संजय उवाच
son
[यह श्लोक उपलब्ध नहीं है]
[यो श्लोक उपलब्ध छैन]
Chapter 93
संजय उवाच
son
[यह श्लोक उपलब्ध नहीं है]
[यो श्लोक उपलब्ध छैन]
हते सुदक्षिणे राजन् वीरे चैव श्रुतायुधे। जवेनाभ्यद्रवन् पार्थं कुपिताः सैनिकास्तव॥
Sanjaya said When king Sudakshina and the heroic Shrutayudha had been slain, your warriors inflamed with wrath, furiously rushed against the son of Pritha.
सञ्जय ने कहा — जब राजा सुदक्षिण और वीर श्रुतायुध मारे जा चुके, तब क्रोध से जलते हुए आपके योद्धा क्रुद्ध होकर पृथापुत्र पर टूट पड़े।
सञ्जयले भने — जब राजा सुदक्षिण र वीर श्रुतायुध मारिइसके, तब क्रोधले जल्दै तपाईंका योद्धाहरू क्रुद्ध भई पृथापुत्रमाथि जाइलागे।
अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः। अभ्यवर्षेस्ततो राजशरवर्षेर्धनंजयम्॥
The Abhishahas, the Surasenas, the Shibis and the Vasatis, o king, then began to pour upon Dhananjaya a veritable shower of arrows.
हे राजन्, तब अभिषाह, शूरसेन, शिबि और वसाति लोग धनञ्जय पर बाणों की सचमुच की वर्षा बरसाने लगे।
हे राजन्, तब अभिषाह, शूरसेन, शिबि र वसातिहरूले धनञ्जयमाथि बाणको साँच्चिकै वर्षा बर्साउन थाले।
तेषां षष्टिशतानन्यान् प्रामथ्नात् पाण्डवः शरैः। ते स्म भीताः पलायन्ते व्याघ्रात् क्षुद्रमृगा इव॥
The of Pandu consumed sixty thousands of the these and other warriors, with his arrows; and then the rest greatly frightened, began to fly away like smaller animals flying away from the tiger.
पाण्डुपुत्र ने अपने बाणों से इन तथा अन्य योद्धाओं में से साठ सहस्र को भस्म कर डाला; तब शेष अत्यन्त भयभीत होकर ऐसे भागने लगे जैसे छोटे पशु बाघ से भागते हैं।
पाण्डुपुत्रले आफ्ना बाणले यी तथा अरू योद्धाहरूमध्ये साठी हजारलाई भस्म पारिदिए; तब बाँकी अत्यन्त भयभीत भई यसरी भाग्न थाले जसरी साना पशुहरू बाघबाट भाग्दछन्।
ते निवृत्ताः पुनः पार्थं सर्वतः पर्यवारयन्। रणे सपनान् निघ्नन्तं जिगीषन्तं परान् युधि॥
But soon turning back, they surrounded Partha on all sides, who was slaying his foes in battle and trying to obtain victory over them.
किन्तु शीघ्र ही लौटकर उन्होंने पार्थ को सब ओर से घेर लिया, जो युद्ध में अपने शत्रुओं का वध करते हुए उन पर विजय पाने का प्रयत्न कर रहे थे।
तर चाँडै नै फर्केर तिनीहरूले पार्थलाई चारैतिरबाट घेरे, जो युद्धमा आफ्ना शत्रुहरूको वध गर्दै तिनीहरूमाथि विजय पाउने प्रयत्न गरिरहेका थिए।
तेषामापततां तूर्णं गाण्डीवप्रेषितैः शरैः। शिरांसि पातयामास बाहूंश्चापि धनंजयः॥
Then as they made quickly towards himself, Dhananjaya, with arrows shot from his Gandiva bow, began to cut down their heads and arms.
तब जब वे शीघ्रता से उनकी ओर बढ़े, तब धनञ्जय ने अपने गाण्डीव धनुष से छोड़े गए बाणों से उनके सिर और भुजाएँ काटनी आरम्भ कीं।
तब जब तिनीहरू हतारिँदै उनीतिर बढे, तब धनञ्जयले आफ्नो गाण्डीव धनुबाट छाडिएका बाणले तिनीहरूका टाउका र पाखुरा काट्न थाले।
शिरोभिः पातितैस्तत्र भूमिरासीनिरन्तरा। अभ्रच्छायेव चैवासीत् ध्वाक्षगृघ्रबलैयुधि॥
The field of battle was thickly strewn over with felled heads; and fights of vultures and crows and ravens formed its cloudy canopy.
रणभूमि कटे हुए सिरों से सघन रूप से भर गई; और गीध, कौवे तथा डोमकागों के झुण्ड उसका मेघरूपी चँदोवा बन गए।
रणभूमि काटिएका टाउकाहरूले घना रूपमा भरियो; र गिद्ध, काग तथा डोमकागका बथानहरू त्यसका मेघरूपी चन्दुवा बने।
तेषु तूत्साद्यमानेषु क्रोधामर्षसमन्वितौ। श्रुतायुश्चाच्युतायुश्च धनंजयमयुध्यताम्॥
Beholding their troops thus extirpated by Arjuna, Shrutayusha and Achyutayush, excited with rage and fury, began to fight vigorously with the former.
अपनी सेनाओं को इस प्रकार अर्जुन द्वारा उन्मूलित हुआ देखकर श्रुतायु और अच्युतायु क्रोध तथा आवेश से उत्तेजित होकर उनसे प्रबल रूप से युद्ध करने लगे।
आफ्ना सेनाहरूलाई यसरी अर्जुनद्वारा उन्मूलन गरिएको देखेर श्रुतायु र अच्युतायु क्रोध तथा आवेशले उत्तेजित भई उनीसँग प्रबल रूपमा युद्ध गर्न थाले।
बलिनो स्पर्धिनौ वीरो कुलजौ बाहुशालिनौ। तावेनं शरवर्षाणि सव्यदक्षिणमस्यताम्॥
Those two heroes endued with prowess, pride and strength of arms and both born in noble families, began to scatter their arrows right and left.
पराक्रम, अभिमान और भुजबल से सम्पन्न तथा दोनों ही उत्तम कुलों में उत्पन्न वे दोनों वीर दाहिने-बाएँ अपने बाण बिखेरने लगे —
पराक्रम, अभिमान र बाहुबलले सम्पन्न तथा दुवै नै उत्तम कुलमा जन्मेका ती दुवै वीर दायाँबायाँ आफ्ना बाण छर्न थाले —
त्वरायुक्तौ महाराज प्रार्थयानौ महद् यशः। अर्जुनस्य वधप्रेप्सू पुत्रार्थ तव धन्विनौ॥
With great agility, O mighty monarch, desirous of winning great fame and slaying Arjuna and doing good to your son,
हे महाराज, बड़ी फुर्ती से, महान् यश पाने, अर्जुन का वध करने तथा आपके पुत्र का हित करने की इच्छा से।
हे महाराज, ठूलो फुर्तीले, महान् यश पाउने, अर्जुनको वध गर्ने तथा तपाईंका पुत्रको हित गर्ने इच्छाले।
तावर्जुनं सहस्रेण पत्रिणां नतपर्वणाम् । पूरयामासतुः क्रुद्धौ तटागं जलदौ यथा॥
Inflamed with rage, they covered Arjuna with a thousand winged shafts of depressed knots, like clouds filling a lake with torrents of rain.
क्रोध से जलते हुए उन्होंने नीची गाँठवाले एक सहस्र पंखयुक्त बाणों से अर्जुन को ऐसे ढक दिया, जैसे मेघ वर्षा की धाराओं से किसी सरोवर को भर देते हैं।
क्रोधले जल्दै तिनीहरूले होचो गाँठ भएका एक हजार प्वाँखयुक्त बाणले अर्जुनलाई यसरी ढाकिदिए, जसरी मेघले वर्षाका धाराले कुनै तलाउलाई भरिदिन्छ।
श्रुतायुश्च ततः क्रुद्धस्तोमरेण धनंजयम्। आजघान रथश्रेष्ठः पीतेन निशितेन च॥
Thereafter that foremost of car-warriors Shrutayusha excited with wrath, struck Dhananjaya with a well-tempered and wellsharpened lance.
तत्पश्चात् रथियों में श्रेष्ठ श्रुतायु ने क्रोध से उत्तेजित होकर भली-भाँति गढ़ी और भली-भाँति तेज की हुई एक शक्ति से धनञ्जय पर प्रहार किया।
त्यसपछि रथीहरूमा श्रेष्ठ श्रुतायुले क्रोधले उत्तेजित भई राम्ररी बनाइएको र राम्ररी उधिनिएको एउटा शक्तिले धनञ्जयमाथि प्रहार गरे।
सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुकर्शनः। जगाम परमं मोहं मोहयन् केशवं रणे॥
Thus sorely wounded by his powerful adversary, that subduer of the foes viz., Arjuna was overwhelmed with a swoon, confounding thereby Keshava himself.
अपने बलवान् प्रतिद्वन्द्वी द्वारा इस प्रकार गहरे घायल होकर वे शत्रुदमन अर्जुन मूर्च्छा से अभिभूत हो गए, जिससे स्वयं केशव भी व्याकुल हो उठे।
आफ्ना बलवान् प्रतिद्वन्द्वीद्वारा यसरी गहिरो घाइते भई ती शत्रुदमन अर्जुन मूर्छाले अभिभूत भए, जसले स्वयं केशव पनि व्याकुल भए।
एतस्मिन्नेव काले तु सोऽच्युतायुर्महारथः। शूलेन भृशतीक्ष्णेन ताडयामास पाण्डवम्॥
At this crisis that mighty car-warrior Achyutayusha struck the son of Pandu with a trident of exceeding sharpness.
इसी सङ्कट के क्षण में महारथी अच्युतायु ने अत्यन्त तीक्ष्ण एक त्रिशूल से पाण्डुपुत्र पर प्रहार किया।
यसै सङ्कटको क्षणमा महारथी अच्युतायुले अत्यन्त तीखो एउटा त्रिशूलले पाण्डुपुत्रमाथि प्रहार गरे।
क्षते क्षारं स हि ददौ पाण्डवस्य महात्मनः। पार्थोऽपि भृशंसंविद्धो ध्वजयष्टिं समाश्रितः॥
Thus he seemed to pour acid upon the wounds of the illustrious son of Pandu; thus deeply pierced, Pritha's son caught hold of his flag-staff for supporting himself.
इस प्रकार उन्होंने मानो यशस्वी पाण्डुपुत्र के घावों पर तेजाब उँड़ेल दिया; इस प्रकार गहरे बिंधकर पृथापुत्र ने अपने को सँभालने के लिए ध्वजदण्ड थाम लिया।
यसरी उनले मानौँ यशस्वी पाण्डुपुत्रका घाउमा अम्ल खन्याइदिए; यसरी गहिरो बिँधिएर पृथापुत्रले आफूलाई सम्हाल्न ध्वजदण्ड समाते।
ततः सर्वस्य सैन्यस्य तावकस्य विशाम्पते। सिंहनादो महानासीद्धतं मत्वा धनंजयम्॥
Thereupon, O ruler of men, a loud and deafening roar was uttered by all your troops, for they considered Dhananjaya to be slain.
तब हे नरेश्वर, आपकी समस्त सेनाओं ने ऊँची और कान बहरे कर देनेवाली गर्जना की, क्योंकि उन्होंने धनञ्जय को मारा गया समझा।
तब हे नरेश्वर, तपाईंका सम्पूर्ण सेनाले उच्च र कान बहिरो बनाउने गर्जना गरे, किनभने तिनीहरूले धनञ्जयलाई मारिएको ठाने।
कृष्णश्च भृशसंतप्तो दृष्ट्वा पार्थं विचेतनम्। आश्वासयत् सुहृद्याभिर्वाग्भिस्तत्र धनंजयम्॥
Then seeing Partha losing consciousness, Krishna was very much distressed; and then he began to comfort Dhananjaya with words soothing and agreeable.
तब पार्थ को चेतना खोते देखकर कृष्ण अत्यन्त व्यथित हुए; और फिर वे सान्त्वनापूर्ण तथा प्रिय वचनों से धनञ्जय को आश्वस्त करने लगे।
तब पार्थलाई चेतना गुमाइरहेको देखेर कृष्ण अत्यन्त व्यथित भए; अनि उनी सान्त्वनापूर्ण तथा प्रिय वचनले धनञ्जयलाई आश्वस्त पार्न थाले।
ततस्तौ रथिनां श्रेष्ठौ लब्धलक्ष्यौ धनंजयम्। वासुदेवं च वार्ष्णेयं शरवर्षेः समन्ततः॥ सचक्रकूबररथं साश्वध्वजपताकिनम्। अदृश्यं चक्रतुर्युद्धे तदद्भुतमिवाभवत्॥
Then those foremost of car-warriors, Shrutayusha and Achyutayush of true aim, scattering their showers of arrows on all sides in that battle, made Dhananjaya and the son Vasudeva of the Vrishni race and their car, carwheels, Kuvaras, steeds, flag-staff and banner, disappear from the view. All this indeed seemed wonderful.
तब अचूक निशानेवाले वे रथिश्रेष्ठ श्रुतायु और अच्युतायु उस युद्ध में सब ओर अपनी बाणवर्षा बिखेरते हुए धनञ्जय तथा वृष्णिवंशी वसुदेवपुत्र को और उनके रथ, रथचक्रों, कूबरों, अश्वों, ध्वजदण्ड तथा पताका को दृष्टि से ओझल कर दिया। यह सब सचमुच अद्भुत प्रतीत हुआ।
तब अचुक निशाना भएका ती रथिश्रेष्ठ श्रुतायु र अच्युतायुले त्यस युद्धमा चारैतिर आफ्नो बाणवर्षा छर्दै धनञ्जय तथा वृष्णिवंशी वसुदेवपुत्रलाई र उनका रथ, रथचक्र, कूबर, अश्व, ध्वजदण्ड तथा पताकालाई दृष्टिबाट ओझेल पारिदिए। यो सबै साँच्चै अद्भुत प्रतीत भयो।
प्रत्याश्वस्तस्तु बीभत्सुः शनकैरिव भारत। प्रेतराजपुरं प्राप्य पुनः प्रत्यागतो यथा॥१९
Then, O Bharata, recovering slowly, like one coming back from a visit to the regions of Death, Vibhatsu.
तब हे भारत, यमलोक की यात्रा से लौटे हुए किसी पुरुष के समान धीरे-धीरे चेत में आते हुए विभत्सु ने —
तब हे भारत, यमलोकको यात्राबाट फर्केका कुनै पुरुषझैँ बिस्तारै होसमा आउँदै विभत्सुले —
संछन्नं शरजालेन रथं दृष्ट्वा सकेशवम्। शत्रु चाभिमुखौ दृष्ट्वा दीप्यमानाविवानलौ॥
Saw his chariot and Keshava shrouded with a net-work of arrows; then beholding his two opponents standing before him like two blazing fires.
अपने रथ और केशव को बाणों के जाल से ढका हुआ देखा; तब अपने दोनों प्रतिद्वन्द्वियों को दो प्रज्वलित अग्नियों के समान अपने सम्मुख खड़ा देखकर —
आफ्नो रथ र केशवलाई बाणको जालले ढाकिएको देखे; तब आफ्ना दुवै प्रतिद्वन्द्वीलाई दुई प्रज्वलित आगोझैँ आफ्नो सामु उभिएको देखेर —
प्रादुश्चक्रे ततः पार्थः शाक्रमस्त्रं महारथः। तस्मादासन् सहस्राणि शराणां नतपर्वणाम्॥
The mighty car-warrior Partha invoked into existence the terrible Shakra weapon. From that weapon issued out thousands of arrows.
महारथी पार्थ ने भयङ्कर शक्रास्त्र को प्रकट किया। उस अस्त्र से सहस्रों बाण निकले।
महारथी पार्थले भयङ्कर शक्रास्त्रलाई प्रकट गरे। त्यस अस्त्रबाट हजारौँ बाण निस्के।
ते जघ्नुस्तौ महेष्वासौ ताभ्यां मुक्तांश्च सायकान्। विचेरुराकाशगताः पार्थबाणविदारिताः॥
Those arrows then struck those two fierce bowmen Shrutayusha and Achyutayush; and the arrows shot by these latter, being cut-off by those of Partha, began to drop down through the sky.
तब वे बाण उन दोनों प्रचण्ड धनुर्धरों श्रुतायु और अच्युतायु पर जा लगे; और इन दोनों द्वारा छोड़े गए बाण पार्थ के बाणों से कटकर आकाश से गिरने लगे।
तब ती बाण ती दुवै प्रचण्ड धनुर्धर श्रुतायु र अच्युतायुमाथि गएर लागे; र ती दुवैद्वारा छाडिएका बाण पार्थका बाणले काटिएर आकाशबाट खस्न थाले।
प्रतिहत्य शरांस्तूर्णं शरवेगेन पाण्डवः। प्रतस्थे तत्र तत्रैव योधयन् वै महारथान्॥
Then Pandu's son checking the force of all arrows directed towards him with that of his own shafts, began to run hither and thither over the field encountering mighty car-warriors.
तब पाण्डुपुत्र अपनी ओर आते समस्त बाणों का वेग अपने बाणों से रोकते हुए महारथियों से भिड़ते हुए रणभूमि में इधर-उधर दौड़ने लगे।
तब पाण्डुपुत्र आफूतिर आउने सम्पूर्ण बाणको वेग आफ्ना बाणले रोक्दै महारथीहरूसँग भिड्दै रणभूमिमा यताउता दौडन थाले।
तौ च फाल्गुनबाणौधैर्विबाहुशिरसौ कृतौ। वसुधामन्वपद्येतां वातनुन्नाविव दुभौ॥
Then those two heroes deprived of their arms and heads, by the arrows of Arjuna, fell down on the carth like mighty trees broken down by the wind.
तब अर्जुन के बाणों से भुजाओं और सिरों से रहित होकर वे दोनों वीर वायु से गिराए गए विशाल वृक्षों के समान पृथ्वी पर गिर पड़े।
तब अर्जुनका बाणले पाखुरा र टाउकाविहीन भई ती दुवै वीर हावाले ढालिएका विशाल रूखझैँ पृथ्वीमा ढले।
श्रुतायुषश्च निधनं वधश्चैवाच्युतायुषः। लोकविस्मापनमभूत् समुद्रस्येव शोषणम्॥
The slaughter of Shrutayusha and Achyutayush caused a surprise like to what men would fell if the ocean be dried up.
श्रुतायु और अच्युतायु के वध ने ऐसा विस्मय उत्पन्न किया, जैसा समुद्र के सूख जाने पर मनुष्यों को होता।
श्रुतायु र अच्युतायुको वधले यस्तो विस्मय उत्पन्न गर्यो, जस्तो समुद्र सुकेमा मानिसहरूलाई हुन्थ्यो।
ततयोः पदानुगान् हत्वा पुनः पञ्चाशतं रथान्। प्रत्यगाद् भारती सेनां निघ्नन् पार्थो वरान् वरान्॥
Then, having slain fifty car-warriors, the followers of those two princes, Pritha's son plunged into the army of the Bharatas, crushing down numerous elephants and warriors (at each step).
तत्पश्चात् उन दोनों राजकुमारों के अनुगामी पचास रथियों का वध करके पृथापुत्र (प्रत्येक पग पर) असंख्य हाथियों तथा योद्धाओं को कुचलते हुए भरतों की सेना में घुस गए।
त्यसपछि ती दुवै राजकुमारका अनुगामी पचास रथीको वध गरेर पृथापुत्र (प्रत्येक पाइलामा) असङ्ख्य हात्ती तथा योद्धाहरूलाई कुल्चँदै भरतहरूको सेनामा पसे।
श्रुतायुषं च निहतं प्रेक्ष्य चैवाच्युतायुषम्। नियतायुश्च संक्रुद्धो दीर्घायुश्चैव भारत॥ पुत्रौ तयोर्नरश्रेष्ठौ कौन्तेयं प्रतिजग्मतुः। किरन्तोविविधान् बाणान् पितृव्यसनकर्शितौ॥
Beholding Shrutayusha slain, O Bharata, the enraged Niyutayush and Dirghayusha, the sons of the former two heroes both foremost of men, assaulted the son of Kunti, afflicted with calamity that had befallen their sires they proceeded, scattering arrows of diverse description.
हे भारत, श्रुतायु को मारा गया देखकर उन दोनों वीरों के पुत्र, पुरुषों में श्रेष्ठ क्रुद्ध नियुतायु और दीर्घायु ने कुन्तीपुत्र पर धावा किया; अपने पिताओं पर आ पड़ी उस विपत्ति से पीड़ित होकर वे नाना प्रकार के बाण बिखेरते हुए आगे बढ़े।
हे भारत, श्रुतायुलाई मारिएको देखेर ती दुवै वीरका पुत्र, पुरुषहरूमा श्रेष्ठ क्रुद्ध नियुतायु र दीर्घायुले कुन्तीपुत्रमाथि आक्रमण गरे; आफ्ना पिताहरूमाथि आइपरेको त्यस विपत्तिले पीडित भई तिनीहरू नाना प्रकारका बाण छर्दै अगाडि बढे।
तावर्जुनो मुहूर्तेन शरैः संनतपर्वभिः। प्रेषयत् परमकुद्धो यमस्य सदनं प्रति॥
But Arjuna now excited to the highest pitch of fury, with his arrows of depressed knots, sent them instantly to the abode of Death.
किन्तु क्रोध की चरम सीमा तक उत्तेजित अर्जुन ने अपने नीची गाँठवाले बाणों से उन्हें तत्काल यमराज के धाम पहुँचा दिया।
तर क्रोधको चरम सीमासम्म उत्तेजित अर्जुनले आफ्ना होचो गाँठ भएका बाणले तिनीहरूलाई तत्काल यमराजको धाम पुर्याइदिए।
लोडयन्तमनीकानि द्विपं पद्मसरो यथा। नाशक्नुवन् वारयितुं पार्थं क्षत्रियपुङ्गवाः॥
Then the foremost Kshatriyas of your army were not able to oppose Pritha's son who had been agitating the troops like an elephant agitating a lake over-grown with lotuses.
तब आपकी सेना के श्रेष्ठ क्षत्रिय पृथापुत्र का सामना करने में समर्थ न हो सके, जो सेनाओं को उसी प्रकार विक्षुब्ध कर रहे थे जैसे कोई हाथी कमलों से भरे सरोवर को विक्षुब्ध कर देता है।
तब तपाईंको सेनाका श्रेष्ठ क्षत्रियहरू पृथापुत्रको सामना गर्न समर्थ भएनन्, जसले सेनाहरूलाई त्यसै गरी विक्षुब्ध पारिरहेका थिए जसरी कुनै हात्तीले कमलले भरिएको तलाउलाई विक्षुब्ध पार्दछ।
अङ्गास्तु गजवारेण पाण्डवं पर्यवारयन्। क्रुद्धाः सहस्रशो राजशिक्षिता हस्तिसादिनः॥
Then thousands of well-trained elephant riders belonging to the divisions of the Angas, excited with rage, O king, surrounded the son of Pandu, with their elephant forces.
हे राजन्, तब अङ्ग देश की टुकड़ियों के सहस्रों सुशिक्षित गजारोही क्रोध से उत्तेजित होकर अपनी गजसेनाओं सहित पाण्डुपुत्र को घेरने लगे।
हे राजन्, तब अङ्ग देशका टुकडीका हजारौँ सुशिक्षित गजारोही क्रोधले उत्तेजित भई आफ्ना गजसेनासहित पाण्डुपुत्रलाई घेर्न थाले।
दुर्योधनसमादिष्टाः कुञ्जरैः पर्वतोपमैः। प्राच्याश्च दाक्षिणात्याश्च कलिङ्गप्रमुखा नृपाः॥
Commanded by Duryodhana, the easterners, the southerners and other kings hearded by the ruler of the Kalingas surrounded Arjuna with their elephants huge as hills.
दुर्योधन के आदेश से पूर्व तथा दक्षिण के लोग और कलिङ्गराज के नेतृत्व में अन्य राजा पर्वतों के समान विशाल अपने हाथियों सहित अर्जुन को घेरकर खड़े हो गए।
दुर्योधनको आदेशले पूर्व तथा दक्षिणका मानिसहरू र कलिङ्गराजको नेतृत्वमा अरू राजाहरू पर्वतझैँ विशाल आफ्ना हात्तीसहित अर्जुनलाई घेरेर उभिए।
तेषामापततां शीघ्रं गाण्डीवप्रेषितैः शरैः। निचकर्त शिरांस्युग्रो बाहूनपि सुभूषणान्॥
But with the arrows shot from his Gandiva bow, Aruna quickly cut-off their heads and arms decked with ornaments, as they were rushing against him.
किन्तु अपने गाण्डीव धनुष से छोड़े गए बाणों से अर्जुन ने उनके सिर तथा आभूषणों से सजी भुजाएँ शीघ्र ही काट डालीं, जब वे उन पर टूट रहे थे।
तर आफ्नो गाण्डीव धनुबाट छाडिएका बाणले अर्जुनले तिनीहरूका टाउका तथा आभूषणले सजिएका पाखुरा चाँडै नै काटिदिए, जब तिनीहरू उनीमाथि जाइलागिरहेका थिए।
तैः शिरोभिर्मही कीर्णा बाहुभिश्च सहाङ्गदैः। वभौ कनकपाषाणा भुजगैरिव संवृतां॥
Strewn over with their heads and arms decked with Angadas, the Earth appeared as if covered with golden stones and numerous snakes.
उनके सिरों तथा अङ्गदों से सजी भुजाओं से पटी हुई पृथ्वी ऐसी दिखाई देने लगी मानो स्वर्ण के पत्थरों और असंख्य सर्पों से ढकी हो।
तिनीहरूका टाउका तथा अङ्गदले सजिएका पाखुराले पटिएको पृथ्वी यस्तो देखिन थाल्यो मानौँ सुनका ढुङ्गा र असङ्ख्य सर्पले ढाकिएको होस्।
बाहवोविशिखैश्छिन्नाः शिरांस्युन्मथितानि च। पतमानान्यदृश्यन्त दुमेभ्य इव पक्षिणः॥
Arms severed by means of arrows and heads lying crushed, appeared like birds shot down from the top trees.
बाणों से कटी हुई भुजाएँ तथा चूर-चूर होकर पड़े सिर वृक्षों की चोटियों से मार गिराए गए पक्षियों के समान प्रतीत हो रहे थे।
बाणले काटिएका पाखुरा तथा चूरचूर भई पल्टिएका टाउका रूखका टुप्पाबाट ढालिएका पक्षीझैँ प्रतीत भइरहेका थिए।
शरैः सहस्रशो विद्धा द्विपाः प्रसृतशोणिताः। अदृश्यन्ताद्रयः काले गौरिकाम्बुस्रवा इव॥
Pierced with thousands of shafts and covered with profuse blood, elephants looked like mountains during the rainy season, with red-chalk solution streaming down their sides.
सहस्रों बाणों से बिंधे और अत्यधिक रक्त से लथपथ हाथी वर्षा ऋतु में उन पर्वतों के समान लग रहे थे, जिनके ढालों पर गेरू का घोल बहता हो।
हजारौँ बाणले बिँधिएका र अत्यधिक रगतले लतपतिएका हात्तीहरू वर्षा ऋतुमा ती पर्वतझैँ देखिन्थे, जसका भिरालाहरूमा गेरुको घोल बगिरहेको होस्।
निहताः शेरते स्मान्ये बीभत्सोर्निशितैः शरैः। गजपृष्ठगता म्लेच्छा नानाविकृतदर्शनाः॥
Others slain by the whetted arrows of Vibhatsu, lay prostrate on the field of battle. Numerous Mlechhas, riding on the backs of elephants, of ugly appearances.
दूसरे हाथी विभत्सु के तेज बाणों से मारे जाकर रणभूमि पर पसरे पड़े थे। हाथियों की पीठ पर सवार कुरूप आकृतिवाले असंख्य म्लेच्छ —
अरू हात्तीहरू विभत्सुका तीखा बाणले मारिएर रणभूमिमा पल्टिरहेका थिए। हात्तीहरूको पिठ्युँमा सवार कुरूप आकृति भएका असङ्ख्य म्लेच्छ —
नानावेषधरा राजन् नानाशस्त्रौघसंवृताः। रुधिरेणानुलिप्ताङ्गा भान्ति चित्रैः शरैर्हताः॥
Attired in various kinds of garments and, O king, armed with numerous weapons and weltering in blood, appeared beautiful, as they lay on the ground deprived of life by means of various kinds of shafts.
नाना प्रकार के वस्त्र पहने हुए और हे राजन्, अनेक शस्त्रों से सज्जित तथा रक्त में लोटते हुए, नाना प्रकार के बाणों से प्राणों से रहित होकर भूमि पर पड़े हुए सुन्दर प्रतीत हो रहे थे।
नाना प्रकारका वस्त्र लगाएका र हे राजन्, अनेक शस्त्रले सजिएका तथा रगतमा लडिबुडी खाँदै, नाना प्रकारका बाणले प्राणविहीन भई भूमिमा पल्टिएका सुन्दर प्रतीत भइरहेका थिए।
शोणितं निर्वमन्ति स्म द्विपाः पार्थशराहताः। सहस्रशश्छिन्नगात्राः सारोहाः सपदानुगाः॥
Thousands of elephants with their bodies mangled and their riders and those who followed them, having been struck with the arrows of Pritha's son, vomitted blood.
पृथापुत्र के बाणों से आहत होकर सहस्रों हाथी, जिनके शरीर क्षत-विक्षत हो चुके थे, तथा उनके आरोही और उनके अनुगामी रक्त वमन करने लगे —
पृथापुत्रका बाणले घाइते भई हजारौँ हात्ती, जसका शरीर क्षतविक्षत भइसकेका थिए, तथा तिनका आरोही र तिनका अनुगामीहरू रगत वमन गर्न थाले —
चुक्रुशुश्च निपेतुश्च बभ्रमुश्चापरे दिशः। भृशं त्रस्ताश्व बहवः स्वानेव प्रमृदुर्गजाः॥
Or uttered yells of agony, or fell down or careered wildly in all directions. Numerous other elephants greatly frightened, crushed their own ranks.
अथवा पीड़ा की चीत्कार करने लगे, अथवा गिर पड़े, अथवा सब दिशाओं में उन्मत्त होकर दौड़ने लगे। अत्यन्त भयभीत असंख्य अन्य हाथियों ने अपनी ही सेना की पंक्तियों को कुचल डाला।
अथवा पीडाको चीत्कार गर्न थाले, अथवा ढले, अथवा सबै दिशामा उन्मत्त भई दौडन थाले। अत्यन्त भयभीत असङ्ख्य अरू हात्तीहरूले आफ्नै सेनाका पङ्क्तिलाई कुल्चिदिए।
सान्तरायुधिनश्चैव द्विपास्तीक्ष्णविषोपमाः। विदन्त्यसुरमायां ये सुघोरा घोरचक्षुषः॥ यवनाः पारदाश्चैव शकाश्च सह बाह्निकैः। काकवर्णा दुराचाराः स्त्रीलोकाः कलहप्रियाः॥ द्राविडास्तत्र युध्यन्ते मत्तमातङ्गविक्रमाः। गोयोनिप्रभवाम्लेच्छा: कालकल्पाः प्रहारिणः॥
Many other elephants armed with weapons and fierce like snakes of virulent poison, also did the same. Numerous furious Yavanas, Paradas, Shakas, Balhikas and Mlechhas born of the cow (of Vasishtha) possessed of fearful eyes, accomplished in smitting, looking like emissaries of Death, all versed in the use of illusive powers of the Asuras.
शस्त्रों से सज्जित और तीव्र विषवाले सर्पों के समान प्रचण्ड अनेक अन्य हाथियों ने भी वही किया। तीव्र क्रोध में भरे असंख्य यवन, पारद, शक, बाह्लीक तथा (वसिष्ठ की) गौ से उत्पन्न म्लेच्छ, जिनके नेत्र भयङ्कर थे, जो प्रहार करने में निपुण थे, जो मृत्यु के दूतों के समान दिखते थे और जो असुरों की माया-शक्तियों के प्रयोग में सिद्धहस्त थे —
शस्त्रले सजिएका र तीव्र विष भएका सर्पझैँ प्रचण्ड अनेक अरू हात्तीहरूले पनि त्यसै गरे। तीव्र क्रोधले भरिएका असङ्ख्य यवन, पारद, शक, बाह्लीक तथा (वसिष्ठकी) गाईबाट उत्पन्न म्लेच्छ, जसका आँखा भयङ्कर थिए, जो प्रहार गर्नमा निपुण थिए, जो मृत्युका दूतझैँ देखिन्थे र जो असुरहरूका माया-शक्तिको प्रयोगमा सिद्धहस्त थिए —
दातिसारा दरदाः पुण्ड्राश्चैव सहस्रशः। तेन शक्याः स्म संख्यातुं व्रात्याः शतसहस्रशः॥
Many other Dravatisaras, Daradas, Pundras, thousands in number in bands of hundreds and thousands and together forming a force that was innumerable.
तथा अन्य अनेक द्रवतिसार, दरद और पुण्ड्र, जो सैकड़ों और सहस्रों के दलों में सहस्रों की संख्या में थे और जो सब मिलकर एक अगणित सेना बनाते थे —
तथा अरू अनेक द्रवतिसार, दरद र पुण्ड्र, जो सयौँ र हजारौँका दलमा हजारौँको सङ्ख्यामा थिए र जो सबै मिलेर एउटा अगन्ती सेना बनाउँथे —
अभ्यवर्षन्त ते सर्वे पाण्डवं निशितैः शरैः। अवाकिरंश्च के म्लेच्छा नानायुद्धविशारदाः॥
Began to pour on the son of Pandu their sharp arrows. Those Mlechhas also versed in all modes of war, began to shower on Arjuna their countless shafts.
पाण्डुपुत्र पर अपने तीक्ष्ण बाण बरसाने लगे। युद्ध की समस्त विधियों में निपुण वे म्लेच्छ भी अर्जुन पर अपने असंख्य बाण बरसाने लगे।
पाण्डुपुत्रमाथि आफ्ना तीखा बाण बर्साउन थाले। युद्धका सम्पूर्ण विधिमा निपुण ती म्लेच्छहरूले पनि अर्जुनमाथि आफ्ना असङ्ख्य बाण बर्साउन थाले।
तेषामपि ससर्जाशु शरवृष्टिं धनंजयः। सृष्टिस्तथाविधा ह्यासीच्छलभानामिवायतिः॥
Dhananjaya also poured his arrows or them in quick succession, and the arrows discharged from the Gandiva bow appeared like fights of locusts, as they flew through the air.
धनञ्जय ने भी उन पर शीघ्रता से एक के बाद एक बाण बरसाए, और गाण्डीव धनुष से छोड़े गए वे बाण आकाश में उड़ते समय टिड्डियों के दलों के समान प्रतीत हुए।
धनञ्जयले पनि तिनीहरूमाथि हतारिँदै एकपछि अर्को बाण बर्साए, र गाण्डीव धनुबाट छाडिएका ती बाण आकाशमा उड्दा सलहका बथानझैँ प्रतीत भए।
अभ्रच्छायामिव शरैः सैन्ये कृत्वा धनंजयः। मुण्डार्धमुण्डाञ्जटिलानशुचीञ्जटिलाननान्॥ म्लेच्छानशातयत् सर्वान् समेतानस्त्रतेजसा।
Having with his arrows created shade of over the troops like to that of the clouds, Dhananjaya slew, by the dint of his weapons, all the Mlechchas, having heads completely shaved or partially shaved of cover with matted hair, filthy in their mode of living and of malicious countenances.
अपने बाणों से सेनाओं के ऊपर मेघों जैसी छाया कर देने के पश्चात् धनञ्जय ने अपने अस्त्रबल से उन समस्त म्लेच्छों का वध किया, जिनके सिर पूर्णतया अथवा आंशिक रूप से मुँडे हुए थे या जटाओं से ढके थे, जिनका रहन-सहन मलिन था और जिनकी मुखाकृति द्वेषपूर्ण थी।
आफ्ना बाणले सेनाहरूमाथि मेघजस्तै छाया पारेपछि धनञ्जयले आफ्नो अस्त्रबलले ती सम्पूर्ण म्लेच्छको वध गरे, जसका टाउका पूर्ण रूपमा अथवा आंशिक रूपमा खौरिएका थिए वा जटाले ढाकिएका थिए, जसको रहनसहन मैलो थियो र जसको मुखाकृति द्वेषपूर्ण थियो।
शरैश्च शतशो विद्धास्ते संघा गिरिचारिणः। प्राद्रवन्त रणे भीता गिरिगह्वरवासिनः॥
Pierced with hundreds of shafts, those rangers of the mountains. Those dwellers of caves, began to fly away from the field of battle out of sheer fear.
सैकड़ों बाणों से बिंधकर पर्वतों में विचरनेवाले तथा गुफाओं में बसनेवाले वे लोग निरे भय से रणभूमि छोड़कर भागने लगे।
सयौँ बाणले बिँधिएर पर्वतमा विचरण गर्ने तथा गुफामा बस्ने ती मानिसहरू निखुर भयले रणभूमि छाडेर भाग्न थाले।
गजाश्वसादिम्लेच्छानां पतितानां शितैः शरैः। बलाः कंका वृका भूमावपिबन् रुधिरं मुदा॥
Ravens, Kankas, birds and wolves, with great delight, then began to drink the blood of the elephants, horses and their Mlechchas riders, as they lay postrate on the field being cut down by the sharp arrows of Pritha's son.
तब डोमकाग, कङ्क, पक्षी और भेड़िए बड़े हर्ष से उन हाथियों, घोड़ों तथा उनके म्लेच्छ आरोहियों का रक्त पीने लगे, जो पृथापुत्र के तीक्ष्ण बाणों से कटकर रणभूमि पर पसरे पड़े थे।
तब डोमकाग, कङ्क, पक्षी र ब्वाँसाहरू ठूलो हर्षले ती हात्ती, घोडा तथा तिनका म्लेच्छ आरोहीहरूको रगत पिउन थाले, जो पृथापुत्रका तीखा बाणले काटिएर रणभूमिमा पल्टिरहेका थिए।
पत्त्यश्वरथनागैश्च प्रच्छन्नकृतसंक्रमाम्। शरवर्षप्लवां घोरां केशशैवलशाद्वलाम्। प्रावर्तयन्नदीमुग्रां शोणितौघतरङ्गिणीम्॥ छिन्नाङ्गुलीक्षुद्रमत्स्यां युगान्ते कालसंनिभाम्। प्राकरोद् गजसम्बाधां नदीमुत्तरशोणिताम्॥ देहेभ्यो राजपुत्राणां नागाश्वरथसादिनाम्।
Arjuna then caused a river to flow on the field of battle, of which (slain) foot-soldiers, car-warriors, horses and elephants formed and embankments; shower of shafts formed the rafts (wherewith to cross it); hair of (slain) combatants formed the moss and the weed floating on the moss and the weed floating on the surface; and blood formed its surging billows; and that river was dreadful and fierce to look at. The fingers cut-off from the arms of warriors constituted its smaller fishes; it was as dreadful as the Destroyer himself at the end of a Yuga; the bodies of (slain) elephants chocked its flow and that river of blood proceeded towards the kingdom of Yama. The carth was deluged with the blood flowing from the bodies of slain princes, elephants horses, car-warriors and horsemen.
तब अर्जुन ने रणभूमि में एक ऐसी नदी बहा दी, जिसके तट (मारे गए) पैदल सैनिकों, रथियों, घोड़ों और हाथियों से बने थे; बाणों की वर्षा उसके (पार करने के) बेड़े बनी; (मारे गए) योद्धाओं के केश उसकी काई और उसके ऊपर तैरते सेवार बने; और रक्त उसकी उमड़ती लहरें बना; और वह नदी देखने में भयङ्कर तथा प्रचण्ड थी। योद्धाओं की भुजाओं से कटी अँगुलियाँ उसकी छोटी मछलियाँ थीं; वह युग के अन्त में स्वयं संहारक के समान भयङ्कर थी; (मारे गए) हाथियों के शरीरों ने उसका प्रवाह रोक रखा था और रक्त की वह नदी यमराज के राज्य की ओर बह रही थी। मारे गए राजकुमारों, हाथियों, घोड़ों, रथियों और अश्वारोहियों के शरीरों से बहते रक्त से पृथ्वी आप्लावित हो गई।
तब अर्जुनले रणभूमिमा एउटा यस्तो नदी बगाइदिए, जसका किनारा (मारिएका) पैदल सैनिक, रथी, घोडा र हात्तीले बनेका थिए; बाणको वर्षा त्यसका (तर्ने) डुङ्गा बन्यो; (मारिएका) योद्धाहरूका कपाल त्यसको लेउ र त्यसमाथि तैरने झ्याउ बने; र रगत त्यसका उर्लंदा छाल बन्यो; र त्यो नदी हेर्नमा भयङ्कर तथा प्रचण्ड थियो। योद्धाहरूका पाखुराबाट काटिएका औँला त्यसका साना माछा थिए; त्यो युगको अन्त्यमा स्वयं संहारकझैँ भयङ्कर थियो; (मारिएका) हात्तीका शरीरले त्यसको प्रवाह छेकेका थिए र रगतको त्यो नदी यमराजको राज्यतिर बगिरहेको थियो। मारिएका राजकुमार, हात्ती, घोडा, रथी र अश्वारोहीका शरीरबाट बगेको रगतले पृथ्वी आप्लावित भयो।
यथास्थलं च निम्नं च न स्याद् वर्षति वासवे॥ तथासीत् पृथिवी सर्वा शोणितेन परिप्लुता।
Its uplands and low-lands could not be distinguished, as if Vasava had poured a torrent of rain over it.
उसके ऊँचे और नीचे भाग पहचाने नहीं जा सकते थे, मानो वासव ने उस पर वर्षा की धारा उँड़ेल दी हो।
त्यसका अग्ला र होचा भाग चिन्न सकिँदैनथ्यो, मानौँ वासवले त्यसमाथि वर्षाको धारा खन्याइदिएका हुन्।
षट्सहस्रान् हयान् वीरन् पुनर्दशशतान् वरान्॥ प्राहिणोन्मृत्युलोकाय क्षत्रियान् क्षत्रियर्षभः।
Six thousand brave warriors and many other Kshatriyas were dispatched by that foremost of Kshatriya Arjuna as to the abode of Death.
क्षत्रियों में श्रेष्ठ उन अर्जुन ने छह सहस्र वीर योद्धाओं तथा अन्य अनेक क्षत्रियों को यमराज के धाम पहुँचा दिया।
क्षत्रियहरूमा श्रेष्ठ ती अर्जुनले छ हजार वीर योद्धा तथा अरू अनेक क्षत्रियलाई यमराजको धाम पुर्याइदिए।
शरैः सहस्रशोविद्धा विधिवत्कल्पिता द्विपाः॥ शेरते भूमिमासाद्य शैला वज्रहता इव। सवाजिरथमातङ्गान् निजन् व्यचरदर्जुनः॥ प्रभिन्न इव मातङ्गो मृद्गन् नलवनं यथा।
Thousands of elephants equipped according to rule, being pierced with numerous arrows. Lay prostrate on the field like so many mountains struck down by the thunder bolt. Then Arjuna careered over the field slaying horses, car-warriors and elephants. Like an elephant in rut crushing a forest of reeds.
विधिपूर्वक सुसज्जित सहस्रों हाथी असंख्य बाणों से बिंधकर वज्र से गिराए गए पर्वतों के समान रणभूमि पर पसर गए। तब अर्जुन घोड़ों, रथियों और हाथियों का वध करते हुए रणभूमि में उसी प्रकार विचरने लगे जैसे कोई मदमत्त हाथी नरकटों के वन को कुचलता हो।
विधिपूर्वक सुसज्जित हजारौँ हात्ती असङ्ख्य बाणले बिँधिएर वज्रले ढालिएका पर्वतझैँ रणभूमिमा पल्टिए। तब अर्जुन घोडा, रथी र हात्तीहरूको वध गर्दै रणभूमिमा त्यसै गरी विचरण गर्न थाले जसरी कुनै मदमत्त हात्तीले नर्कटको वन कुल्चिन्छ।
भूरिदुमलतागुल्मं शुष्केन्धनतृणोलपम्॥ निर्दहेदनलोऽरण्यं यथा वायुसमीरितः। सेनारण्यं तव तथा कृष्णानिलसमीरितः॥ शरार्चिरदहत् क्रुद्धः पाण्डवाग्निर्धनंजयः।
Just as fire helped forwarded by the wind, burns down a forest abounding in trees, creepers, brush-woods, dry fuels and grass, so, that fire viz., the enraged Dhananjaya, the son of Pandu, having arrows for his flames and helped forward by the Krishna-wind, consumed the forest constituted by your troops.
जैसे वायु की सहायता पाकर अग्नि वृक्षों, लताओं, झाड़ियों, सूखी लकड़ियों और घास से भरे वन को जला डालती है, वैसे ही बाणरूपी ज्वालाओंवाली तथा कृष्णरूपी वायु की सहायता पाई हुई क्रुद्ध पाण्डुपुत्र धनञ्जयरूपी उस अग्नि ने आपकी सेनाओं से बने वन को भस्म कर दिया।
जसरी हावाको सहायता पाएर आगोले रूख, लहरा, झाडी, सुक्खा दाउरा र घाँसले भरिएको वन जलाइदिन्छ, त्यसरी नै बाणरूपी ज्वाला भएका तथा कृष्णरूपी हावाको सहायता पाएका क्रुद्ध पाण्डुपुत्र धनञ्जयरूपी त्यस आगोले तपाईंका सेनाबाट बनेको वन भस्म पारिदिए।
शून्यान् कुर्वन रथापस्थान् मानवै: संस्तरन् महीम्॥५८ प्रानृत्यदिव सम्बाधे चापहस्तो धनंजयः।
Emptying the terraces of the cars, Arjuna over-spread the earth with the corpses of men. In that confused encounter Dhananjaya seemed to dance wielding his bow in his hand.
रथों के मञ्च रिक्त करते हुए अर्जुन ने पृथ्वी को मनुष्यों के शवों से पाट दिया। उस गड्डमड्ड युद्ध में धनञ्जय हाथ में धनुष लिए मानो नृत्य कर रहे थे।
रथका मञ्च रित्याउँदै अर्जुनले पृथ्वीलाई मानिसहरूका शवले पाटिदिए। त्यस गडमगड युद्धमा धनञ्जय हातमा धनु लिएर मानौँ नाचिरहेका थिए।
वज्रकल्पैः शरैर्भूमिं कुर्वन्नुत्तरशोणिताम्॥ प्राविशद् भारती सेनां संकुद्धो वै धनंजयः। तं श्रुतायुस्तथाम्बष्ठो व्रजमानं न्यवारयत्॥
Deluging the ground with blood drawn by means of shafts resembling the thunderbolt itself. Dhananjaya, inflamed with wrath, plunged deep into the ranks of the Bharata troops. When he thus advancing, Shrutayudha the ruler of the Ambashtha's then opposed him.
स्वयं वज्र के समान बाणों से बहाए गए रक्त से भूमि को आप्लावित करते हुए क्रोध से जलते धनञ्जय भरतों की सेना की पंक्तियों में गहरे घुस गए। जब वे इस प्रकार आगे बढ़ रहे थे, तब अम्बष्ठराज श्रुतायुध ने उनका सामना किया।
स्वयं वज्रझैँ बाणले बगाइएको रगतले भूमिलाई आप्लावित पार्दै क्रोधले जल्दै गरेका धनञ्जय भरतहरूको सेनाका पङ्क्तिमा गहिरो पसे। जब उनी यसरी अगाडि बढिरहेका थिए, तब अम्बष्ठराज श्रुतायुधले उनको सामना गरे।
तस्यार्जुनः शरैस्तीक्ष्णैः कङ्कपत्रपरिच्छदैः। न्यपातयद्धयाशीघ्रं यतमानस्य मारिष॥
Thereupon, O sire, when he was thus exerting himself against Arjuna, the latter with sharp arrows furnished with wings made of Kanka feathers, speedily cut down his horses.
हे तात, इस प्रकार जब वे अर्जुन के विरुद्ध पूरा प्रयत्न कर रहे थे, तब अर्जुन ने कङ्क पक्षी के पंखोंवाले तीक्ष्ण बाणों से शीघ्र ही उनके घोड़े काट डाले।
हे तात, यसरी जब उनी अर्जुनविरुद्ध पूरा प्रयत्न गरिरहेका थिए, तब अर्जुनले कङ्क पक्षीका प्वाँख भएका तीखा बाणले चाँडै नै उनका घोडा काटिदिए।
धनुश्चास्यापरैश्छित्त्वा शरैः पार्थो विचक्रमे। अम्बष्ठस्तु गदां गृह्य कोपपर्याकुलेक्षणः॥
was Then with other arrows cutting off his bow, Arjuna began to career over the field. Thereat the ruler of the Ambashthas, with eyes rolling in rage, took up his mace.
फिर अन्य बाणों से उनका धनुष काटकर अर्जुन रणभूमि में विचरने लगे। इस पर क्रोध से आँखें घुमाते हुए अम्बष्ठराज ने अपना गदा उठाया।
अनि अरू बाणले उनको धनु काटेर अर्जुन रणभूमिमा विचरण गर्न थाले। यसमा क्रोधले आँखा घुमाउँदै अम्बष्ठराजले आफ्नो गदा उठाए।
आससाद रणे पार्थे केशवं च महारथम्। ततः सम्प्रहरन् वीरो गदामुद्यम्य भारत॥
And assaulted in that battle Pritha's son and also the mighty car-warrior Keshava. Then O Bharata that hero, up-lifting and striking with his mace.
और उस युद्ध में पृथापुत्र तथा महारथी केशव पर भी आक्रमण किया। तब हे भारत, उस वीर ने अपना गदा उठाकर प्रहार करते हुए —
अनि त्यस युद्धमा पृथापुत्र तथा महारथी केशवमाथि पनि आक्रमण गरे। तब हे भारत, ती वीरले आफ्नो गदा उठाएर प्रहार गर्दै —
रथमावार्य गदया केशवं समताडयत्। गदया ताडितं दृष्ट्वा केशवं परवीरहा॥
Checked the progress of Arjuna's car and with it began to strike Keshava; beholding Keshava struck with the mace, that slayer of hostile heroes.
अर्जुन के रथ की गति रोक दी और उसी से केशव पर प्रहार करने लगे; केशव को गदा से आहत होते देखकर उन शत्रुवीरसंहारक —
अर्जुनको रथको गति रोकिदिए र त्यसैले केशवमाथि प्रहार गर्न थाले; केशवलाई गदाले घाइते भइरहेको देखेर ती शत्रुवीरसंहारक —
अर्जुनोऽभृशं क्रुद्धः सोऽम्बष्ठं प्रति भारत। तत शरैर्हेमपुकैः सगदं रथिनां वरम्॥ छादयामास समरे मेघः सूर्यमिवोदितम्। अथापरैः शरैश्चापि गदां तस्य महात्मनः॥ अचूर्णयत् तदा पार्थस्तदद्भुतमिवाभवत्। अथ तां पतितां दृष्ट्वा गृह्यान्यां च महागदाम्॥
Arjuna, O Bharata, excited to the highest pitch of anger, showered over that foremost of car-warriors viz., the ruler of the Ambasthas wielding the mace, numerous shafts furnished with golden wings, like the mass of clouds enshrouding the risen sin. Thereafter with other arrows, Pritha's son splintered into pieces the mace of that illustrious warrior; indeed this feat appeared to be marvellous. Then beholding that mace of his cut down and taking up another heavy one.
हे भारत, क्रोध की चरम सीमा तक उत्तेजित अर्जुन ने गदा धारण किए रथिश्रेष्ठ उन अम्बष्ठराज पर स्वर्णपंखयुक्त असंख्य बाणों की वर्षा की, जैसे मेघों का पुञ्ज उदित सूर्य को ढक लेता है। तत्पश्चात् अन्य बाणों से पृथापुत्र ने उन यशस्वी योद्धा के गदा के टुकड़े-टुकड़े कर दिए; यह पराक्रम सचमुच अद्भुत प्रतीत हुआ। तब अपने उस गदा को कटा देखकर तथा दूसरा भारी गदा उठाकर —
हे भारत, क्रोधको चरम सीमासम्म उत्तेजित अर्जुनले गदा धारण गरेका रथिश्रेष्ठ ती अम्बष्ठराजमाथि सुनका प्वाँखयुक्त असङ्ख्य बाणको वर्षा गरे, जसरी मेघको पुञ्जले उदाएको सूर्यलाई ढाक्दछ। त्यसपछि अरू बाणले पृथापुत्रले ती यशस्वी योद्धाको गदाका टुक्रा-टुक्रा पारिदिए; यो पराक्रम साँच्चै अद्भुत प्रतीत भयो। तब आफ्नो त्यो गदा काटिएको देखेर तथा अर्को भारी गदा उठाएर —
अर्जुनं वासुदेवं च पुनः पुनरताडयत्। तस्यार्जुनः क्षुरप्राभ्यां सगदावुद्यतौ भुजौ॥ चिच्छेदेन्द्रध्वजाकारौ शिरश्चान्येन पत्रिणा। स पपात हतो राजन् वसुधामनुनादयन्।॥
The ruler of the Ambashthas began to strike Vasudeva's son and Arjuna, incessantly. Thereat Arjuna with a couple of razor-headed arrows cut-off his upraised arms weilding the pole of Indra; and then with another winged shaft be cut off his head. Then that king, O monarch, fell down on the earth creating a loud noise.
अम्बष्ठराज वसुदेव के पुत्र तथा अर्जुन पर निरन्तर प्रहार करने लगे। इस पर अर्जुन ने दो क्षुरप्र बाणों से इन्द्रध्वज के समान उनकी उठी हुई भुजाएँ काट डालीं; और फिर दूसरे पंखयुक्त बाण से उनका सिर काट लिया। तब हे राजन्, वे राजा बड़ी ध्वनि करते हुए पृथ्वी पर गिर पड़े —
अम्बष्ठराज वसुदेवका पुत्र तथा अर्जुनमाथि निरन्तर प्रहार गर्न थाले। यसमा अर्जुनले दुई क्षुरप्र बाणले इन्द्रध्वजझैँ उनका उठेका पाखुरा काटिदिए; अनि फेरि अर्को प्वाँखयुक्त बाणले उनको टाउको काटिदिए। तब हे राजन्, ती राजा ठूलो ध्वनि गर्दै पृथ्वीमा ढले —
इन्द्रध्वज इवोत्सृष्टो यन्त्रनिर्मुक्तबन्धनः। स्थानीकावगाढच वारणाश्वशतैर्वृतः। अदृश्यत तदा पार्थो धनैः सूर्य इवावृतः॥
Like a standard raised in honour of Indra falling down, when the ropes tying it to the engine (on which it is posted) are cut-off. Then plunging deep into the division of cars and surrounded by hundreds upon hundreds of elephants and steeds, the son of Pritha looked like the sun covered with thick masses of clouds.
जैसे इन्द्र के सम्मान में खड़ा किया गया ध्वज उस यन्त्र से बाँधनेवाली रस्सियों के काट दिए जाने पर गिर पड़ता है (जिस पर वह गाड़ा जाता है)। तब रथसेना में गहरे घुसकर तथा सैकड़ों-सैकड़ों हाथियों और घोड़ों से घिरे हुए पृथापुत्र मेघों के घने पुञ्जों से ढके सूर्य के समान प्रतीत हुए।
जसरी इन्द्रको सम्मानमा खडा गरिएको ध्वज त्यस यन्त्रसँग बाँध्ने डोरी काटिएपछि ढल्दछ (जसमा त्यो गाडिन्छ)। तब रथसेनामा गहिरो पसेर तथा सयौँ-सयौँ हात्ती र घोडाले घेरिएका पृथापुत्र मेघका घना पुञ्जले ढाकिएको सूर्यझैँ प्रतीत भए।
Volume V — Drona Parva · Chapter 93