पठाएका गुप्तचरहरूको पत्ता लगाउन सक्छ। हे पाण्डुपुत्र, यदि यिनीहरू ज्ञात भए राजालाई असीम लाभ हुन सक्छ।
11जब राजाले सबै कुरा देखेर आफूलाई दुर्बल पाउँछ, तब उसले आफ्ना मन्त्रीहरूसँग परामर्श गरेर बढी बलवान् शत्रुसँग सन्धि गर्नुपर्छ।
12बुद्धिमान् राजाले, आफू दुर्बल छैन भन्ने जान्दाजान्दै पनि, त्यसबाट कुनै लाभ हुन सक्छ भने शत्रुहरूसँग चाँडै सन्धि गर्नुपर्छ।
13धर्मपूर्वक आफ्नो राज्यको रक्षामा लागेको राजाले ती निपुण पुरुषहरूसँग सन्धि गर्नुपर्छ जो महान् कार्य गर्न समर्थ, धर्मात्मा तथा सत्यनिष्ठ होऊन्।
14जब राजाले आफूलाई संकटले घेरिएको र विनाशको सामु उभिएको पाउँछ, तब उसले ती सम्पूर्ण अपराधीको वध गर्नुपर्छ जसलाई उसले पहिले बेवास्ता गरेको थियो, तथा ती सबैको पनि जसलाई प्रजाले चिन्ह लगाइराखेको छ।
15राजाले त्यस्तो पुरुषसँग व्यवहार गर्नु हुँदैन जसले न उसको हित गर्न सक्छ न अहित, अथवा जसले आफैँलाई विपत्तिबाट जोगाउन पनि सक्दैन।
16जहाँसम्म सैनिक अभियानको कुरा छ, आफ्नो बल जान्ने राजाले, पहिले आफ्नो नगरको रक्षाको प्रबन्ध गरेर, विशाल सेनाको सञ्चालन गर्दै प्रसन्नतापूर्वक तथा साहसका साथ — आफ्नो गन्तव्य घोषणा नगरी — त्यस शत्रुमाथि चढाइको आदेश दिनुपर्छ जो मित्र र सहायकबिनाको होस्, अथवा जो कसै अर्कोसँग युद्धमा अल्झिएकाले असावधान होस्, अथवा जो उसभन्दा दुर्बल होस्।
17राजाले सधैँ कुनै बढी बलवान् राजाको अधीनमा रहेर बाँच्नु हुँदैन। दुर्बल भए पनि उसले त्यस बलवान्माथि आक्रमणको प्रयत्न गर्नुपर्छ र यही संकल्पमा दृढ रहेर आफ्नो राज्यको शासन गरिरहनुपर्छ।
18उसले शस्त्र, अग्नि तथा विषको प्रयोगद्वारा त्यस बलवान्को राज्यमाथि प्रहार गर्नुपर्छ। उसले उसका मन्त्री तथा सेवकहरूमा फुट पनि हाल्नुपर्छ।
19बृहस्पतिले भनेका छन् कि बुद्धिमान् राजाले भूमिको प्राप्तिका लागि युद्ध सधैँ टार्नुपर्छ। भूमिको आर्जन तीन सुविख्यात उपाय (साम, दान तथा भेद)बाट गर्नुपर्छ।
20बुद्धिमान् राजाले तिनै प्राप्तिबाट सन्तुष्ट रहनुपर्छ जुन साम, दान तथा भेदद्वारा भएका हुन्।
21हे कुरुनन्दन, राजाले आफ्नो प्रजाको रक्षाको धर्म निर्वाह गरेबापत तिनको आयको छैटौँ भाग करका रूपमा लिनुपर्छ।
22उसले आफ्नो प्रजाको रक्षाका लागि शास्त्रमा वर्णित दस प्रकारका अपराधीको धन — थोरै होस् वा धेरै — बलपूर्वक हरण गर्नुपर्छ।
23राजाले निस्सन्देह आफ्नो प्रजालाई आफ्नै सन्तानजस्तै ठान्नुपर्छ। तर तिनका विवादको निर्णय गर्दा उसले कुनै दया देखाउनु हुँदैन।
24अदालतका मुद्दामा अभियोग तथा प्रत्युत्तर सुन्नका लागि राजाले सधैँ त्यस्ता बुद्धिमान् पुरुष नियुक्त गर्नुपर्छ जो लोकव्यवहारका ज्ञाता होऊन्, किनभने राज्य वास्तवमा न्यायको समुचित सञ्चालनमै टिकेको हुन्छ।
25राजाले आफ्ना खानी, नुन, अन्न, घाट तथा गजसेनाको हेरचाहका लागि इमानदार र विश्वसनीय पुरुष नियुक्त गर्नुपर्छ।
26जुन राजाले सधैँ विवेकपूर्वक दण्डको धारण गर्छ, उसले महान् पुण्य आर्जन गर्छ। दण्डको यथोचित विधान राजाहरूको महान् धर्म हो र ठूलो प्रशंसाको योग्य छ।
27राजा वेद तथा तिनका अंगमा निष्णात हुनुपर्छ, बुद्धिले सम्पन्न, तपमा रत, दानशील तथा यज्ञका अनुष्ठानमा तत्पर हुनुपर्छ।
28यी सम्पूर्ण गुण राजामा सधैँ रहनुपर्छ। यदि राजा न्यायको पालन गर्न असफल भयो भने उसले न स्वर्ग पाउन सक्छ न यश।
29यदि कुनै राजामाथि कुनै बढी बलवान्ले आक्रमण गर्छ भने, बुद्धिमान् भए उसले दुर्गमा शरण लिनुपर्छ।
30परामर्शका लागि आफ्ना मित्रहरूलाई भेला गरेर उसले उचित उपाय सोच्नुपर्छ। साम तथा भेदको नीति अपनाएर उसले आक्रमणकारीहरूसँग युद्धका उपाय जुटाउनुपर्छ।
31उसले वनवासीहरूलाई राजमार्गमा बसाल्नुपर्छ र आवश्यक परे पूरै गाउँ नै सार्नुपर्छ, तथा साना नगरका अथवा ठूला नगरका बाहिरी भागका सम्पूर्ण बासिन्दालाई हटाउनुपर्छ।
32आफ्नो धनी प्रजा तथा सेनाका प्रमुख अधिकारीहरूलाई बारम्बार आश्वासन दिएर उसले खुला प्रदेशका बासिन्दाहरूलाई सुरक्षित दुर्गमा शरण लिन लगाउनुपर्छ।
33उसले सबै प्रकारको अन्न आफ्ना दुर्गमा सञ्चय गर्नुपर्छ। यदि यो सम्भव भएन भने उसले अग्निद्वारा त्यसलाई पूर्णतः नष्ट पार्नुपर्छ।
34उसले शत्रुका खेतका बाली नष्ट पार्न मानिस नियुक्त गर्नुपर्छ। त्यसो गर्न नसके उसले आफ्नै मानिसहरूद्वारा ती बाली नष्ट गराउनुपर्छ।
35उसले आफ्नो राज्यका नदीका सम्पूर्ण पुल भत्काउनुपर्छ। उसले आफ्ना प्रदेशका सबै जलाशयको पानी बगाइदिनुपर्छ, अथवा त्यसो गर्न नसके तिनलाई विषाक्त गराउनुपर्छ।
36मित्रहरूको रक्षाको धर्मको बेवास्ता गरेर भए पनि उसले वर्तमान तथा भावी परिस्थितिमाथि विचार गर्दै त्यस्तो कुनै अर्को राजाको शरण लिनुपर्छ जो उसको शत्रुको शत्रु होस् र जो रणभूमिमा उसको शत्रुसँग भिड्न समर्थ होस्।
37उसले आफ्नो राज्यका सम्पूर्ण साना दुर्ग भत्काउनुपर्छ। उसले चैत्य भनिने रूखबाहेक सबै साना रूख पनि कटाउनुपर्छ।
38उसले सम्पूर्ण ठूला रूखका हाँगा कटाउनुपर्छ, तर चैत्य रूखका पातसमेत छुनु हुँदैन।
39उसले आफ्ना दुर्गका चारैतिर बाहिरी पर्खाल खडा गर्नुपर्छ, र आफ्ना खाडललाई पानीले भर्नुपर्छ — तिनको फेदमा धारिला शूल गाडेर तथा तिनलाई गोही र शिशुमारले भरेर।
40उसले आफ्ना पर्खालमा दुर्गभित्रबाट अस्त्र चलाउन साना-साना प्वाल राख्नुपर्छ, र तिनको रक्षाको प्रबन्ध ठूला ढोकाकै जस्तै सावधानीले गर्नुपर्छ।
41उसले आफ्ना सम्पूर्ण ढोकामा संहारक यन्त्र राख्नुपर्छ। उसले पर्खालमाथि शतघ्नी तथा अन्य अस्त्र राख्नुपर्छ।
42उसले इन्धनका लागि दाउरा सञ्चय गर्नुपर्छ तथा दुर्गरक्षक सेनालाई पानी दिनका लागि इनार खनाउनु र तिनको मर्मत गराउनुपर्छ।
43उसले घाँस-पराले बनेका सम्पूर्ण घरमा माटोको लेप लगाउन लगाउनुपर्छ, र यदि ग्रीष्म ऋतु हो भने अग्निको भयले घाँस तथा परालको सम्पूर्ण भण्डार सुरक्षित ठाउँमा जम्मा गराउनुपर्छ।
44उसले सम्पूर्ण भोजन रातमा पकाउने आज्ञा दिनुपर्छ। दिनमा नित्य होमबाहेक कुनै अग्नि नबालियोस्।
45आरनशाला तथा सुत्केरी कोठामा बालिएको अग्निको विशेष सावधानी राख्नुपर्छ। नगरवासीका घरका अग्नि राम्ररी छोपिएको होस्।
46नगरको उत्तम रक्षाका लागि यो घोषणा गर्नुपर्छ कि जसले दिनमा अग्नि बाल्नेछ, उसले यथोचित दण्ड पाउनेछ।
47हे नरश्रेष्ठ, त्यस्ता बेलामा सम्पूर्ण भिखारी, गाडावान, नपुंसक तथा उन्मत्तहरूलाई नगरबाहिर निकालिदिनुपर्छ, किनभने तिनीहरूलाई रहन दिइयो भने अनिष्ट हुनेछ।
48सार्वजनिक ठाउँमा, तीर्थमा, सभामा तथा नगरवासीका घरहरूमा राजाले समर्थ गुप्तचर राख्नुपर्छ।
49राजाले फराकिला बाटो बनाउनुपर्छ, तथा यथास्थान पसल र पानीपँधेरो खुलाउनुपर्छ।
50हे युधिष्ठिर, आवश्यक वस्तुका पसल, शस्त्रागार, सैनिकका शिविर तथा आवास, घोडा र हात्तीका तबेला, सेनाका पडाव, खाडल, गल्ली र बाटा, घर तथा क्रीडा-उद्यान — यी सबै यसरी बनाइऊन् कि तिनको स्थिति अरूलाई थाहा नहोस्।
51जुन राजामाथि शत्रुसेनाले आक्रमण गर्छ, उसले धन सञ्चय गर्नुपर्छ र तेल, बोसो, मह, घिउ तथा सबै प्रकारका औषधि जम्मा गर्नुपर्छ;
52तथा कोइला, मुन्जा घाँस, पात, बाण, लेखक र चित्रकार, घाँस, इन्धन, विष लगाइएका बाण, तथा भाला, तरवार, बर्छी आदि सबै प्रकारका शस्त्र — राजाले यी सबै वस्तुको संग्रह गर्नुपर्छ।
53उसले विशेष गरी नाना प्रकारका औषधि, जरा तथा फल, चारै प्रकारका वैद्य, नट र नर्तक, मल्ल, तथा नाना वेष धारण गर्न समर्थ पुरुषहरू तयार राख्नुपर्छ। उसले आफ्नो राजधानीलाई सजाउनुपर्छ र आफ्नो सम्पूर्ण प्रजालाई प्रसन्न राख्नुपर्छ।
54राजाले ती सबै व्यक्तिलाई चाँडै वशमा पार्नुपर्छ जो भयका कारण बन्न सक्छन् — चाहे तिनीहरू उसका सेवक हुन्, मन्त्री हुन्, नगरवासी हुन् अथवा छिमेकी राजा हुन्।
55जहिले पनि राजाको कुनै कार्य सम्पन्न हुन्छ, उसले त्यसको सिद्धिमा सहायक भएकाहरूलाई धन, यथोचित उपहार तथा कृतज्ञतापूर्ण वचनले पुरस्कृत गर्नुपर्छ।
56हे कुरुनन्दन, शास्त्रमा यो निश्चित गरिएको छ कि राजाले तब मात्र आफ्नो ऋण चुक्ता गर्छ जब उसले आफ्नो शत्रुलाई परास्त गर्छ अथवा उसलाई तत्कालै मार्छ।
57राजाले सात वस्तुको रक्षा गर्नुपर्छ। म तिनका नाम गन्छु, सुन। ती हुन् — उसको आफ्नै आत्मा, उसका मन्त्री, उसको कोष, दण्ड दिने उसका सेवक, उसका मित्र, उसका प्रान्त तथा उसको राजधानी। यी सात अंगले बनेको आफ्नो राज्यको उसले सावधानीपूर्वक रक्षा गर्नुपर्छ।
58हे नरश्रेष्ठ, जुन राजाले छ तथा तीन विषयको समुच्चयलाई र तीनको त्यस महान् समुच्चयलाई जान्दछ, उसले सम्पूर्ण पृथ्वीको आधिपत्य प्राप्त गर्छ।
59हे युधिष्ठिर, अब सुन कि षड्गुण केलाई भनिन्छ। ती हुन् — (शत्रुसँग) सन्धि गरेर शान्तिपूर्वक शासन गर्नु, युद्धका लागि प्रस्थान गर्नु, शत्रुमा फुट हाल्नु, शत्रुलाई भयले भर्न सेनाको सञ्चय गर्नु, शान्तिका लागि उद्यत रहँदै युद्धको तयारी, तथा अरूसँग मैत्री।
60अब ध्यानपूर्वक सुन कि ती तीन विषय कुन-कुन हुन्। ती हुन् — क्षय, स्थिति तथा वृद्धि। र त्यो महान् त्रिवर्ग धर्म, अर्थ तथा कामबाट बन्छ। यिनको विवेकपूर्वक अनुसरण गर्नुपर्छ। धर्मको सहायताले राजा पृथ्वीमा चिरकालसम्म शासन गर्न समर्थ हुन्छ।
61यस विषयमा स्वयं अंगिराका पुत्र बृहस्पतिले दुई श्लोक भनेका छन्। हे देवकीनन्दन, तिम्रो कल्याण होस्; तिमीले यी सुन्नुपर्छ —
62'आफ्ना सम्पूर्ण धर्म पूरा गरेर, पृथ्वीको रक्षा गरेर तथा नगरहरूको पनि रक्षा गरेर राजाले स्वर्गमा महान् सुख भोग्छ।
63जुन राजाले आफ्नो प्रजाको यथोचित रक्षा गर्छ, उसलाई तपले के प्रयोजन र यज्ञको के आवश्यकता? त्यस्तो राजालाई सम्पूर्ण धर्मको ज्ञाता जान्नुपर्छ।'
64युधिष्ठिरले भने — दण्डको शास्त्र छ, राजा छ, र प्रजा छ। हे पितामह, मलाई बताउनुहोस् कि यीमध्ये एकलाई अरूबाट के लाभ प्राप्त हुन्छ।
65भीष्मले भने — हे राजन्, हे भरत, सुन; म गम्भीर तथा पवित्र वचनमा दण्डशास्त्रका महान् गुणको वर्णन गर्छु।
66दण्डशास्त्रले सम्पूर्ण मानिसलाई आ-आफ्ना वर्णका धर्म पालन गर्न बाध्य पार्छ। यथोचित रूपमा चलाइएमा त्यसले मानिसहरूलाई धर्मपूर्ण कर्म गर्न प्रवृत्त गराउँछ।
67जब चारै वर्णले आ-आफ्ना धर्मको पालन गर्छन्, जब सम्पूर्ण हितकर मर्यादा कायम रहन्छन्, जब दण्डशास्त्रबाट शान्ति र सुख उब्जन्छन्, जब प्रजा सम्पूर्ण भयबाट मुक्त हुन्छ, र जब तीनै उच्च वर्णले आ-आफ्ना धर्मअनुसार सामञ्जस्य कायम राख्ने प्रयत्न गर्छन् — त्यस्तो बेलामा मानिसहरू साँच्चै सुखी हुन्छन्।
68तिमीले यस विषयमा शंका गर्नु हुँदैन कि राजाले युग बनाउँछ अथवा युगले राजा; सत्य यो हो कि राजाले नै युग बनाउँछ।
69जब राजाले पूर्णतः दण्डशास्त्रको आश्रयले शासन गर्छ, तब युगहरूमा श्रेष्ठ कृतयुग विद्यमान भनिन्छ।
70कृतयुगमा धर्मको प्रभुत्व रहन्छ। तब कुनै पनि अधर्म विद्यमान रहँदैन; चारै वर्णले अधर्ममा कुनै रुचि लिँदैनन्।
71निस्सन्देह, सम्पूर्ण मानिसले आफूले चाहेका वस्तु प्राप्त गर्न र प्राप्त गरिसकेका वस्तुको रक्षा गर्न सफल हुन्छन्। सम्पूर्ण वैदिक कर्मले पुण्य फल दिन्छन्।
72सम्पूर्ण ऋतु रमणीय तथा अनिष्टरहित हुन्छन्। सम्पूर्ण मानिसका वाणी, उच्चारण तथा मन निर्मल र आनन्दमय हुन्छन्।
73रोग विलुप्त हुन्छन् र सम्पूर्ण मानिसले दीर्घ आयु भोग्छन्। स्त्रीहरू विधवा हुँदैनन् र कोही कृपण हुँदैन।
74पृथ्वीले नजोतीकनै अन्न दिन्छ र औषधि तथा वनस्पति प्रचुर मात्रामा उम्रन्छन्। बोक्रा, पात, फल तथा जरा पुष्ट र विपुल हुन्छन्।
75कतै अधर्म देखिँदैन। धर्मबाहेक केही पनि विद्यमान रहँदैन। हे युधिष्ठिर, यी कृतयुगका लक्षण हुन्।
76जब राजाले दण्डशास्त्रका चार भागमध्ये एक चौथाइ छोडेर केवल तीन भागको आश्रय लिन्छ, तब त्रेता नामक युग सुरु हुन्छ।
77त्यस महान् शास्त्रको तीन चौथाइ पालनले अधर्मको एक चौथाइ भाग प्रवेश गर्छ। पृथ्वीले अन्न त दिन्छ, तर जोताइको प्रतीक्षा गर्छ; औषधि तथा वनस्पति कृषिबाटै उम्रन्छन्।
78जब राजाले त्यस महान् शास्त्रको आधा भाग छोडेर केवल आधाकै पालन गर्छ, तब जुन युग सुरु हुन्छ त्यसलाई द्वापर भनिन्छ।
79त्यस महान् शास्त्रको आधा पालनले अधर्मको आधा भाग सँगै आउँछ। पृथ्वीले आधा मात्र अन्न दिन्छ, र त्यो पनि जोताइबाट।
80जब राजाले त्यस महान् शास्त्रलाई सर्वथा छोडेर सबै प्रकारले आफ्नो प्रजामाथि अत्याचार गर्छ, तब जुन युग सुरु हुन्छ त्यसलाई कलि भनिन्छ।
81कलि नामक युगमा अधर्मले पूर्ण रूप धारण गर्छ र धर्मको कतै दर्शन हुँदैन। सम्पूर्ण वर्णका मानिसका हृदय आ-आफ्ना धर्मबाट विमुख हुन्छन्।
82शूद्रहरू भिक्षावृत्ति अपनाएर जीवन बिताउँछन् र ब्राह्मणहरू अरूको सेवा गरेर बाँच्छन्। मानिसहरूले न त अभीष्ट वस्तु प्राप्त गर्न सक्छन् न प्राप्त गरिसकेका वस्तुको रक्षा गर्न सक्छन्। चारै वर्णमा संकरता उत्पन्न हुन्छ।
83वैदिक कर्महरू फल दिन असफल हुन्छन्। सम्पूर्ण ऋतु रमणीय रहँदैनन् र अनिष्टले भरिन्छन्।
84मानिसका वाणी, उच्चारण तथा मनले आफ्नो बल गुमाउँछन्। रोग देखा पर्छन् र मानिसहरू असमयमै मर्छन्।
85स्त्रीहरू विधवा हुन्छन् र धेरै क्रूर मानिस देखा पर्छन्; बादलले ऋतुअनुसार वर्षा गर्दैनन् र बालीहरू नष्ट हुन्छन्।
86जब राजाले त्यस महान् शास्त्रको यथावत् पालन गरेर आफ्नो प्रजाको रक्षा गर्दैन, तब सबै प्रकारको रस पनि सुक्छ।
87राजा नै कृतयुगको, त्रेताको तथा द्वापरको रचयिता हो। राजा नै चौथो युग (कलि)को पनि रचयिता हो।
88यदि उसले कृतयुगको रचना गर्छ भने उसले शाश्वत स्वर्ग प्राप्त गर्छ। यदि उसले त्रेताको रचना गर्छ भने उसले सीमित कालका लागि स्वर्ग प्राप्त गर्छ।
89यदि उसले द्वापरको रचना गर्छ भने उसले आफ्ना पुण्यको अनुपातमा स्वर्गको सुख पाउँछ। र कलियुगको रचना गरेर राजा भारी पापको भागी हुन्छ।
90दुष्टताले कलंकित भएर ऊ असंख्य वर्षसम्म नरकमा कष्ट भोग्छ, किनभने आफ्नो प्रजाका पापमा डुबेर ऊ स्वयं महान् पाप तथा अपयशको भागी बन्छ।
91त्यस महान् शास्त्रको अनुसरण गर्दै विद्वान् क्षत्रियले आफूले चाहेका वस्तुको प्राप्तिको प्रयत्न गर्नुपर्छ, र पहिलेदेखि प्राप्त भएकाको रक्षा गर्नुपर्छ।
92दण्डशास्त्र, जसले सम्पूर्ण मानिसलाई आ-आफ्ना धर्मको पालनमा स्थिर पार्छ, जो सम्पूर्ण हितकर भेदको आधार हो, र जुन यथोचित रूपमा चलाइएमा साँच्चै संसारलाई धारण गरेर गतिशील राख्छ — त्यसले सम्पूर्ण मानिसको त्यसै गरी रक्षा गर्छ जसरी आमाबुबाले आफ्नो सन्तानको।
93हे नरश्रेष्ठ, थाहा पाऊ कि प्राणीहरूका प्राणसम्म यसैमा निर्भर छन्। राजाको सबैभन्दा ठूलो पुण्य दण्डशास्त्रको ज्ञानमा तथा त्यसको यथोचित सञ्चालनमै छ।
94त्यसैले हे कुरुनन्दन, त्यस महान् शास्त्रको सहायताले आफ्नो प्रजाको धर्मपूर्वक रक्षा गर। आफ्नो प्रजाको रक्षा गरेर तथा त्यस्तो आचरण अपनाएर तिमीले निस्सन्देह स्वर्गमा त्यो सुख प्राप्त गर्नेछौ जुन सहजै पाइँदैन।