Rajadharmanushasana Parva — The duties of a king; why is he called a god.
Volume VII — Shanti Parva (I) · Chapter 68
Sanskrit
1युधिष्ठिर उवाच किमाहुर्दैवतं विप्रा राजानं भरतर्षभ। मनुष्याणामधिपतिं तन्मे ब्रूहि पितामह॥
2भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। बृहस्पतिं वसुमना यथा पप्रच्छ भारत।॥
3राजा वसुमना नाम कौसल्यो धीमतां वरः। महर्षि किल पप्रच्छ कृतप्रज्ञं बृहस्पतिम्॥
4सर्वं वैनयिकं कृत्वा विनयज्ञो बृहस्पतिम्। दक्षिणानन्तरो भूत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकम्॥ विधिं पप्रच्छ राज्यस्य सर्वलोकहिते रतः। प्रजानां सुखमन्विच्छन् धर्मशीलं बृहस्पतिम्॥
5वसुमना उवाच केन भूतानि वर्धन्ते क्षयं गच्छन्ति केन वा। कमर्चन्तो महाप्राज्ञ सुखमव्ययमाप्नुयुः॥ एवं पृष्टो महाप्राज्ञः कौसल्येनामितौजसा। राजसत्कारमव्यग्रं शशंसास्मै बृहस्पतिः॥
6बृहस्पतिरुवाच राजमूलो महाप्राज्ञ धर्मो लोकस्य लक्ष्यते। प्रजा राजभयादेव न खादन्ति परस्परम्॥
7राजा ह्येवाखिलं लोकं समुदीर्णं समुत्सुकम्। प्रसादयति धर्मेण प्रसाद्य च विराजते॥
8यथा ह्यनुदये राजन् भूतानि शशिसूर्ययोः। अन्धे तमसि मज्जेयुरपश्यन्तः परस्परम्॥ यथा ह्यनुदके मत्स्या निराक्रन्दे विहङ्गमाः। विहरेयुर्यथाकामं विहिंसन्तः पुनः पुनः॥ विमथ्यातिक्रमेरंश्च विषह्यापि परस्परम्। अभावमचिरेणैव गच्छेयुर्नात्र संशयः॥ एवमेव विना राज्ञा विनश्येयुरिमाः प्रजाः। अन्धे तमसि मज्जेयुरगोपाः पशवो यथा॥
9हरेयुर्बलवन्तोऽपि दुर्बलानां परिग्रहान् हन्युक्यच्छमानांश्च यदि राजा न पालयेत्॥
10ममेदमिति लोकेऽस्मिन् न भवेत् सम्परिग्रहः। न दारा न च पुत्रः स्यान्न धेनं न परिग्रहः।
11विष्वग्लोपः प्रवर्तेत यदि राजा न पालयेत्॥ ममेदमिति लोकेऽस्मिन् न भवेत् सम्परिग्रहः। यानं वस्त्रमलङ्कारान् रत्नानि विविधानि च।
12हरेयुः सहसा पापा यदि राजा न पालयेत्॥ पतेद् बहुविधं शस्त्रं बहुधा धर्मचारिषु।
13अधर्मः प्रगृहीतः स्याद् यदि राजा न पालयेत्॥ मातरं पितरं वृद्धमाचार्यमतिथिं गुरुम्।
14क्लि श्नीयुरपि हिंस्युर्वा यदि राजा न पालयेत्॥ वधबन्धपिरक्लेशो नित्यमर्थवतां भवेत्।
15ममत्वं च न विन्देयुर्यदि राजा न पालयेत्॥ अन्ताश्चाकाल एव स्युर्लोकोऽयं दस्युसाद् भवेत्।
16पतेयुर्नरकं घोरं यदि राजा न पालयेत्॥ न योनिदोषो वर्तेत न कृषिर्न वणिक्पथः। मज्जेद् धर्मस्त्रयी न स्याद् यदि राजा न पालयेत्॥
17न यज्ञाः सम्प्रवर्तेयुर्विधिवत् स्वाप्तदक्षिणाः। न विवाहाः समाजो वा यदि राजा न पालयेत्॥
18न वृषा: सम्प्रवर्तेरन् न मध्येरंश्च गर्गराः। घोषाः प्रणाशं गच्छेयुर्यदि राजा न पालयेत्॥
19त्रस्तमुद्विग्नहृदयं हाहाभूतमचेतनम्। क्षणेन विनशेत् सर्वं यदि राजा न पालयेत्॥
20न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतोभयाः। विधिवद् दक्षिणावन्ति यदि राजा न पालयेत्॥
21ब्राह्मणाश्चतुरो वेदान् नाधीयोरंस्तपस्विनः। विद्यास्नाता व्रतस्नाता यदि राजा न पालयेत्॥
22न लभेद् धर्मसंश्लेषं हतविप्रहतो जनः। हर्ता स्वस्थेन्द्रियो गच्छेद् यदि राजा न पालयेत्॥
23हस्ताद्धस्तं परिमुषेद् भिद्येरन् सर्वसेतवः। भयार्त विद्रवेत् सर्वं यदि राजा न पालयेत्॥
24अनयाः सम्प्रवर्तेरन् भवेद् वै वर्णसंकरः। दुर्भिक्षमाविशेद् राष्ट्रं यदि राजा न पालयेत्॥
25विवृत्य हि यथाकामं गृहद्वाराणि शेरते। मनुष्या रक्षिता राज्ञा समन्तादकुतोभयाः।॥
26नाक्रुष्टं सहते कश्चित् कुतो वा हस्तलाघवम्। यदि राजा न सम्यग् गां रक्षयत्यपि धार्मिकः॥
27स्त्रियश्चपुरुषा मार्ग सर्वालङ्कारभूषिताः। निर्भयाः प्रतिपद्यन्ते यदि रक्षति भूमिपः॥
28धर्ममेव प्रपद्यन्ते न हिंसन्ति परस्परम्। अनुगृह्णन्ति चान्योन्यं यदा रक्षति भूमिपः॥
29यजन्ते च महायज्ञैस्त्रयो वर्णाः पृथग्विधैः। युक्ताश्चाधीयते विद्यां यदा रक्षति भूमिपः॥
30वार्तामूलो ह्ययं लोकस्त्रय्या वै धार्य ते सदा। तत् सर्वं वर्तते सम्यग् यदा रक्षति भूमिपः॥
31यदा राजा धुरं श्रेष्ठामादाय वहति प्रजाः। महता बलयोगेन तदा लोकः प्रसीदति॥
32यस्याभावेन भूतानामभावः स्यात् समन्ततः। भावे च भावो नित्यं स्यात् कस्तं न प्रतिपूजयेत्॥
33तस्य यो वहते भारं सर्वलोकभयावहम्। तिष्ठन् प्रियहिते राज्ञ उभौ लोकाविमौ जयेत्॥
34यस्तस्य पुरुषः पापं मनसाप्यनुचिन्तयेत्। असंशयमिह क्लिष्टः प्रेत्यापि नरकं व्रजेत्॥
35न हि जात्ववमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः। महती देवता ह्येषा नररूपेण तिष्ठति॥
36कुरुते पञ्चरूपाणि कालयुक्तानि यः सदा। भवत्यग्निस्तथाऽऽदित्यो मृत्युर्वैश्रवणो यमः॥
37यदा ह्यासीदत: पापान् दहत्युग्रेण तेजसा। मिथ्योपचरितो राजा तदा भवति पावकः॥
38यदा पश्यति चारेण सर्वभूतानि भूमिपः। क्षेमं च कृत्वा व्रजति तदा भवति भास्करः॥
39अशुचीश्च यदा क्रुद्धः क्षिणोति शतशो नरान्। सपुत्रपौत्रान् सामात्यांस्तदा भवति सोऽन्तकः॥
40यदा त्वधार्मिकान् सर्वांस्तीक्ष्णैर्दण्डैनियच्छति। धार्मिकांश्चानुगृह्णाति भवत्यथ यमस्तदा॥
41यदा तु धनधाराभिस्तर्पयत्युपकारिणः। आच्छिनत्ति न रत्नानि विविधान्यपकारिणाम्॥ श्रियं ददाति कस्मैचित् कस्माच्चिदपकर्षति। तदा वैश्रवणो राजा लोके भवति भूमिपः॥
42नास्यापवादे स्थातव्यं दक्षेणाक्लिश्कर्मणा। धर्म्यमाकाङ्क्षता लोकमीश्वरस्यानसूयता॥ न हि राज्ञः प्रतीपानि कुर्वन् सुखमवाप्नुयात्। पुत्रो भ्राता वयस्यो वा यद्यप्यात्मसमो भवेत्॥
43कुर्यात् कृष्णगतिः : शेषं ज्वलितोऽनिलसारथिः। न तु राजाभिपन्नस्य शेषं क्वचन विद्यते॥
44तस्य सर्वाणि रक्ष्याणि दूरतः परिवर्जयेत्। मृत्योरिव जुगुप्सेत राजस्वहरणान्नरः॥
45नश्येदभिमृशन् सद्यो मृगः कूटमिव स्पृशन्। आत्मस्वमिव रक्षेत राजस्वमिह बुद्धिमान्॥
46महान्तं नरकं घोरमप्रतिष्ठमचेतनम्। पतन्ति चिररात्राय राजवित्तापहारिणः॥
47राजा भोजो विराट् सम्राट क्षत्रियो भूपतिर्नृपः। य एभिः स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमर्हति॥
48तस्माद् बुभूषुर्नियतो जितात्मा नियतेन्द्रियः। मेधावी स्मृतिमान् दक्षः संश्रयेत महीपतिम्॥
49कृतज्ञं प्राज्ञमक्षुद्रं दृढभक्तिं जितेन्द्रियम्। धर्मनित्यं स्थितं नीत्यं मन्त्रिणं पूजयेन्नृपः॥
50दृढभक्तिं कृतप्रज्ञं धर्मज्ञं संयतेन्द्रियम्। शूरमक्षुद्रकर्माणं निषिद्धजनमाश्रयेत्॥
51राजा प्रगल्भं कुरुते मनुष्यं राजा कृशं वै कुरुते मनुष्यम्। राजाभिपन्नस्य कुतः सुखानि राजाभ्युपेतं सुखिनं करोति॥
52राजा प्रजानां हृदयं गरीये गतिः प्रतिष्ठा सुखमुत्तमं च। समाश्रिता लोकमिमं परं च जयन्ति सम्यक् पुरुषा नरेन्द्र॥
53नराधिपश्चाप्यनुशिष्य मेदिनी दमेन सत्येन च सौहृदेन। महद्भिरिष्ट्वा क्रतुभिर्महायर्शा स्त्रिविष्टपे स्थानमुपैति शाश्वतम्॥
54स एवमुक्तोऽङ्गिरसा कौसल्यो राजसत्तमः। प्रयत्नात् कृतवान् वीरः प्रजानां परिपालनम्॥
English
1Yudhishthira said 'Why, O foremost of Bharata's race, have the Brahmanas declared that the king, that ruler of men, is a god.
2Bhishma said Regarding it is cited the old story, O Bharata, of the discourse of Brihaspati and Vasumanas..
3There was a highly intelligent king of Koshala, named Vasumanas. On a certain occasion he questioned the great wise sage Brihaspati.
4Always humble, king Vasumanas ever devoted to well-being of all, having observed the proper humilities, and having gone round the great sage and bowed to him duly enquired of the virtuous Brihaspati about the institutes of a kingdom, actuated by the desire of securing the happiness of men.
5Vasumanas said By what means do creatures grow and by what are they destroyed? (you of great wisdom, by worshipping whom do they succeed in acquiring eternal happiness. Thus questioned by the highly powerful Koshala king Brihaspati of great wisdom described to him coolly about the regard which should be paid to kings.
6Brihaspati said The duties of all men, you of great wisdom, originate from the king. It is through fear of the king only that men do not devour one another.
7It is the king who establishes peace on Earth through due observances of duties by checking all disregard for healthy restraints and all kinds of lust. Acquiring this he shines in glory.
8As, o king, all creatures cannot see one another and sink in utter darkness if the sun and the moon do not rise, as fishes in shallow water and birds in a safe place dart and move about as they please (for a time) and repeatedly attack and grind one another with force and then are destroyed so men sink in utter darkness and meet with destruction if they have no king to protect them like a herd of cattle without the herdsman to take care of them.
9If the king did not observe the duty of protection, the strong would by would by force misappropriate the properties of the weak, and if the latter refuse to surrender to them easily their very lives would be taken,
10Nobody then, about any of his belongings would be able to say — This is mine.-Wives, sons, food, and other kinds of property, would cease to exist.
11Ruin would befall everything if the king did not observe the duty of protection. Wicked men would by force appropriate the cars, dresses, ornaments, precious stones and other kinds of property belonging to others, if the king did not protect.
12In the absence of protection by the king, various kinds of weapons would fall upon righteous persons and unrighteousness would prevail everywhere.
13In the absence of king's protection men would disobey or even injure their very parents if aged, their very preceptors, guests and elders.
14If the king did not protect, all persons possessing wealth would have to meet with death, imprisonment and persecution and the very idea of property would be lost.
15If the king did not protect, everything would be destroyed untimely and every part of the country would be laid waste by robbers, and everybody would fall into dreadful hell.
16If the king did not protect, all restrictions about marriage and intercourse would disappear; all matters of agriculture and trade would fall into confusion; morality and the three Vedas would disappear.
17Sacrifices, duly finished with presents according to the ordinance, would no longer be celebrated and no marriage would take place; society itself would cease to exist, if the king did not observe the duty of protection.
18The bulls would not know cows and milk jars would not be churned, and men living by rearing kine would be ruined, if the king did not exercise the duty of protection.
19In the absence of king's protection, all things, filled with fear and anxiety and becoming senseless and uttering cries of misery would be ruined in no time.
20No sacrifices extending for a year and finished with presents according to the ordinance would take place if the king did not observe the duty of protection.
21In the absence of king's protection Brahmanas would never study the four Vedas or practise austerities or be purified by knowledge and rigid vows.
22In the absence of king's protection the destroyer of a person guilty of Brahmanicide would not get any reward; rather the person. Guilty of Brahmanicide, would would not be punished. an
23In the absence of king's protection, men would take away other people's wealth from their very hands, and all healthy restrictions would be abolished, and everybody, stricken with, fear would seek safety in flight.
24In the absence of king's protection, all kinds of injustice would commence; intermixture of castes would occur; and famine would devastate the kingdom.
25Again by virtue of royal protection, men can everywhere sleep fearlessly at their ease without shutting their houses and doors with bolts and bars.
26Nobody would stand the evil words of others far less assaults, if the king did not righteously protect the Earth.
27If the king observes the duty of protection, women adorned with ornaments may fearlessly walk about everywhere without male relatives to guard them.
28Men become righteous and without injuring serve one another because the king observes the duty of protection.
29By virtue of royal protection the members of the three castes can celebrate high sacrifices and engage themselves in the acquisition of learning with attention.
30The world depends upon agriculture and trade and is protected by the Vedas. All these again are duly protected by the king exercising his principal duty.
31Since the king, taking a heavy burden upon himself, protects his subjects with the help of a mighty force, it is therefore that the people are able to live in happiness.
32Who is there who will not worship him on whose existence depends the existence of the people and by whose destruction the people are destroyed?
33That person who does what is agreeable and beneficial to the king and who participates in the burden of kingly duties which fill every caste with fear, conquers both this and the other world.
34That man who even thinks of injuring the king, forsooth meets with grief here and goes to hell hereafter.
35No one should obey the king by taking him for a man, for he is in sooth a great god in human form.
36The king puts on five different forms according to five different occasions. He energy the becomes Agni, Aditya, Mrityu, Vaishravana, and Yama.
37When the king, imposed on by falsehood, consumes with his dreadful offenders before him, he is said to put on the form of Agni.
38When he marks through his spies the acts of all persons and does what is for the general behoof, he is said to put on the form of Aditya.
39When he kills in anger hundreds of wicked men with their sons, grandsons, and relatives, he is then said to put on the form of the Destroyer.
40When he suppresses the the wicked by punishing them severely and favours the righteous by giving them rewards, he is then said to put on the form of Yama.
41When he pleases with profuse gifts of riches those who have done him valuable services, and takes away the riches and precious stones of those who have offended him, indeed, when he confers wealth upon some and takes it away from others, he is then, O king, said to put on the form of Kubera on Earth.
42No person which is clever, who is capable of work, who wishes to acquire virtue, and who is shorn of malice, should ever spread evil reports about the king. No person, by acting against the king, can ever make himself happy, even if he be the king's son or brother or companion or one whom the king considers as his second self. Fire, increased by the wind, blazing forth, may leave a residue.
43The anger of the king, however, leaves not anything to the person who happens to incur it. Everything that belongs to the king should be avoided from a distance.
44One should turn away from the king's property as he would from death itself. A person, by taking what belongs to the king, soon meets with destruction like a deer upon touching poison.
45An intelligent man should protect as his own what belongs to the king.
46Those, who take wealth belonging to the king, sink senseless into a deep hell of eternal darkness and infamy.
47Who is there who will not adore the king who is described by terms,–'delighter of the people,' 'bestower of happiness, possessor of prosperity, the best of all, healer of injuries, master of Earth,' and protector of men?
48That man, therefore, who seeks his own prosperity, who satisfies all healthy restraints, who has his soul under control, who has subdued his passions, who is gifted with intelligence and memory, and who is a clever (business man), should always be attached to the king.
49The king should duly honour the minister who is grateful, wise, large-hearted loyal, a master of his senses, virtuous, and observant of the dictates of policy.
50The king should entertain the man who is loyal, grateful, virtuous, self-controlled, brave, noble, and competent to complete works without the help of others.
51Knowledge makes men proud. The king makes men humble. The man who is assailed by the king can never enjoy happiness. On the other hand, the man who gets royal favours becomes happy.
52The king is the heart of his people; he is their great refuge; he is their glory; and he is their greatest happiness. Those men, O king, who are attached to the king, can conquer both this and the next world.
53Having governed the Earth with the help of the qualities of self-control, truth, and friendship, and having worshipped the deities by great sacrifices, the king, acquiring great glory, acquires an eternal abode in heaven.
54That best of kings viz., the heroic Vasumanas, king of Koshala, thus instructed by Brihaspati the son of Angiras, began thenceforth to protect his subjects.'
Hindi
1युधिष्ठिर ने कहा — हे भरतश्रेष्ठ, ब्राह्मणों ने राजा को, उस मनुष्यों के शासक को, देवता क्यों कहा है?
2भीष्म ने कहा — हे भरत, इस विषय में बृहस्पति तथा वसुमना के संवाद का प्राचीन इतिहास कहा जाता है।
3कोशल देश में वसुमना नामक एक अत्यन्त बुद्धिमान् राजा थे। किसी अवसर पर उन्होंने महाज्ञानी ऋषि बृहस्पति से प्रश्न किया।
4सदा विनम्र तथा सबके कल्याण में नित्य तत्पर राजा वसुमना ने यथोचित विनय का पालन करते हुए, उन महर्षि की प्रदक्षिणा करके और उन्हें विधिवत् प्रणाम करके, मनुष्यों का सुख सुनिश्चित करने की इच्छा से धर्मात्मा बृहस्पति से राज्य के विधानों के विषय में पूछा।
5वसुमना ने कहा — किन उपायों से प्राणी वृद्धि को प्राप्त होते हैं और किनसे उनका विनाश होता है? हे महाप्रज्ञ, किसकी उपासना करके वे शाश्वत सुख प्राप्त करने में समर्थ होते हैं? कोशल के महाबलशाली राजा द्वारा इस प्रकार पूछे जाने पर महाबुद्धिमान् बृहस्पति ने उन्हें शान्त भाव से यह बताया कि राजाओं के प्रति कैसा आदर रखना चाहिए।
6बृहस्पति ने कहा — हे महाप्रज्ञ, समस्त मनुष्यों के धर्म राजा से ही उत्पन्न होते हैं। राजा के भय से ही मनुष्य एक-दूसरे को नहीं खा जाते।
7राजा ही समस्त मर्यादाओं की अवहेलना तथा सब प्रकार की कामनाओं का निग्रह करके धर्म के यथावत् पालन द्वारा पृथ्वी पर शान्ति स्थापित करता है। इसे प्राप्त करके वह यश से देदीप्यमान होता है।
8हे राजन्, जैसे सूर्य और चन्द्रमा उदित न हों तो समस्त प्राणी एक-दूसरे को नहीं देख सकते और घोर अन्धकार में डूब जाते हैं; जैसे उथले जल में मछलियाँ और सुरक्षित स्थान में पक्षी (कुछ काल तक) यथेच्छ विचरते हैं और बारम्बार बलपूर्वक एक-दूसरे पर आक्रमण करके एक-दूसरे को कुचलते हैं और फिर नष्ट हो जाते हैं — वैसे ही यदि मनुष्यों की रक्षा करने वाला राजा न हो तो वे घोर अन्धकार में डूब जाते हैं और विनाश को प्राप्त होते हैं, ठीक जैसे रखवाले चरवाहे के बिना गौओं का झुण्ड।
9यदि राजा रक्षा का धर्म न निभाए तो बलवान् लोग बलपूर्वक निर्बलों की सम्पत्ति हड़प लें, और यदि वे उसे सहज ही सौंपने से इनकार करें तो उनके प्राण तक ले लिए जाएँ।
10तब कोई भी अपनी किसी वस्तु के विषय में यह न कह सकेगा — "यह मेरी है।" पत्नी, पुत्र, अन्न तथा अन्य प्रकार की सम्पत्ति का अस्तित्व ही समाप्त हो जाएगा।
11यदि राजा रक्षा का धर्म न निभाए तो सब कुछ नष्ट हो जाए। यदि राजा रक्षा न करे तो दुष्ट लोग बलपूर्वक दूसरों के रथ, वस्त्र, आभूषण, रत्न तथा अन्य प्रकार की सम्पत्ति हर लें।
12राजा की रक्षा के अभाव में धर्मात्मा पुरुषों पर नाना प्रकार के शस्त्र गिरें और सर्वत्र अधर्म का बोलबाला हो जाए।
13राजा की रक्षा के अभाव में मनुष्य अपने वृद्ध माता-पिता की, अपने गुरुओं की, अतिथियों की तथा बड़ों की अवज्ञा करें, अपितु उन्हें पीड़ा तक पहुँचाएँ।
14यदि राजा रक्षा न करे तो समस्त धनवान् व्यक्तियों को मृत्यु, कारावास तथा उत्पीड़न भोगना पड़े और सम्पत्ति की धारणा ही लुप्त हो जाए।
15यदि राजा रक्षा न करे तो सब कुछ असमय ही नष्ट हो जाए, देश का प्रत्येक भाग डाकुओं द्वारा उजाड़ दिया जाए और सब लोग भयंकर नरक में गिरें।
16यदि राजा रक्षा न करे तो विवाह तथा सम्पर्क सम्बन्धी समस्त मर्यादाएँ लुप्त हो जाएँ; कृषि और व्यापार के सब कार्य अव्यवस्था में पड़ जाएँ; धर्म तथा तीनों वेद विलुप्त हो जाएँ।
17यदि राजा रक्षा का धर्म न निभाए तो विधिपूर्वक दक्षिणा सहित सम्पन्न होने वाले यज्ञ फिर न हों, कोई विवाह न हो; समाज का अस्तित्व ही समाप्त हो जाए।
18यदि राजा रक्षा का धर्म न निभाए तो वृषभ गौओं को न पहचानें, दुग्ध-पात्र मथे न जाएँ और गोपालन से जीविका चलाने वाले मनुष्य नष्ट हो जाएँ।
19राजा की रक्षा के अभाव में समस्त प्राणी भय और चिन्ता से भरकर, संज्ञाहीन होकर तथा आर्तनाद करते हुए क्षण भर में नष्ट हो जाएँ।
20यदि राजा रक्षा का धर्म न निभाए तो वर्ष भर चलने वाले और विधिपूर्वक दक्षिणा सहित समाप्त होने वाले यज्ञ न हों।
21राजा की रक्षा के अभाव में ब्राह्मण कभी चारों वेदों का अध्ययन न करें, न तप करें, न ज्ञान तथा कठोर व्रतों से पवित्र हों।
22राजा की रक्षा के अभाव में ब्रह्महत्या के दोषी का वध करने वाले को कोई फल न मिले; अपितु ब्रह्महत्या का दोषी दण्ड ही न पाए।
23राजा की रक्षा के अभाव में मनुष्य दूसरों का धन उनके हाथों से ही छीन लें, समस्त हितकर मर्यादाएँ मिटा दी जाएँ, और भयभीत होकर सब लोग भागकर सुरक्षा ढूँढ़ें।
24राजा की रक्षा के अभाव में सब प्रकार के अन्याय आरम्भ हो जाएँ; वर्णसंकरता उत्पन्न हो; और दुर्भिक्ष राज्य को उजाड़ दे।
25और राजकीय रक्षा के प्रभाव से ही मनुष्य सर्वत्र अपने घरों तथा द्वारों में अर्गला और कुण्डी लगाए बिना निर्भय होकर सुख से सो सकते हैं।
26यदि राजा धर्मपूर्वक पृथ्वी की रक्षा न करे तो कोई दूसरों के कटु वचन भी न सह सके, फिर आघातों की तो बात ही क्या।
27यदि राजा रक्षा का धर्म निभाए तो आभूषणों से अलंकृत स्त्रियाँ रक्षा करने वाले पुरुष सम्बन्धियों के बिना भी सर्वत्र निर्भय होकर विचर सकती हैं।
28राजा रक्षा का धर्म निभाता है, इसीलिए मनुष्य धर्मात्मा होते हैं और एक-दूसरे को पीड़ा दिए बिना परस्पर सेवा करते हैं।
29राजकीय रक्षा के प्रभाव से ही तीनों वर्णों के लोग महान् यज्ञ सम्पन्न कर सकते हैं और एकाग्रचित्त होकर विद्या के अर्जन में लग सकते हैं।
30संसार कृषि तथा वाणिज्य पर आश्रित है और वेदों द्वारा रक्षित है। और ये सब अपने प्रधान धर्म का पालन करने वाले राजा द्वारा ही विधिवत् रक्षित होते हैं।
31चूँकि राजा अपने ऊपर भारी भार लेकर विशाल सेना की सहायता से अपनी प्रजा की रक्षा करता है, इसीलिए लोग सुखपूर्वक जी पाते हैं।
32ऐसा कौन है जो उसकी पूजा न करेगा, जिसके अस्तित्व पर प्रजा का अस्तित्व निर्भर है और जिसके नाश से प्रजा का नाश हो जाता है?
33जो पुरुष राजा के लिए प्रिय तथा हितकर कार्य करता है और जो प्रत्येक वर्ण को भय से भर देने वाले राजकीय धर्मों के भार में भाग लेता है, वह इस लोक तथा परलोक — दोनों को जीत लेता है।
34जो मनुष्य राजा की हानि का विचार मात्र करता है, वह निश्चय ही यहाँ शोक को प्राप्त होता है और मरणोपरान्त नरक में जाता है।
35राजा को मनुष्य समझकर उसकी आज्ञा का पालन नहीं करना चाहिए, क्योंकि वह वस्तुतः मानव रूप में महान् देवता है।
36राजा पाँच भिन्न अवसरों के अनुसार पाँच भिन्न रूप धारण करता है। वह अग्नि, आदित्य, मृत्यु, वैश्रवण (कुबेर) तथा यम बन जाता है।
37जब राजा असत्य से ठगा जाकर अपने सम्मुख उपस्थित अपराधियों को अपने भयंकर तेज से भस्म कर देता है, तब वह अग्नि का रूप धारण किए हुए कहा जाता है।
38जब वह अपने गुप्तचरों द्वारा सब लोगों के कर्मों को लक्षित करता है और सर्वसाधारण के हित का कार्य करता है, तब वह आदित्य का रूप धारण किए हुए कहा जाता है।
39जब वह क्रोध में आकर सैकड़ों दुष्टों को उनके पुत्रों, पौत्रों तथा सम्बन्धियों सहित मार डालता है, तब वह संहारकर्ता (मृत्यु) का रूप धारण किए हुए कहा जाता है।
40जब वह दुष्टों को कठोर दण्ड देकर दबाता है और धर्मात्माओं को पुरस्कार देकर अनुगृहीत करता है, तब वह यम का रूप धारण किए हुए कहा जाता है।
41जब वह उन लोगों को, जिन्होंने उसकी बहुमूल्य सेवा की है, प्रचुर धन के दान से प्रसन्न करता है, और जिन्होंने उसका अपराध किया है उनके धन तथा रत्न हर लेता है — वस्तुतः जब वह किसी को धन देता है और किसी से छीन लेता है — तब हे राजन्, वह पृथ्वी पर कुबेर का रूप धारण किए हुए कहा जाता है।
42जो चतुर है, जो कार्य करने में समर्थ है, जो धर्म अर्जित करना चाहता है और जो द्वेष से रहित है — ऐसे किसी भी पुरुष को राजा के विषय में कभी अपवाद नहीं फैलाना चाहिए। राजा के विरुद्ध आचरण करके कोई भी अपने को सुखी नहीं बना सकता, चाहे वह राजा का पुत्र हो, भाई हो, सखा हो, अथवा वह हो जिसे राजा अपना दूसरा आत्मा मानता हो। वायु से बढ़ी हुई प्रज्वलित अग्नि कुछ अवशेष छोड़ भी दे,
43किन्तु राजा का क्रोध जिस पर पड़ता है, उसका कुछ भी शेष नहीं छोड़ता। जो कुछ भी राजा का है, उससे दूर ही रहना चाहिए।
44राजा की सम्पत्ति से मनुष्य को वैसे ही मुँह मोड़ लेना चाहिए जैसे स्वयं मृत्यु से। जो राजा की वस्तु लेता है, वह विष का स्पर्श करने वाले मृग के समान शीघ्र ही विनाश को प्राप्त होता है।
45बुद्धिमान् पुरुष को राजा की वस्तु की रक्षा अपनी वस्तु के समान करनी चाहिए।
46जो लोग राजा का धन हर लेते हैं, वे संज्ञाहीन होकर नित्य अन्धकार तथा अपयश से भरे गहन नरक में गिरते हैं।
47ऐसा कौन है जो उस राजा की अर्चना न करेगा, जिसका वर्णन इन शब्दों से किया जाता है — 'प्रजा को आनन्द देने वाला', 'सुख का दाता', 'समृद्धि का स्वामी', 'सबमें श्रेष्ठ', 'पीड़ाओं का निवारक', 'पृथ्वी का अधिपति' तथा 'मनुष्यों का रक्षक'?
48इसलिए जो मनुष्य अपनी समृद्धि चाहता है, जो समस्त हितकर मर्यादाओं का पालन करता है, जिसने अपनी आत्मा को वश में किया है, जिसने अपनी वासनाओं को जीत लिया है, जो बुद्धि तथा स्मृति से सम्पन्न है और जो चतुर (व्यवहारकुशल) है, उसे सदा राजा के प्रति अनुरक्त रहना चाहिए।
49राजा को उस मन्त्री का यथोचित सम्मान करना चाहिए जो कृतज्ञ हो, बुद्धिमान् हो, उदारहृदय हो, स्वामिभक्त हो, इन्द्रियों का स्वामी हो, धर्मात्मा हो तथा नीति के आदेशों का पालन करने वाला हो।
50राजा को उस पुरुष को अपने पास रखना चाहिए जो स्वामिभक्त, कृतज्ञ, धर्मात्मा, संयमी, वीर, कुलीन तथा दूसरों की सहायता के बिना कार्य पूर्ण करने में समर्थ हो।
51विद्या मनुष्यों को अभिमानी बनाती है; राजा मनुष्यों को विनम्र बनाता है। जिस पर राजा प्रहार करता है, वह कभी सुख नहीं भोग सकता; इसके विपरीत जिसे राजकृपा प्राप्त होती है, वह सुखी हो जाता है।
52राजा अपनी प्रजा का हृदय है; वह उनका महान् आश्रय है; वह उनका यश है; और वह उनका परम सुख है। हे राजन्, जो मनुष्य राजा के प्रति अनुरक्त हैं, वे इस लोक तथा परलोक — दोनों को जीत लेते हैं।
53संयम, सत्य तथा मैत्री के गुणों की सहायता से पृथ्वी का शासन करके और महान् यज्ञों द्वारा देवताओं की पूजा करके राजा महान् यश अर्जित करता है और स्वर्ग में शाश्वत धाम प्राप्त करता है।
54अंगिरा के पुत्र बृहस्पति से इस प्रकार उपदेश पाकर वे राजाओं में श्रेष्ठ, कोशलराज वीर वसुमना, उसी समय से अपनी प्रजा की रक्षा करने लगे।
Nepali
1युधिष्ठिरले भने — हे भरतश्रेष्ठ, ब्राह्मणहरूले राजालाई, ती मानिसहरूका शासकलाई, देवता किन भनेका छन्?
2भीष्मले भने — हे भरत, यस विषयमा बृहस्पति र वसुमनाको संवादको प्राचीन इतिहास भनिन्छ।
3कोशल देशमा वसुमना नामका एक अत्यन्त बुद्धिमान् राजा थिए। कुनै अवसरमा उनले महाज्ञानी ऋषि बृहस्पतिसँग प्रश्न गरे।
4सधैँ विनम्र तथा सबैको कल्याणमा नित्य तत्पर राजा वसुमनाले यथोचित विनयको पालन गर्दै, ती महर्षिको प्रदक्षिणा गरेर र उनलाई विधिवत् प्रणाम गरेर, मानिसहरूको सुख सुनिश्चित गर्ने इच्छाले धर्मात्मा बृहस्पतिसँग राज्यका विधानका विषयमा सोधे।
5वसुमनाले भने — कुन उपायहरूबाट प्राणीहरूको वृद्धि हुन्छ र कुनबाट तिनको विनाश हुन्छ? हे महाप्रज्ञ, कसको उपासना गरेर तिनीहरू शाश्वत सुख प्राप्त गर्न समर्थ हुन्छन्? कोशलका महाबलशाली राजाद्वारा यसरी सोधिएपछि महाबुद्धिमान् बृहस्पतिले उनलाई शान्त भावले राजाहरूप्रति कस्तो आदर राख्नुपर्छ भन्ने बताए।
6बृहस्पतिले भने — हे महाप्रज्ञ, सम्पूर्ण मानिसहरूका धर्म राजाबाटै उत्पन्न हुन्छन्। राजाको भयले नै मानिसहरूले एक-अर्कालाई खाइदिँदैनन्।
7राजाले नै सम्पूर्ण मर्यादाको अवहेलना तथा सबै प्रकारका कामनाको निग्रह गरेर धर्मको यथावत् पालनद्वारा पृथ्वीमा शान्ति स्थापना गर्छ। यो प्राप्त गरेर ऊ यशले देदीप्यमान हुन्छ।
8हे राजन्, जसरी सूर्य र चन्द्रमा उदाएनन् भने सम्पूर्ण प्राणीले एक-अर्कालाई देख्न सक्दैनन् र घोर अन्धकारमा डुब्छन्; जसरी उथलो पानीमा माछा र सुरक्षित ठाउँमा चराहरू (केही समयसम्म) इच्छानुसार विचरण गर्छन् र बारम्बार बलपूर्वक एक-अर्कामाथि आक्रमण गरेर एक-अर्कालाई कुल्चन्छन् र अन्ततः नष्ट हुन्छन् — त्यसै गरी रक्षा गर्ने राजा नभए मानिसहरू घोर अन्धकारमा डुब्छन् र विनाशमा पुग्छन्, ठीक गोठालोबिनाको गाईको बथानझैँ।
9यदि राजाले रक्षाको धर्म पालन नगरे बलवान्हरूले बलपूर्वक निर्बलहरूको सम्पत्ति हडप्नेछन्, र यदि तिनीहरूले सहजै सुम्पन इन्कार गरे तिनका प्राणसम्म लिइनेछन्।
10तब कसैले पनि आफ्नो कुनै वस्तुका विषयमा "यो मेरो हो" भन्न सक्नेछैन। पत्नी, पुत्र, अन्न तथा अन्य प्रकारका सम्पत्तिको अस्तित्वै समाप्त हुनेछ।
11यदि राजाले रक्षाको धर्म पालन नगरे सबै कुरा नष्ट हुनेछ। यदि राजाले रक्षा नगरे दुष्टहरूले बलपूर्वक अरूका रथ, वस्त्र, आभूषण, रत्न तथा अन्य प्रकारका सम्पत्ति हरण गर्नेछन्।
12राजाको रक्षाको अभावमा धर्मात्मा पुरुषहरूमाथि नाना प्रकारका शस्त्र खस्नेछन् र सर्वत्र अधर्मको बोलबाला हुनेछ।
13राजाको रक्षाको अभावमा मानिसहरूले आफ्ना वृद्ध आमाबुबाको, आफ्ना गुरुहरूको, अतिथिहरूको तथा ठूलाबडाको अवज्ञा गर्नेछन्, बरु तिनलाई पीडासम्म पुऱ्याउनेछन्।
14यदि राजाले रक्षा नगरे सम्पूर्ण धनवान् व्यक्तिहरूले मृत्यु, कारावास तथा उत्पीडन भोग्नुपर्नेछ र सम्पत्तिको धारणा नै लुप्त हुनेछ।
15यदि राजाले रक्षा नगरे सबै कुरा असमयमै नष्ट हुनेछ, देशको प्रत्येक भाग डाँकुहरूद्वारा उजाडिनेछ र सबै मानिस भयंकर नरकमा खस्नेछन्।
16यदि राजाले रक्षा नगरे विवाह तथा सम्पर्कसम्बन्धी सम्पूर्ण मर्यादा लुप्त हुनेछन्; कृषि र व्यापारका सबै कार्य अव्यवस्थामा पर्नेछन्; धर्म तथा तीनै वेद विलुप्त हुनेछन्।
17यदि राजाले रक्षाको धर्म पालन नगरे विधिपूर्वक दक्षिणासहित सम्पन्न हुने यज्ञ फेरि हुनेछैनन्, कुनै विवाह हुनेछैन; समाजको अस्तित्वै समाप्त हुनेछ।
18यदि राजाले रक्षाको धर्म पालन नगरे साँढेहरूले गाईलाई चिन्नेछैनन्, दूधका भाँडा मन्थन गरिनेछैनन् र गाईपालनबाट जीविका चलाउने मानिसहरू नष्ट हुनेछन्।
19राजाको रक्षाको अभावमा सम्पूर्ण प्राणी भय र चिन्ताले भरिएर, संज्ञाहीन भएर तथा आर्तनाद गर्दै क्षणभरमै नष्ट हुनेछन्।
20यदि राजाले रक्षाको धर्म पालन नगरे वर्षभरि चल्ने र विधिपूर्वक दक्षिणासहित समाप्त हुने यज्ञ हुनेछैनन्।
21राजाको रक्षाको अभावमा ब्राह्मणहरूले कहिल्यै चारै वेदको अध्ययन गर्नेछैनन्, न तप गर्नेछन्, न ज्ञान तथा कठोर व्रतले पवित्र हुनेछन्।
22राजाको रक्षाको अभावमा ब्रह्महत्याको दोषीको वध गर्नेलाई कुनै फल मिल्नेछैन; बरु ब्रह्महत्याको दोषीले दण्डै पाउनेछैन।
23राजाको रक्षाको अभावमा मानिसहरूले अरूको धन तिनकै हातबाट खोस्नेछन्, सम्पूर्ण हितकर मर्यादा मेटिनेछन्, र भयभीत भएर सबै मानिस भागेर सुरक्षा खोज्नेछन्।
24राजाको रक्षाको अभावमा सबै प्रकारका अन्याय सुरु हुनेछन्; वर्णसंकरता उत्पन्न हुनेछ; र अनिकालले राज्यलाई उजाड्नेछ।
25अनि राजकीय रक्षाको प्रभावले नै मानिसहरू सर्वत्र आफ्ना घर तथा ढोकामा आग्लो र चुकुल नलगाई निर्भय भएर सुखले सुत्न सक्छन्।
26यदि राजाले धर्मपूर्वक पृथ्वीको रक्षा नगरे कसैले अरूका कटु वचनसमेत सहन सक्नेछैन, आघातको त कुरै के।
27यदि राजाले रक्षाको धर्म पालन गरे आभूषणले अलंकृत स्त्रीहरू रक्षा गर्ने पुरुष आफन्तबिना पनि सर्वत्र निर्भय भएर हिँड्न सक्छन्।
28राजाले रक्षाको धर्म पालन गर्छ, त्यसैले मानिसहरू धर्मात्मा हुन्छन् र एक-अर्कालाई पीडा नदिई परस्पर सेवा गर्छन्।
29राजकीय रक्षाको प्रभावले नै तीनै वर्णका मानिसहरूले महान् यज्ञ सम्पन्न गर्न सक्छन् र एकाग्रचित्त भएर विद्या आर्जनमा लाग्न सक्छन्।
30संसार कृषि तथा वाणिज्यमा आश्रित छ र वेदद्वारा रक्षित छ। र यी सबै आफ्नो प्रधान धर्मको पालन गर्ने राजाद्वारा नै विधिवत् रक्षित हुन्छन्।
31किनभने राजाले आफूमाथि गह्रौँ भार लिएर विशाल सेनाको सहायताले आफ्नो प्रजाको रक्षा गर्छ, त्यसैले मानिसहरू सुखपूर्वक बाँच्न पाउँछन्।
32त्यस्तो को छ जसले उहाँको पूजा गर्नेछैन, जसको अस्तित्वमा प्रजाको अस्तित्व निर्भर छ र जसको नाशले प्रजाको नाश हुन्छ?
33जुन पुरुषले राजाका लागि प्रिय तथा हितकर कार्य गर्छ र जसले प्रत्येक वर्णलाई भयले भर्ने राजकीय धर्मको भारमा भाग लिन्छ, उसले यो लोक तथा परलोक — दुवै जित्छ।
34जुन मानिसले राजाको हानिको विचारमात्र गर्छ, ऊ निश्चय नै यहाँ शोकमा पर्छ र मरणपछि नरकमा जान्छ।
35राजालाई मानिस ठानेर उसको आज्ञा पालन गर्नु हुँदैन, किनभने ऊ वास्तवमा मानव रूपमा महान् देवता हो।
36राजाले पाँच फरक अवसरअनुसार पाँच फरक रूप धारण गर्छ। ऊ अग्नि, आदित्य, मृत्यु, वैश्रवण (कुबेर) तथा यम बन्छ।
37जब राजा असत्यबाट ठगिएर आफ्नो सामु उपस्थित अपराधीहरूलाई आफ्नो भयंकर तेजले भस्म पार्छ, तब ऊ अग्निको रूप धारण गरेको भनिन्छ।
38जब उसले आफ्ना गुप्तचरहरूद्वारा सबै मानिसका कर्म लक्षित गर्छ र सर्वसाधारणको हितको कार्य गर्छ, तब ऊ आदित्यको रूप धारण गरेको भनिन्छ।
39जब ऊ क्रोधमा आएर सयौँ दुष्टलाई तिनका पुत्र, नाति तथा आफन्तसहित मार्छ, तब ऊ संहारकर्ता (मृत्यु)को रूप धारण गरेको भनिन्छ।
40जब उसले दुष्टहरूलाई कठोर दण्ड दिएर दबाउँछ र धर्मात्माहरूलाई पुरस्कार दिएर अनुग्रह गर्छ, तब ऊ यमको रूप धारण गरेको भनिन्छ।
41जब उसले आफ्नो बहुमूल्य सेवा गर्नेहरूलाई प्रचुर धनको दानले प्रसन्न पार्छ, र आफ्नो अपराध गर्नेहरूका धन तथा रत्न हरण गर्छ — वास्तवमा जब उसले कसैलाई धन दिन्छ र कसैबाट खोस्छ — तब हे राजन्, ऊ पृथ्वीमा कुबेरको रूप धारण गरेको भनिन्छ।
42जो चतुर छ, जो कार्य गर्न समर्थ छ, जो धर्म आर्जन गर्न चाहन्छ र जो द्वेषरहित छ — त्यस्तो कुनै पनि पुरुषले राजाका विषयमा कहिल्यै अपवाद फैलाउनु हुँदैन। राजाको विरुद्ध आचरण गरेर कसैले पनि आफूलाई सुखी बनाउन सक्दैन, चाहे ऊ राजाको पुत्र होस्, भाइ होस्, सखा होस्, अथवा त्यो होस् जसलाई राजाले आफ्नो दोस्रो आत्मा ठान्छ। वायुले बढेको प्रज्वलित अग्निले केही अवशेष छोडिदेला,
43तर राजाको क्रोध जसमाथि पर्छ, उसको केही पनि बाँकी छोड्दैन। जे-जति राजाको हो, त्यसबाट टाढै रहनुपर्छ।
44राजाको सम्पत्तिबाट मानिसले त्यसै गरी मुख फर्काउनुपर्छ जसरी स्वयं मृत्युबाट। जसले राजाको वस्तु लिन्छ, ऊ विष छोएको मृगजस्तै चाँडै विनाशमा पुग्छ।
45बुद्धिमान् पुरुषले राजाको वस्तुको रक्षा आफ्नै वस्तुजस्तै गर्नुपर्छ।
46जसले राजाको धन हरण गर्छन्, तिनीहरू संज्ञाहीन भएर नित्य अन्धकार तथा अपयशले भरिएको गहन नरकमा खस्छन्।
47त्यस्तो को छ जसले त्यस राजाको अर्चना गर्नेछैन, जसको वर्णन यी शब्दहरूले गरिन्छ — 'प्रजालाई आनन्द दिने', 'सुखको दाता', 'समृद्धिको स्वामी', 'सबैमा श्रेष्ठ', 'पीडाको निवारक', 'पृथ्वीको अधिपति' तथा 'मानिसहरूको रक्षक'?
48त्यसैले जुन मानिसले आफ्नो समृद्धि चाहन्छ, जसले सम्पूर्ण हितकर मर्यादाको पालन गर्छ, जसले आफ्नो आत्मालाई वशमा राखेको छ, जसले आफ्ना वासना जितेको छ, जो बुद्धि तथा स्मृतिले सम्पन्न छ र जो चतुर (व्यवहारकुशल) छ, उसले सधैँ राजाप्रति अनुरक्त रहनुपर्छ।
49राजाले त्यस मन्त्रीको यथोचित सम्मान गर्नुपर्छ जो कृतज्ञ होस्, बुद्धिमान् होस्, उदारहृदय होस्, स्वामिभक्त होस्, इन्द्रियको स्वामी होस्, धर्मात्मा होस् तथा नीतिका आदेश पालन गर्ने होस्।
50राजाले त्यस पुरुषलाई आफूसँग राख्नुपर्छ जो स्वामिभक्त, कृतज्ञ, धर्मात्मा, संयमी, वीर, कुलीन तथा अरूको सहायताविना कार्य पूरा गर्न समर्थ होस्।
51विद्याले मानिसलाई अभिमानी बनाउँछ; राजाले मानिसलाई विनम्र बनाउँछ। जसमाथि राजाले प्रहार गर्छ, उसले कहिल्यै सुख भोग्न सक्दैन; यसको विपरीत जसलाई राजकृपा प्राप्त हुन्छ, ऊ सुखी हुन्छ।
52राजा आफ्नो प्रजाको हृदय हो; ऊ तिनको महान् आश्रय हो; ऊ तिनको यश हो; र ऊ तिनको परम सुख हो। हे राजन्, जुन मानिसहरू राजाप्रति अनुरक्त छन्, तिनीहरूले यो लोक तथा परलोक — दुवै जित्छन्।
53संयम, सत्य तथा मैत्रीका गुणहरूको सहायताले पृथ्वीको शासन गरेर र महान् यज्ञद्वारा देवताहरूको पूजा गरेर राजाले महान् यश आर्जन गर्छ र स्वर्गमा शाश्वत धाम प्राप्त गर्छ।
54अंगिराका पुत्र बृहस्पतिबाट यसरी उपदेश पाएर ती राजाहरूमा श्रेष्ठ, कोशलराज वीर वसुमनाले त्यही बेलादेखि आफ्नो प्रजाको रक्षा गर्न थाले।