Karna Parva — Defeat of Ashvatthama
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 59
Sanskrit
1संजय उवाच ततः पुनः समाजग्मुरभीताः कुरुसृञ्जयाः। युधिष्ठिरमुखाः पार्थाः सूतपुत्रमुखा वयम्॥
2ततः प्रववृते भीमः संग्रामो लोमहर्षणः। कर्णस्य पाण्डवानां च यमराष्ट्रविवर्धनः॥
3तस्मिन् प्रवृत्ते संग्रामे तुमुले शोणितोदके। संशप्तकेषु शूरेषु किंचिच्छिष्टेषु भारत॥ धृष्टद्युम्नो महाराज सहित: सर्वराजभिः । कर्णमेवभिदुद्राव पाण्डवाश्च महारथाः॥
4आगच्छमानास्तान् संख्ये प्रहृष्टान् विजयैषिणः। दधारैको रणे कर्णो जलौघानिव पर्वतः॥
5समासाद्य तु ते कर्ण व्यशीर्यन्त महारथाः। यथाचलं समासाद्य वार्योधाः सर्वतोदिशम्॥
6तयोरासीन्महाराज संग्रामो लोमहर्षणः। धृष्टद्युम्नस्तु राधेयं शरेणान्तपर्वणा॥ ताडयामास समरे तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्।
7विजयं च धनुः श्रेष्ठं विधुन्वानो महारथः॥ पार्षतस्य धनुश्छित्त्वा शरांश्चाविषोपमान्। ताडयामास संक्रुद्धः पार्षतं नवभिः शरैः॥
8ते वर्म हेमविकृतं भित्त्वा तस्य महात्मनः। शोणिताक्ता व्यराजन्त शक्रगोपा इवानघ॥
9तदपास्य धनुश्छिन्नं धृष्टद्युम्नो महारथः। अथान्यद् धनुरादाय शरांश्चासीविषोपमान्॥ कर्णं विव्याध सप्तत्या शरैः संनतपर्वभिः।
10तथैव राजन् कर्णोऽपि पार्षतं शत्रुतापनम्॥ छादयामास समरे शरैराशीविषोपमैः। द्रोणशत्रुर्महेष्वासो विव्याध निशितैः शरैः॥
11तस्य कर्णो महाराज खरं कनकभूषणम्। प्रेषयामास संक्रुद्धो मृत्युदण्डमिवापरम्॥
12तमापतन्तं सहसा घोररूपं विशाम्पते। चिच्छेद शतधा राजशैनेयः कृतहस्तवत्॥
13दृष्ट्वा विनिहतं बाणं शरैः कर्णो विशाम्पते। सात्यकिं शरवर्षेण समन्तान् पर्यवारयत्॥
14विव्याध चैनं समरे नाराचैस्तत्र सप्तभिः। तंप्रत्यविध्यच्छैनेयः शरैर्हेमपरिष्कृतैः॥
15ततो युद्धं महाराज चक्षुःश्रोत्रभयानकम्। आसीद् घोरं च चित्रं च प्रेक्षणीयं समन्ततः॥
16सर्वेषां तत्र भूतानां लोमहर्षोऽभ्य तद् दृष्ट्वा समरे कर्म कर्णशैनेययोर्नृप।॥
17एतस्मिन्नन्तरे द्रौणिरभ्ययात् सुमहाबलम्। पार्षतं शत्रुदमनं शत्रुवीर्यसुनाशनम्॥
18अभ्यभाषतं संक्रुद्धो द्रौणि परपुरंजयः। तिष्ठ तिष्ठाय ब्रह्मघ्न न मे जीवन् विमोक्ष्यसे।॥
19इत्युक्त्वा सुभृशं वीरं शीघ्रकृन्निशितैः शरैः। पार्षतं छादयामास घोररूपैः सुतेजनैः॥ यतमानं परं शक्तया यतमानो महारथः।
20यथा हि समरे द्रोणः पार्षतं वीक्ष्य मारिष।॥ तथा द्रौणिं रणे दृष्ट्वा पार्षतः परवीरहा। नातिहष्टमना भूत्वा मन्यते मृत्युमात्मनः॥
21स ज्ञात्वा समरेऽऽत्मानं शस्त्रेणावध्यमेव तु। जवेनाभ्याययौ द्रौणि कालः कालमिव क्षयेया॥
22द्रौणिस्तु दृष्ट्वा राजेन्द्र धृष्टद्युम्नमवस्थितम्। क्रोधेन निःश्वसन् वीरः पार्षतं समुपाद्रवत्॥
23तावन्योन्यं तु दृष्टैव संरम्भं जग्मतुः परम्। अथाब्रवीन्महाराज द्रोणपुत्रः प्रतापवान्॥ धृष्टद्युम्नं समीपस्थं त्वरमाणो विशाम्पते।
24पाञ्चालापसदाद्य त्वां प्रेषयिष्यामि मृत्यवे॥ पापं हि यत् त्वया कर्म नता द्रोणंपुरा कृतम्। अद्यं त्वां तप्स्यते तद् वै यथा न कुशल तथा॥ अरक्ष्यमाणः पार्थेन यदि तिष्ठसि संयुगे। नापक्रामसि वा मूढ सत्यमेतद् ब्रवीमि ते॥
25एवमुक्तः प्रत्युवाच धृष्टद्युम्नः प्रतापवान्। प्रतिवाक्यं स एवासिर्मामको दास्यते तव॥ तेनैव ते पितुर्दत्तं यतमानस्य संयुगे।
26यदि तावन्मया द्रोणो निहतो ब्राह्मणब्रुवः॥ त्वामिदानीं कथं युद्धे न हनिष्यामि विक्रमात्।
27एवमुक्त्वा महाराज सेनापतिरमर्षणः॥ निशितेनातिबाणेन द्रौणिहं विव्याध पार्षतः।
28ततो द्रौणिः संसंक्रुद्धः शरैः संनतपर्वभिः॥ आच्छादयद् दिशो राजन् धृष्टद्युम्नस्य संयुगे।
29नैवान्तरिक्षं न दिशो नापि योधाः समन्ततः॥ दृश्यन्ते वै महाराज शरैश्छन्नाः सहस्रशः।
30तथैव पार्षतो राजन् द्रौणिमाहवशोभिनम्॥ शरैः संछादयामास सूतपुत्रस्य पश्यतः।
31राधेयोऽपि महाराज पञ्चालान् सह पाण्डवैः॥ द्रौपदेयान् युधामन्यु सात्यकिं च महारथम्। एकः संवारयामास प्रेक्षणीयः समन्ततः॥
32धृष्टद्युम्नस्तु समरे द्रौणिश्चिच्छेद कार्मुकम्। तदपास्य धनुौणिरन्यदादाय कार्मुकम्॥ वेगवान् समरे घोरे शरांश्चाशीविषोपमान्। स पार्षतस्य राजेन्द्र धनुः शक्तिं गदां ध्वजम्॥ हयान् सूतं रथं चैव निमेषाद् व्यधमच्छरैः।
33सच्छिन्नधन्वा विरतो हताश्वो हतसारथिः॥ खङ्गमादत्त विपुलं शतचन्द्रं च भानुमत्।
34द्रौणिस्तदपि राजेन्द्र भल्लैः क्षिप्रं महारथः॥ चिच्छेद समरे वीरः क्षिप्रहस्तो दृढायुधः। रथादनवरूढस्य तदद्भुतमिवाभवत्॥
35धृष्टद्युम्नं हि विरथं हताश्वं छिन्नकार्मुकम्। शरैश्च बहुधा विद्धमस्त्रैश्च शकलीकृतम्॥ नाशकद् भरतश्रेष्ठ यतमानो महारथः।
36तस्यान्तमिषुभी राजन् यदा द्रौणिर्न जग्मिरान्॥ अथ त्यक्त्वा धनुर्वीरः पार्षतं त्वरितोऽन्वगात्।
37आसीदाल्पवतो वेदस्तस्य राजन् महात्मनः॥ गरुडस्येव पततो जिघृक्षोः पन्नगोत्तमम्।
38एतस्मिन्नेव काले तु माधवोऽर्जुनमब्रवीत्॥ पश्य पार्थ यथा द्रौणिः पार्षतस्य वधं प्रति। यत्नं करोति विपुलं हन्याचैनं न संशयः॥
39तं मोचय महाबाहो पार्षतं शत्रुकर्शन। द्रौणेरास्यमनुप्राप्तं मृत्योरास्यगतं यथा॥
40एवमुक्त्वा महाराज वासुदेवः प्रतापवान्। प्रेषयत् तुरगांस्तत्र यत्र द्रौणिर्व्यवस्थितः॥
41ते हयाश्चन्द्रसंकाशाः केशवेन प्रचोदिताः। आपिबन्त इव व्योम जग्मुद्रौणिरथं प्रति॥
42दृष्ट्वाऽऽयातौ महावीर्याबुभौ कृष्णधनंजयौ। धृष्टद्युम्नवधे यत्रं चक्रे राजन् महाबलः॥
43विकृष्यमाणं दृष्टैव दृष्टद्युम्नं नरेश्वर। शरांश्चिक्षेप वै पार्थो द्रौणि प्रति महाबलः॥
44ते शरा हेमविकृता गाण्डीवप्रेषिता भृशम्। द्रौणिमासाद्य विविशुर्वल्मीकमिव फन्नगाः॥
45स विद्धस्तैः शरैधीरैर्दोणपुत्रः प्रतापवान्। उत्सृज्य समरे राजन् पाञ्चाल्यममितौजसम्॥
46रथामारुरुहे वीरो धनंजयशरार्दितः। प्रगृह्य च धनुः श्रेष्ठ पार्थ विव्याध सायकैः॥
47एतस्मिन्नन्तरे वीरः सहदेवो जनाधिप। अपोवाह रथेनाजौ पार्षतं शत्रुतापनम्॥
48अर्जुनोऽपि महाराज द्रौणिं विव्याध पत्रिभिः: तं द्रोणपुत्रः संक्रुद्धो बाह्वोरुरसि चार्पयत्॥
49क्रोधितस्यु रणे पार्थो नाराचं कालसम्मितम्। द्रोणपुत्राय चिक्षेप कालदण्डमिवापरम्॥
50ब्राह्मणस्यांसदेशे स निपपात महाद्युतिः। स विह्वलो महाराज शरवेगेन संयुगे॥ निषसाद रथोपस्थे वैकुव्यं च परं ययौ।
51ततः कर्णो महाराज व्याक्षिपद् विजयं धनुः॥ अर्जुनं समरे क्रुद्धः प्रेक्षमाणो मुहुमुर्हः। द्वैरथं चापि पार्थेन कामयानो महारणे॥
52विह्वलं तं तु वीक्ष्याथ द्रोणपुत्रं च सारथिः। अपोवाह रथेनाजौ त्वरमाणो रणाजिरात्॥
53अथोत्क्रुष्टं महाराज पञ्चालैर्जितकाशिभिः। मोक्षितं पार्षतं दृष्ट्वा द्रोणपुत्रं च पीडितम्॥
54वादित्राणि च दिव्यानि प्रावाद्यन्त सहस्रशः। सिंहनादांश्च चक्रुस्ते दृष्ट्वा संख्ये तदद्भुतम्॥
55एवं कृत्वाब्रवीत् पार्थो वासुदेव धनंजयः। याहि संशप्तकान् कृष्ण कार्यमेतत् परं मम॥
56ततः प्रयातो दाशार्हः श्रुत्वा पाण्डवभाषितम्। रथेनातिपताकेन मनोमारुतरंहसा॥
English
1Sanjaya said Then again the Kurus and Srinjayas undauntedly encountered one another. The sons of Pritha were headed by Yudhishthira and our army was headed by the charioteer's son.
2Then took place a dreadful and hair-stirring battle between Karna and the sons of Pandu which increased the territory of Yama.
3After that dreadful battle, producing pools of blood, had taken place and when only a few of the brave Samsaptakas remained alive, Dhristadyumna, with all the kings and the mighty car-warrior Pandavas, rushed towards Karna.
4As a mountain holds water so Karna alone received in battle those warriors filed with joy and longing for victory.
5Encountering Karna those great carwarriors were scattered (by him) as a collection of water is dispersed on all sides while dashing against a huge mountain.
6O great king, then took place a hair stirring encounter between them. With arrows Dhristadyumna struck the son of Radha exclaiming-"Wait! Wait!”
7Boiling with rage the great car-warrior Karna shook the best of his bows, Vijaya. Then cutting off his bow and arrows like unto deadly serpents he struck Dhristadyumna with nine shafts.
8Cutting through the golden armour of that high-souled hero they were covered with blood and looked like so many lady birds.
9Then throwing off his broken bow the great car-warrior Dhrishtadyumna took up a fresh one and shafts resembling venomous snakes and struck Karna with seventy arrows.
10Likewise Karna too covered Prishata's son, the scorcher of his enemies with arrows resembling deadly deadly serpents. The great bowman, the enemy of Drona, struck (Karna) with sharpened arrows.
11Karna discharged at him in anger a golden arrow like the very rod of Death.
12O king, the descendant of Sini, like an expert, sundered into seven pieces that dreadful arrow which was about to fall on him.
13Seeing that arrow broken with his shafts, Karna, O king, covered Satyaki completely with a downpour of arrows.
14He pierced him with seven arrows. The grandson of Sini, in return, struck him with golden-feathered arrows.
15Then there took place an encounter wonderful and terrible striking terror to ears and eyes.
16Hairs on the body of all creatures present there stood erect on beholding in that battle the wonderful feats of Karna and of the grandson of Sini.
17In the meantime the highly powerful son of Drona approached Parshata, the subduer of his enemies and the destroyer of their prowess.
18Drouni, the victor of hostile cities, said to him, in anger, "Wait, wait! O slayer of Brahmanas, you will not escape me today with your life.
19Saying this he covered the great hero, Parshata, with dreadful, dreadful, sharpened and powerful arrows although that car-warrior tried his level best to thwart them.
20As Drona, while he was alive, became dispirited on seeing the son of Prishata and took him for his death, so the son of Prishata, on seeing Drona's son in battle, regarded him as his death.
21They immediately marched forward and accessed to Ashvatthama in battle-field considering themselves undefeated by the weapons and it appeared as if the god of death has attacked on god of death (time) at the time of great devastation (Maha Pralaya).
22Seeing Dhristadyumna stand firm before him the heroic son of Drona, sighing in anger, rushed towards Parshata.
23O king, both are very angry to see each other. Then, O king, the powerful son of Drona quickly said to Dhristadyumna who stood before him.
24O wretch of a Panchala, I will dispatch you today to the abode of Death. Verily you committed a great sin by killing Drona before. You will meet with an evil turn in extenuation of that iniquity if you stand in battle without being protected by Partha or if you do not beat a retreat. O fool, I tell you the truth.
25Thus addressed the powerful Dhristadyumna replied-What, I said to your father, while trying his best in battle, will serve as a reply to your words.
26If Drona, who was a Brahmana in name, could have been killed by me, why should I not, by my power, kill you today in battle.
27Having said this, O king, the revengeful commander (of Pandava's army) Parshata struck Drona's son with sharpened arrows.
28Thereupon, worked up with anger Drona's son, O king, covered all sides of Dhristadyumna with arrows.
29Covered with thousands of shafts neither the sky, nor the quarters, nor the warriors around could be seen.
30Before the very eyes of the charioteer's son, O king, Parshata covered Drona's son, the ornament of the battle field, with arrows.
31But the son of Radha alone, O king, visible on every side, withstood the Panchalas, Pandavas, the sons of Draupadi, Yudhamanyu and the great car-warrior Satyaki.
32Dhristadyumna, again in battle, cut-off the dreadful bow of Drona's son and his arrows resembling venomous serpents. He, again, O king, in a moment struck with arrows Parshata's bow, Sakti, club, standard, horses, charioteer and car,
33Having his bow and car broken and horses and charioteer slain, he took up a huge sword shining like a hundred moon.
34O king, the great car-warrior, the heroic son of Drona, displaying light handedness and holding firm his weapon, quickly cut-off in battle with Bhallas, that weapon of his, before he could come down from the car. It was indeed wonderful.
35O foremost of Bharatas, that great carwarrior, although striving hard, could not kill Dhristadyumna, who had his bow and car broken and horses slain and was wounded with various arrows.
36O king, when the son of Drona could not kill him with arrows, that hero, laying aside his bow, quickly followed Parshata.
37The motion of that high-souled one as he rushed on resembled that of Garuda, swooping down for catching a snake.
38In the interval Madhava said to Arjuna-"See, O Partha, how Drona's son is proceeding quickly towards Parshata's car. Forsooth, he will kill the prince. There is no doubt.
39O you of large arms, O subduer of enemies, rescue Prishata's son who is near the mouth of Drona's son as if he is within the jaws of Death."
40Having said this, O king, the powerful son of Vasudeva drove the horses where Drona's son was staying
41Urged on by the Keshava those horses, effulgent like the moon, ran towards the car of Drona's son as if devouring the very sky.
42Seeing those two mighty heroes approach him, Ashvatthama set forth his exertions for killing Dhristadyumna soon.
43O king, seeing Dhristadyumna dragged by his enemy, the powerful son of Pritha discharged many arrows at the son of Drona.
44Those golden shafts, shot off his Gandiva, approached the son of Drona and wounded him deep like serpents entering into an ant hill.
45Thus struck with dreadful shafts the powerful son of Drona left off the highly energetic Panchala Prince.
46Thus wounded by Dhananjaya with arrows the hero got on his chariot. And taking up his bow he began to strike Partha with innumerabie arrows.
47In the interval O king, the heroic Sahadeva carried away on his chariot Parshata the scorcher of his enemies.
48Arjuna in return struck Drona's son with Winged arrows. Worked up Drona's son struck him on the arms and the chest.
49with anger Filled with anger Partha discharged in that battle at Drona's son a Naracha like unto the very rod of Death.
50O king, That highly effulgent arrow fell on Brahmana's shoulder, he was stupefied in the battle with the force of that arrow. He sat down exhausted on the car.
51Then, O king, Karna took up his bow, Vijaya and filled with anger he again and again cast his looks on Arjuna desiring for a duel with him.
52Seeing Drona's son senseless his charioteer quickly took him away on his car from the battle-field.
53Seeing Prishata's son released and Drona's son wounded, the Panchalas, O king, jubilant over the victory, sent up loud war-cries.
54Thousands of musical instruments of swell tune were struck. Seeing those wonderful feats the heroes sent up leonine shouts.
55Subsequent to exhibit such valour, Dhananjaya, the son of Kunti said to Sri Krishna-"Sri Krishna! Move now towards Samsaptakas as it is my prime target this time.
56Hearing those words of Arjuna Krishna drove his car adorned with many banners and fleet like the wind or the mind. Hearing those words of Arjuna Krishna drove his car adorned with many banners and fleet like the wind or the mind.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — तत्पश्चात् कुरु और सृंजय पुनः निर्भय होकर एक-दूसरे से भिड़ गए। पृथा के पुत्रों के आगे युधिष्ठिर थे और हमारी सेना के आगे सारथिपुत्र।
2तब कर्ण और पाण्डुपुत्रों के बीच एक भयंकर और रोमांचकारी युद्ध हुआ, जिसने यमराज के प्रदेश की जनसंख्या बढ़ा दी।
3रुधिर के कुण्ड बना देने वाला वह भयंकर युद्ध हो चुकने पर, जब वीर संशप्तकों में से थोड़े ही जीवित बचे, तब धृष्टद्युम्न समस्त राजाओं और महारथी पाण्डवों सहित कर्ण की ओर झपटे।
4जैसे कोई पर्वत जल को रोक लेता है, वैसे ही अकेले कर्ण ने युद्ध में हर्ष से भरे और विजय के अभिलाषी उन योद्धाओं को सँभाल लिया।
5कर्ण से भिड़कर वे महारथी उसी प्रकार बिखर गए जैसे किसी विशाल पर्वत से टकराकर जलराशि चारों ओर छितरा जाती है।
6हे महाराज, तब उनके बीच रोमांचकारी भिड़न्त हुई। धृष्टद्युम्न ने "ठहरो! ठहरो!" कहते हुए बाणों से राधापुत्र पर प्रहार किया।
7क्रोध से जलते हुए महारथी कर्ण ने अपने श्रेष्ठ धनुष विजय को कँपाया। तत्पश्चात् उनका धनुष और प्राणघातक सर्पों के समान बाण काटकर उसने धृष्टद्युम्न को नौ बाणों से मारा।
8उन महात्मा वीर के स्वर्णमय कवच को चीरकर वे बाण रुधिर से सन गए और अनेक इन्द्रगोप कीटों के समान दिखाई देने लगे।
9तब अपने टूटे धनुष को फेंककर महारथी धृष्टद्युम्न ने एक नया धनुष तथा विषैले सर्पों के समान बाण उठाए और कर्ण को सत्तर बाणों से मारा।
10इसी प्रकार कर्ण ने भी शत्रुतापन पृषतपुत्र को प्राणघातक सर्पों के समान बाणों से ढँक दिया। उस महाधनुर्धर, द्रोण के शत्रु ने भी (कर्ण पर) तीक्ष्ण बाणों से प्रहार किया।
11कर्ण ने क्रोध में उन पर साक्षात् यमदण्ड के समान एक स्वर्णमय बाण छोड़ा।
12हे राजन्, सिनि के वंशज (सात्यकि) ने कुशल पुरुष के समान उस भयंकर बाण को, जो उन पर गिरने ही वाला था, सात टुकड़ों में काट डाला।
13हे राजन्, अपने बाणों से उस बाण को कटा देखकर कर्ण ने सात्यकि को बाणों की वर्षा से पूर्णतः ढँक दिया।
14उसने उन्हें सात बाणों से बेधा। उत्तर में सिनि के पौत्र ने भी उसे स्वर्णपंख वाले बाणों से मारा।
15तब एक ऐसी भिड़न्त हुई जो अद्भुत और भयंकर थी तथा कानों और आँखों में भय भर देने वाली थी।
16उस युद्ध में कर्ण और सिनि के पौत्र के अद्भुत पराक्रम देखकर वहाँ उपस्थित समस्त प्राणियों के शरीर के रोंगटे खड़े हो गए।
17इसी बीच अत्यन्त बलवान् द्रोणपुत्र अपने शत्रुओं के दमनकर्ता और उनके पराक्रम के विनाशक पार्षत के समीप पहुँचे।
18शत्रु-नगरों के विजेता द्रौणि ने क्रोध में उनसे कहा — "ठहरो, ठहरो! हे ब्रह्महन्ता, आज तुम प्राणों सहित मुझसे बचकर न जाओगे।"
19यह कहकर उसने महावीर पार्षत को भयंकर, अत्यन्त तीक्ष्ण और प्रबल बाणों से ढँक दिया, यद्यपि वे महारथी उन्हें रोकने का भरसक प्रयत्न कर रहे थे।
20जैसे द्रोण जीवित रहते हुए पृषतपुत्र को देखकर खिन्न हो जाते थे और उसे अपनी मृत्यु मानते थे, वैसे ही पृषतपुत्र भी युद्ध में द्रोणपुत्र को देखकर उसे अपनी मृत्यु मानने लगे।
21वे तत्काल आगे बढ़े और रणभूमि में अश्वत्थामा के समीप जा पहुँचे, अपने आपको अस्त्रों से अजेय मानते हुए; और ऐसा प्रतीत हुआ मानो महाप्रलय के समय मृत्यु के देवता ने काल पर ही आक्रमण कर दिया हो।
22धृष्टद्युम्न को अपने सम्मुख अडिग खड़ा देखकर वीर द्रोणपुत्र क्रोध में लम्बी साँस लेते हुए पार्षत की ओर झपटे।
23हे राजन्, दोनों एक-दूसरे को देखकर अत्यन्त क्रुद्ध थे। तब, हे राजन्, बलवान् द्रोणपुत्र ने अपने सम्मुख खड़े धृष्टद्युम्न से शीघ्रता से कहा —
24"हे पाञ्चालाधम, आज मैं तुझे यमलोक भेज दूँगा। निश्चय ही तूने पहले द्रोण का वध करके महान् पाप किया था। यदि तू पार्थ की रक्षा के बिना युद्ध में खड़ा रहे अथवा पीछे न हटे, तो उसी पाप के फलस्वरूप तेरा बुरा हाल होगा। हे मूर्ख, मैं तुझसे सत्य कहता हूँ।"
25इस प्रकार कहे जाने पर बलवान् धृष्टद्युम्न ने उत्तर दिया — "युद्ध में भरसक प्रयत्न करते हुए तुम्हारे पिता से मैंने जो कहा था, वही तुम्हारे वचनों का भी उत्तर होगा।
26यदि नाम मात्र के ब्राह्मण द्रोण मेरे द्वारा मारे जा सके, तो आज मैं अपने बल से युद्ध में तुम्हारा वध क्यों न कर सकूँगा?"
27हे राजन्, यह कहकर प्रतिशोध से भरे (पाण्डव-सेना के) सेनापति पार्षत ने द्रोणपुत्र को तीक्ष्ण बाणों से मारा।
28तत्पश्चात्, हे राजन्, क्रोध से भरकर द्रोणपुत्र ने धृष्टद्युम्न को चारों ओर से बाणों से ढँक दिया।
29सहस्रों बाणों से ढँक जाने पर न आकाश दिखाई देता था, न दिशाएँ, न आस-पास के योद्धा।
30हे राजन्, सारथिपुत्र की आँखों के सामने ही पार्षत ने रणभूषण द्रोणपुत्र को बाणों से ढँक दिया।
31किन्तु हे राजन्, अकेले राधापुत्र ही, जो चारों ओर दिखाई दे रहा था, पाञ्चालों, पाण्डवों, द्रौपदी के पुत्रों, युधामन्यु तथा महारथी सात्यकि — सबका सामना करता रहा।
32धृष्टद्युम्न ने पुनः युद्ध में द्रोणपुत्र का भयंकर धनुष तथा विषैले सर्पों के समान उसके बाण काट डाले। उसने भी, हे राजन्, क्षण भर में बाणों से पार्षत के धनुष, शक्ति, गदा, ध्वजा, अश्वों, सारथि और रथ पर प्रहार किया।
33अपना धनुष और रथ टूट जाने तथा अश्वों और सारथि के मारे जाने पर उन्होंने सौ चन्द्रमाओं के समान चमकता एक विशाल खड्ग उठाया।
34हे राजन्, महारथी वीर द्रोणपुत्र ने अपने हाथों की फुर्ती दिखाते हुए और अपना अस्त्र दृढ़ता से थामे हुए, इससे पहले कि वे रथ से नीचे उतर पाते, युद्ध में भल्लों से उनका वह अस्त्र काट डाला। यह सचमुच अद्भुत था।
35हे भरतश्रेष्ठ, कठोर प्रयत्न करने पर भी वे महारथी धृष्टद्युम्न का वध न कर सके, यद्यपि उनका धनुष और रथ टूट चुके थे, अश्व मारे जा चुके थे और वे नाना बाणों से घायल थे।
36हे राजन्, जब द्रोणपुत्र उन्हें बाणों से न मार सका, तब उस वीर ने अपना धनुष रखकर शीघ्र ही पार्षत का पीछा किया।
37झपटते समय उन महात्मा की वह गति ऐसी थी जैसे सर्प को पकड़ने के लिए नीचे झपटते गरुड़ की।
38इसी बीच माधव ने अर्जुन से कहा — "हे पार्थ, देखो, द्रोणपुत्र कितनी शीघ्रता से पार्षत के रथ की ओर बढ़ रहा है। निश्चय ही वह राजकुमार का वध कर देगा। इसमें कोई सन्देह नहीं।
39हे महाबाहु, हे शत्रुदमन, पृषतपुत्र की रक्षा करो, जो द्रोणपुत्र के मुख के समीप ऐसे हैं मानो साक्षात् मृत्यु के जबड़ों में हों।"
40हे राजन्, यह कहकर बलवान् वसुदेवपुत्र ने अश्वों को वहीं हाँका जहाँ द्रोणपुत्र खड़ा था।
41केशव द्वारा हाँके जाने पर चन्द्रमा के समान तेजस्वी वे अश्व द्रोणपुत्र के रथ की ओर ऐसे दौड़े मानो आकाश को ही निगल जाएँगे।
42उन दोनों महावीरों को अपनी ओर आते देखकर अश्वत्थामा ने धृष्टद्युम्न का शीघ्र वध करने के लिए अपना पूरा बल लगा दिया।
43हे राजन्, धृष्टद्युम्न को शत्रु द्वारा घसीटा जाता देखकर बलवान् पृथापुत्र ने द्रोणपुत्र पर अनेक बाण छोड़े।
44उनके गाण्डीव से छूटे वे स्वर्णमय बाण द्रोणपुत्र तक पहुँचे और उसे उसी प्रकार गहरा घायल कर गए जैसे बाँबी में घुसते सर्प।
45इस प्रकार भयंकर बाणों से आहत होकर बलवान् द्रोणपुत्र ने उन महातेजस्वी पाञ्चालराजकुमार को छोड़ दिया।
46धनञ्जय के बाणों से इस प्रकार घायल होकर वह वीर अपने रथ पर चढ़ गया। और धनुष उठाकर वह पार्थ पर असंख्य बाणों से प्रहार करने लगा।
47हे राजन्, इसी बीच वीर सहदेव शत्रुतापन पार्षत को अपने रथ पर बिठाकर ले गए।
48उत्तर में अर्जुन ने द्रोणपुत्र को पंखयुक्त बाणों से मारा। क्रोध से भरकर द्रोणपुत्र ने उन्हें भुजाओं और वक्ष पर मारा।
49क्रोध से भरकर पार्थ ने उस युद्ध में द्रोणपुत्र पर साक्षात् यमदण्ड के समान एक नाराच छोड़ा।
50हे राजन्, वह अत्यन्त तेजस्वी बाण उस ब्राह्मण के कन्धे पर जा लगा; उस बाण के वेग से वह युद्ध में स्तम्भित हो गया और थककर अपने रथ पर बैठ गया।
51हे राजन्, तब कर्ण ने अपना धनुष विजय उठाया और क्रोध से भरकर अर्जुन के साथ द्वन्द्वयुद्ध की इच्छा से बार-बार उनकी ओर दृष्टि डाली।
52द्रोणपुत्र को अचेत देखकर उसके सारथि ने शीघ्र ही उसे उसके रथ पर रणभूमि से दूर पहुँचा दिया।
53पृषतपुत्र को मुक्त और द्रोणपुत्र को घायल देखकर, हे राजन्, विजय से उल्लसित पाञ्चालों ने ऊँचे स्वर से सिंहनाद किया।
54सहस्रों मधुर स्वर वाले वाद्य बजाए गए। उन अद्भुत पराक्रमों को देखकर वीरों ने सिंहगर्जना की।
55ऐसा पराक्रम दिखाने के पश्चात् कुन्तीपुत्र धनञ्जय ने श्रीकृष्ण से कहा — "हे श्रीकृष्ण! अब संशप्तकों की ओर चलो, क्योंकि इस समय वही मेरा प्रमुख लक्ष्य है।"
56अर्जुन के ये वचन सुनकर कृष्ण ने अनेक पताकाओं से सजे और वायु अथवा मन के समान वेगवान् अपने रथ को हाँका। अर्जुन के ये वचन सुनकर कृष्ण ने अनेक पताकाओं से सजे और वायु अथवा मन के समान वेगवान् अपने रथ को हाँका।
Nepali
1सञ्जयले भने — त्यसपछि कुरु र सृञ्जयहरू फेरि निर्भय भई एकअर्कासँग भिडे। पृथाका पुत्रहरूको अगाडि युधिष्ठिर थिए र हाम्रो सेनाको अगाडि सारथिपुत्र।
2तब कर्ण र पाण्डुपुत्रहरूबीच एउटा भयङ्कर र रोमाञ्चकारी युद्ध भयो, जसले यमराजको प्रदेशको जनसङ्ख्या बढाइदियो।
3रगतका पोखरी बनाइदिने त्यो भयङ्कर युद्ध भइसकेपछि, जब वीर संशप्तकहरूमध्ये थोरै मात्र जीवित बाँके, तब धृष्टद्युम्न सम्पूर्ण राजा र महारथी पाण्डवहरूसहित कर्णतिर झम्टिए।
4जसरी कुनै पर्वतले जललाई रोक्छ, त्यसरी नै एक्लै कर्णले युद्धमा हर्षले भरिएका र विजयका अभिलाषी ती योद्धाहरूलाई थामे।
5कर्णसँग भिडेर ती महारथीहरू त्यसरी नै छरिए जसरी कुनै विशाल पर्वतमा ठोक्किएर जलराशि चारैतिर छरिन्छ।
6हे महाराज, तब तिनीहरूबीच रोमाञ्चकारी भिडन्त भयो। धृष्टद्युम्नले "पर्ख! पर्ख!" भन्दै बाणले राधापुत्रमाथि प्रहार गरे।
7क्रोधले जलिरहेका महारथी कर्णले आफ्नो श्रेष्ठ धनुष विजयलाई कँपाए। त्यसपछि उनको धनुष र प्राणघातक सर्पजस्ता बाण काटेर उनले धृष्टद्युम्नलाई नौ बाणले हाने।
8ती महात्मा वीरको सुनको कवच चिरेर ती बाण रगतले लत्पतिए र अनेक इन्द्रगोप किराजस्तै देखिन थाले।
9तब आफ्नो भाँचिएको धनुष फ्याँकेर महारथी धृष्टद्युम्नले एउटा नयाँ धनुष तथा विषालु सर्पजस्ता बाण उठाए र कर्णलाई सत्तरी बाणले हाने।
10त्यसै गरी कर्णले पनि शत्रुतापन पृषतपुत्रलाई प्राणघातक सर्पजस्ता बाणले ढाकिदिए। ती महाधनुर्धर, द्रोणका शत्रुले पनि (कर्णमाथि) तीक्ष्ण बाणले प्रहार गरे।
11कर्णले क्रोधमा उनीमाथि साक्षात् यमदण्डजस्तै एउटा सुनको बाण छाडे।
12हे राजन्, सिनिका वंशज (सात्यकि)ले कुशल पुरुषजस्तै त्यो भयङ्कर बाणलाई, जो उनीमाथि खस्नै लागेको थियो, सात टुक्रा पारिदिए।
13हे राजन्, आफ्ना बाणले त्यो बाण काटिएको देखेर कर्णले सात्यकिलाई बाणको वर्षाले पूर्णतः ढाकिदिए।
14उनले उनलाई सात बाणले छेडे। जवाफमा सिनिका नातिले पनि उनलाई स्वर्णप्वाँख भएका बाणले हाने।
15तब यस्तो भिडन्त भयो जो अद्भुत र भयङ्कर थियो तथा कान र आँखामा भय भरिदिने खालको थियो।
16त्यो युद्धमा कर्ण र सिनिका नातिका अद्भुत पराक्रम देखेर त्यहाँ उपस्थित सम्पूर्ण प्राणीका शरीरका रौँ ठाडा भए।
17यसैबीच अत्यन्त बलवान् द्रोणपुत्र आफ्ना शत्रुहरूका दमनकर्ता र तिनीहरूको पराक्रमका विनाशक पार्षतको नजिक पुगे।
18शत्रुनगरका विजेता द्रौणिले क्रोधमा उनलाई भने — "पर्ख, पर्ख! हे ब्रह्महन्ता, आज तिमी प्राणसहित मबाट उम्केर जाने छैनौ।"
19यसो भनेर उनले महावीर पार्षतलाई भयङ्कर, अत्यन्त तीक्ष्ण र प्रबल बाणले ढाकिदिए, यद्यपि ती महारथीले ती रोक्न भरसक प्रयत्न गरिरहेका थिए।
20जसरी द्रोण जीवित छँदा पृषतपुत्रलाई देखेर खिन्न हुन्थे र उनलाई आफ्नो मृत्यु ठान्थे, त्यसरी नै पृषतपुत्र पनि युद्धमा द्रोणपुत्रलाई देखेर उनलाई आफ्नो मृत्यु ठान्न थाले।
21तिनीहरू तत्कालै अगाडि बढे र रणभूमिमा अश्वत्थामाको नजिक पुगे, आफूलाई अस्त्रले अजेय ठान्दै; र यस्तो प्रतीत भयो मानौँ महाप्रलयका बेला मृत्युका देवताले कालमाथि नै आक्रमण गरेका हुन्।
22धृष्टद्युम्नलाई आफ्नो सामु अडिग उभिएको देखेर वीर द्रोणपुत्र क्रोधमा लामो सास फेर्दै पार्षततिर झम्टिए।
23हे राजन्, दुवै जना एकअर्कालाई देखेर अत्यन्त क्रुद्ध थिए। तब, हे राजन्, बलवान् द्रोणपुत्रले आफ्नो सामु उभिएका धृष्टद्युम्नलाई हतारमा भने —
24"हे पाञ्चालाधम, आज म तँलाई यमलोक पठाइदिनेछु। निश्चय नै तैँले पहिले द्रोणको वध गरेर महान् पाप गरेको थिइस्। यदि तँ पार्थको रक्षाविना युद्धमा उभिइरहिस् अथवा पछि हटिनस् भने त्यही पापको फलस्वरूप तेरो नराम्रो हालत हुनेछ। हे मूर्ख, म तँलाई सत्य भन्छु।"
25यसरी भनिएपछि बलवान् धृष्टद्युम्नले उत्तर दिए — "युद्धमा भरसक प्रयत्न गर्दै गरेका तिम्रा पितालाई मैले जे भनेको थिएँ, त्यही तिम्रा वचनको पनि उत्तर हुनेछ।
26यदि नाम मात्रका ब्राह्मण द्रोण मबाट मारिन सके भने आज म आफ्नो बलले युद्धमा तिम्रो वध किन गर्न नसकूँला?"
27हे राजन्, यसो भनेर प्रतिशोधले भरिएका (पाण्डव सेनाका) सेनापति पार्षतले द्रोणपुत्रलाई तीक्ष्ण बाणले हाने।
28त्यसपछि, हे राजन्, क्रोधले भरिएर द्रोणपुत्रले धृष्टद्युम्नलाई चारैतिरबाट बाणले ढाकिदिए।
29हजारौँ बाणले ढाकिएपछि न आकाश देखिन्थ्यो, न दिशाहरू, न वरपरका योद्धाहरू।
30हे राजन्, सारथिपुत्रकै आँखाअगाडि पार्षतले रणभूषण द्रोणपुत्रलाई बाणले ढाकिदिए।
31तर हे राजन्, एक्लै राधापुत्र मात्र, जो चारैतिर देखिइरहेका थिए, पाञ्चाल, पाण्डव, द्रौपदीका पुत्रहरू, युधामन्यु तथा महारथी सात्यकि — सबैको सामना गरिरहे।
32धृष्टद्युम्नले फेरि युद्धमा द्रोणपुत्रको भयङ्कर धनुष तथा विषालु सर्पजस्ता उनका बाण काटिदिए। उनले पनि, हे राजन्, क्षणभरमै बाणले पार्षतको धनुष, शक्ति, गदा, ध्वजा, अश्व, सारथि र रथमाथि प्रहार गरे।
33आफ्नो धनुष र रथ भाँचिएपछि तथा अश्व र सारथि मारिएपछि उनले सय चन्द्रमाजस्तै चम्किने एउटा विशाल खड्ग उठाए।
34हे राजन्, महारथी वीर द्रोणपुत्रले आफ्ना हातको फुर्ती देखाउँदै र आफ्नो अस्त्र दह्रोसँग समातेर, उनी रथबाट तल ओर्लन नपाउँदै युद्धमा भल्लले उनको त्यो अस्त्र काटिदिए। यो साँच्चै अद्भुत थियो।
35हे भरतश्रेष्ठ, कठोर प्रयत्न गर्दा पनि ती महारथीले धृष्टद्युम्नको वध गर्न सकेनन्, यद्यपि उनको धनुष र रथ भाँचिइसकेका थिए, अश्वहरू मारिइसकेका थिए र उनी नाना बाणले घाइते थिए।
36हे राजन्, जब द्रोणपुत्रले उनलाई बाणले मार्न सकेनन्, तब ती वीरले आफ्नो धनुष राखेर चाँडै पार्षतलाई पछ्याए।
37झम्टिँदा ती महात्माको त्यो गति यस्तो थियो जस्तो सर्पलाई समात्न तल झम्टिने गरुडको।
38यसैबीच माधवले अर्जुनलाई भने — "हे पार्थ, हेर, द्रोणपुत्र कति हतारमा पार्षतको रथतिर बढिरहेका छन्। निश्चय नै उनले ती राजकुमारको वध गर्नेछन्। यसमा कुनै सन्देह छैन।
39हे महाबाहु, हे शत्रुदमन, पृषतपुत्रको रक्षा गर, जो द्रोणपुत्रको मुखनजिक यस्तै छन् मानौँ साक्षात् मृत्युका बङ्गारामा हुन्।"
40हे राजन्, यसो भनेर बलवान् वसुदेवपुत्रले अश्वहरूलाई त्यहीँ हाँके जहाँ द्रोणपुत्र उभिएका थिए।
41केशवले हाँकेपछि चन्द्रमाजस्तै तेजस्वी ती अश्वहरू द्रोणपुत्रको रथतिर यसरी दौडे मानौँ आकाशलाई नै निल्नेछन्।
42ती दुई महावीरलाई आफूतिर आएको देखेर अश्वत्थामाले धृष्टद्युम्नको चाँडै वध गर्न आफ्नो पूरा बल लगाए।
43हे राजन्, धृष्टद्युम्नलाई शत्रुले घिसारिरहेको देखेर बलवान् पृथापुत्रले द्रोणपुत्रमाथि अनेक बाण छाडे।
44उनको गाण्डीवबाट छुटेका ती सुनका बाण द्रोणपुत्रसम्म पुगे र उनलाई त्यसरी नै गहिरो घाइते पारे जसरी दुलोमा छिर्ने सर्पहरू।
45यसरी भयङ्कर बाणले घाइते भई बलवान् द्रोणपुत्रले ती महातेजस्वी पाञ्चालराजकुमारलाई छोडिदिए।
46धनञ्जयका बाणले यसरी घाइते भई ती वीर आफ्नो रथमा चढे। र धनुष उठाएर उनी पार्थमाथि असङ्ख्य बाणले प्रहार गर्न थाले।
47हे राजन्, यसैबीच वीर सहदेवले शत्रुतापन पार्षतलाई आफ्नो रथमा राखेर लगे।
48जवाफमा अर्जुनले द्रोणपुत्रलाई प्वाँखयुक्त बाणले हाने। क्रोधले भरिएर द्रोणपुत्रले उनलाई पाखुरा र छातीमा हाने।
49क्रोधले भरिएर पार्थले त्यो युद्धमा द्रोणपुत्रमाथि साक्षात् यमदण्डजस्तै एउटा नाराच छाडे।
50हे राजन्, त्यो अत्यन्त तेजस्वी बाण त्यो ब्राह्मणको काँधमा गएर लाग्यो; त्यो बाणको वेगले उनी युद्धमा स्तब्ध भए र थाकेर आफ्नो रथमा बसे।
51हे राजन्, तब कर्णले आफ्नो धनुष विजय उठाए र क्रोधले भरिएर अर्जुनसँग द्वन्द्वयुद्धको इच्छाले पटक-पटक उनीतिर दृष्टि हाले।
52द्रोणपुत्रलाई अचेत देखेर उनका सारथिले चाँडै उनलाई उनकै रथमा रणभूमिबाट टाढा पुर्याइदिए।
53पृषतपुत्रलाई मुक्त र द्रोणपुत्रलाई घाइते देखेर, हे राजन्, विजयले उल्लसित पाञ्चालहरूले उच्च स्वरले सिंहनाद गरे।
54हजारौँ मधुर स्वर भएका वाद्य बजाइए। ती अद्भुत पराक्रम देखेर वीरहरूले सिंहगर्जना गरे।
55यस्तो पराक्रम देखाएपछि कुन्तीपुत्र धनञ्जयले श्रीकृष्णलाई भने — "हे श्रीकृष्ण! अब संशप्तकहरूतिर लैजाऊ, किनभने यस बेला त्यही मेरो प्रमुख लक्ष्य हो।"
56अर्जुनका यी वचन सुनेर कृष्णले अनेक पताकाले सजिएको र वायु वा मनजस्तै वेगवान् आफ्नो रथ हाँके। अर्जुनका यी वचन सुनेर कृष्णले अनेक पताकाले सजिएको र वायु वा मनजस्तै वेगवान् आफ्नो रथ हाँके।