Karna Parva — The words of Krishna
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 58
Sanskrit
1संजय उवाच एवमेष महानासीत् संग्रामः पृथिवीक्षिताम्। क्रुद्धेऽर्जुने तथा कर्णे भीमसेने च पाण्डवे॥
2द्रोणपुत्रं पराजित्य जित्वा चान्यान् महारथान्। अब्रवीदर्जुनो राजन् वासुदेवमिदं वचः॥
3चमूम्॥ कर्ण पश्य च संग्रामे कालयन्तं महारथान्॥
4न च पश्यामि दाशार्ह धर्मराज युधिष्ठिरम्। नापि केतुर्युधा श्रेष्ठ धर्मराजस्य दृश्यते॥
5त्रिभागश्चावशिष्टोऽयं दिवसस्य जनार्दन। न च मां धार्तराष्ट्रेषु कचिद युध्यति संयुगे॥
6तस्मात् त्वं मत्प्रियं कुर्वन् याहि यत्र युधिष्ठिरः। दृष्ट्वा कुशलिनं युद्धे धर्मपुत्रं सहानुजम्॥ पुनर्योद्धास्मि वार्ष्णेय शत्रुभिः सं संयुगे।
7ततः प्रायाद् रथेनाशु बीभत्सोर्वचनाद्धरिः॥ यतो युधिष्ठिरो राजा सृञ्जयाश्च महारथाः।
8अयुध्यस्तावकैः सार्धं मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्॥ तत: संग्रामेभूमि तां वर्तमाने जनक्षये। अवेक्षमाणो गोविन्दः सव्यसाचिनमब्रवीत्।॥
9पश्य पार्थ महारौद्रो वर्तते भरतक्षयः। पृथिव्यां क्षत्रियाणां वै दुर्योधन महान्॥
10पश्य भारत चापानि रुक्मपृष्ठानि धन्विनाम्। मृतानामपविद्धानि कलापांश्च महाधनान्॥
11जातरूपमयैः पुढेः शरांश्चानतपर्वणः। तैलधौतांश्च नाराचान् निर्मुक्तान् पन्नगानिव॥
12हस्तिदन्तत्सरून् खङ्गान् जातरूपरिष्कृतान्। वर्माणि चापविद्धानि रुक्मगर्भाणि भारत॥
13सुवर्णविकृतान् प्रासाशक्तीः कनकभूषणाः। जाम्बूनमयैः पट्टैर्बद्धाश्च विपुला गदाः॥
14जातरूपमयीश्चर्टीः पट्टिशान् हेमभूषणान्। दण्डैः कनकचित्रैश्च विप्रविद्धान् परश्वधान्॥
15अयःकुन्तांश्च पतितान् मुसलानि गुरूणि च। शतघ्नी: पश्य चित्राश्च विपुलान् परिघांस्तथा॥
16चक्राणि चापविद्धानि तोमरांश्च महारणे। नानाविधानि शस्त्राणि प्रगृह्य जयगृद्धिनः॥ जीवन्त इव दृश्यन्ते गततत्त्वासनस्विनः।
17गदाविमथितैर्गात्रैर्मुसलैर्भिन्नमस्तकान्॥ गजवाजिरथक्षुण्णान् पश्य योधान् सहस्रशः।
18मनुष्यहयनागानां शरशक्तवृष्टिपट्टिशैः॥ परिवैरायसैोरैरयस्कुन्तैः परश्वधैः। शरीरैर्बहुभिश्छिन्नैः शोणितौघपरिप्लुतैः॥ गतासुभिरमित्रघ्न संवृता रणभूमयः।
19बाहुभिश्चन्दनादिग्धैः साङ्गदैर्हेमभूषितैः॥ सतलवैः सकेयूरै ति भारत मेदिना।
20साङ्गुलित्रैर्भुजायैश्च विप्रविरिलंकृतैः॥ हस्तिहस्तोपमैश्छिन्नरूरुभिश्च तरस्विनाम्। बद्धचूडामणिवरैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः॥ पतितैर्ऋषभाक्षाणां विराजति वसुंधरा।
21कबन्धैः शोणितादिग्धैश्छिन्नगात्रशिरोधरैः॥ भूर्भाति भरतश्रेष्ठ शान्तार्चिभिरिवाग्निभिः।
22रथांश्च बहुधा भग्नान् हेमकिङ्किणिनः शुभान्॥ वाजिनश्च हतान् पश्य निष्कीर्णान्त्राशराहतान्।
23अनुकर्षानुपासंगान् पताका विविधध्वजान्॥ रथिनां च महाशङ्खान् पाण्डुरांश्च प्रकीर्णकान्।
24निरस्तजिह्वान् मातङ्गासयानान् पर्वतोपमान्॥ वैजयन्तीविचित्राश्च हतांश गजवाजिनः।
25वारणानां परिस्तोमांस्तथैवाजिनकम्बलान्॥ विपाटितविचित्रांश्च रूप्यचित्रान् कुथाङ्कुशान्। भिन्नाश्च बहुधा घण्टा महद्भिः पतितैर्गजैः॥
26वैदूर्यदण्डांश्च पतिताङ्कुशान भुषि। बद्धाः सादिभुजाग्रेषु सुवर्णविकृताः कशाः॥
27विचित्रमणिचित्रांश्च जातरूपपरिष्कृतान्। अश्वास्तरपरिस्तोमान् राङ्कवान् पतितान् भुवि॥
28चूडामणीन् नरेन्द्राणां विचित्राः काञ्चनस्त्रजः। छत्राणि चापविद्धानि चामरव्यजनानि च॥
29चन्द्रनक्षत्रभासैश्च वदनैश्चारुकुण्डलैः। क्लृप्तश्मश्रुभिरत्यर्थ वीराणां समलंकृतैः॥ वदनैः पश्य संछन्नां महीं शोणितकर्दमाम्।
30सजीवांश्चापरान् पश्य कूजमानान् समन्ततः॥ उपास्यमानान् बहुशो न्यस्तशस्त्रैर्विशाम्पते। ज्ञातिभिः सहितांस्तत्र रोदमानैर्मुहुर्मुहुः॥
31व्युतक्रान्तानपरान् योधांश्छादयित्वा तरस्विनः। पुनर्युद्धाय गच्छन्ति जयगृद्धाःप्रमन्यवः॥
32अपरे तत्र तत्रैव परिधावन्ति मानवः। ज्ञातिभि:पतितैः शूरैर्याच्यमानास्ततोदकम्॥
33जलार्थं च गताः केचिन्निष्प्राण बहवोऽर्जुन। संनिवृत्ताश्च ते शूरास्तान् वै दृष्ट्वा विचेतसः॥ जलं त्यक्त्वा प्रधावन्ति क्रोशमानाः परस्परम्।
34जलं पीत्वा मृतान् पश्य पिबतोऽन्यांश्च मारिष॥ परित्यज्य प्रियानन्ये बान्धवान् बान्धवप्रियाः। व्युत्क्रान्ता:समदृश्यन्त तत्र तत्र महारणे॥
35तथापरान् नरश्रेष्ठ संदष्टौष्ठपुटान् पुनः। भृकुटीकुटिलैर्वक्त्रैः प्रेक्षमाणान् समन्ततः॥
36एवं बुवंस्तदा कृष्णो ययौ यत्रयुधिष्ठिरः। अर्जुनश्चापि नृपतेदर्शनार्थं महारणे॥
37याहि याहिति गोविन्दं मुहुर्मुहुरचोदयत्। तां युद्धभूमिं पार्थस्य दर्शयित्वा च माधवः॥ त्वरमाणस्ततः कृष्णः पार्थमाह शनैरिदम्। पश्य पाण्डव राजानमुपयातांश्च पार्थिवान्॥
38कर्ण पश्य महारङ्गे ज्वलन्तमिव पावकम्। असौ भीमो महेष्वासः सनिवृत्तो रणं प्रति॥
39तमेते विनिवर्तन्ते धृष्टद्युम्नपुरोगमाः। पाञ्चालसृञ्जयानां च पाण्डवानां च ये मुखम्॥
40निवृत्तैश्च पुनः पार्थेर्भग्नं शत्रुबलं महत्। कौरवान् द्रवतो ह्येष कर्णो रोधयतेऽर्जुन॥
41अन्तकप्रतिमो वेगे शक्रतुल्यपराक्रमः। असौ गच्छति कौरव्य द्रौणिः शस्त्रभूतां वरः॥
42तमेव पुदुतं संख्ये धृष्टद्युम्नो महारथः। अनुप्रयाति संग्रामे हतान् पश्य चसृञ्जयान्॥
43सर्वमाह सुदुर्धर्षो वासुदेवः किरीटिने। ततो राजन् महाघोरः प्रादुरासीन्महारणः॥
44सिंहनादरवाश्चैव प्रादुरासन् समागमे। उभयोः सेनयो राजन् मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्॥
45एवमेष क्षयो वृत्तः पृथिव्यां पृथिवीपते। तावकानां परेषांच राजन् दुर्मन्त्रिते तव॥
English
1Sanjaya said Thus a great encounter took place amongst all those warriors. Then Arjuna, Bhimasena and Karna were worked up with anger.
2Having vanquished the son of Drona and other leading car-warriors Arjuna said to Vasudevaपश्य कृष्ण महाबाहो द्रवन्ती पाण्डवीं
3See, O Krishna, the Pandava army is flying away. Karna is making a havoc on our great car-warriors.
4O Krishna, I do not see Dharma's son Yudhishthira; nor is his standard visible.
5O Janardana, the third portion of the day still remains. None amongst the sons of Dhritarashtra comes to fight with me.
6If you wish to do me a good turn proceed where Yudhishthira is engaged. If I see Dharma's son and his younger brother well, I will fight again with the enemies.
7Thereupon at the request of Vibhatsu Hari speedily moved the course of his car where king Yudhishthira and the valiant Srinjayas were fighting to death.
8Thereupon, seeing in the battle-field such a slaughter of valiant heroes Govinda said to Savyasachin-
9See, O Partha, this great on slaught of the Kshatriyas for the sake of Duryodhana.
10Look at the gold-backed bows of the Kshatriyas for the sake of Duryodhana.
11The arrows having bent knots and gold studded wings and Naracha cleaned in oil are appearing as if numerous snakes have come out from their sloughs,
12O Bharata! gold studded swords with ivory handles and gold studded shields are also thrown carelessly on the ground here.
13Look! At these prasa, saktis and heavy gadas trimmed, studded and made of gold so laid-on the ground.
14These Rishtis made of gold, Pattisha trimmed by gold and the axes with gold studded handles all thrown on the ground.
15The iron spears, heavy musala, excellent Shatghnis and huge Parigha scattered to and fro here.
16Look also at these discuses (cakras) and tomaras used in this great war. The warriors in sheer excitement for victory have lost their lives in course of attack with weapons still in their hands are appear as if still living.
17Look that several thousand warriors whose bodies are splitted by hard blows from gadas, their heads cracked and crushed under the hoofs of horses and chariot wheels.
18O enemy suppressor! A majority of the men, horses and elephants' bodies are shattered in pieces, soaked in blood, lost of life on account of sharp and hard blows they received from arrows, Shakti, Rishti, Pattisha, iron parigha, iron kunta of huge size and the axes and the battle-field is seen covered by these lifeless bodies.
19O Bharata! the battle-field is getting an excellent grandeur in presence of the cut-off arms of the warriors as these are smeared with sandal, decorated by Angadas and Keyuras, trimmed by gold and other ornaments will fine gloves.
20The arms ornamented with gloves of the chivalrous warriors having huge eyes as that of an ox are cut-off and fell down on the ground. The sturdy thighs/legs like that of elephants' trunk are fell splitted and their heads holding Cudamani and car-rings are also on ground separated from the trunk. All these have given an excellent look to the battle-field.
21O Bharata! the battle-field covered by the trunks of human bodies without head and different organs cut-off (viz. without other organs), appearing red on account of soaked in blood, appears as if embers without flames are scattered everywhere.
22Look at the beautiful chariots splitted here in pieces in which tiny bells made of gold are fixed. The horses injured by arrows are fell dead there and their intestines have come out from belly.
23There are scattered Anukarsha, Upasanga, Pataka, different type flags and huge size white conch of the charioteer-riders (Rathis).
24Numerous mountain like elephants with their tongues came out has slept for ever on the ground. The excellent Vaijayanti flags splitted and the horses as also elephants have been killed.
25The excellent seats on elephants' back, the stag hide and blankets have been fell down in pieces (rugs). The picturised bed with the silver fibres, goad and a number of gongs splitted in pieces have fallen on earth with those huge elephants.
26A number of fantastic goads with handles made of Vaiduryamani have fallen on the ground. A number of whips made of gold are yet in the cut-off arms of the riders.
27A number of riding-seats gem-studded, trimmed by gold fibres, made of Ranka stag's hide are now on the ground.
28The gem-studded of kings, excellent garlands, umbrellas, chanvara and vyajana all thrown on the ground.
29Look at the faces with beard and moustache, ornamented varied ways, gracious with ear-rings shining like and constellations now covering the battle-field and see that the mud of blood is freezed on them.
30O Arjuna, look at those other warriors. Still living but severely injured and yelling in pain all around. Their family members in crowd have seated near them, the have dropped their arms down and weeping frequently. crowns moon
31The warriors now succumbed to injuries are being covered by the sheets of clothes and the warriors in their sheer excitement for victory are again marching ahead very fast to attack again on the enemy. They are filled with anger.
32Numerous other soldiers, running to and fro in search of water for their chivalrous family members now fell down on battled field due to injuries when they have asked for water.
33O Arjuna! A number of warriors went for fetching water for their relatives injured in the battle-field but but in the meantime, they succumbed to injuries. The warriors when returned with water and saw them dead, threw water pots on ground and rushing here and there in sheer grief and wailing bitterly for them.
34O the great warrior Arjuna! Look at a few people who have dead after sipping few drops of water. A number of soldiers dear to their kith and kins are seen dead hither and thither in that great war leaving behind them wailing.
35O majesty! Look at the other warriors staring all around with chewing their lips within teeth and brows cured on their faces.
36God Sri Krishna and Arjuna moved towards the place where Yudhishthira was seated concomitant to chanting these matters as they were tempted to see the king there.
37Arjuna frequently was saying god Krishna to march ahead. God Krishna proceeded forward by duly introducing Arjuna with the battle-field in haste. He said to Arjuna in a slow voice-O son of Pandu! See that a number of kings have already accessed to the king.
38Look, Karna is illuminating like a fire blazed on the great stage of the war and the great warrior Bhimasena has returned to the battle-field.
39The Panchalas, Srinjayas and the eminent warriors of Pandavas including Dhrishtdyumna etc. are also returning for battle in company of Bhimasena.
40O Arjuna! See there, the Pandava warriors have loosened the steps of the huge army of enemies. This This Karna is preventing the Kauravas' warriors departing away from the battle-field.
41O son of Kuru! The best weaponist Ashvatthama is also marching towards them. He is forceful as Yamaraja and valorous as Indra, the king of gods.
42The great chariot holder (Maharathi) Dhrishtadyumna is pursuing Ashvatthama who himself is also marching forward in battlefield. Look there! A number of Srinjaya warriors have been killed in the war.
43O king! God Krishna, the warrior very tough to conquer told Arjuna, the crown holder Arjuna all these things. There began then fierce battle among the warriors.
44O king! The battle thereafter ensued with a resolution to leave the field only on death in both armies and the warriors began challenging to each other in a loud voice.
45Thus on account of your evil advice that terrible onslaught of your soldiers and enemies took place.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — इस प्रकार उन समस्त योद्धाओं के बीच महान् संग्राम हुआ। तब अर्जुन, भीमसेन और कर्ण — तीनों क्रोध से भर उठे।
2द्रोणपुत्र तथा अन्य प्रमुख महारथियों को पराजित करके अर्जुन ने वासुदेव से कहा — "हे महाबाहु कृष्ण, देखो, पाण्डव सेना भागी जा रही है।"
3हे कृष्ण, देखो, पाण्डव सेना भाग रही है। कर्ण हमारे महारथियों में हाहाकार मचा रहा है।
4हे कृष्ण, मुझे धर्मपुत्र युधिष्ठिर दिखाई नहीं दे रहे; न ही उनकी ध्वजा दिखाई देती है।
5हे जनार्दन, दिन का तीसरा भाग अभी शेष है। धृतराष्ट्रपुत्रों में से कोई मुझसे युद्ध करने नहीं आता।
6यदि तुम मेरा भला करना चाहते हो, तो वहीं चलो जहाँ युधिष्ठिर युद्ध में लगे हैं। यदि मैं धर्मपुत्र और उनके छोटे भाई को कुशल देख लूँ, तो पुनः शत्रुओं से युद्ध करूँगा।
7तत्पश्चात् विभत्सु के अनुरोध पर हरि ने शीघ्र ही अपने रथ को वहीं मोड़ दिया जहाँ राजा युधिष्ठिर और पराक्रमी सृंजय प्राणों की बाजी लगाकर युद्ध कर रहे थे।
8तत्पश्चात् रणभूमि में पराक्रमी वीरों का ऐसा संहार देखकर गोविन्द ने सव्यसाची से कहा —
9हे पार्थ, दुर्योधन के लिए क्षत्रियों का यह महान् संहार देखो।
10दुर्योधन के लिए (यहाँ बिखरे) क्षत्रियों के स्वर्णपृष्ठ धनुषों को देखो।
11बँकी गाँठ और स्वर्णजटित पंखों वाले बाण तथा तेल में साफ किए गए नाराच ऐसे प्रतीत होते हैं मानो अनेक सर्प अपनी केंचुलियों से निकल आए हों।
12हे भरत! हाथीदाँत की मूठ वाली स्वर्णजटित तलवारें और स्वर्णजटित ढालें भी यहाँ भूमि पर लापरवाही से पड़ी हैं।
13देखो! स्वर्ण से मढ़े, जड़े और स्वर्ण के बने ये प्रास, शक्तियाँ और भारी गदाएँ भूमि पर पड़ी हैं।
14स्वर्ण की बनी ये ऋष्टियाँ, स्वर्ण से मढ़े पट्टिश और स्वर्णजटित मूठ वाले परशु — सब भूमि पर फेंके पड़े हैं।
15लोहे के शूल, भारी मुसल, उत्तम शतघ्नियाँ और विशाल परिघ यहाँ इधर-उधर बिखरे पड़े हैं।
16इस महायुद्ध में प्रयुक्त इन चक्रों और तोमरों को भी देखो। विजय के उन्माद में योद्धा प्रहार करते-करते प्राण गँवा बैठे और अब भी अस्त्र हाथ में लिए वे ऐसे प्रतीत होते हैं मानो अब भी जीवित हों।
17देखो, वे कई सहस्र योद्धा, जिनके शरीर गदाओं के कठोर प्रहारों से फट गए हैं और जिनके मस्तक अश्वों के खुरों तथा रथों के पहियों के नीचे कुचलकर चूर हो गए हैं।
18हे शत्रुदमन! बाणों, शक्तियों, ऋष्टियों, पट्टिशों, लोहे के परिघों, विशाल लौह कुन्तों तथा परशुओं से मिले तीक्ष्ण और कठोर प्रहारों के कारण अधिकांश मनुष्यों, अश्वों और हाथियों के शरीर टुकड़े-टुकड़े हो गए हैं, रुधिर में सने हैं और प्राणहीन हो चुके हैं; इन्हीं निष्प्राण शरीरों से रणभूमि ढँकी दिखाई देती है।
19हे भरत! योद्धाओं की कटी हुई भुजाएँ — जो चन्दन से लिप्त, अंगदों और केयूरों से सुशोभित, स्वर्ण तथा अन्य आभूषणों से मढ़ी और सुन्दर दस्तानों से युक्त हैं — उनकी उपस्थिति से रणभूमि को एक विचित्र भव्यता प्राप्त हो रही है।
20बैल के समान विशाल नेत्रों वाले उन शूर योद्धाओं की दस्तानों से सजी भुजाएँ कटकर भूमि पर गिरी पड़ी हैं। हाथी की सूँड़ के समान पुष्ट जंघाएँ फटकर गिरी हैं और चूड़ामणि तथा कुण्डल धारण किए उनके मस्तक भी धड़ से अलग होकर भूमि पर पड़े हैं। इन सबने रणभूमि को एक विचित्र रूप दे दिया है।
21हे भरत! शिररहित तथा अन्य अंगों से कटे मनुष्य-धड़ों से ढँकी, रुधिर में सनी होने के कारण लाल दिखाई देती वह रणभूमि ऐसी प्रतीत होती है मानो चारों ओर ज्वालारहित अंगारे बिखरे पड़े हों।
22यहाँ टुकड़े-टुकड़े हुए उन सुन्दर रथों को देखो, जिनमें स्वर्ण की छोटी घण्टियाँ लगी हैं। बाणों से घायल अश्व वहीं मरे पड़े हैं और उनके पेट से आँतें बाहर निकल आई हैं।
23यहाँ अनुकर्ष, उपासंग, पताकाएँ, नाना प्रकार की ध्वजाएँ तथा रथियों के विशाल श्वेत शंख बिखरे पड़े हैं।
24पर्वत के समान असंख्य हाथी अपनी जीभें बाहर निकाले भूमि पर सदा के लिए सो गए हैं। उत्तम वैजयन्ती पताकाएँ फट गई हैं और अश्व तथा हाथी — दोनों मारे गए हैं।
25हाथियों की पीठ के उत्तम आसन, मृगचर्म और कम्बल टुकड़े-टुकड़े होकर गिर पड़े हैं। चाँदी के तारों से चित्रित शय्याएँ, अंकुश और अनेक घण्टे टूटकर उन विशाल हाथियों सहित पृथ्वी पर गिरे पड़े हैं।
26वैदूर्यमणि की मूठ वाले अनेक विचित्र अंकुश भूमि पर गिरे पड़े हैं। स्वर्ण के बने अनेक चाबुक अब भी सवारों की कटी हुई भुजाओं में ही हैं।
27रत्नजटित, स्वर्ण के तारों से मढ़े और रंकु मृग के चर्म से बने अनेक आसन अब भूमि पर पड़े हैं।
28राजाओं के रत्नजटित मुकुट, उत्तम पुष्पमालाएँ, छत्र, चँवर और व्यजन — सब भूमि पर फेंके पड़े हैं।
29दाढ़ी-मूँछों वाले, नाना प्रकार से अलंकृत, कुण्डलों से सुशोभित और चन्द्रमा तथा नक्षत्रों के समान चमकते उन मुखों को देखो, जो अब रणभूमि को ढँके पड़े हैं, और देखो कि उन पर रुधिर का कीचड़ जम गया है।
30हे अर्जुन, उन अन्य योद्धाओं को देखो — जो अब भी जीवित हैं किन्तु बुरी तरह घायल होकर चारों ओर वेदना से चीत्कार कर रहे हैं। उनके परिजन भीड़ लगाकर उनके पास बैठे हैं, अपने अस्त्र नीचे रख दिए हैं और बार-बार रो रहे हैं।
31घावों से मरने वाले योद्धाओं को वस्त्रों की चादरों से ढँका जा रहा है, और विजय के उन्माद में भरे योद्धा पुनः शत्रु पर आक्रमण करने के लिए अत्यन्त वेग से आगे बढ़ रहे हैं। वे क्रोध से भरे हुए हैं।
32अन्य असंख्य सैनिक अपने उन शूर परिजनों के लिए जल खोजते इधर-उधर दौड़ रहे हैं, जो घावों के कारण रणभूमि में गिर पड़े और जिन्होंने जल माँगा था।
33हे अर्जुन! अनेक योद्धा रणभूमि में घायल अपने बन्धुओं के लिए जल लाने गए, किन्तु इसी बीच वे घायल बन्धु प्राण त्याग बैठे। जल लेकर लौटे उन योद्धाओं ने जब उन्हें मृत देखा, तब जल के घड़े भूमि पर फेंक दिए और घोर शोक में इधर-उधर दौड़ते हुए उनके लिए फूट-फूटकर विलाप करने लगे।
34हे महावीर अर्जुन! उन थोड़े से लोगों को देखो, जो जल की कुछ बूँदें पीकर ही चल बसे। इस महायुद्ध में अपने बन्धु-बान्धवों के प्रिय अनेक सैनिक यहाँ-वहाँ मरे पड़े दिखाई देते हैं, अपने पीछे विलाप छोड़ जाते हुए।
35हे महाभाग! उन अन्य योद्धाओं को देखो, जो दाँतों से अपने ओठ चबाते और मुख पर भौंहें चढ़ाए चारों ओर घूर रहे हैं।
36ये सब बातें कहते हुए भगवान् श्रीकृष्ण और अर्जुन उस स्थान की ओर बढ़े जहाँ युधिष्ठिर बैठे थे, क्योंकि वे वहाँ राजा को देखने के लिए उत्सुक थे।
37अर्जुन बार-बार भगवान् कृष्ण से आगे बढ़ने को कह रहे थे। भगवान् कृष्ण शीघ्रता से अर्जुन को रणभूमि का परिचय कराते हुए आगे बढ़े। उन्होंने अर्जुन से धीमे स्वर में कहा — हे पाण्डुपुत्र! देखो, अनेक राजा पहले ही राजा (युधिष्ठिर) के पास पहुँच चुके हैं।
38देखो, कर्ण इस महायुद्ध के विशाल रंगमंच पर प्रज्वलित अग्नि के समान दमक रहा है, और महान् योद्धा भीमसेन रणभूमि में लौट आए हैं।
39पाञ्चाल, सृंजय तथा धृष्टद्युम्न आदि पाण्डवों के प्रमुख योद्धा भी भीमसेन के साथ युद्ध के लिए लौट रहे हैं।
40हे अर्जुन! वहाँ देखो, पाण्डव योद्धाओं ने शत्रु की विशाल सेना के पैर उखाड़ दिए हैं। यह कर्ण ही कौरव योद्धाओं को रणभूमि से भागने से रोक रहा है।
41हे कुरुपुत्र! अस्त्रविद्या में श्रेष्ठ अश्वत्थामा भी उनकी ओर बढ़ रहा है। वह यमराज के समान प्रचण्ड और देवराज इन्द्र के समान पराक्रमी है।
42महारथी धृष्टद्युम्न उस अश्वत्थामा का पीछा कर रहे हैं, जो स्वयं भी रणभूमि में आगे बढ़ रहा है। वहाँ देखो! अनेक सृंजय योद्धा उस युद्ध में मारे जा चुके हैं।
43हे राजन्! अत्यन्त दुर्जय योद्धा भगवान् कृष्ण ने किरीटधारी अर्जुन से ये सब बातें कहीं। तत्पश्चात् योद्धाओं के बीच प्रचण्ड युद्ध छिड़ गया।
44हे राजन्! तत्पश्चात् दोनों सेनाओं में मरकर ही रणभूमि छोड़ने के संकल्प के साथ युद्ध छिड़ गया और योद्धा ऊँचे स्वर में एक-दूसरे को ललकारने लगे।
45इस प्रकार आपकी कुनीति के कारण ही आपके सैनिकों और शत्रुओं का वह भयंकर संहार हुआ।
Nepali
1सञ्जयले भने — यसरी ती सम्पूर्ण योद्धाहरूबीच महान् सङ्ग्राम भयो। तब अर्जुन, भीमसेन र कर्ण — तीनै जना क्रोधले भरिए।
2द्रोणपुत्र तथा अरू प्रमुख महारथीहरूलाई पराजित गरेर अर्जुनले वासुदेवलाई भने — "हे महाबाहु कृष्ण, हेर, पाण्डव सेना भाग्दै छ।"
3हे कृष्ण, हेर, पाण्डव सेना भाग्दै छ। कर्णले हाम्रा महारथीहरूमा हाहाकार मच्चाइरहेका छन्।
4हे कृष्ण, मलाई धर्मपुत्र युधिष्ठिर देखिँदैनन्; न त उनको ध्वजा नै देखिन्छ।
5हे जनार्दन, दिनको तेस्रो भाग अझै बाँकी छ। धृतराष्ट्रपुत्रहरूमध्ये कोही पनि मसँग युद्ध गर्न आउँदैन।
6यदि तिमी मेरो भलो गर्न चाहन्छौ भने त्यहीँ लैजाऊ जहाँ युधिष्ठिर युद्धमा लागेका छन्। यदि मैले धर्मपुत्र र उनका कान्छा भाइलाई सकुशल देखेँ भने फेरि शत्रुहरूसँग युद्ध गर्नेछु।
7त्यसपछि विभत्सुको अनुरोधमा हरिले चाँडै आफ्नो रथ त्यहीँ मोडे जहाँ राजा युधिष्ठिर र पराक्रमी सृञ्जयहरू प्राणको बाजी लगाएर युद्ध गरिरहेका थिए।
8त्यसपछि रणभूमिमा पराक्रमी वीरहरूको यस्तो संहार देखेर गोविन्दले सव्यसाचीलाई भने —
9हे पार्थ, दुर्योधनका लागि क्षत्रियहरूको यो महान् संहार हेर।
10दुर्योधनका लागि (यहाँ छरिएका) क्षत्रियहरूका स्वर्णपृष्ठ धनुषहरू हेर।
11बाङ्गो गाँठो र स्वर्णजडित प्वाँख भएका बाण तथा तेलमा सफा गरिएका नाराचहरू यस्ता देखिन्छन् मानौँ अनेक सर्पहरू आफ्ना काँचुलीबाट निस्केका होऊन्।
12हे भरत! हात्तीको दाँतको बीँड भएका स्वर्णजडित तरबार र स्वर्णजडित ढालहरू पनि यहाँ भुइँमा लापरवाहीसाथ पल्टिएका छन्।
13हेर! सुनले मोहोरिएका, जडिएका र सुनका बनेका यी प्रास, शक्ति र भारी गदाहरू भुइँमा पल्टिएका छन्।
14सुनका बनेका यी ऋष्टि, सुनले मोहोरिएका पट्टिश र स्वर्णजडित बीँड भएका बन्चरा — सबै भुइँमा फ्याँकिएका छन्।
15फलामका शूल, भारी मुसल, उत्तम शतघ्नी र विशाल परिघहरू यहाँ यताउता छरिएका छन्।
16यो महायुद्धमा प्रयोग भएका यी चक्र र तोमरहरू पनि हेर। विजयको उन्मादमा योद्धाहरूले प्रहार गर्दागर्दै प्राण गुमाए र अझै अस्त्र हातमा लिएका तिनीहरू यस्ता देखिन्छन् मानौँ अझै जीवित हुन्।
17हेर, ती कैयौँ हजार योद्धा, जसका शरीर गदाका कठोर प्रहारले फाटेका छन् र जसका शिर अश्वका खुर तथा रथका पाङ्ग्राले कुल्चिएर चूर भएका छन्।
18हे शत्रुदमन! बाण, शक्ति, ऋष्टि, पट्टिश, फलामका परिघ, विशाल फलामे कुन्त तथा बन्चराबाट पाएका तीक्ष्ण र कठोर प्रहारका कारण अधिकांश मानिस, अश्व र हात्तीका शरीर टुक्रा-टुक्रा भएका छन्, रगतमा लत्पतिएका छन् र प्राणहीन भइसकेका छन्; यिनै निष्प्राण शरीरले रणभूमि ढाकिएको देखिन्छ।
19हे भरत! योद्धाहरूका काटिएका पाखुरा — जो चन्दनले लिपिएका, अङ्गद र केयूरले सुशोभित, सुन तथा अरू आभूषणले मोहोरिएका र सुन्दर पन्जाले युक्त छन् — तिनको उपस्थितिले रणभूमिले एउटा विचित्र भव्यता प्राप्त गरिरहेको छ।
20गोरुजस्तै विशाल नेत्र भएका ती शूर योद्धाहरूका पन्जाले सजिएका पाखुरा काटिएर भुइँमा खसेका छन्। हात्तीको सुँडजस्तै पुष्ट तिघ्रा फाटेर खसेका छन् र चूडामणि तथा कुण्डल धारण गरेका तिनका शिर पनि धडबाट छुट्टिएर भुइँमा पल्टिएका छन्। यी सबैले रणभूमिलाई एउटा विचित्र रूप दिएका छन्।
21हे भरत! शिरविहीन तथा अरू अङ्गबाट काटिएका मानिसका धडले ढाकिएको, रगतमा लत्पतिएकाले रातो देखिने त्यो रणभूमि यस्तो देखिन्छ मानौँ चारैतिर ज्वालारहित आगोका डल्ला छरिएका होऊन्।
22यहाँ टुक्रा-टुक्रा भएका ती सुन्दर रथहरू हेर, जसमा सुनका साना घण्टी जडिएका छन्। बाणले घाइते अश्वहरू त्यहीँ मरेर ढलेका छन् र तिनका पेटबाट आन्द्रा बाहिर निस्केका छन्।
23यहाँ अनुकर्ष, उपासङ्ग, पताका, नाना प्रकारका ध्वजा तथा रथीहरूका विशाल श्वेत शङ्ख छरिएका छन्।
24पर्वतजस्तै असङ्ख्य हात्ती आफ्ना जिब्रा बाहिर निकालेर भुइँमा सदाका लागि सुतेका छन्। उत्तम वैजयन्ती पताका फाटेका छन् र अश्व तथा हात्ती — दुवै मारिएका छन्।
25हात्तीको पिठ्युँका उत्तम आसन, मृगछाला र कम्बल टुक्रा-टुक्रा भई खसेका छन्। चाँदीका तारले चित्रित शय्या, अङ्कुश र अनेक घण्ट भाँचिएर ती विशाल हात्तीसहित पृथ्वीमा खसेका छन्।
26वैदूर्यमणिका बीँड भएका अनेक विचित्र अङ्कुश भुइँमा खसेका छन्। सुनका बनेका अनेक कोर्रा अझै सवारहरूका काटिएका पाखुरामै छन्।
27रत्नजडित, सुनका तारले मोहोरिएका र रङ्कु मृगको छालाले बनेका अनेक आसन अहिले भुइँमा पल्टिएका छन्।
28राजाहरूका रत्नजडित मुकुट, उत्तम पुष्पमाला, छत्र, चँवर र व्यजन — सबै भुइँमा फ्याँकिएका छन्।
29दाह्री-जुँगा भएका, नाना प्रकारले अलङ्कृत, कुण्डलले सुशोभित र चन्द्रमा तथा नक्षत्रजस्तै चम्किने ती मुखहरू हेर, जो अहिले रणभूमि ढाकेर पल्टिएका छन्, र हेर कि तिनमा रगतको हिलो जमेको छ।
30हे अर्जुन, ती अरू योद्धाहरूलाई हेर — जो अझै जीवित छन् तर नराम्ररी घाइते भई चारैतिर वेदनाले चित्कार गरिरहेका छन्। तिनका आफन्तहरू भीड लगाएर तिनका छेउमा बसेका छन्, आफ्ना अस्त्र तल राखेका छन् र पटक-पटक रोइरहेका छन्।
31घाउले मर्ने योद्धाहरूलाई वस्त्रका चादरले ढाकिँदै छ, र विजयको उन्मादले भरिएका योद्धाहरू फेरि शत्रुमाथि आक्रमण गर्न अत्यन्त वेगले अगाडि बढिरहेका छन्। तिनीहरू क्रोधले भरिएका छन्।
32अरू असङ्ख्य सिपाही आफ्ना ती शूर आफन्तका लागि पानी खोज्दै यताउता दौडिरहेका छन्, जो घाउका कारण रणभूमिमा ढले र जसले पानी मागेका थिए।
33हे अर्जुन! अनेक योद्धा रणभूमिमा घाइते आफ्ना बन्धुका लागि पानी लिन गए, तर यसैबीच ती घाइते बन्धुले प्राण त्यागे। पानी लिएर फर्केका ती योद्धाहरूले जब तिनीहरूलाई मृत देखे, तब पानीका गाग्री भुइँमा फ्याँके र घोर शोकमा यताउता दौडँदै तिनीहरूका लागि डाँको छाडेर विलाप गर्न थाले।
34हे महावीर अर्जुन! ती थोरै मानिसहरूलाई हेर, जो पानीका केही थोपा पिएरै बिते। यो महायुद्धमा आफ्ना बन्धुबान्धवका प्रिय अनेक सिपाही यताउता मरेर ढलेका देखिन्छन्, आफ्नो पछाडि विलाप छोड्दै।
35हे महाभाग! ती अरू योद्धाहरूलाई हेर, जो दाँतले आफ्ना ओठ चपाउँदै र मुखमा आँखीभौँ चढाएर चारैतिर हेरिरहेका छन्।
36यी सबै कुरा भन्दै भगवान् श्रीकृष्ण र अर्जुन त्यो स्थानतिर बढे जहाँ युधिष्ठिर बसेका थिए, किनभने तिनीहरू त्यहाँ राजालाई हेर्न उत्सुक थिए।
37अर्जुनले पटक-पटक भगवान् कृष्णलाई अगाडि बढ्न भनिरहेका थिए। भगवान् कृष्ण हतारमा अर्जुनलाई रणभूमिको परिचय गराउँदै अगाडि बढे। उनले अर्जुनलाई बिस्तारै भने — हे पाण्डुपुत्र! हेर, अनेक राजा पहिले नै राजा (युधिष्ठिर)कहाँ पुगिसकेका छन्।
38हेर, कर्ण यो महायुद्धको विशाल रङ्गमञ्चमा प्रज्वलित अग्निजस्तै दन्किरहेका छन्, र महान् योद्धा भीमसेन रणभूमिमा फर्किएका छन्।
39पाञ्चाल, सृञ्जय तथा धृष्टद्युम्न आदि पाण्डवहरूका प्रमुख योद्धा पनि भीमसेनसँगै युद्धका लागि फर्किँदै छन्।
40हे अर्जुन! त्यहाँ हेर, पाण्डव योद्धाहरूले शत्रुको विशाल सेनाका खुट्टा उखेलिदिएका छन्। यिनै कर्णले कौरव योद्धाहरूलाई रणभूमिबाट भाग्नबाट रोकिरहेका छन्।
41हे कुरुपुत्र! अस्त्रविद्यामा श्रेष्ठ अश्वत्थामा पनि तिनीहरूतिर बढिरहेका छन्। उनी यमराजजस्तै प्रचण्ड र देवराज इन्द्रजस्तै पराक्रमी छन्।
42महारथी धृष्टद्युम्नले ती अश्वत्थामालाई पछ्याइरहेका छन्, जो आफैँ पनि रणभूमिमा अगाडि बढिरहेका छन्। त्यहाँ हेर! अनेक सृञ्जय योद्धा त्यो युद्धमा मारिइसकेका छन्।
43हे राजन्! अत्यन्त दुर्जय योद्धा भगवान् कृष्णले किरीटधारी अर्जुनलाई यी सबै कुरा भने। त्यसपछि योद्धाहरूबीच प्रचण्ड युद्ध सुरु भयो।
44हे राजन्! त्यसपछि दुवै सेनामा मरेर मात्र रणभूमि छोड्ने सङ्कल्पका साथ युद्ध सुरु भयो र योद्धाहरू उच्च स्वरमा एकअर्कालाई ललकार्न थाले।
45यसरी तपाईंकै कुनीतिका कारण तपाईंका सिपाही र शत्रुहरूको त्यो भयङ्कर संहार भयो।