Shalya Parva — The fight between Dhristadyumna and Duryodhana
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 121
Sanskrit
1संजय उवाच पश्यतां यतमानानां शूराणामनिवर्तिनाम्। संकल्पमकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनंजयः॥
2इन्द्राशनिसमस्र्शानविषह्यान् महौजसः। विसृजन् दृश्यते बाणान् धारा मुञ्चनिवाम्बुदः॥
3तत् सैन्यं भरतश्रेष्ठ वध्यमानं किरीटिना। सम्प्रदुद्राव संग्रामात् तव पुत्रस्य पश्यतः॥
4पितॄन् भ्रातृन् परित्यज्य वयस्यानपि चापरे। हतधुर्या रथाः केचिद्धतसूतास्तथा परे॥
5भग्नाक्षयुगचक्रेषाः केचिदासन्विशांपते। अन्येषां सायकाः क्षीणास्तथान्ये बाणपीडिताः॥ अक्षता युगपत् केचित् प्राद्रवन् भयपीडितः।
6केचित् पुत्रानुपादाय हतभूयिष्ठबान्धवः॥ विचुक्रुशुः पितुंस्त्वन्ये सहायानपरे पुनः।
7बान्धवांश्च नरव्याघ्र भ्रातॄन् सम्बन्धिनस्तथा॥ दुद्रुवः केचिदुत्सृज्य तत्र तत्र विशाम्पते।
8बहवोऽत्र भृशं विद्धा मुह्यमाना महारथाः॥ निश्वसन्ति स्म दृश्यन्ते पार्थबाणहता: नराः।
9तानन्ये रथमारोप्य ह्याश्वास्य च मुहूर्तकम्॥ विश्रान्ताश्च वितृष्णाश्च पुनर्युद्धाय जग्मिरे।
10तानपास्य गताः केचित् पुनरेव युयुत्सवः॥ कुर्वन्तस्तव पुत्रस्य शासनं युद्धदुर्मदाः।
11पानीयमपरे पीत्वा पर्याश्वास्य च वाहनम्॥ वर्माणि च समारोप्य केचिद् भरतसत्तम। समाश्वास्यापरे भ्रातॄन् निक्षिप्य शिबिरेऽपि च॥ पुत्रानन्ये पितॄनन्ये पुनयुद्धमरोचयन्।
12सजयित्वा रथान् किचिद् यथा मुख्यं विशाम्पते॥ आप्लुत्य पाण्डवानीकं पुनयुद्धमरोचयन्।
13शूराः किङ्किणीजालैः समाच्छन्ना बभासिरे॥ त्रैलोक्यविजये युक्ता यथा दैतेयदानवाः। ते
14आगम्य सहसा केचिद् रथैः स्वर्णविभूषितैः॥ पाण्डवानामनीकेषु धृष्टद्युम्नमयोधयन्।
15धृष्टद्युम्नोऽपि पाञ्चाल्यः शिखण्डी च महारथः॥ नाकुलिस्तु शतानीको रथानीकमयोधयन्।
16पाञ्चाल्यस्तु ततः क्रुद्धः सैन्येन पहाताऽऽवृतः॥ अभ्यद्रवत् सुसंक्रुद्धस्तावकान् हन्तुमुद्यतः।
17ततस्त्वापततस्तस्य तव पुत्रो जनाधिप॥ बाणसंघाननेकान् वै प्रेषयामास भारता
18धृष्टद्युम्नस्ततो राजंस्तव पुत्रेण धन्विना॥ नाराचैरर्धनाराचैर्बहुभिः क्षिप्रकारिभिः।
19वत्सदन्तैश्च बाणैश्च कर्मारपरिमार्जितैः॥ अश्वांश्च चतुरो हत्वा बाह्वोरुरसि चार्पयत्। सोऽतिविद्धो महेष्वासस्तोत्रादित इव द्विपः॥ तस्याश्वांश्चतुरो बाणैः प्रेषयामास मृत्यवे। सारथेश्चास्य भल्लेन शिरः कायादपाहरत्॥
20ततो दुर्योधनो राजा पृष्ठमारुह्य वाजिनः। अपाक्रामद्धतरथो नातिदूरमरिंदमः॥ ते
21दृष्ट्वा तु हतविक्रान्तं स्वमनीकं महाबलः। तव पुत्रो महाराज प्रययौ यत्र सौबलः॥
22ततो रथेषु भग्नेषु त्रिसाहस्रा महाद्विपाः। पाण्डवान् रथिनः सर्वान् समन्तात् पर्यवारयन्॥
23वृताः समरे पञ्च गजानीकेन भारत) अशोभन्त महाराज ग्रहा व्याप्ता घनैरिव॥
24ततोऽर्जुनो महाराज लब्धलक्षो महा पुजः। विनिर्ययो रथेनैव श्वेताश्वः कृष्णसारथिः॥
25तैः समन्तात् परिवृतः कुञ्जरैः पर्वतोपमैः। नाराचैर्विमलैस्तीक्ष्णैर्गजानीकमयोधयत्॥
26तत्रैकबाणनिहतानपश्याम महागजान्। पतितान् पात्यमानांश्च निर्भिन्नान् सव्यसाचिना॥
27भीमसेनस्तु तान् दृष्ट्वा नागान् मत्तगजोपमः। करेणादाय महतीं गदामभ्यपतद् बली॥ अथाप्लुत्य रथात् तूर्णं दण्डपाणिरिवान्तकः।
28तमुद्यतगदं दृष्ट्वा पाण्डवानां महारथम्॥ वित्रेसुस्तावका: सैन्याः शकृन्मूत्रे च सुस्रवुः।
29आविग्नं च बलं सर्वं गदाहस्ते वृकोदरे॥ गदया भीमसेनेव भिन्नकुम्भान् रजस्वलान्। धावमानानपश्याम कुञ्जरान् पर्वतोपमान्॥
30प्राद्रवन् कुञ्जरास्ते तु भीमेसेनगदाहताः। पेतुरार्तस्वरं कृत्वा छिन्नपक्षा इवाद्रयः॥
31प्रभिन्नकुम्भास्तु बहून् द्रवमाणानितस्ततः। पतमानांश्च सम्प्रेक्ष्य वित्रेसुस्तव सैनिकाः॥
32युधिष्ठिरोऽपि संक्रुद्धो माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ। गार्धपत्रै:शितैर्बाणैर्निन्युर्वै यमसादनम्॥
33धृष्टद्युम्नस्तु समरे पराजित्य नराधिपम्। अपक्रान्ते तव सुते हयपृष्ठं समाश्रिते॥ दृष्ट्वा च पाण्डवान् सर्वान् कुञ्जरैः परिवारितान्।
34धृष्टद्युम्नो महाराज सहसा समुपाद्रवत्॥ पुत्रः पञ्चालराजस्य जिघांसुः कुञ्जरान् ययौ।
35अदृष्ट्वा तु स्थानीके दुर्योधनमरिंदमम्॥ अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः। अपृच्छन् क्षत्रियांस्तत्र क्व नु दुर्योधनो गतः॥
36ते पश्यमाना राजानं वर्तमाने जनक्षये। मन्वाना निहतं तत्र तव पुत्रं महारथाः॥ विवर्णवदना भूत्वा पर्यपृच्छन्त ते सुतम्।
37आहुः केचिद्धते सूते प्रयातो यत्र सौबलः॥ हित्वा पञ्चालराजस्य तदनीकं दुरुत्सहम्।
38अपरे त्वब्रुवंस्तत्र क्षत्रिया भृशविक्षताः॥ दुर्योधनेन किं कार्य द्रक्ष्यध्वं यदि जीवति। युद्ध्यध्वं सहिताः सर्वे किं वो राजा करिष्यति॥४४
39ते क्षत्रियाः क्षतैर्गात्रैर्हतभूयिष्ठवाहनाः। शरैःसम्पीड्यमानास्तु नातिव्यक्तमथाब्रुवन्॥
40इदं सर्व बलं हन्मो येन स्म परिवारिताः। एते सर्वे गजान हत्वा उपयान्ति स्म पाण्डवाः॥
41श्रुत्वा तु वचनं तेषामश्वत्थामा महाबलः। भित्वा पाञ्चालराजस्य तदनीकं दुरुत्सहम्॥ कृपश्च कृतवर्मा च प्रययौ यत्र सौबलः। रथानीकं परित्यज्य शूराः सुदृढधन्विनः॥
42ततस्तेषु प्रयातेषु धृष्टद्युम्नपुरस्कृताः। आययुः पाण्डवा राजन् विनिघ्नन्तः स्म तावकम्॥४९
43दृष्ट्वा तु तानापततः सम्प्रहृष्टान् महारथान्। पराक्रान्तास्ततो वीरा निराशा जीविते तदा॥
44विवर्णमुखभूयिष्ठमभवत् तावकं बलम्। परिक्षीणायुधान् दृष्ट्वा तानहं परिवारितान्॥ राजन् बलेन व्यतेन त्यक्त्वा जीवितमात्मनः। आत्मना पञ्चमोऽयुद्ध्यं पाञ्चालस्य बलेन ह॥ तस्मिन् देशे व्यवस्थाय यत्र शारद्वतः स्थितः।
45सम्प्रदुता वयं पञ्च किरीटिशरपीडिताः॥ धृष्टद्युम्नं महारौद्रं तत्र नोऽभूद् रणो महान्। जितास्तेन वयं सर्वे व्यपयाम रणात् ततः॥
46अथापश्यं सात्यकि तमुपायान्तं महारथम्। रथैश्चतु:शतैर्वीरो मामभ्यद्रवदाहवे॥
47धृष्टद्युम्नादहं मुक्तः कथंचिच्छ्रान्तवाहनात्। पतिता माधवानीकं दुष्कृती नरकं यथा॥ तत्र युद्धमभूद् घोरं मुहूर्तमतिदारुणम्।
48सात्यकिस्तु महाबाहुर्मम हत्वा परिच्छदम्॥ जीवग्राहमगृह्णान्मां मूर्छितं पतितं भुवि।
49ततो मुहूर्तादिव तद् गजानीकमविध्यत॥ गदया भीमसेनेन नाराचैरर्जुनेन च।
50अभिपिष्टैर्महानागैः समन्तात् पर्वतोपमैः॥ नातिप्रसिद्धैव गतिः पाण्डवानामजायत।
51रथमार्ग ततश्चक्रे भीमसेनो पहाबलः॥ पाण्डवानां महाराज व्यपाकर्षन्महागजान्।
52अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः॥ अपश्यन्तो स्थानीके दुर्योधनमरिंदमम्। राजानं मृगयामासुस्तव पुत्रं महारथम्॥
53परित्यज्य च पाञ्चाल्यं प्रयाता यत्र सौबलः। राज्ञोऽदर्शनसंविग्ना वर्तमाने जनक्षये॥
English
1Sanjaya said With his Gandiva, Dhananjaya baffled the purpose of those unretreating heroes struggling in battle and striking their enemies.
2The arrows shot by Arjuna, irresistible and endued with great force and whose touch was like that of the thunder, resembled torrents of rain poured by a cloud.
3That army, O chief of the Bharatas' thus struck by Kiritin, fled away before the very eyes of your son.
4Some deserted their father and brothers and others their comrades. Some car-warriors lost their animals. Others lost their drivers. Some had their poles or yokes of wheels broken, O king.
5The arrows of some were exhausted. Some were assailed with arrows. Some, though unwounded, fled in a body, stricken with fear.
6Some tried to rescue their sons, having lost all their kinsmen and animals. Some loudly called their father, some their comrades and followers.
7Some fled, leaving behind their kinsmen, O foremost of men and brothers and other relatives.
8Many great car-warriors, struck with Partha's arrows and deeply wounded therewith, breathed hard, deprived of their senses.
9Others, taking them up on their own cars and soothing them for some time and resting them and satisfying their thirst by offering them drink, once more proceeded to battle.
10Leaving behind the wounded, some, incapable of being easily defeated in battle once more advanced to battle desirous of carrying out the commands of your son.
11Some, having satisfied their thirst or rested their animals and some wearing (flesh) armours, O chief of the Bharatas and some, having comforted their brothers and sons and father and placed them in camp, once more came to battle.
12Some, arranging their cars in order, O king, of superiors and inferiors, proceeded against the Pandavas once more for battle.
13On their cars adorned with rows of bells, those heroes shone like Daityas and Danavas desirous of conquering the three worlds.
14Some, advancing quickly on their cars decked with gold, fought with Dhrishtadyumna amid the Pandava army.
15The Panchala prince Dhrishtadyumna and the great car-warrior Shikhandin and Shatanika the son of Nakula, fought with the car-division of the enemy.
16Worked up with rage and supported by a large army, the Panchala prince rushed against your infuriated soldiers from desire of killing them.
17Then your son, O king, discharged many arrows, O Bharata, at the Panchala prince thus rushing at hiin.
18Then O king, Dhrishtadyumna was quickly cut with many arrows in his arms and chest by your son fighting with his bow.
19Deeply cut therewith like an elephant with pointed lances, then great bowman then killed with his arrows the four horses of Duryodhana. With another broad-headed arrow he sundered, from his trunk; the head of his enemy's driver.
20Then that grinder of foes, viz., king Duryodhana, having thus lost his car, rode on horseback and retreated to a little distance.
21Beholding his own army thus enfeebled, your son, the mighty Duryodhana, O king, proceeded where Subala's son was.
22When the Kaurava cars were broken, the thousand huge elephants encompassed those car-warriors, viz., the five Pandavas.
23Encompassed by that elephant, O Bharata, the five brothers looked beautiful, O foremost of men, like the planets surrounded by the clouds.
24Then the mighty-armed Arjuna, O king, of sure aim, having Krishna for his driver and white horses, advanced on his car.
25Surrounded by mountain-like elephants he began to destroy those animals with his keen and polished arrows.
26Each killed with a single arrows, we saw those huge elephants fallen or falling down, wounded by Savyasachin.
27The powerful Bhimasena, himself like an infuriate elephant, seeing those elephants, took up his formidable mace and rushed at them, quickly jumping down from his car, like the Destroyer armed with his club.
28Seeing that great car-warrior of the Pandavas with uplifted mace, your soldiers were possessed by fear and passed urine and excreta.
29The whole army were agitated upon seeing Bhimasena armed with mace. We then saw those elephants, huge as hills, running hither and thither, with their frontal globes cut open by Bhima with his mace and all their limbs covered with blood.
30Struck with Bhima's mace, those elephants, running off from him, dropped down crying like mountains with their wings cut off.
31Beholding those numberless elephants, with their frontal globes cut open, running hither and thither or falling down your soidiers were possessed by fear.
32Then Yudhishthira also, worked up with anger and the two sons of Madri, began to kill those elephant-warriors with arrows having wings like those of vultures.
33Dhrishtadyumna, after the defeat of the Kuru king in battle and after the fight of the latter from that spot of horse-back, saw that the Pandavas had all been encircled by the Kaurava elephants.
34Beholding this, O king, Dhrishtadyumna, the son of the Panchala king proceeded towards those elephants to kill them.
35In the meantime not seeing Duryodhana in the midst of the car-force, Ashvathaman and Kripa, the Kritavarman of the Satwata race, asked all the Kshatriyas, saying-"Where had Duryodhana gone.'
36Not seeing the king in the midst of that onslaught all those great car-warriors took him for dead and therefore with sorrowful faces, they enquired after him.
37Some told them that after the destruction of his driver, he had gone to Subala's son.
38Others, who had been greatly wounded said-"What necessity is there with Duryodhana. See, if he is yet alive. Do you all fight in a body, what will the king do to you."
39Other Kshatriyas, who were greatly wounded and who had lost many of their relatives and who were still being struck with the arrows of the enemy, said these words indistinctly.
40"Let us kill these forces by whom we are encircled. See the Pandavas are coming here after having killed the elephants.
41Hearing these words, the powerful Ashvatthaman, cutting through that irresistible force of the Panchala king, went with Kripa and Kritavarman, where Subala's son was. Infect leaving the car-force, those heroes, those firm bowmen, went to find out Duryodhana.
42After their departure, the Pandavas, headed by Dhrishtadyumna, advanced, O king and began to kill their enemies.
43Beholding those brave, heroic and powerful car-warriors rushing joyously towards them, your soldiers, whose faces grew pale, became despondent of their lives.
44Beholding those soldiers of ours almost deprived of weapons and surrounded by the enemy, I myself, O king, having only two kinds of forces and caring for life, joined the five leaders of our army and fought with the forces of the Panchala prince and placed our men where Sharadvata's son was.
45We had been cut with the arrows of Arjuna and still a fierce encounter took place between us and the army of Dhrishtadyumna. At last, defeated by the latter, all of us retreated from that battle.
46I then beheld the great car-warrior Satyaki rushing against us. With four hundred cars that hero pursued me in battle.
47Having escaped with difficulty from Dhrishtadyumna whose horses had been exhausted, I feel among the soldiers of Madhava even as a sinner falleth into hell. There a fierce and terrible encounter took place for a short time.
48The mighty-armed Satyaki, having cut off my armour, thought of taking me alive. He caught me while I lay down on the ground insensible.
49Then within a short time that elephant force was killed by Bhimasena with his mace and Arjuna with his arrows.
50On account of those mighty elephants, huge as hills, falling down on every side with wounded limbs, the Pandava warriors found their way entirely blocked up.
51Then the powerful Bhimasena, O king, dragging away those huge elephants, made a way for the Pandavas.
52Meanwhile not seeing that chastiser of foes Duryodhana amid the car-division, Ashvatthaman and Kripa and Kritavarman of the Satwata race, tried to find out your royal son.
53Leaving the prince of the Panchalas they proceeded where Subala's son was, anxious to see the king during that terrible onslaught.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — अपने गाण्डीव से धनंजय ने युद्ध में संघर्ष करते और अपने शत्रुओं पर प्रहार करते उन पीछे न हटने वाले वीरों के प्रयोजन को विफल कर दिया।
2अर्जुन द्वारा छोड़े गए वे बाण, जो अप्रतिरोध्य थे, महान् वेग से सम्पन्न थे और जिनका स्पर्श वज्र के समान था, मेघ द्वारा बरसाई गई जलधाराओं के सदृश थे।
3हे भरतवंश के प्रमुख, किरीटी द्वारा इस प्रकार प्रहार की गई वह सेना आपके पुत्र की आँखों के सामने ही भाग खड़ी हुई।
4कुछ ने अपने पिता और भाइयों को छोड़ दिया और कुछ ने अपने साथियों को। कुछ रथियों ने अपने पशु खो दिए। दूसरों ने अपने सारथि खो दिए। हे राजन्, किसी के रथ के जुए, किसी के दण्ड और किसी के पहिए टूट गए।
5किसी के बाण समाप्त हो गए। कुछ बाणों से आक्रान्त हुए। कुछ, यद्यपि अनाहत थे, भय से ग्रस्त होकर समूह में भाग खड़े हुए।
6अपने समस्त बन्धुओं और पशुओं को खोकर कुछ लोग अपने पुत्रों को बचाने का प्रयत्न करने लगे। कुछ ऊँचे स्वर में अपने पिता को, कुछ अपने साथियों और अनुचरों को पुकारने लगे।
7हे पुरुषों में श्रेष्ठ, कुछ अपने बन्धुओं, भाइयों तथा अन्य सम्बन्धियों को पीछे छोड़कर भाग खड़े हुए।
8पार्थ के बाणों से आहत और उनसे गहरे घायल हुए अनेक महारथी संज्ञाहीन होकर लम्बी साँसें भरने लगे।
9दूसरे लोग उन्हें अपने रथों पर उठाकर, कुछ समय तक उन्हें सान्त्वना देकर, विश्राम कराकर तथा पेय देकर उनकी प्यास बुझाकर पुनः युद्ध के लिए आगे बढ़े।
10घायलों को पीछे छोड़कर कुछ ऐसे योद्धा, जिन्हें युद्ध में सहज ही पराजित नहीं किया जा सकता था, आपके पुत्र की आज्ञा का पालन करने की इच्छा से पुनः युद्ध की ओर बढ़े।
11हे भरतवंश के प्रमुख, कुछ अपनी प्यास बुझाकर अथवा अपने पशुओं को विश्राम देकर, कुछ नए कवच धारण करके और कुछ अपने भाइयों, पुत्रों तथा पिता को सान्त्वना देकर और उन्हें शिविर में रखकर पुनः युद्ध में आए।
12हे राजन्, कुछ ने अपने रथों को ज्येष्ठ और कनिष्ठ के क्रम से व्यवस्थित करके पुनः युद्ध के लिए पाण्डवों के विरुद्ध प्रस्थान किया।
13घण्टियों की पंक्तियों से सुशोभित अपने रथों पर वे वीर तीनों लोकों को जीतने के इच्छुक दैत्यों और दानवों के समान शोभित हुए।
14कुछ स्वर्ण से मढ़े अपने रथों पर शीघ्रता से आगे बढ़ते हुए पाण्डव-सेना के मध्य धृष्टद्युम्न से लड़े।
15पांचालराजकुमार धृष्टद्युम्न, महारथी शिखण्डी और नकुल के पुत्र शतानीक शत्रु की रथसेना से लड़े।
16क्रोध से भरे और विशाल सेना से समर्थित पांचालराजकुमार आपके उन्मत्त सैनिकों का वध करने की इच्छा से उन पर टूट पड़े।
17हे भरतवंशी, हे राजन्, तब आपके पुत्र ने अपनी ओर इस प्रकार टूट पड़ते उस पांचालराजकुमार पर अनेक बाण छोड़े।
18हे राजन्, तब धनुष लेकर लड़ते आपके पुत्र ने धृष्टद्युम्न की भुजाओं और वक्ष को शीघ्र ही अनेक बाणों से बींध डाला।
19नुकीले भालों से बिंधे हाथी के समान इस प्रकार गहरे कटे उन महाधनुर्धर ने तब अपने बाणों से दुर्योधन के चारों घोड़े मार डाले। एक अन्य भल्ल से उन्होंने अपने शत्रु के सारथि का सिर उसके धड़ से अलग कर दिया।
20तब इस प्रकार अपना रथ खो देने पर वे शत्रुदमन राजा दुर्योधन घोड़े पर सवार होकर कुछ दूरी तक पीछे हट गए।
21हे राजन्, अपनी सेना को इस प्रकार दुर्बल हुआ देखकर आपके पुत्र महाबली दुर्योधन वहाँ गए जहाँ सुबल के पुत्र थे।
22जब कौरवों के रथ भग्न हो गए, तब सहस्र विशाल हाथियों ने उन पाँचों पाण्डव महारथियों को घेर लिया।
23हे भरतवंशी, हे पुरुषों में श्रेष्ठ, उस गजसेना से घिरे हुए वे पाँचों भाई मेघों से घिरे ग्रहों के समान सुन्दर प्रतीत हुए।
24हे राजन्, तब अचूक लक्ष्य वाले महाबाहु अर्जुन कृष्ण को सारथि बनाए और श्वेत अश्वों वाले अपने रथ पर आगे बढ़े।
25पर्वत के समान हाथियों से घिरे हुए वे अपने तीक्ष्ण और चमकीले बाणों से उन पशुओं का नाश करने लगे।
26एक-एक बाण से मारे गए उन विशाल हाथियों को हमने सव्यसाची द्वारा घायल होकर गिरा हुआ अथवा गिरते हुए देखा।
27स्वयं उन्मत्त हाथी के समान बलवान् भीमसेन उन हाथियों को देखकर अपनी भयंकर गदा उठाकर, हाथ में मुद्गर लिए काल के समान, शीघ्र अपने रथ से कूदकर उन पर टूट पड़े।
28पाण्डवों के उस महारथी को गदा उठाए देखकर आपके सैनिक भय से ग्रस्त हो गए और उनका मल-मूत्र निकल गया।
29भीमसेन को गदा धारण किए देखकर समस्त सेना विचलित हो उठी। तब हमने पर्वत के समान विशाल उन हाथियों को इधर-उधर दौड़ते देखा, जिनके कुम्भस्थल भीम की गदा से फट चुके थे और जिनके समस्त अंग रक्त से सने थे।
30भीम की गदा से आहत होकर वे हाथी उनसे दूर भागते हुए पंख कटे पर्वतों के समान चीत्कार करते हुए गिर पड़े।
31फटे कुम्भस्थलों वाले उन असंख्य हाथियों को इधर-उधर दौड़ते अथवा गिरते देखकर आपके सैनिक भय से ग्रस्त हो गए।
32तब क्रोध से भरे युधिष्ठिर तथा माद्री के दोनों पुत्र भी गीध के पंखों जैसे पंखों वाले बाणों से उन गजयोद्धाओं का वध करने लगे।
33युद्ध में कुरुराज की पराजय के पश्चात् और उनके घोड़े पर सवार होकर उस स्थान से भाग जाने के पश्चात् धृष्टद्युम्न ने देखा कि पाण्डव कौरवों के हाथियों से पूर्णतः घिर चुके हैं।
34हे राजन्, यह देखकर पांचालराज के पुत्र धृष्टद्युम्न उन हाथियों का वध करने के लिए उनकी ओर बढ़े।
35इसी बीच रथसेना के मध्य दुर्योधन को न देखकर अश्वत्थामा, कृप और सात्वतवंशी कृतवर्मा ने वहाँ उपस्थित समस्त क्षत्रियों से पूछा — "दुर्योधन कहाँ चले गए?"
36उस संहार के मध्य राजा को न देखकर उन समस्त महारथियों ने उन्हें मरा हुआ मान लिया और इसलिए शोकाकुल मुख से उनके विषय में पूछताछ करने लगे।
37कुछ ने उन्हें बताया कि अपने सारथि के मारे जाने के पश्चात् वे सुबल के पुत्र के पास चले गए हैं।
38जो अत्यन्त घायल थे, उन दूसरों ने कहा — "दुर्योधन से क्या प्रयोजन? देखो, वे अब जीवित भी हैं या नहीं। तुम सब मिलकर लड़ो; राजा तुम्हारा क्या कर लेंगे?"
39अन्य क्षत्रिय, जो अत्यन्त घायल थे, जिन्होंने अपने अनेक सम्बन्धी खो दिए थे और जो अब भी शत्रु के बाणों से मारे जा रहे थे, अस्पष्ट स्वर में ये वचन बोले —
40"जिन सेनाओं ने हमें घेर रखा है, उन्हीं का वध करें। देखो, हाथियों का वध करके पाण्डव इधर ही आ रहे हैं।"
41ये वचन सुनकर बलवान् अश्वत्थामा पांचालराज की उस अप्रतिरोध्य सेना को चीरते हुए कृप और कृतवर्मा के साथ वहाँ गए जहाँ सुबल के पुत्र थे। वस्तुतः रथसेना को छोड़कर वे वीर, वे दृढ़ धनुर्धर, दुर्योधन को खोजने चले गए।
42हे राजन्, उनके चले जाने पर धृष्टद्युम्न के नेतृत्व में पाण्डव आगे बढ़े और अपने शत्रुओं का वध करने लगे।
43उन वीर, साहसी और बलवान् महारथियों को हर्षपूर्वक अपनी ओर टूट पड़ते देखकर आपके सैनिकों के मुख पीले पड़ गए और वे अपने प्राणों से निराश हो गए।
44हे राजन्, हमारे उन सैनिकों को लगभग शस्त्रहीन और शत्रु से घिरा हुआ देखकर मैंने भी, जिसके पास केवल दो प्रकार की सेनाएँ थीं और जो प्राणों का मोह रखता था, अपनी सेना के पाँच नायकों से मिलकर पांचालराजकुमार की सेना से युद्ध किया और अपने लोगों को वहाँ पहुँचाया जहाँ शरद्वान् के पुत्र थे।
45हम अर्जुन के बाणों से कट चुके थे, फिर भी हमारे और धृष्टद्युम्न की सेना के बीच एक उग्र संग्राम हुआ। अन्ततः उनसे पराजित होकर हम सब उस युद्ध से पीछे हट गए।
46तब मैंने महारथी सात्यकि को हमारी ओर टूट पड़ते देखा। चार सौ रथों के साथ उन वीर ने युद्ध में मेरा पीछा किया।
47जिनके घोड़े थक चुके थे, उन धृष्टद्युम्न से कठिनाई से बचकर मैं माधव के सैनिकों के बीच उसी प्रकार जा गिरा, जैसे पापी नरक में गिरता है। वहाँ थोड़े समय के लिए एक उग्र और भयंकर संग्राम हुआ।
48महाबाहु सात्यकि ने मेरा कवच काटकर मुझे जीवित पकड़ने का विचार किया। जब मैं संज्ञाहीन होकर भूमि पर पड़ा था, तब उन्होंने मुझे पकड़ लिया।
49तब थोड़े ही समय में वह गजसेना भीमसेन द्वारा अपनी गदा से और अर्जुन द्वारा अपने बाणों से मार डाली गई।
50पर्वत के समान विशाल उन महागजों के घायल अंगों सहित चारों ओर गिर पड़ने के कारण पाण्डव योद्धाओं ने अपना मार्ग पूर्णतः अवरुद्ध पाया।
51हे राजन्, तब बलवान् भीमसेन ने उन विशाल हाथियों को घसीटकर हटाते हुए पाण्डवों के लिए मार्ग बना दिया।
52इसी बीच रथसेना के मध्य उन शत्रुदमन दुर्योधन को न देखकर अश्वत्थामा, कृप तथा सात्वतवंशी कृतवर्मा ने आपके राजपुत्र को खोजने का प्रयत्न किया।
53पांचालराजकुमार को छोड़कर वे उस भयंकर संहार के बीच राजा को देखने के लिए उत्सुक होकर वहाँ गए जहाँ सुबल के पुत्र थे।
Nepali
1सञ्जयले भने — आफ्नो गाण्डीवले धनञ्जयले युद्धमा सङ्घर्ष गर्दै र आफ्ना शत्रुहरूमाथि प्रहार गर्दै गरेका ती पछि नहट्ने वीरहरूको प्रयोजन विफल पारिदिए।
2अर्जुनले छाडेका ती बाण, जो अप्रतिरोध्य थिए, महान् वेगले सम्पन्न थिए र जसको स्पर्श वज्रजस्तै थियो, मेघले बर्साएका जलधाराजस्तै थिए।
3हे भरतवंशका प्रमुख, किरीटीद्वारा यसरी प्रहार गरिएको त्यो सेना तपाईंका पुत्रकै आँखाअगाडि भाग्यो।
4कसैले आफ्ना पिता र दाजुभाइलाई छाडे र कसैले आफ्ना साथीलाई। कोही रथीहरूले आफ्ना पशु गुमाए। अरूले आफ्ना सारथि गुमाए। हे राजन्, कसैका रथका जुवा, कसैका दण्ड र कसैका पाङ्ग्रा भाँचिए।
5कसैका बाण सकिए। कोही बाणले आक्रान्त भए। कोही, यद्यपि अनाहत थिए, भयले ग्रस्त भई समूहमै भागे।
6आफ्ना सम्पूर्ण बन्धु र पशु गुमाएर कोही आफ्ना पुत्रलाई बचाउने प्रयत्न गर्न थाले। कोही उच्च स्वरमा आफ्ना पितालाई, कोही आफ्ना साथी र अनुचरहरूलाई बोलाउन थाले।
7हे पुरुषहरूमा श्रेष्ठ, कोही आफ्ना बन्धु, दाजुभाइ तथा अन्य नातेदारलाई पछाडि छाडेर भागे।
8पार्थका बाणले आहत र तिनले गहिरो घाइते भएका अनेक महारथी संज्ञाहीन भई लामो सास फेर्न थाले।
9अरूहरूले तिनीहरूलाई आफ्ना रथमा उठाएर, केही समयसम्म तिनलाई सान्त्वना दिएर, विश्राम गराएर तथा पेय दिएर तिनको तिर्खा मेटेर पुनः युद्धका लागि अगाडि बढे।
10घाइतेहरूलाई पछाडि छाडेर केही यस्ता योद्धा, जसलाई युद्धमा सजिलै पराजित गर्न सकिँदैनथ्यो, तपाईंका पुत्रको आज्ञा पालन गर्ने इच्छाले पुनः युद्धतिर बढे।
11हे भरतवंशका प्रमुख, कोही आफ्नो तिर्खा मेटेर वा आफ्ना पशुलाई विश्राम दिएर, कोही नयाँ कवच धारण गरेर र कोही आफ्ना दाजुभाइ, पुत्र तथा पितालाई सान्त्वना दिएर र तिनलाई शिविरमा राखेर पुनः युद्धमा आए।
12हे राजन्, कसैले आफ्ना रथहरूलाई जेठा र कान्छाको क्रमले व्यवस्थित गरेर पुनः युद्धका लागि पाण्डवहरूविरुद्ध प्रस्थान गरे।
13घण्टीका हारले सुसज्जित आफ्ना रथमा ती वीरहरू तीनै लोक जित्न इच्छुक दैत्य र दानवहरूजस्तै शोभित भए।
14कोही सुनले मोहोरिएका आफ्ना रथमा शीघ्रताका साथ अगाडि बढ्दै पाण्डव-सेनाको बीचमा धृष्टद्युम्नसँग लडे।
15पाञ्चालराजकुमार धृष्टद्युम्न, महारथी शिखण्डी र नकुलका पुत्र शतानीक शत्रुको रथसेनासँग लडे।
16क्रोधले भरिएका र विशाल सेनाले समर्थित पाञ्चालराजकुमार तपाईंका उन्मत्त सैनिकहरूको वध गर्ने इच्छाले तिनीहरूमाथि जाइलागे।
17हे भरतवंशी, हे राजन्, तब तपाईंका पुत्रले आफूतिर यसरी जाइलाग्दै गरेका ती पाञ्चालराजकुमारमाथि अनेक बाण छाडे।
18हे राजन्, तब धनुष लिएर लड्दै गरेका तपाईंका पुत्रले धृष्टद्युम्नका पाखुरा र छातीलाई चाँडै नै अनेक बाणले बिझाइदिए।
19धारिला भालाले बिझाइएको हात्तीजस्तै यसरी गहिरो कटेका ती महाधनुर्धरले तब आफ्ना बाणले दुर्योधनका चारै घोडा मारे। एउटा अर्को भल्लले उनले आफ्ना शत्रुका सारथिको टाउको उसको धडबाट अलग गरिदिए।
20तब यसरी आफ्नो रथ गुमाएपछि ती शत्रुदमन राजा दुर्योधन घोडामा चढेर केही टाढासम्म पछि हटे।
21हे राजन्, आफ्नो सेना यसरी दुर्बल भएको देखेर तपाईंका पुत्र महाबली दुर्योधन त्यहाँ गए जहाँ सुबलका पुत्र थिए।
22जब कौरवहरूका रथ भाँचिए, तब हजार विशाल हात्तीहरूले ती पाँचै पाण्डव महारथीलाई घेरे।
23हे भरतवंशी, हे पुरुषहरूमा श्रेष्ठ, त्यस गजसेनाले घेरिएका ती पाँचै भाइ मेघले घेरिएका ग्रहहरूजस्तै सुन्दर देखिए।
24हे राजन्, तब अचूक लक्ष्य भएका महाबाहु अर्जुन कृष्णलाई सारथि बनाएर र सेता अश्व भएको आफ्नो रथमा अगाडि बढे।
25पर्वतजस्ता हात्तीहरूले घेरिएका उनी आफ्ना तीक्ष्ण र चम्किला बाणले ती पशुहरूको नाश गर्न थाले।
26एक-एक बाणले मारिएका ती विशाल हात्तीहरूलाई हामीले सव्यसाचीद्वारा घाइते भई ढलेको वा ढल्दै गरेको देख्यौँ।
27स्वयं उन्मत्त हात्तीजस्तै बलवान् भीमसेन ती हात्तीहरूलाई देखेर आफ्नो भयङ्कर गदा उठाएर, हातमा मुड्गर लिएको कालजस्तै, चाँडै आफ्नो रथबाट हामफालेर तिनीहरूमाथि जाइलागे।
28पाण्डवहरूका ती महारथीलाई गदा उठाएको देखेर तपाईंका सैनिक भयले ग्रस्त भए र तिनको दिसापिसाब निस्क्यो।
29भीमसेनलाई गदा धारण गरेको देखेर सम्पूर्ण सेना विचलित भयो। तब हामीले पर्वतजस्ता विशाल ती हात्तीहरूलाई यताउता दौडिरहेको देख्यौँ, जसका कुम्भस्थल भीमको गदाले फुटिसकेका थिए र जसका सम्पूर्ण अङ्ग रगतले सनिएका थिए।
30भीमको गदाले आहत भई ती हात्तीहरू उनीबाट टाढा भाग्दै पखेटा काटिएका पर्वतजस्तै चीत्कार गर्दै ढले।
31फुटेका कुम्भस्थल भएका ती असङ्ख्य हात्तीलाई यताउता दौडिरहेको वा ढलिरहेको देखेर तपाईंका सैनिक भयले ग्रस्त भए।
32तब क्रोधले भरिएका युधिष्ठिर तथा माद्रीका दुवै पुत्र पनि गिद्धका पखेटाजस्ता पखेटा भएका बाणले ती गजयोद्धाहरूको वध गर्न थाले।
33युद्धमा कुरुराजको पराजयपछि र उनी घोडामा चढेर त्यस ठाउँबाट भागेपछि धृष्टद्युम्नले देखे कि पाण्डवहरू कौरवहरूका हात्तीले पूर्णतः घेरिइसकेका छन्।
34हे राजन्, यो देखेर पाञ्चालराजका पुत्र धृष्टद्युम्न ती हात्तीहरूको वध गर्न तिनीतिर बढे।
35यसै बीचमा रथसेनाको बीचमा दुर्योधनलाई नदेखेर अश्वत्थामा, कृप र सात्वतवंशी कृतवर्माले त्यहाँ उपस्थित सम्पूर्ण क्षत्रियलाई सोधे — "दुर्योधन कहाँ गए?"
36त्यस सङ्हारको बीचमा राजालाई नदेखेर ती सम्पूर्ण महारथीले उनलाई मरेको ठाने र त्यसैले शोकाकुल मुखले उनका विषयमा सोधपुछ गर्न थाले।
37कसैले तिनीहरूलाई बताए कि आफ्नो सारथि मारिएपछि उनी सुबलका पुत्रकहाँ गएका छन्।
38जो अत्यन्त घाइते थिए, ती अरूहरूले भने — "दुर्योधनसँग के प्रयोजन? हेर, उनी अब जीवित छन् कि छैनन्। तिमीहरू सबै मिलेर लड; राजाले तिमीहरूको के गर्नेछन्?"
39अन्य क्षत्रियहरू, जो अत्यन्त घाइते थिए, जसले आफ्ना अनेक नातेदार गुमाएका थिए र जो अझै शत्रुका बाणले मारिँदै थिए, अस्पष्ट स्वरमा यी वचन बोले —
40"जुन सेनाहरूले हामीलाई घेरेका छन्, तिनैको वध गरौँ। हेर, हात्तीहरूको वध गरेर पाण्डवहरू यतै आइरहेका छन्।"
41यी वचन सुनेर बलवान् अश्वत्थामा पाञ्चालराजको त्यस अप्रतिरोध्य सेनालाई चिर्दै कृप र कृतवर्मासँग त्यहाँ गए जहाँ सुबलका पुत्र थिए। वास्तवमा रथसेना छाडेर ती वीर, ती दृढ धनुर्धरहरू दुर्योधनलाई खोज्न गए।
42हे राजन्, तिनीहरू गएपछि धृष्टद्युम्नको नेतृत्वमा पाण्डवहरू अगाडि बढे र आफ्ना शत्रुहरूको वध गर्न थाले।
43ती वीर, साहसी र बलवान् महारथीहरूलाई हर्षपूर्वक आफूतिर जाइलाग्दै गरेको देखेर तपाईंका सैनिकहरूका मुख पहेँला भए र तिनीहरू आफ्ना प्राणबाट निराश भए।
44हे राजन्, हाम्रा ती सैनिकहरूलाई लगभग शस्त्रविहीन र शत्रुले घेरिएको देखेर मैले पनि, जससँग केवल दुई प्रकारका सेना थिए र जसलाई प्राणको मोह थियो, आफ्नो सेनाका पाँच नायकसँग मिलेर पाञ्चालराजकुमारको सेनासँग युद्ध गरेँ र आफ्ना मानिसहरूलाई त्यहाँ पुर्याएँ जहाँ शरद्वान्का पुत्र थिए।
45हामी अर्जुनका बाणले कटिसकेका थियौँ, तैपनि हाम्रो र धृष्टद्युम्नको सेनाबीच एउटा उग्र सङ्ग्राम भयो। अन्ततः तिनीहरूबाट पराजित भई हामी सबै त्यस युद्धबाट पछि हट्यौँ।
46तब मैले महारथी सात्यकिलाई हामीतिर जाइलाग्दै गरेको देखेँ। चार सय रथसहित ती वीरले युद्धमा मेरो पछ्याइ गरे।
47जसका घोडा थाकिसकेका थिए, ती धृष्टद्युम्नबाट कठिनाइले बचेर म माधवका सैनिकहरूको बीचमा त्यसै गरी गएर परेँ, जसरी पापी नर्कमा खस्दछ। त्यहाँ थोरै समयका लागि एउटा उग्र र भयङ्कर सङ्ग्राम भयो।
48महाबाहु सात्यकिले मेरो कवच काटेर मलाई जीवितै समात्ने विचार गरे। जब म संज्ञाहीन भई भुइँमा पल्टिएको थिएँ, तब उनले मलाई समाते।
49तब थोरै समयमै त्यो गजसेना भीमसेनद्वारा आफ्नो गदाले र अर्जुनद्वारा आफ्ना बाणले मारियो।
50पर्वतजस्ता विशाल ती महागजहरू घाइते अङ्गसहित चारैतिर ढलेकाले पाण्डव योद्धाहरूले आफ्नो मार्ग पूर्णतः अवरुद्ध पाए।
51हे राजन्, तब बलवान् भीमसेनले ती विशाल हात्तीहरूलाई घिसारेर हटाउँदै पाण्डवहरूका लागि बाटो बनाइदिए।
52यसै बीचमा रथसेनाको बीचमा ती शत्रुदमन दुर्योधनलाई नदेखेर अश्वत्थामा, कृप तथा सात्वतवंशी कृतवर्माले तपाईंका राजपुत्रलाई खोज्ने प्रयत्न गरे।
53पाञ्चालराजकुमारलाई छाडेर तिनीहरू त्यस भयङ्कर सङ्हारको बीचमा राजालाई देख्न उत्सुक भई त्यहाँ गए जहाँ सुबलका पुत्र थिए।