Shalya Parva — Arjuna bewails before Krishna, Arjuna goes to the field for killing Duryodhana
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 120
Sanskrit
1संजय उवाच तस्मिशब्दे मृदौ जाते पाण्डवैनिहते बले। अश्वैः सप्तशतैः शिष्टहरुपावर्तत सौबलः॥
2स यात्वा वाहिनीं तूर्णमब्रवीत् त्वरयन् युधि। युद्ध्यध्वमिति संहृष्टाः पुनः पुनररिंदमाः॥
3अपृच्छत् क्षत्रियांस्तत्र क्व नु राजा महाबलः। शकुनेस्तद् वचः श्रुत्वा तमूचुर्भरतर्षभ।।३। असौ तिष्ठति कौरव्यो रणमध्ये महाबलः। यत्रैतत् सुमहच्छत्रं पूर्णचन्द्रसमप्रभम्॥ यत्र ते सतनुत्राणा रथास्तिष्ठन्ति दंशिताः। यत्रैष तुमुलः शब्दः पर्जन्यनिनदोपमः॥ तत्र गच्छ द्रुतं राजंस्ततो द्रक्ष्यसि कौरवम्। एवमुक्तस्तु तैर्योधैः शकुनिः सौबलस्तदा॥ प्रययौ तत्र यत्रासौ पुत्रस्तव नराधिप। सर्वतः संवृत्तो वीरैः समरे चित्रयोधिभिः॥
4ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा रथीनीके व्यवस्थितम्। स रथांस्तावकान् सर्वान् हर्षयशकुनिस्ततः॥ दुर्योधनमिदं वाक्यं हृष्टरूपो विशाम्पते। कृतकार्यमिवात्मानं मन्यमानोऽब्रवीनृपम्॥ जहि राजन् रथानीकमश्वाः सर्वे जिता मया। नात्यक्त्वा जीवितं संख्ये शक्यो जेतुं युधिष्ठिरः॥
5हते तस्मिन् रथानीके पाण्डवेनाभिपालिते। गजानेतान् हनिष्यामः पदातींश्चेतरांस्तथा॥
6श्रुत्वा तु वचनं तस्य तावका जयगृद्धिनः। जवेनाभ्यपतन् हृष्टाः पाण्डवानामनीकिनाम्॥
7सर्वे विवृततूणीरा: प्रगृहीतशरासनाः। शरासनानि धुन्वानाः सिंहनादान्प्रणेदिरे॥१३॥
8ततो ज्यातलनिर्घोषः पुनरासीद् विशाम्पते। प्रादुरासीच्छाराणां च सुमुक्तानां सुदारुणः॥
9चोदयाश्वानसम्भ्रान्तः प्रविशैतद् बलार्णवम्। अन्तमद्य गमिष्यामि शत्रूणां निशितैः शरैः॥ तान् समीपगतान् दृष्ट्वा जवेनोद्यतकार्मुकान्। उवाच देवकीपुत्रं कुन्तीपुत्रो धनंजयः॥
10अष्टादश दिनान्यद्य युद्धस्यास्य जनार्दन।
11वर्तमानस्य महतःसमासाद्य परस्परम्॥ अनन्तकल्पा ध्वजिनी भूत्वा ह्येषां महात्मनाम्।
12क्षयमद्य गता युद्ध पश्य दैवं यथाविधम्॥ समुद्रकल्पं च बलं धार्तराष्ट्रस्य माधव। अस्मानासाद्य संजातं गोष्पदोपममच्युत॥
13हते भीष्मे तु संदध्याच्छिवं स्यादिह माधव। न च तत् कृतवान् मूढो धार्तराष्ट्रः सुबालिशः॥
14उक्तं भीष्मेण यद वाक्यं हितं तथ्यं च माधव। तचापि नासौ कृतवान् वीतबुद्धिः सुयोधनः॥
15तस्मिंस्तु तुमुले भीष्मे प्रच्युते धरणीतले। न जाने कारणं किं तु येन युद्धमवर्तत॥
16मूढांस्तु सर्वथा मन्ये धार्तराष्ट्रान् सुबाललिशान्। पतिते शान्तनोः पुत्रे येऽकार्षुः संयुगं पुनः॥
17अनन्तरं च निहते द्रोणे ब्रह्मविदां वरे। राधेये च विकर्णे त नैवाशाम्यत वैशसम्॥
18अल्पावशिष्टे सैन्येऽस्मिन् सूतपुत्रे च पातिते। सपुत्रे वै नरव्याघ्र नैवाशाम्यत वैशसम्॥
19श्रुतायुषि हते वीरे जलसन्धे च पौरवे। श्रुतायुधे च नृपतौ नैवाशाम्यत वैशसम्॥
20भूरिश्रवसि शल्ये च शाल्वे चैव जनार्दन। आवन्त्येषु च वीरेषु नैवाशाम्यत वैशसम्॥
21जयद्रथे च निहते राक्षसे चाप्यलायुधे। बाह्निके सोमदत्ते च नैवाशाम्यत वैशसम्॥
22भगदत्ते हते शूरे काम्बोजे च सुदारुणे। दुःशासने च निहते नैवाशाम्यत वैशसम्॥
23दृष्ट्वा विनिहताशूरान् पृथड्याण्डलिकान् नृपान्। बलिनश्च रणे कृष्ण नैवाशाम्यत वैशसम्॥
24अक्षौहिणीपतीन् दृष्ट्वा भीमसेननिपातितान्। मोहाद् वा यदि वा लोभान्नैवाशाम्यत वैशसम्॥
25को नु राजकुले जातः कौरवेयो विशेषतः। निरर्थकं महद् वैरं कुर्यादन्यः सुयोधनात्॥
26गुणतोऽभ्यधिकाज्ञात्वा वलतः शौर्यतोऽपि वा। अमूढः को नु युद्ध्येत जानन् प्राज्ञो हिताहितम्॥
27यन्न तस्य मनो ह्यासीत् त्वयोक्तस्य हितं वचः। प्रशमे पाण्डवैः सार्ध सोऽन्यस्य शृणुयात् कथम्॥३४
28येन शान्तनवो वीरो द्रोणो विदुर एव च। प्रत्याख्याताः शमस्यार्थे किं नु तस्याद्य भेषजम्॥
29मौाद येन पिता वृद्धः प्रत्याख्यातो जनार्दन। तथा माता हितं वाक्यं भाषमाणा हितैषिणी॥
30प्रत्याख्याता ह्यसत्कृत्य स कस्मै रोचयेद् वचः। कुलान्तकरणो व्यक्तं जात एष जनार्दन॥
31तथास्य दृश्यते चेष्टा नीतिश्चैव विशाम्पते। नैष दास्यति नो राज्यमिति मे मतिरच्युत॥
32उक्तोऽहं बहुशस्तात विदुरेण महात्मना। न जीवन् दास्यते भागं धार्तराष्ट्रस्तु मानद॥ यावत् प्राणा धरिष्यन्ति धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः।
33तावद् युष्मास्वपायेषु प्रचरिष्यति पापकम्॥ न च युक्तोऽन्यथा जेतुमृते युद्धेन माधव।
34इत्यब्रवीत् सदा मां हि विदुरः सत्यदर्शनः॥ तत् सर्वमद्य जानामि व्यवसायं दुरात्मनः।
35यदुक्तं वचनं तेन विदुरेण महात्मना॥ यो हि श्रुत्वा वचःपथ्यं जामदग्न्याद् यथातथम्। अवामन्यत दुर्बुद्धिर्बुवं नाशमुखे स्थितः॥
36उक्तं हि बहुशः सिद्धैर्जातमात्रे सुयोधने। एनं प्राप्य दुरात्मानं क्षयं क्षत्रं गमिष्यति॥
37तदिदं वचनं तेषां निरुक्तं वै जनार्दन। क्षयं याता हि राजानो दुर्योधनकृते भृशम्॥ सोऽद्य सर्वान् रणे योधान् निहनिष्यामि माधव।
38क्षत्रियेषु हतेष्वाशु शून्ये च शिबिरे कृते॥ वधाय चात्मनोऽस्माभिः संयुगं रोचयिष्यति।
39तदन्तं हि भवेद् वैरमनुमानेन माधव॥ एवं पश्यामि वार्ष्णेय चिन्तयन् प्रज्ञया स्वया। विदुरस्य च वाक्येन चेष्टया च दुरात्मनः॥ तस्माद् याहि चमू वीर यावद्धन्मि शितैः शरैः। दुर्योधनं महाबाहो वाहिनीं चास्य संयुगे॥
40क्षेममद्य करिष्यामि धर्मराजस्य माधव। हत्वैतद् दुर्बलं सैन्यं धार्तरष्ट्रस्य पश्यतः॥
41संजय उवाच अभीषुहस्तो दाशार्हस्तथोक्तः सव्यसाचिना। तद् बलौघममित्राणामभीतः प्राविशद् बलात्॥
42कुन्तखड्गशरै।रं शक्तिकण्टकसंकुलम्। गदापरिघपन्थानं रथनागमहाद्रुमम्॥
43हयपत्तिलताकीर्णं गाहमानो महायशाः। व्यचरत्तत्र गोविन्दो रथेनातिपताकिना॥
44ते हयाः पाण्डुरा राजन् वहन्तोऽर्जुनमाहवे। दिक्षु सर्वास्वदृश्यन्त दाशार्हेण प्रचोदिताः॥
45ततः प्रायाद् रथेनाजौ सव्यसाची परंतपः। किरशरशतांस्तीक्ष्णान् वारिधारा घनो यथा॥ प्रादुरासीन्महाशब्दः शराणां नतपर्वणाम्। इषुभिश्छाद्यमानानां समरे सव्यसाचिना॥ असज्जन्तस्तनुत्रेषु शरौघा: प्रापतन् भुवि।
46इन्द्राशनिसमस्पर्शा गाण्डीवप्रेषिताः शराः॥ नरान् नागन् समाहृत्य हयांश्चापि विशाम्पते। अपतन्त रणे वाणाः पतङ्गा इव घोषिणः॥
47आसीत् सर्वमवच्छन्नं गाण्डीवप्रेषितैः शरैः। न प्राज्ञायन्त समरे दिशो वा प्रदिशोऽपि वा॥ सर्वमासीजगत् पूर्णं पार्थनामाङ्कितैः शरैः।
48रुक्मपुङस्तैलधौतैः कर्मारपरिमार्जितैः॥ ते दह्यमानाः पार्थेन पावकेनेव कुञ्जराः।
49पार्थ न प्रजहुर्घोरा वध्यमानाः शितैः शरैः॥ शरचापधरः पार्थ: प्रज्वलन्निवः भास्करः। ददाह समरे योधान् कक्षमग्निरिव ज्वलन्॥
50यथा वनान्ते वनपैर्विसृष्टः कक्षं दहेत् कृष्णगतिः सुघोषः। भूरिदुमं शुष्कलतावितानं भृशं समृद्धो ज्वलन: प्रतापी॥ एवं स नाराचगणप्रतापी शरार्चिरुचावचतिग्मतेजाः। ददाह सर्वां तव पुत्रसेना ममृष्यमाणस्तरसा तरस्वी॥
51तस्येषवः प्राणहराः सुमुक्ता नासज्जन् वै वर्मसु रुक्मपुङ्खाः। न च द्वितीयं प्रमुमोच बाणं नरे हये वा परमद्विपे वा॥
52अनेकरूपाकृतिभिर्हि बाणै महारथानीकमानुप्रविश्य। स एव एवैकस्तव पुत्रस्य सेनां जघान दैत्यानिव वज्रपाणिः॥
English
1Sanjaya said When the loud noise of battle had somewhat subsided and the Pandavas had killed large numbers of their foes Subala's son once more came with the remnant of his cavalry, seven hundred in number.
2Spcedily approaching his own soldiers and urging them to fight, he again and again said-"You chastisers of enemies, fight merrily.”
3And he asked the Kshatriyas assembled there, saying-"Where is the king that great carwarrior!"-Hearing those words of Shakuni, O foremost of Bharatas, they replied saying "There stands the great car-warrior, viz., the Kuru king-there the large umbrella, effulgent like the full moon, is seen, —there where those car-warriors, clad in mail, are staying-there where that loud noise, deep as the muttering of clouds, is being heard. Go quickly thither, O king and you will see the Kuru king."-Thus spoken to by those brave warriors. Subala's son Shakuni, O king, proceeded where your son was waiting, surrounded on all sides by unretreating heroes.
4Beholding Duryodhana stationed in the midst of the car-force, Shakuni, checring up your car-warriors, O king, said these words to Duryodhana, in a manner which showed that he considered all his purposes to have been already accomplished. "Slay, O king, the carwarriors of the Pandavas. All their horse have been defeated by me. Yudhishthira is incapable of being defeated in battle unless one is prepared to sacrifice his life.
5When that car-army, protected by the son of Pandu, will have been destroyed, we shall then kill all those elephants and foot-soldiers and others."
6Hearing those words your warriors, actuated with the desire of victory, cheerfully proceeded against the Pandava army.
7With quivers on their backs and bows in their hands, all of them shook their bows and sent up leonine war-cries.
8Again O king, the fierce twang of bows and the slapping of palms and the sound of arrows shot forcibly was heard.
9Beholding those Kuru heroes approach the Pandava army with uplifted bows, Kunti's son, Dhananjaya, said to the son of Devaki-"Drive the horse fearlessly and enter this deep of troops. With my keen arrows I shall to-day terminate these hostilities.
10Today is the eighteenth day, O Janarddana, of this great battle.
11The numberless army of those great heroes has been almost destroyed. Mark the course of Destiny.
12The army of Dhritarashtra's son, O Madhava, which was vast as the deep, has O Achyuta, became, after meeting ourselves, even like a pit caused by a cow's hoof.
13If peace had been made after Bhishma's fall, O Madhava, everything would have fared well. The foolish and wicked-minded Duryodhana, however, did not make peace.
14The words, that were given vent to by Bhishma, O Madhava, were beneficial and should have been accepted. Suyodhana however, who had lost his understanding, did not follow them.
15After Bhishma had been struck down on the carth, I do not know why the battle was fought on.
16I regard the son of Dhritarashtra as foolish and of weak understanding by every means since they continued the battle even after the fall of Shantanu's son.
17After that when Drona, that foremost of Brahmanas, as fell, as also the son of Radha and Vikartana, the battle did not stop.
18Even, when a residue only of the Kaurava army remained after the fall of that best of men, viz., Karna, with his sons the battle did not stop.
19After the fall of even the heroic Shrutayush, of also Jalasandha of Puru's race and of king Shrutayudha, the slaughter did not still cease.
20After the death of Bhurishravas, of Shalya, O Janarddana and of the Avanti heroes, the slaughter did not still stop.
21After the fall of Jayadratha, of the Rakshasa Alayudha, of Valhika and of Somadatta the killing battle did not still stop.
22After the fall of the heroic Bhagadatta, of the Kamboja chief Sudakshina and of Dusshasana, the all-destroying battle did not still stop.
23Seeing the many heroic and powerful kings, each master of extensive territories' killed in a battle, the all-destroying battle, O Krishna, did not still stop.
24Beholding even a full Akshauhini of troops slain by Bhimasena in battle, the all-destroying battle did not still stop on account of either the folly or the covetousness of the sons of Dhritarashtra.
25What king, born in noble family cspecially as one like that of Kuru, except the foolish Duryodhana, would thus create useless hostilities.
26Who is there reasonable and wise and capable of distinguishing between good and evil, that would thus make a war, knowing his foes to be superior to him in merit, strength and bravery.
27How could he listen to the advice of another when, indeed, he could not make up his mind to make peace with the Pandavas following your advice.
28What medicine can be agreeable to that man today who discovered Bhishma, the son of Shantanu and Drona and Vidura, while they urged him to make peace.
29How can be accept good advice who out of folly, O Janarddana, insolently disobeyed his own old father as also his own good mother who spoke wholesome words to him.
30It is evident, O Janarddana, that Duryodhana is born for rooting out his family. His conduct and his policy, at least, speak the same, O lord. He will not give us our kingdom yet. This is my opinion, O Achyuta.
31The great Vidura, O sire, told me many a time that as long as Duryodhana would live, he would never give us our share of the kingdom.
32Vidura also told me-"As long as Dhritarashtra will live, O giver of honours that sinful man will act sinfully towards you.
33You will never succeed in defeating Duryodhana without battle." Thus, O Madhava, did the far-seeing Vidura often speak to me.
34All the Acts of that wicked man, I now find, to be exactly as the great Vidura had said.
35That wicked man, who having listened to the beneficial and proper worlds of Jamadagni's son, disobeyed them, should certainly be regarded as standing in the face of destruction.
36Many saints and ascetics said, as soon as Duryodhana was born, that the entire Kshatriya race would be exterminated for that wretch.
37Those words of the sages, O Janarddana, have now borne fruits, because the Kshatriyas are undergoing almost entire extermination on account of Duryodhana's miss-deeds. I shall, O Madhava, kill all the warriors today.
38After all the Kshatriyas will have been killed and the (Kaurava) camp made empty, Duryodhana will then wish for a battle with us for his own destruction.
39That will terminate these hostilities. Exercising my reason, O Madhava and reflecting in my own mind, O Vrishni heroe, thinking of Vidura's words and taking into account the acts of the wicked Duryodhana himself, I have arrived at this conclusion. Enter into Kuru division, O hero, for I shall kill the wicked Duryodhana and his army today with my keen arrows.
40Slaying this weak army in the very presence of Dhritarashtra's son, I shall today do what is for Yudhishthira's good."
41Thus addressed by Arjuna, the Dasharha heroe, with reins in hand, fearlessly penetrated that vest hostile army for battle.
42It was a terrible forest of bows. Darts were its prickles. Maces and bludgeons were its paths, Cars and elephants were its huge trees.
43Cavalry and infantry were its creepers. And the illustrious Keshava, as he entered that forest on that car adorned with many banners and pennons, shone exceedingly resplendent.
44Those white horses, O king, bearing Arjuna in battle, were seen moving about on all sides urged by the Dasharha heroe.
45Then that scorcher of foes, viz., Savyasachin, proceeded on his car, discharging hundreds of keen arrows like a cloud pouring showers of rain. Loud noise was produced by those straight arrows as also by those combatants that were covered with them in that battle by Savyasachin. Showers of arrows, piercing through the armour of the warriors, dropped down on the Earth.
46Shot off the Gandiva, arrows, whose touch resembled that of Indra's thunder, striking men and elephants and horses, O king, fell in that battle with a noise like that of winged insects.
47Everything was covered with those shafts shot from Gandiva. In that battle, the points of the horizon could not be distinguished.
48The entire earth was as if covered with gold-winged arrows, steeped in oil, polished by the hands of the smith and with Partha's name engraven on it.
49Struck with those keen arrows and burnt therewith by Partha even as a herd of elephants is burnt with burning brands, the Kauravas were dispirited and weakened. Armed with bow and arrows, Partha, resembling the burning sun, consumed the hostile heroes in that battle like a blazing fire consuming a heap of dry grass.
50As increasing and blazing fire of great energy, thrown on the outskirts of a forest by its inhabitants, quickly consumes those woods abounding with tree and heaps oi dry creepers, even so that active and energetic hero, endued with prowess of weapons and having arrows his flames, quickly consumed all the troops of your son from anger.
51His powerful gold-winged arrows, discharged with care, could not be baffled by any armour. He had not to discharge a second arrow at a man, horse or a huge elephant.
52Like Indra, the wilder of thunderbolt, striking down the Daityas, Arjuna, alone entering that division of great car-warriors, destroyed it with arrows of various froms.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — जब युद्ध का प्रचण्ड कोलाहल कुछ शान्त हो गया और पाण्डवों ने अपने शत्रुओं की बड़ी संख्या का वध कर डाला, तब सुबल के पुत्र अपनी शेष बची सात सौ अश्वसेना के साथ पुनः आए।
2शीघ्रता से अपने सैनिकों के निकट जाकर और उन्हें युद्ध के लिए प्रेरित करते हुए उन्होंने बार-बार कहा — "हे शत्रुदमनो, प्रसन्न होकर लड़ो।"
3और उन्होंने वहाँ एकत्र क्षत्रियों से पूछा — "वे महारथी राजा कहाँ हैं?" हे भरतवंश में श्रेष्ठ, शकुनि के वे वचन सुनकर उन्होंने उत्तर दिया — "वे महारथी कुरुराज वहाँ खड़े हैं — वहाँ जहाँ पूर्ण चन्द्रमा के समान देदीप्यमान वह विशाल छत्र दिखाई देता है, वहाँ जहाँ कवचधारी वे रथी ठहरे हुए हैं, वहाँ जहाँ से मेघों की गड़गड़ाहट के समान गम्भीर वह प्रचण्ड शब्द सुनाई दे रहा है। हे राजन्, शीघ्र वहाँ जाइए और आप कुरुराज को देख लेंगे।" हे राजन्, उन वीर योद्धाओं द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर सुबलपुत्र शकुनि वहाँ गए जहाँ आपके पुत्र पीछे न हटने वाले वीरों से चारों ओर से घिरे प्रतीक्षा कर रहे थे।
4दुर्योधन को रथसेना के मध्य में स्थित देखकर हे राजन्, आपके रथियों का उत्साह बढ़ाते हुए शकुनि ने दुर्योधन से ये वचन ऐसे ढंग से कहे, जिससे प्रतीत होता था कि वे अपने समस्त प्रयोजनों को पहले ही सिद्ध हुआ मानते हैं — "हे राजन्, पाण्डवों के रथियों का वध कीजिए। उनकी समस्त अश्वसेना मेरे द्वारा पराजित की जा चुकी है। युद्ध में युधिष्ठिर को तब तक नहीं जीता जा सकता, जब तक कोई अपने प्राणों की आहुति देने को तैयार न हो।
5जब पाण्डुपुत्र द्वारा रक्षित वह रथसेना नष्ट हो जाएगी, तब हम उन समस्त हाथियों, पैदल सैनिकों और अन्य लोगों का वध कर देंगे।"
6ये वचन सुनकर विजय की कामना से प्रेरित आपके योद्धा प्रसन्नतापूर्वक पाण्डव-सेना के विरुद्ध आगे बढ़े।
7पीठ पर तरकश और हाथों में धनुष लिए उन सबने अपने धनुष हिलाए और सिंह के समान गर्जनाएँ कीं।
8हे राजन्, पुनः धनुष की उग्र टंकार, हथेलियों की ताल और वेग से छोड़े गए बाणों का शब्द सुनाई दिया।
9उन कुरु-वीरों को उठे हुए धनुष लिए पाण्डव-सेना की ओर आते देखकर कुन्तीपुत्र धनंजय ने देवकीनन्दन से कहा — "निर्भय होकर घोड़ों को हाँकिए और सैन्य के इस गहन समूह में प्रवेश कीजिए। अपने तीक्ष्ण बाणों से मैं आज इस शत्रुता का अन्त कर दूँगा।
10हे जनार्दन, आज इस महायुद्ध का अठारहवाँ दिन है।
11उन महान् वीरों की असंख्य सेना लगभग नष्ट हो चुकी है। नियति की गति देखिए।
12हे माधव, धृतराष्ट्रपुत्र की जो सेना समुद्र के समान विशाल थी, वह हे अच्युत, हमसे भिड़ने के पश्चात् गाय के खुर से बने गड्ढे के समान रह गई है।
13हे माधव, यदि भीष्म के गिरने के पश्चात् ही सन्धि कर ली जाती, तो सब कुछ भला होता। किन्तु मूर्ख और दुष्टबुद्धि दुर्योधन ने सन्धि नहीं की।
14हे माधव, भीष्म ने जो वचन कहे थे, वे हितकारी थे और उन्हें स्वीकार किया जाना चाहिए था। किन्तु जिसकी बुद्धि नष्ट हो चुकी थी, उस सुयोधन ने उनका अनुसरण नहीं किया।
15भीष्म के धरती पर गिर जाने के पश्चात् भी यह युद्ध क्यों लड़ा गया, यह मैं नहीं जानता।
16मैं धृतराष्ट्र के पुत्रों को हर दृष्टि से मूर्ख और मन्दबुद्धि मानता हूँ, क्योंकि शान्तनुपुत्र के गिरने के पश्चात् भी उन्होंने युद्ध जारी रखा।
17उसके पश्चात् जब ब्राह्मणों में श्रेष्ठ द्रोण गिरे तथा राधा और विकर्तन के पुत्र (कर्ण) भी गिरे, तब भी युद्ध रुका नहीं।
18पुरुषों में श्रेष्ठ उन कर्ण के अपने पुत्रों सहित गिरने के पश्चात् जब कौरव-सेना का केवल अवशेष ही बचा, तब भी युद्ध नहीं रुका।
19वीर श्रुतायु के, पुरुवंशी जलसन्ध के तथा राजा श्रुतायुध के गिरने के पश्चात् भी संहार रुका नहीं।
20हे जनार्दन, भूरिश्रवा की, शल्य की तथा अवन्ती के वीरों की मृत्यु के पश्चात् भी संहार नहीं रुका।
21जयद्रथ के, राक्षस अलायुध के, वाल्हीक के तथा सोमदत्त के गिरने के पश्चात् भी वह प्राणघातक युद्ध रुका नहीं।
22वीर भगदत्त के, कम्बोजराज सुदक्षिण के तथा दुःशासन के गिरने के पश्चात् भी वह सर्वनाशकारी युद्ध रुका नहीं।
23हे कृष्ण, विस्तृत भूभागों के स्वामी अनेक वीर और बलवान् राजाओं को युद्ध में मारा गया देखकर भी वह सर्वनाशकारी युद्ध रुका नहीं।
24युद्ध में भीमसेन द्वारा एक पूरी अक्षौहिणी सेना का वध देखकर भी धृतराष्ट्र के पुत्रों की मूढ़ता अथवा लोभ के कारण वह सर्वनाशकारी युद्ध रुका नहीं।
25मूर्ख दुर्योधन के अतिरिक्त कौन ऐसा राजा, जो उच्च कुल में — विशेषतः कुरुकुल जैसे कुल में — उत्पन्न हुआ हो, इस प्रकार निष्प्रयोजन शत्रुता उत्पन्न करेगा?
26कौन ऐसा विवेकी और बुद्धिमान् पुरुष है, जो भले-बुरे में भेद करने में समर्थ हो और अपने शत्रुओं को गुण, बल तथा पराक्रम में अपने से श्रेष्ठ जानते हुए भी इस प्रकार युद्ध करेगा?
27वह किसी दूसरे की सलाह कैसे सुनता, जब वह आपकी सलाह मानकर भी पाण्डवों से सन्धि करने का मन नहीं बना सका?
28उस पुरुष के लिए आज कौन-सी औषधि सुखद हो सकती है, जिसने शान्तनुपुत्र भीष्म, द्रोण और विदुर की — जब वे उसे सन्धि करने को प्रेरित कर रहे थे — अवहेलना कर दी?
29हे जनार्दन, वह भला सलाह कैसे स्वीकार कर सकता है, जिसने मूढ़ता के कारण उद्दण्डतापूर्वक अपने वृद्ध पिता की तथा अपनी उस भली माता की भी अवज्ञा की, जिन्होंने उससे हितकारी वचन कहे थे?
30हे जनार्दन, यह स्पष्ट है कि दुर्योधन अपने कुल का उन्मूलन करने के लिए ही जन्मा है। हे स्वामी, कम-से-कम उसका आचरण और उसकी नीति तो यही कहती है। वह अब भी हमें हमारा राज्य नहीं देगा। हे अच्युत, यही मेरा मत है।
31हे तात, महात्मा विदुर ने मुझसे अनेक बार कहा था कि जब तक दुर्योधन जीवित रहेगा, तब तक वह हमें राज्य में हमारा भाग कभी नहीं देगा।
32विदुर ने मुझसे यह भी कहा था — "हे मानदाता, जब तक धृतराष्ट्र जीवित रहेंगे, तब तक वह पापी पुरुष तुम्हारे प्रति पापपूर्ण व्यवहार ही करेगा।
33तुम युद्ध के बिना दुर्योधन को पराजित करने में कभी सफल नहीं होगे।" हे माधव, दूरदर्शी विदुर मुझसे प्रायः ऐसा ही कहा करते थे।
34उस दुष्ट पुरुष के समस्त कर्म मैं अब ठीक वैसे ही पाता हूँ, जैसा महात्मा विदुर ने कहा था।
35वह दुष्ट पुरुष, जिसने जमदग्नि के पुत्र (परशुराम) के हितकारी और उचित वचन सुनकर भी उनकी अवज्ञा की, निश्चय ही विनाश के सम्मुख खड़ा माना जाना चाहिए।
36दुर्योधन के जन्म लेते ही अनेक सन्तों और तपस्वियों ने कहा था कि उस नराधम के कारण समस्त क्षत्रिय जाति का उन्मूलन हो जाएगा।
37हे जनार्दन, ऋषियों के वे वचन अब फलीभूत हो चुके हैं, क्योंकि दुर्योधन के दुष्कर्मों के कारण क्षत्रिय लगभग पूर्ण उन्मूलन से गुजर रहे हैं। हे माधव, आज मैं समस्त योद्धाओं का वध कर डालूँगा।
38जब समस्त क्षत्रिय मारे जा चुके होंगे और (कौरवों का) शिविर सूना हो जाएगा, तब दुर्योधन अपने ही विनाश के लिए हमसे युद्ध की कामना करेगा।
39इसी से इस शत्रुता का अन्त होगा। हे माधव, अपनी बुद्धि का प्रयोग करके और अपने मन में विचार करके, हे वृष्णिवीर, विदुर के वचनों का स्मरण करके तथा दुष्ट दुर्योधन के अपने कर्मों को ध्यान में रखकर मैं इस निष्कर्ष पर पहुँचा हूँ। हे वीर, कुरु-सेना में प्रवेश कीजिए, क्योंकि मैं आज अपने तीक्ष्ण बाणों से दुष्ट दुर्योधन और उसकी सेना का वध करूँगा।
40धृतराष्ट्रपुत्र के सम्मुख ही इस दुर्बल सेना का वध करके मैं आज वही करूँगा जो युधिष्ठिर के हित में है।"
41अर्जुन द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर हाथों में बागडोर थामे दशार्हवीर (कृष्ण) निर्भय होकर युद्ध के लिए उस विशाल शत्रुसेना में घुस गए।
42वह धनुषों का एक भयंकर वन था। भाले उसके काँटे थे। गदाएँ और मुद्गर उसके मार्ग थे। रथ और हाथी उसके विशाल वृक्ष थे।
43अश्वसेना और पैदल सेना उसकी लताएँ थीं। और अनेक ध्वजाओं तथा पताकाओं से सुशोभित उस रथ पर उस वन में प्रवेश करते हुए यशस्वी केशव अत्यन्त देदीप्यमान शोभित हुए।
44हे राजन्, युद्ध में अर्जुन को ले चलते हुए वे श्वेत अश्व दशार्हवीर द्वारा हाँके जाकर चारों ओर विचरते दिखाई दिए।
45तब वे शत्रुसन्तापक सव्यसाची अपने रथ पर आगे बढ़े और वृष्टि करते मेघ के समान सैकड़ों तीक्ष्ण बाण छोड़ते चले। उन सीधे बाणों से तथा उस युद्ध में सव्यसाची द्वारा उनसे ढके गए योद्धाओं से प्रचण्ड शब्द उत्पन्न हुआ। योद्धाओं के कवचों को भेदते हुए बाणों की वर्षा पृथ्वी पर गिरती गई।
46हे राजन्, गाण्डीव से छोड़े गए वे बाण, जिनका स्पर्श इन्द्र के वज्र के समान था, मनुष्यों, हाथियों और घोड़ों पर प्रहार करते हुए उस युद्ध में पंखवाले कीटों के समान शब्द करते हुए गिरे।
47गाण्डीव से छोड़े गए उन बाणों से सब कुछ ढक गया। उस युद्ध में दिशाओं के छोर पहचाने नहीं जा सकते थे।
48समस्त पृथ्वी मानो उन स्वर्णपंख बाणों से ढक गई, जो तेल में डुबोए गए थे, लोहार के हाथों से माँजे गए थे और जिन पर पार्थ का नाम अंकित था।
49उन तीक्ष्ण बाणों से आहत होकर और पार्थ द्वारा उनसे इस प्रकार जलाए जाकर, जैसे हाथियों का झुण्ड जलती मशालों से जलाया जाता है, कौरव हतोत्साह और दुर्बल हो गए। धनुष-बाण धारण किए जलते सूर्य के समान पार्थ ने उस युद्ध में शत्रुवीरों को उसी प्रकार भस्म कर दिया, जैसे प्रज्वलित अग्नि सूखी घास के ढेर को भस्म कर देती है।
50जैसे वन के निवासियों द्वारा उसकी सीमा पर डाली गई महातेजस्वी बढ़ती और धधकती अग्नि वृक्षों तथा सूखी लताओं के ढेरों से भरे उन वनों को शीघ्र भस्म कर देती है, वैसे ही अस्त्रों के पराक्रम से सम्पन्न और बाणों को ही ज्वाला बनाए हुए उस फुर्तीले और तेजस्वी वीर ने क्रोधवश आपके पुत्र की समस्त सेना को शीघ्र भस्म कर दिया।
51सावधानी से छोड़े गए उनके शक्तिशाली स्वर्णपंख बाण किसी भी कवच से रोके नहीं जा सकते थे। उन्हें किसी मनुष्य, घोड़े अथवा विशाल हाथी पर दूसरा बाण छोड़ना नहीं पड़ता था।
52जैसे वज्रधारी इन्द्र दैत्यों को मार गिराते हैं, वैसे ही अकेले उस महारथी-सेना में प्रवेश करके अर्जुन ने उसे नाना प्रकार के बाणों से नष्ट कर डाला।
Nepali
1सञ्जयले भने — जब युद्धको प्रचण्ड कोलाहल केही शान्त भयो र पाण्डवहरूले आफ्ना शत्रुहरूको ठूलो सङ्ख्याको वध गरे, तब सुबलका पुत्र आफ्नो बाँकी रहेको सात सय अश्वसेनासहित पुनः आए।
2शीघ्रताका साथ आफ्ना सैनिकहरूको नजिक गएर र तिनीहरूलाई युद्धका लागि प्रेरित गर्दै उनले बारम्बार भने — "हे शत्रुदमनहरू, प्रसन्न भई लड।"
3अनि उनले त्यहाँ जम्मा भएका क्षत्रियहरूलाई सोधे — "ती महारथी राजा कहाँ छन्?" हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, शकुनिका ती वचन सुनेर तिनीहरूले उत्तर दिए — "ती महारथी कुरुराज त्यहाँ उभिएका छन् — त्यहाँ जहाँ पूर्ण चन्द्रमाजस्तै देदीप्यमान त्यो विशाल छत्र देखिन्छ, त्यहाँ जहाँ कवचधारी ती रथीहरू बसेका छन्, त्यहाँ जहाँबाट मेघको गडगडाहटजस्तै गम्भीर त्यो प्रचण्ड शब्द सुनिँदै छ। हे राजन्, चाँडो त्यहाँ जानुहोस् र तपाईंले कुरुराजलाई देख्नुहुनेछ।" हे राजन्, ती वीर योद्धाहरूले यसरी भनेपछि सुबलपुत्र शकुनि त्यहाँ गए जहाँ तपाईंका पुत्र पछि नहट्ने वीरहरूले चारैतिरबाट घेरिएर प्रतीक्षा गरिरहेका थिए।
4दुर्योधनलाई रथसेनाको बीचमा रहेको देखेर हे राजन्, तपाईंका रथीहरूको उत्साह बढाउँदै शकुनिले दुर्योधनलाई यी वचन यस्तो ढङ्गले भने, जसबाट देखिन्थ्यो कि उनले आफ्ना सम्पूर्ण प्रयोजन पहिल्यै सिद्ध भएको ठान्दछन् — "हे राजन्, पाण्डवहरूका रथीहरूको वध गर्नुहोस्। तिनीहरूको सम्पूर्ण अश्वसेना मबाट पराजित भइसकेको छ। युद्धमा युधिष्ठिरलाई तबसम्म जित्न सकिँदैन, जबसम्म कसैले आफ्ना प्राणको आहुति दिन तयार हुँदैन।
5जब पाण्डुपुत्रद्वारा रक्षित त्यो रथसेना नष्ट हुनेछ, तब हामी ती सम्पूर्ण हात्ती, पैदल सैनिक र अन्य मानिसहरूको वध गर्नेछौँ।"
6यी वचन सुनेर विजयको कामनाले प्रेरित तपाईंका योद्धाहरू प्रसन्नतापूर्वक पाण्डव-सेनाविरुद्ध अगाडि बढे।
7पीठमा ठोक्रो र हातमा धनुष लिएर तिनीहरू सबैले आफ्ना धनुष हल्लाए र सिंहजस्तै गर्जना गरे।
8हे राजन्, पुनः धनुषको उग्र टङ्कार, हत्केलाको ताल र वेगले छाडिएका बाणहरूको शब्द सुनियो।
9ती कुरु-वीरहरूलाई उठाइएका धनुष लिएर पाण्डव-सेनातिर आउँदै गरेको देखेर कुन्तीपुत्र धनञ्जयले देवकीनन्दनलाई भने — "निर्भय भई घोडाहरू हाँक्नुहोस् र सेनाको यस गहन समूहमा प्रवेश गर्नुहोस्। आफ्ना तीक्ष्ण बाणले म आज यस शत्रुताको अन्त्य गर्नेछु।
10हे जनार्दन, आज यस महायुद्धको अठारौँ दिन हो।
11ती महान् वीरहरूको असङ्ख्य सेना लगभग नष्ट भइसकेको छ। नियतिको गति हेर्नुहोस्।
12हे माधव, धृतराष्ट्रपुत्रको जुन सेना समुद्रजस्तै विशाल थियो, त्यो हे अच्युत, हामीसँग भिडेपछि गाईको खुरले बनेको खाल्डोजस्तै भएको छ।
13हे माधव, यदि भीष्म ढलेपछि नै सन्धि गरिएको भए, सबै कुरा राम्रो हुन्थ्यो। तर मूर्ख र दुष्टबुद्धि दुर्योधनले सन्धि गरेनन्।
14हे माधव, भीष्मले जुन वचन भनेका थिए, ती हितकारी थिए र तिनलाई स्वीकार गरिनुपर्थ्यो। तर जसको बुद्धि नष्ट भइसकेको थियो, ती सुयोधनले तिनको अनुसरण गरेनन्।
15भीष्म धर्तीमा ढलेपछि पनि यो युद्ध किन लडियो, यो म जान्दिनँ।
16म धृतराष्ट्रका पुत्रहरूलाई हरेक दृष्टिले मूर्ख र मन्दबुद्धि ठान्दछु, किनभने शान्तनुपुत्र ढलेपछि पनि तिनीहरूले युद्ध जारी राखे।
17त्यसपछि जब ब्राह्मणहरूमा श्रेष्ठ द्रोण ढले तथा राधा र विकर्तनका पुत्र (कर्ण) पनि ढले, तब पनि युद्ध रोकिएन।
18पुरुषहरूमा श्रेष्ठ ती कर्ण आफ्ना पुत्रहरूसहित ढलेपछि जब कौरव-सेनाको केवल अवशेष मात्र बाँकी रह्यो, तब पनि युद्ध रोकिएन।
19वीर श्रुतायुका, पुरुवंशी जलसन्धका तथा राजा श्रुतायुधका ढल्ने क्रमपछि पनि सङ्हार रोकिएन।
20हे जनार्दन, भूरिश्रवाको, शल्यको तथा अवन्तीका वीरहरूको मृत्युपछि पनि सङ्हार रोकिएन।
21जयद्रथको, राक्षस अलायुधको, वाल्हीकको तथा सोमदत्तको ढल्ने क्रमपछि पनि त्यो प्राणघातक युद्ध रोकिएन।
22वीर भगदत्तको, कम्बोजराज सुदक्षिणको तथा दुःशासनको ढल्ने क्रमपछि पनि त्यो सर्वनाशकारी युद्ध रोकिएन।
23हे कृष्ण, विस्तृत भूभागका स्वामी अनेक वीर र बलवान् राजाहरूलाई युद्धमा मारिएको देखेर पनि त्यो सर्वनाशकारी युद्ध रोकिएन।
24युद्धमा भीमसेनद्वारा एउटा पूरै अक्षौहिणी सेनाको वध देखेर पनि धृतराष्ट्रका पुत्रहरूको मूढता वा लोभका कारण त्यो सर्वनाशकारी युद्ध रोकिएन।
25मूर्ख दुर्योधनबाहेक कुन यस्तो राजा, जो उच्च कुलमा — विशेष गरी कुरुकुलजस्तो कुलमा — जन्मेको होस्, यसरी निष्प्रयोजन शत्रुता उत्पन्न गर्नेछ?
26कुन यस्तो विवेकी र बुद्धिमान् पुरुष छ, जो असल-खराबमा भेद गर्न समर्थ होस् र आफ्ना शत्रुहरूलाई गुण, बल तथा पराक्रममा आफूभन्दा श्रेष्ठ जान्दाजान्दै पनि यसरी युद्ध गर्नेछ?
27उसले अरू कसैको सल्लाह कसरी सुन्थ्यो, जब उसले तपाईंको सल्लाह मानेर पनि पाण्डवहरूसँग सन्धि गर्ने मन बनाउन सकेन?
28त्यस पुरुषका लागि आज कुन औषधि सुखद हुन सक्छ, जसले शान्तनुपुत्र भीष्म, द्रोण र विदुरको — जब तिनीहरूले उसलाई सन्धि गर्न प्रेरित गरिरहेका थिए — अवहेलना गर्यो?
29हे जनार्दन, उसले असल सल्लाह कसरी स्वीकार गर्न सक्छ, जसले मूढताका कारण उद्दण्डतापूर्वक आफ्ना वृद्ध पिताको तथा आफ्नी त्यस असल आमाको पनि अवज्ञा गर्यो, जसले उसलाई हितकारी वचन भनेका थिए?
30हे जनार्दन, यो स्पष्ट छ कि दुर्योधन आफ्नो कुलको उन्मूलन गर्नकै लागि जन्मेको हो। हे स्वामी, कम्तीमा उसको आचरण र उसको नीतिले त यही भन्दछ। उसले अब पनि हामीलाई हाम्रो राज्य दिने छैन। हे अच्युत, यही मेरो मत हो।
31हे तात, महात्मा विदुरले मलाई अनेक पटक भनेका थिए कि जबसम्म दुर्योधन जीवित रहनेछ, तबसम्म उसले हामीलाई राज्यमा हाम्रो भाग कहिल्यै दिने छैन।
32विदुरले मलाई यो पनि भनेका थिए — "हे मानदाता, जबसम्म धृतराष्ट्र जीवित रहनेछन्, तबसम्म त्यो पापी पुरुषले तिमीहरूप्रति पापपूर्ण व्यवहार नै गर्नेछ।
33तिमी युद्धविना दुर्योधनलाई पराजित गर्न कहिल्यै सफल हुने छैनौ।" हे माधव, दूरदर्शी विदुरले मलाई प्रायः यस्तै भन्ने गर्थे।
34त्यस दुष्ट पुरुषका सम्पूर्ण कर्म म अब ठीक त्यस्तै पाउँछु, जस्तो महात्मा विदुरले भनेका थिए।
35त्यो दुष्ट पुरुष, जसले जमदग्निका पुत्र (परशुराम)का हितकारी र उचित वचन सुनेर पनि तिनको अवज्ञा गर्यो, निश्चय नै विनाशको सामु उभिएको मानिनुपर्छ।
36दुर्योधनको जन्म हुनासाथ अनेक सन्त र तपस्वीहरूले भनेका थिए कि त्यस नराधमका कारण सम्पूर्ण क्षत्रिय जातिको उन्मूलन हुनेछ।
37हे जनार्दन, ऋषिहरूका ती वचन अब फलीभूत भइसकेका छन्, किनभने दुर्योधनका दुष्कर्मका कारण क्षत्रियहरू लगभग पूर्ण उन्मूलनबाट गुज्रिरहेका छन्। हे माधव, आज म सम्पूर्ण योद्धाहरूको वध गर्नेछु।
38जब सम्पूर्ण क्षत्रिय मारिइसकेका हुनेछन् र (कौरवहरूको) शिविर सुनसान हुनेछ, तब दुर्योधनले आफ्नै विनाशका लागि हामीसँग युद्धको कामना गर्नेछ।
39यसैबाट यस शत्रुताको अन्त्य हुनेछ। हे माधव, आफ्नो बुद्धिको प्रयोग गरेर र आफ्नो मनमा विचार गरेर, हे वृष्णिवीर, विदुरका वचन सम्झेर तथा दुष्ट दुर्योधनका आफ्नै कर्म ध्यानमा राखेर म यस निष्कर्षमा पुगेको छु। हे वीर, कुरु-सेनामा प्रवेश गर्नुहोस्, किनभने म आज आफ्ना तीक्ष्ण बाणले दुष्ट दुर्योधन र उसको सेनाको वध गर्नेछु।
40धृतराष्ट्रपुत्रकै सामु यस दुर्बल सेनाको वध गरेर म आज त्यही गर्नेछु जो युधिष्ठिरको हितमा छ।"
41अर्जुनले यसरी सम्बोधन गरेपछि हातमा लगाम समातेका दशार्हवीर (कृष्ण) निर्भय भई युद्धका लागि त्यस विशाल शत्रुसेनामा पसे।
42त्यो धनुषहरूको एउटा भयङ्कर वन थियो। भालाहरू त्यसका काँडा थिए। गदा र मुड्गरहरू त्यसका बाटा थिए। रथ र हात्तीहरू त्यसका विशाल रूख थिए।
43अश्वसेना र पैदल सेना त्यसका लहरा थिए। अनि अनेक ध्वजा तथा पताकाले सुसज्जित त्यस रथमा त्यस वनमा प्रवेश गर्दै गरेका यशस्वी केशव अत्यन्त देदीप्यमान शोभित भए।
44हे राजन्, युद्धमा अर्जुनलाई लिएर हिँडेका ती सेता अश्व दशार्हवीरद्वारा हाँकिएर चारैतिर विचरण गरिरहेका देखिए।
45तब ती शत्रुसन्तापक सव्यसाची आफ्नो रथमा अगाडि बढे र वर्षा गर्ने मेघजस्तै सयौं तीक्ष्ण बाण छाड्दै गए। ती सोझा बाणहरूबाट तथा त्यस युद्धमा सव्यसाचीद्वारा तिनले छोपिएका योद्धाहरूबाट प्रचण्ड शब्द उत्पन्न भयो। योद्धाहरूका कवच छेड्दै बाणको वर्षा पृथ्वीमा खस्दै गयो।
46हे राजन्, गाण्डीवबाट छाडिएका ती बाण, जसको स्पर्श इन्द्रको वज्रजस्तै थियो, मानिस, हात्ती र घोडाहरूमाथि प्रहार गर्दै त्यस युद्धमा पखेटा भएका कीराजस्तै शब्द गर्दै खसे।
47गाण्डीवबाट छाडिएका ती बाणले सबै कुरा छोपियो। त्यस युद्धमा दिशाका छेउ चिन्न सकिँदैनथ्यो।
48सम्पूर्ण पृथ्वी मानौँ ती स्वर्णपङ्ख बाणले छोपियो, जो तेलमा डुबाइएका थिए, कर्मीका हातले टल्काइएका थिए र जसमा पार्थको नाम अङ्कित थियो।
49ती तीक्ष्ण बाणले आहत भई र पार्थद्वारा तिनले यसरी जलाइएर, जसरी हात्तीको बथान बल्दै गरेका मशालले जलाइन्छ, कौरवहरू हतोत्साह र दुर्बल भए। धनुषबाण धारण गरेका बल्दो सूर्यजस्तै पार्थले त्यस युद्धमा शत्रुवीरहरूलाई त्यसै गरी भस्म पारिदिए, जसरी प्रज्वलित अग्निले सुकेको घाँसको थुप्रोलाई भस्म पारिदिन्छ।
50जसरी वनका बासिन्दाहरूले त्यसको सिमानामा हालेको महातेजस्वी बढ्दो र दन्किँदो अग्निले रूख तथा सुकेका लहराका थुप्रोले भरिएका ती वनलाई चाँडै भस्म पारिदिन्छ, त्यसै गरी अस्त्रको पराक्रमले सम्पन्न र बाणलाई नै ज्वाला बनाएका ती फुर्तिला र तेजस्वी वीरले क्रोधवश तपाईंका पुत्रको सम्पूर्ण सेनालाई चाँडै भस्म पारिदिए।
51सावधानीपूर्वक छाडिएका उनका शक्तिशाली स्वर्णपङ्ख बाण कुनै पनि कवचले रोक्न सकिँदैनथ्यो। उनलाई कुनै मानिस, घोडा वा विशाल हात्तीमाथि दोस्रो बाण छाड्नुपर्दैनथ्यो।
52जसरी वज्रधारी इन्द्रले दैत्यहरूलाई ढालिदिन्छन्, त्यसै गरी एक्लै त्यस महारथी-सेनामा प्रवेश गरेर अर्जुनले त्यसलाई नाना प्रकारका बाणले नष्ट पारिदिए।