The slaughter of Shrutayusha and Sudakshina
Volume V — Drona Parva · Chapter 92
Sanskrit
1संजय उवाच संनिरुद्धस्तु तैः पार्थो महाबलपराक्रमः। द्रुतं समनुयातश्च द्रोणेन रथिनां वरः॥
2किरनिषुगणांस्तीक्ष्णान् स रश्मीनिव भास्कर.। तापयामास तत् सैन्यं देहं व्याधिगणो यथा॥
3अश्वो विद्धो रथश्छिन्नः सारोहः पातितो गजः। छत्राणि चापविद्धानि रथाश्चकैर्विना कृताः॥
4विदूतानि च सैन्यानि शरार्तानि समन्ततः। इत्यासीत् तुमुलं युद्धं न प्रज्ञायत किञ्चन॥
5तेषां संयच्छता संख्ये परस्परमजिह्मगैः। अर्जुनो ध्वजिनीं राजन्नभीक्ष्णं समकम्पयत्॥
6सत्यां चिकीर्षमाणस्तु प्रतिज्ञां सत्यसंगरः। अभ्यद्रवचद् रथश्रेष्ठं शोणाश्वं श्वेतवाहनः॥
7तं द्रोणः पञ्चविंशत्या मर्मभिद्भिरजिह्मगैः। अन्तेवासिनमाचार्यो महेष्वासं समार्पयत्॥
8तु तूणमिव बीभत्सुः सर्वशस्त्रभृतां वरः। अभ्यधावदिघूनस्यनिषुवेगविघातकान्॥
9तस्याशुक्षिप्तान् भल्लान् हि भल्लैः संनतपर्वभिः। प्रत्यविध्यदमेयात्मा ब्रह्मास्त्रं समुदीरयन्॥
10तदद्भुतमपश्याम द्रोणस्याचार्यकं युधि। यतमानो युवा नैनं प्रत्यविध्यद् यदर्जुनः॥
11क्षरन्निव महामेघो वारिधाराः सहस्रशः। द्रोणमेघः पार्थशैलं ववर्ष शरवृष्टिभिः॥
12अर्जुनः शरवर्षे तद् ब्रह्मास्त्रेणैव मारिष। प्रतिजग्राह तेजस्वी बाणैर्वाणान् निशातयन्।॥
13द्रोणस्तु पञ्चविंशत्या श्वेतवाहनमार्दयत्। वासुदेवं च सप्तत्या बाह्वोरुरसि चाशुगैः॥
14पार्थस्तु प्रहसन् धीमानाचार्यं सशरौघिणम्। विसृजन्तं शितान् बाणानवारयत तं युधि॥
15अथ तौ वध्यमानौ तु द्रोणेन रथसत्तमौ। आवर्जयेतां दुर्धर्षे युगान्ताग्निमिवोत्थितम्॥
16वर्जयन् निशितान् बाणान् द्रोणचापिविनिः सृतान्। किरीटमाली कौन्तेयो भोजानीकं व्यशातयत्॥
17सोऽन्तरा कृतवर्माणं काम्बोजं च सुदक्षिणम्। अभ्ययाद् वर्जयन् द्रोणं मैनाकमिव पर्वतम्॥
18ततो भोजो नरव्याघ्रो दुर्धर्षं कुरुसत्तमम्। अविध्यत् तूर्णमव्यग्रो दशभिः कङ्कपत्रिभिः॥
19तमर्जुनः शतेनाजौ राजन् विव्याध पत्रिणाम्। पुनश्चान्यैस्त्रिभिर्बाणैर्मोहयन्निव सात्वतम्॥
20भोजस्तु प्रहसन् पार्थे वासुदेवं च माधवम्। एकैकं पञ्चविंशत्या सायकान समार्पयत्॥
21तस्यार्जुनो धनुश्छित्त्वा विव्याधैनं त्रिसप्तभिः। शरैरग्निशिखाकारैः क्रुद्धाशीविषसंनिभैः॥
22अथान्यद् धनुरादाय कृतवर्मा महारथः। पञ्चभिः सायकैस्तूर्णं विव्याधोरसि भारत॥
23पुनश्च निशितैर्बाणैः पार्थे विव्याध पञ्चभिः। तं पार्थो नवभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे॥
24दृष्ट्वा विषक्तं कौन्तेयं कृतवर्मरथं प्रति। चिन्तयामास वार्ष्णेयो न नः कालात्ययो भवेत्॥
25ततः कृष्णोऽब्रवीत् पार्थे कृतवर्मणि मा दयाम्। कुरु सम्बन्धकं हित्वा प्रमध्यैनं विशातय॥
26ततः स कृतवर्माणं मोहयित्वाऽर्जुनः शरैः। अभ्यगाज्जवनैरश्वैः काम्बोजानामानीकिनीम्॥
27अमर्षितस्तु हार्दिक्यः प्रविष्टे श्वेतवाहने। विधुन्वन् सशरं चापं पाञ्चाल्याभ्यां समागतः॥
28चक्ररक्षो तु पाञ्चाल्यावर्जुनस्य पदानुगौ। पर्यवारयदायान्तौ कृतवर्मा रथेषुभिः॥
29तावविध्यत् ततो भोजः कृतवर्मा शितैः शरैः। त्रिभिरेव युधामन्युं चतुभिश्चोत्तमौजसम्॥
30तावप्येनं विविधतुर्दशभिर्दशभिः शरैः। त्रिभरेव युधामन्युरुत्तमौजास्त्रिभिस्तथा॥
31संचिच्छिदतुरप्यस्य ध्वज कार्मुकमेव च। अथान्यद् धनुरुदाय हार्दिक्य: क्रोधमूर्छितः॥ कृत्वा विधनुषौ वीरौ शरवर्शेरवाकिरत्। तावन्ये धनुषी सज्ये कृत्वा भोज विजघ्नतुः॥
32तेनान्तरेण बीभत्सुविंवेशामित्रबाहिनीम्। न लेभाते तु तौ द्वारं वारितौ कृतवर्मणा॥
33धार्तराष्ट्रेष्वनीकेषु यतमानौ नरर्षभौ। अनीकान्यर्दयन् युद्धे त्वरितः श्वेतवाहनः॥
34नावधीत् कृतवर्माणं प्राप्तमष्यरिषूदनः। तं दृष्ट्वा तु तथा यान्तं शूरो राजा श्रुतायुधः॥
35अभ्यद्रवत् सुसंक्रुद्धो विधुन्वानो महद् धनुः। स पार्थं त्रिभिरानर्छत् सप्तत्या च जनार्दनम्॥
36क्षुप्रेण सुतीक्ष्णेन पार्थकेतुमताडयत्। ततोऽर्जुनो नवत्या तु शराणां तनपर्वणाम्॥
37आजघान भृशं क्रुद्धस्तोत्रैरिव महाद्विपम्। स तन्न ममृषे राजन् पाण्डवेयस्य विक्रमम्॥
38अधैनं सप्तसप्तत्या नाराचानां समार्पयत्। तस्यार्जुनो धनुश्छित्त्वा शरावापं निकृत्य च॥ आजधानोरसि क्रुद्धः सप्तभिर्नतपर्वभिः। अथान्यद् धनुरादाय स राजा क्रोधमूर्छितः॥ वासविं नवभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत्। ततोऽर्जुनः स्मयन्नेव श्रुतायुधमरिंदमः॥ शरैरनेकसाहौः पीडयामास भारत। अश्वांश्वास्यावधीत् तूर्णे सारथं च महारथः॥
39विव्याध चैनं सप्तत्या नाराचानां महाबलः। हताश्वं रथमुत्सृज्य स तु राजा श्रुतायुधः॥ अभ्यद्रवद् रणे पार्थे गदामुद्यम्य वीर्यवान्। वरुणस्यात्मजो वीरः स तु राजा श्रुतायुधः॥ पर्णाशा जननी यस्य शीततोया महानदी। तस्य माताब्रवीद् राजन् वरुणं पुत्रकारणात्॥
40अवध्योऽयं भवेल्लोके शत्रूणां तनयो मम। वरुणस्त्वब्रवीत् प्रीतो ददाम्यस्मै वरं हितम्॥
41दिव्यमस्त्रं सुतस्तेऽयं येनावध्यो भविष्यति। नास्ति चाप्यमरत्वं वै मनुष्यस्य कथंचन॥
42सर्वेणावश्यमर्तव्यं जातेन सरितां वरे। दुर्धर्षस्त्वेष शत्रूणां रणेषु भविता सदा॥
43अस्त्रस्यास्य प्रभावाद् वै व्येतु ते मानसो ज्वरः। इतयुक्त्वा वरुणः प्रादाद् गदां मत्रपुरुकृताम्॥
44यामासाद्य दुराधर्षः सर्वलोके श्रुतायुधः। उवाच चैनं भगवान् पुनरेव जलेश्वरः॥
45अयुध्यति न मोक्तव्या सा त्वय्येव पतेदिति। हन्यादेशा प्रतीपं हि प्रयोक्तारमपि प्रभो॥
46न चाकरोत् स तद्वाक्यं प्राप्ते काले श्रुतायुधः। स तया वीरघातिन्या जनार्दनमताडयत्॥
47प्रतिजग्राह तां कृष्णाः पीनेनांसेन वीर्यवान्। नाकम्पयत शौरि सा विन्ध्यं गिरिमिवानिलः॥
48प्रत्युद्यान्ती तमेवैषा कृत्येव दुरधिष्ठिता। जघान चास्थितं वीरं श्रुतायुधममर्षणम्॥
49हत्वा श्रुतायुधं वीरं धरणीमन्वपद्यत। गदां निवर्तितां दृष्ट्वा निहतं च श्रुतायुधम्॥
50हाहाकारो महांस्तत्र सैन्यानां समजायत। स्वेनास्त्रेण हतं दृष्ट्वा श्रुतायुधमरिंदमम्॥
51अयुध्यमानाय ततः केशवाय नराधिप। क्षिप्ता श्रुतायुधेनाथ तस्मात् तमवधीदृ गदा॥
52यथोक्तं वरुणेनाजौ तथा स निधनं गतः। व्यसुश्चाप्यपतद् भूमौ प्रेक्षतां सर्वधन्विनाम्॥
53पतमानस्तु स बभौ पर्णाशायाः प्रियः सुतः। स भग्न इव वातेन बहुशाखो वनस्पतिः॥
54ततः सर्वाणि सैन्यानि सेनामुख्याश्च सर्वशः। प्राद्रवन्त हतं दृष्ट्वा श्रुतायुधमरिंदमम्॥
55ततः काम्बोजराजस्य पुत्रः शूरः सुदक्षिणः। अभ्ययाज्जवनैरश्वैः फाल्गुनं शत्रुसूदनम्॥
56तस्य पार्थः शरान् सप्त प्रेषयामास भारत। ते तं शूरं विनिर्भिद्य प्राविशन् धरणीतलम्॥
57सोऽतिविद्धः शरैस्तीक्ष्णैर्गाण्डीवप्रेषितैर्मधे। अर्जुनं प्रतिविव्याध दशभिः कङ्कपत्रिभिः॥
58तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा केतुं चिच्छेद मारिष॥
59वासुदेवं त्रिभिर्विद्धवा पुनः पार्थं च पञ्चभिः। भल्लाभ्यां भृशतीक्ष्णाभ्यां तं च विव्याध पाण्डवः। स तु पार्थं त्रिभिर्विद्ध्वा सिंहनादमथानदत्॥
60सर्वपारशवीं चैव शक्तिं शूरः सुदक्षिणः। सघण्टां प्राहिणोद् घोरां क्रुद्धो गाण्डीवधन्वने॥
61सा जवलन्ती महोल्केव तमासाद्य महारथम्। सविस्फुलिङ्गा निर्भिद्य निपपात महीतले॥
62शक्त्या त्वभिहतो गाढं मूर्छयाभिपरिप्लुतः। समाश्वास्य महातेजाः सृक्किणी परिलेलिहन्॥
63तं चतुर्दशभिः पार्थो नाराचैः कङ्कपत्रिभिः। साश्वध्वजधनुः सूतं विव्याधाचिन्त्यविक्रमः॥
64रथं चान्यैः सुबहुभिश्चक्रे विशकलं शरैः। सुदक्षिणं तं काम्बोजं मोघसंकल्पविक्रमम्॥ बिभेद हदि बाणेन पृथुधारेण पाण्डवः। स भिन्नवर्मा स्रस्ताङ्ग प्रभ्रष्टमुकुटाङ्गदः॥
65पपातभिमुखः शूरो यन्त्रमुक्त इव ध्वजः। गिरेः शिखरजः श्रीमान् सुशाखः सुप्रतिष्ठितः॥ निर्भग्न इव वातेन कर्णिकारो हिमात्यये। शेते स्म निहतो भूमौ काम्बोजास्तरणोचितः॥
66महार्हाभरणोपेतः सानुमानिव पर्वतः। सुदर्शनीयस्ताम्राक्षः कर्णिना स सुदक्षिणः॥ पुत्रः काम्बोजराजस्य पार्थेन विनिपातितः। धारयन्नग्निसंकाशां शिरसा काञ्चनीं स्रजम्॥ अशोभत महाबाहुर्व्यसुर्भूमौ निपातितः
67ततः सर्वाणि सैन्यानि व्यद्रवन्त सुतस्य ते। हतं श्रुतायुधं दृष्ट्वा काम्बोजं च सुदक्षिणम्॥
English
1Sanjaya said Then that mighty car-warrior viz., Pritha's son, endued with great mighty and prowess, was opposed in the front by those warriors and quickly pursued from behind by Drona himself.
2Then scattering his sharp shafts like the lustrous orb of the day scattering his rays, he afflicted that host of the Kurus like maladies afflicting the body.
3On that occasion, horses were pierced, cars broken, elephants felled with their riders, umbrellas torn and chariots deprived of their wheels.
4Afflicted with arrows, troops began to fly in all directions. Thus raged that terrible encounter between Arjuna on the one hand and the Kurus on the other. Nothing could then be distinguished.
5Thus when they fought on, piercing one another in battle with straight coursing arrows, Arjuna, O king, made the hostile army tremble before him.
6Ever firmly devoted to truth, Arjuna of white steeds, desirous of accomplishing his arrows vow rushed furiously against that best of carwarriors viz. Drona owning crimson steeds.
7The preceptor Drona then pierced his disciple, that great bowman Arjuna, with twenty-five straight-flying that penetrated to the very vitals of the latter.
8Thereat that foremost of all wielders of weapons viz., Vibhatsu quickly rushed against Drona shooting at the sametime arrows capable of checking the career of those shot by the latter.
9Then Arjuna of generous soul discharging the Brahma weapons and with his Bhallas of close knots, repulsed the Valas so quickly shot at him by Drona.
10Then we behold the wonderful skill of the preceptor Drona in the art of fighting, in as much as Arjuna, though youthful in years and exerting his best, could not pierce him in return..
11Then like a mighty mass of clouds pouring down incessant showers of rain, the Dronacloud covered the Arjuna-mountain with his shower of arrows.
12Invoking into existence of the Brahma weapon, the puissant Arjuna, O sire, received that shower of arrows, cutting of the arrows shot by his adversary with those of his own.
13Then Drona afflicted him of the white steeds with five and twenty shafts; and with seventy swift-coursing. shafts he pierced Vasudeva's son on the arms and on the chest.
14The highly intelligent son of Pritha then smiling the while, checked the preceptor in battle who incessantly shooting sharp arrows, was looking like a sea having shafts or its waves.
15Thus afflicted by Drona, those two foremost of car-warriors (Krishna and Arjuna) shunned him who then resembled the irresistibly raging conflagration that appears at the end of every Yuga.
16Then avoiding the aim of the whetted shafts shot from Drona's bow, the diadem-decked son of Kunti fell to slaughter the division of the Bhojas.
17Shunning Drona who stood immovable like the Mainaka mountain, Arjuna then took his stand between Kritavarman and Sudakshina, the ruler of the Kambojas.
18Then that foremost of men, the undaunted ruler of the Bhojas quickly pierced the invincible hero, the foremost of the descendants of Kuru (Arjuna), with ten arrows winged with Kanka feathers.
19O king, Arjuna pierced him in battle with sharp shafts again with another three arrows he confounded the descendant of the Satvata race (Kritavarman).
20Thereupon the king of the Bhojas smilingly pierced Pritha's son and Vasudeva of Madhus race, each with a group of twenty-five arrows.
21Bursting open his bow, Arjuna pierced him with twenty-one arrows resembling tongues of blazing fire or infuriate snakes of virulent poison.
22Thereat, O Bharata, the mighty car-warrior Kritavarman taking up another bow quickly pierced Arjuna on the chest with five arrows.
23Then again with another five whetted arrows he pierced Pritha's son deeply. Then Partha also with nine arrows struck him between the breasts.
24Beholding the son of Kunti engaged with the mighty-warrior Kritavarman, the descendant of the Vrishni race (Krishna) thought that there was no time to waste.
25Thereafter Krishna addressing Pritha's son said-"Do not show any mercy to your kinsmen; setting at naught your relationship with him, do you slay and crush him down."
26Thereat Arjuna stupefying Kritavarman with his arrows, plunged into the ranks of the Kamboja division, being borne by fleet steeds.
27was Beholding Arjuna owning white steeds enter into the Kamboja division, the son of Hridika inflamed with rage. Then stretching his bow with arrows fixed on the string, he came up on the two Panchala princes.
28Then with his arrows, Kritavarman opposed the two Panchala princes who were following in the wake of Arjuna, for protecting the wheels of his car.
29The ruler of the Bhojas Kritavarman then pierced them both with sharp arrows, striking Yudhamanyu with three and Uttamaujas with four.
30They both in return pierced him each with ten shafts. Then again Yudhamanyu with three and Uttamaujas with another three arrows.
31Cut off Kritavarman's bow and standard. Thereat furious with rage and taking up another bow, the son of Hridika. Deprived both those warriors of the use of their bow and shrouded them in a net-work of arrows. They both in a moment having strung another pair of bows, began to strike the king of the Bhojas.
32Meanwhile Arjuna had gone into the array of the hostile troops. But his two wheelprotectors held in check by Kritavarman, obtained no admission.
33Into the divisions of the Dhritarashtra army though those two foremost of men exerted to the best of their abilities. Meanwhile that one of white steeds began to afflict in that battle the army opposed to him, with great agility.
34That slayer of foes then did not slay Kritavarman though he had an opportunity for doing so. Then beholding him thus advance, the valorous king Shrutayusha.
35Burning with rage and twanging his great bow, rushed furiously on him. He then pierced Partha with three and Janardana with seventy shafts.
36And again with a sharp razor-headed arrow, he struck the standard of Pritha's son. Then with a group of ninety shafts of depressed knots Arjuna.
37Inflamed with rage, pierced him like a Mahavata piercing a huge elephant with the hook. But, o king, he (Shrutayudha), did not tolerate that display of prowess by the son of Pandu.
38And with a group of seven and seventy Narachas he struck his adversary. Thereat cutting of Shutrayusha's bow and shafts Arjuna inflamed with rage, struck him on the breast with seven arrows of depressed knots. Thereupon that king overwhelmed with rage and taking up another bow pierced the son of Vasava on the arms and the breast with nine long arrows. Then O Bharata, that subdue of foes viz., Arjuna afflicted Shrutayusha with many thousand, of arrows, smiling all the while; and that mighty car-warrior soon killed the latter's horses and charioteer.
39And that highly puissant hero also pierced him with seventy Narachas. Thereupon leaving his chariot of which the steeds were slain, king Shrutayusha endued with great energy rushed againsi Pritha's son, heaving his huge mace over his head. The heroic king Shrutayusha and the son of Varuna having for his mother the mighty river of cool waters called Parnasa. O king, her mother, for the benefit of her son, had
40“Let this son of mine be unslayable in battle by his enemies on earth.” Then Varuna gratified with her, had said-"I accord him the boon that will be highly beneficial to him.
41I give to your son a celestial weapon by virtue of which he will be unslayable. Men could never obtain immortality on earth.
42O foremost of rivers, every one who has taken his birth on the face of the earth must inevitable fall a prey to death. This son of yours, however, will ever be invincible by his foes in battle.
43By virtue of this weapon; so let the fever corroding your heart he dismissed.” Having thus spoken, Varuna gave him a mace with all necessary aphorisms.
44Obtaining which Shrutayusha became invincible in all the worlds. The illustrious lord of waters however again addressed him saying
45This mace, O son, should not be directed against one who is not fighting, in which case it will fall back upon yourself; on such occasion, coursing in an opposite direction it will kill him who has hurled it.'
46But when the time for using it came, Shrutayusha did not pay any heed to that injunction of Varuna and with that mace capable of crushing heroes, be began to strike Janardana.
47The highly puissant Krishna received those strokes on his broad and well-developed shoulders; and that mace could not cause Shauri to tremble even as a tempest cannot shake a mountain.
48Like some ill-accomplished feat of conjuration injuring the conjurer the mace turning to Shrutayusha, smote that heroic and enraged monarch stationed in his car.
49And slaying that brave warrior it fell down on the ground. Shrutayusha being slain.
50The troops began to utter loud wails of woe, for indeed they had seen that subduer of foes Shrutayusha slain by his own weapon.
51As Shrutayusha O ruler of men had hurled the mace at Krishna who was not engaged in the battle, it slew him who had hurled it.
52So Shrutayusha fell on the field even in the manner indicated by the words of Varuna and he fell down deprived of life before the eyes of all the bowmen present.
53When falling, that dear-loved son of Parnasa appeared beautiful like a mighty tree of many branches uprooted by the tempest.
54Then beholding that subduer of foes slain all the troops and their leading warriors began to fly away in all directions.
55Thereafter the heroic Sudakshina the son of the Kamboja king rushed against that slayer of foes viz., Phalguna, being borne by fleet steeds.
56At him, O Bharata, Pritha's son shot seven arrows, which penetrating through that hero, entered the surface of the earth.
57Pierced deep by those sharp arrows shot from the Gandiva bow, he in return pierced Arjuna in battle with ten shafts furnished with the feathers of the Kanka bird.
58He once more pierced Vasudeva's son with three and Partha with five arrows, then O Sire, Pritha's son bursting open his bow, cut down his standard;
59And the son of Pandu pierced him with a couple of bhallas of exceeding sharpness. He also having pressed Pritha's son with three such arrows uttered a fierce yell.
60Thereafter the brave Sudakshina inflamed with rage hurled at the wielder of the Gandiva bow, a lance, dreadful, tied with bells and made wholly of iron.
61Having reached that mighty car-warriors Arjuna, that lance blazing like a mighty meteor and emitting scintillations of fore, penetrated through him and then fell down on the ground.
62Pierced deep with that lance, Arjuna was overwhelmed with a swoon. Then in an instant, that highly puissant hero recovering soon enough began to lick the corners of his mouth.
63Then Partha of inconceivable prowess pierced Sudakshina and his steeds standards, bow and charioteer with ten narachas furnished with the feathers of the Kanka bird.
64And with innumerable other arrows he rendered the latter's chariot useless and cut it to pieces. The son of Pandu then with an arrow of exceeding sharpness pierced on the chest Sudakshina the Kamboja ruler whose purpose and prowess had both even baffled. Then with his armour shattered, trembling in all his limbs, with his crown and Angadas falling off.
65That hero fell with head down wards like a flagstaff loosened from the socket. Like a charming Karnikara tree in the spring growing gracefully on the top of a hill, with beautiful branches, lying on the groved when uprooted by the tempest, the prince of the Kambojas lying on the bare ground deprived of life, through accustomed to sleep on the most precious bed.
66Adorned with precious ornaments, graceful, possessing eyes of coppery hue, wearing round the head a tiara of gold radiant like the flames of fire, the mighty armed Sudakshina, the prince of the Kambojas, felled by Partha with his arrows, and lying dead on the ground, appeared beautiful like a charming hill with a flat summit.
67Then beholding Shrutayusha and the prince of the Kambojas slain in battle, all the soldiers of your son's army began to fly in all directions.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — तब महान् बल और पराक्रम से सम्पन्न वे महारथी पृथापुत्र सामने से उन योद्धाओं द्वारा रोके गए और पीछे से स्वयं द्रोण द्वारा वेग से पीछा किए गए।
2तब जैसे दिन का देदीप्यमान गोला (सूर्य) अपनी किरणें बिखेरता है, वैसे ही अपने तीक्ष्ण बाण बिखेरते हुए उन्होंने कुरुसेना को उसी प्रकार पीड़ित किया जैसे रोग शरीर को पीड़ित करते हैं।
3उस अवसर पर घोड़े बिंध गए, रथ टूट गए, हाथी अपने आरोहियों सहित गिरा दिए गए, छत्र फट गए और रथ अपने पहियों से रहित हो गए।
4बाणों से पीड़ित होकर सेनाएँ चारों दिशाओं में भागने लगीं। इस प्रकार एक ओर अर्जुन और दूसरी ओर कुरुओं के बीच वह भयङ्कर संग्राम छिड़ा रहा। उस समय कुछ भी पहचाना नहीं जा सकता था।
5इस प्रकार जब वे युद्ध में सीधे जानेवाले बाणों से एक-दूसरे को बींधते हुए लड़ते रहे, तब हे राजन्, अर्जुन ने शत्रुसेना को अपने सम्मुख काँप उठने पर विवश कर दिया।
6सदा दृढ़ता से सत्य में स्थित श्वेत अश्वोंवाले अर्जुन ने अपनी प्रतिज्ञा पूर्ण करने की इच्छा से रथियों में श्रेष्ठ उन द्रोण पर, जिनके अश्व लाल रंग के थे, क्रोधपूर्वक धावा किया।
7तब आचार्य द्रोण ने अपने शिष्य उन महाधनुर्धर अर्जुन को पच्चीस सीधे जानेवाले बाणों से बींधा, जो उनके मर्मस्थलों तक जा पहुँचे।
8इस पर शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ वे विभत्सु द्रोण द्वारा छोड़े गए बाणों की गति रोकने में समर्थ बाण चलाते हुए शीघ्र ही उन पर टूट पड़े।
9तब उदारचेता अर्जुन ने ब्रह्मास्त्र का प्रयोग करते हुए तथा सघन गाँठवाले अपने भल्लों से द्रोण द्वारा उन पर इतनी शीघ्रता से छोड़े गए बाणों को विफल कर दिया।
10तब हमने युद्धकला में आचार्य द्रोण का अद्भुत कौशल देखा, क्योंकि अर्जुन यद्यपि अवस्था में तरुण थे और अपनी सर्वोत्तम चेष्टा कर रहे थे, तथापि उन्हें उत्तर में बींध न सके।
11तब जैसे मेघों का विशाल पुञ्ज निरन्तर वर्षा की धाराएँ बरसाता है, वैसे ही द्रोणरूपी मेघ ने अपनी बाणवर्षा से अर्जुनरूपी पर्वत को ढक दिया।
12हे तात, तब पराक्रमी अर्जुन ने ब्रह्मास्त्र को प्रकट करके उस बाणवर्षा का सामना किया और अपने प्रतिद्वन्द्वी द्वारा छोड़े गए बाणों को अपने बाणों से काट डाला।
13तब द्रोण ने श्वेत अश्वोंवाले उन अर्जुन को पच्चीस बाणों से पीड़ित किया; और सत्तर वेगगामी बाणों से वसुदेव के पुत्र को भुजाओं तथा छाती में बींध डाला।
14तब परम बुद्धिमान् पृथापुत्र ने मुसकराते हुए युद्ध में उन आचार्य को रोक दिया, जो निरन्तर तीक्ष्ण बाण छोड़ते हुए ऐसे लग रहे थे मानो बाणों की लहरोंवाला कोई समुद्र हों।
15इस प्रकार द्रोण द्वारा पीड़ित होकर उन दोनों रथिश्रेष्ठों (कृष्ण और अर्जुन) ने उन्हें छोड़ दिया, जो उस समय प्रत्येक युग के अन्त में प्रकट होनेवाले अनिवार्य रूप से प्रचण्ड दावानल के समान प्रतीत हो रहे थे।
16तब द्रोण के धनुष से छोड़े गए तीक्ष्ण बाणों की मार से बचकर किरीटधारी कुन्तीपुत्र भोजों की सेना का संहार करने के लिए टूट पड़े।
17मैनाक पर्वत के समान अटल खड़े द्रोण को छोड़कर अर्जुन ने तब कृतवर्मा और काम्बोजराज सुदक्षिण के बीच अपना स्थान बनाया।
18तब पुरुषों में श्रेष्ठ निर्भय भोजराज ने कुरुवंशियों में अग्रगण्य उन अजेय वीर (अर्जुन) को कङ्क पक्षी के पंखोंवाले दस बाणों से शीघ्र बींध डाला।
19हे राजन्, अर्जुन ने युद्ध में उन्हें तीक्ष्ण बाणों से बींधा और फिर तीन अन्य बाणों से सात्वतवंशी (कृतवर्मा) को व्याकुल कर दिया।
20इस पर भोजराज ने मुसकराते हुए पृथापुत्र तथा मधुवंशी वसुदेवपुत्र को पच्चीस-पच्चीस बाणों के समूह से बींधा।
21उनका धनुष तोड़कर अर्जुन ने उन्हें इक्कीस बाणों से बींधा, जो प्रज्वलित अग्नि की लपटों अथवा तीव्र विषवाले क्रुद्ध सर्पों के समान थे।
22इस पर हे भारत, महारथी कृतवर्मा ने दूसरा धनुष उठाकर शीघ्र ही अर्जुन को छाती में पाँच बाणों से बींधा।
23फिर पाँच अन्य तीक्ष्ण बाणों से उन्होंने पृथापुत्र को गहरे बींधा। तब पार्थ ने भी नौ बाणों से उन्हें दोनों स्तनों के बीच आहत किया।
24कुन्तीपुत्र को महारथी कृतवर्मा के साथ उलझा देखकर वृष्णिवंशी (कृष्ण) ने सोचा कि समय गँवाने का अवसर नहीं है।
25तत्पश्चात् कृष्ण ने पृथापुत्र को सम्बोधित करके कहा — "अपने बन्धुजनों पर कोई दया मत दिखाओ; इनसे अपने सम्बन्ध को तुच्छ मानकर इन्हें मार डालो और कुचल दो।"
26इस पर अर्जुन ने अपने बाणों से कृतवर्मा को मूर्च्छित करके वेगवान् अश्वों द्वारा ले जाए जाते हुए काम्बोज सेना की पंक्तियों में प्रवेश किया।
27श्वेत अश्वोंवाले अर्जुन को काम्बोज सेना में प्रविष्ट होते देखकर हृदिक के पुत्र क्रोध से जल उठे। तब प्रत्यञ्चा पर बाण चढ़ाकर धनुष खींचते हुए वे दोनों पाञ्चालराजकुमारों पर आ चढ़े।
28तब कृतवर्मा ने अपने बाणों से उन दोनों पाञ्चालराजकुमारों को रोक दिया, जो अर्जुन के रथचक्रों की रक्षा करते हुए उनके पीछे-पीछे चल रहे थे।
29तब भोजराज कृतवर्मा ने तीक्ष्ण बाणों से उन दोनों को बींधा — युधामन्यु को तीन बाणों से और उत्तमौजा को चार बाणों से आहत किया।
30उन दोनों ने भी उत्तर में उन्हें दस-दस बाणों से बींधा। फिर युधामन्यु ने तीन और उत्तमौजा ने तीन अन्य बाणों से —
31कृतवर्मा का धनुष और ध्वजा काट डाली। इस पर क्रोध से उन्मत्त होकर दूसरा धनुष उठाकर हृदिकपुत्र ने उन दोनों योद्धाओं को धनुष के प्रयोग से वञ्चित कर दिया और उन्हें बाणों के जाल में ढक दिया। उन दोनों ने भी क्षणभर में दूसरे धनुषों पर प्रत्यञ्चा चढ़ाकर भोजराज पर प्रहार करना आरम्भ किया।
32इसी बीच अर्जुन शत्रुसेना के व्यूह में घुस चुके थे। किन्तु कृतवर्मा द्वारा रोके गए उनके दोनों चक्ररक्षकों को प्रवेश नहीं मिल सका —
33धृतराष्ट्र की सेना की टुकड़ियों में, यद्यपि वे दोनों पुरुषश्रेष्ठ अपनी पूरी शक्ति से प्रयत्न कर रहे थे। इसी बीच वे श्वेत अश्वोंवाले (अर्जुन) उस युद्ध में अपने सम्मुख खड़ी सेना को बड़ी फुर्ती से पीड़ित करने लगे।
34उन शत्रुसंहारक ने कृतवर्मा का वध नहीं किया, यद्यपि ऐसा करने का अवसर उन्हें प्राप्त था। तब उन्हें इस प्रकार आगे बढ़ते देखकर पराक्रमी राजा श्रुतायु —
35क्रोध से जलते हुए और अपने विशाल धनुष की टङ्कार करते हुए उन पर क्रुद्ध होकर टूट पड़े। फिर उन्होंने पार्थ को तीन और जनार्दन को सत्तर बाणों से बींधा।
36और फिर एक तीक्ष्ण क्षुरप्र बाण से उन्होंने पृथापुत्र की ध्वजा पर प्रहार किया। तब नीची गाँठवाले नब्बे बाणों के समूह से अर्जुन ने —
37क्रोध से जलते हुए उन्हें ऐसे बींध डाला जैसे कोई महावत अङ्कुश से विशाल हाथी को बींधता है। किन्तु हे राजन्, उन्होंने (श्रुतायु ने) पाण्डुपुत्र के उस पराक्रम-प्रदर्शन को सहन नहीं किया।
38और सतहत्तर नाराचों के समूह से उन्होंने अपने प्रतिद्वन्द्वी पर प्रहार किया। इस पर क्रोध से जलते हुए अर्जुन ने श्रुतायु के धनुष और बाण काटकर नीची गाँठवाले सात बाणों से उनकी छाती पर प्रहार किया। तब क्रोध से अभिभूत होकर उस राजा ने दूसरा धनुष उठाकर वासव के पुत्र को नौ लम्बे बाणों से भुजाओं और छाती में बींधा। तब हे भारत, उन शत्रुदमन अर्जुन ने मुसकराते हुए ही सहस्रों बाणों से श्रुतायु को पीड़ित किया; और उन महारथी ने शीघ्र ही उनके घोड़ों तथा सारथि का वध कर दिया।
39और उन परम पराक्रमी वीर ने उन्हें सत्तर नाराचों से भी बींधा। इस पर जिनके अश्व मारे जा चुके थे, वे महातेजस्वी राजा श्रुतायु अपना विशाल गदा सिर के ऊपर उठाए रथ छोड़कर पृथापुत्र पर टूट पड़े। वीर राजा श्रुतायु वरुण के पुत्र थे, जिनकी माता शीतल जलवाली महानदी पर्णाशा थी। हे राजन्, उनकी माता ने अपने पुत्र के हित के लिए (वरुण से प्रार्थना की थी) —
40"मेरा यह पुत्र पृथ्वी पर अपने शत्रुओं द्वारा युद्ध में अवध्य हो।" तब उन पर प्रसन्न होकर वरुण ने कहा था — "मैं इसे ऐसा वर देता हूँ जो इसके लिए परम हितकारी होगा।
41मैं तुम्हारे पुत्र को एक दिव्य अस्त्र देता हूँ, जिसके प्रभाव से यह अवध्य रहेगा। मनुष्य पृथ्वी पर कभी अमरत्व प्राप्त नहीं कर सकते।
42हे नदियों में श्रेष्ठ, पृथ्वी के तल पर जिसने भी जन्म लिया है, उसे अनिवार्य रूप से मृत्यु का ग्रास बनना ही है। किन्तु तुम्हारा यह पुत्र युद्ध में अपने शत्रुओं द्वारा सदा अजेय रहेगा —
43इस अस्त्र के प्रभाव से; अतः तुम्हारे हृदय को कचोटनेवाला यह सन्ताप दूर हो जाए।" ऐसा कहकर वरुण ने उन्हें समस्त आवश्यक मन्त्रों सहित एक गदा प्रदान की।
44उसे पाकर श्रुतायु समस्त लोकों में अजेय हो गए। किन्तु उन यशस्वी जलपति ने उन्हें फिर सम्बोधित करके कहा —
45"हे पुत्र, यह गदा उस पर नहीं चलानी चाहिए जो युद्ध नहीं कर रहा हो; ऐसा करने पर यह तुम्हीं पर लौट पड़ेगी; उस अवसर पर विपरीत दिशा में चलकर यह उसी का वध करेगी जिसने इसे फेंका होगा।"
46किन्तु जब उसके प्रयोग का समय आया, तब श्रुतायु ने वरुण के उस आदेश पर कोई ध्यान नहीं दिया और वीरों को चूर करने में समर्थ उसी गदा से जनार्दन पर प्रहार करने लगे।
47परम पराक्रमी कृष्ण ने वे प्रहार अपने विशाल और सुपुष्ट कन्धों पर झेल लिए; और वह गदा शौरि को उसी प्रकार कँपा न सकी जिस प्रकार आँधी किसी पर्वत को नहीं हिला सकती।
48जैसे कोई असिद्ध इन्द्रजाल का प्रयोग स्वयं जादूगर को ही हानि पहुँचाता है, वैसे ही वह गदा श्रुतायु की ओर मुड़कर अपने रथ पर स्थित उस वीर और क्रुद्ध राजा पर ही जा पड़ी।
49और उस वीर योद्धा का वध करके वह पृथ्वी पर गिर पड़ी। श्रुतायु के मारे जाने पर —
50सेनाएँ उच्च स्वर में शोक का विलाप करने लगीं, क्योंकि उन्होंने उन शत्रुदमन श्रुतायु को अपने ही अस्त्र से मारा गया देखा था।
51हे नरेश्वर, चूँकि श्रुतायु ने वह गदा कृष्ण पर फेंकी थी, जो उस समय युद्ध में संलग्न नहीं थे, इसलिए उसने उसी का वध किया जिसने उसे फेंका था।
52इस प्रकार श्रुतायु ठीक उसी रीति से रणभूमि में गिरे जो वरुण के वचनों में बताई गई थी, और वे उपस्थित समस्त धनुर्धरों के देखते-देखते प्राणों से रहित होकर गिर पड़े।
53गिरते समय पर्णाशा के वे प्रियतम पुत्र आँधी द्वारा जड़ से उखाड़े गए अनेक शाखाओंवाले किसी विशाल वृक्ष के समान सुन्दर प्रतीत हुए।
54तब उन शत्रुदमन को मारा गया देखकर समस्त सेनाएँ और उनके प्रमुख योद्धा चारों दिशाओं में भागने लगे।
55तत्पश्चात् काम्बोजराज के वीर पुत्र सुदक्षिण वेगवान् अश्वों द्वारा ले जाए जाते हुए उन शत्रुसंहारक फाल्गुन पर टूट पड़े।
56हे भारत, उन पर पृथापुत्र ने सात बाण चलाए, जो उस वीर को भेदकर पृथ्वी के तल में जा घुसे।
57गाण्डीव धनुष से छोड़े गए उन तीक्ष्ण बाणों से गहरे बिंधकर उन्होंने उत्तर में युद्ध में अर्जुन को कङ्क पक्षी के पंखोंवाले दस बाणों से बींधा।
58फिर उन्होंने वसुदेव के पुत्र को तीन और पार्थ को पाँच बाणों से बींधा। तब हे तात, पृथापुत्र ने उनका धनुष तोड़कर उनकी ध्वजा काट गिराई;
59और पाण्डुपुत्र ने उन्हें अत्यन्त तीक्ष्ण दो भल्लों से बींधा। उन्होंने भी वैसे ही तीन बाणों से पृथापुत्र को दबाकर भयङ्कर गर्जना की।
60तत्पश्चात् क्रोध से जलते हुए वीर सुदक्षिण ने गाण्डीवधारी पर एक भयङ्कर शक्ति चलाई, जिसमें घण्टियाँ बँधी थीं और जो पूर्णतया लोहे की बनी हुई थी।
61उन महारथी अर्जुन तक पहुँचकर विशाल उल्का के समान प्रज्वलित तथा अग्निकण बिखेरती हुई वह शक्ति उन्हें भेदकर पृथ्वी पर गिर पड़ी।
62उस शक्ति से गहरे बिंधकर अर्जुन मूर्च्छा से अभिभूत हो गए। किन्तु क्षणभर में ही वे परम पराक्रमी वीर शीघ्र चेत में आकर अपने मुख के कोने चाटने लगे।
63तब अचिन्त्य पराक्रमवाले पार्थ ने कङ्क पक्षी के पंखोंवाले दस नाराचों से सुदक्षिण तथा उनके अश्वों, ध्वजा, धनुष और सारथि को बींध डाला।
64और असंख्य अन्य बाणों से उन्होंने उनके रथ को अनुपयोगी बनाकर चूर-चूर कर दिया। तत्पश्चात् पाण्डुपुत्र ने अत्यन्त तीक्ष्ण एक बाण से काम्बोजराज सुदक्षिण की छाती बींध डाली, जिनका प्रयोजन और पराक्रम दोनों ही विफल हो चुके थे। तब कवच चूर-चूर हुए, समस्त अङ्गों में काँपते हुए तथा मुकुट और अङ्गद गिरते हुए —
65वे वीर खूँटे से छूटे ध्वजदण्ड के समान सिर के बल गिर पड़े। जैसे वसन्त ऋतु में पर्वत के शिखर पर सुन्दर शाखाओं सहित मनोहर रूप से बढ़ा हुआ कोई रमणीय कर्णिकार वृक्ष आँधी से उखड़कर उपवन में पड़ा हो, वैसे ही काम्बोजराजकुमार, जो अत्यन्त बहुमूल्य शय्या पर सोने के अभ्यस्त थे, प्राणों से रहित होकर नंगी भूमि पर पड़े रहे।
66बहुमूल्य आभूषणों से सुसज्जित, मनोहर, ताम्रवर्ण नेत्रोंवाले तथा सिर के चारों ओर अग्नि की लपटों के समान देदीप्यमान स्वर्ण का किरीट धारण किए महाबाहु काम्बोजराजकुमार सुदक्षिण, पार्थ के बाणों से गिराए जाकर मरे हुए भूमि पर पड़े हुए, समतल शिखरवाले किसी रमणीय पर्वत के समान सुन्दर प्रतीत हो रहे थे।
67तब युद्ध में श्रुतायु और काम्बोजराजकुमार को मारा गया देखकर आपके पुत्र की सेना के समस्त सैनिक चारों दिशाओं में भागने लगे।
Nepali
1सञ्जयले भने — तब महान् बल र पराक्रमले सम्पन्न ती महारथी पृथापुत्र अगाडिबाट ती योद्धाहरूद्वारा रोकिए र पछाडिबाट स्वयं द्रोणद्वारा वेगले पछ्याइए।
2तब जसरी दिनको देदीप्यमान गोला (सूर्य)ले आफ्ना किरण छर्दछ, त्यसरी नै आफ्ना तीखा बाण छर्दै उनले कुरुसेनालाई त्यसै गरी पीडित गरे जसरी रोगले शरीरलाई पीडित गर्दछ।
3त्यस अवसरमा घोडाहरू बिँधिए, रथहरू भाँचिए, हात्तीहरू आफ्ना आरोहीसहित ढालिए, छाता च्यातिए र रथहरू आफ्ना पाङ्ग्राविहीन भए।
4बाणले पीडित भई सेनाहरू चारै दिशामा भाग्न थाले। यसरी एकातिर अर्जुन र अर्कोतिर कुरुहरूबीच त्यो भयङ्कर सङ्ग्राम चलिरह्यो। त्यस बेला केही पनि चिन्न सकिँदैनथ्यो।
5यसरी जब उनीहरू युद्धमा सीधा जाने बाणले एकअर्कालाई बिँध्दै लडिरहे, तब हे राजन्, अर्जुनले शत्रुसेनालाई आफ्नो सामु काम्न बाध्य पारे।
6सधैँ दृढतापूर्वक सत्यमा स्थित सेता अश्व भएका अर्जुनले आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गर्ने इच्छाले रथीहरूमा श्रेष्ठ ती द्रोणमाथि, जसका अश्व रातो रङका थिए, क्रोधपूर्वक आक्रमण गरे।
7तब आचार्य द्रोणले आफ्ना शिष्य ती महाधनुर्धर अर्जुनलाई पच्चीस सीधा जाने बाणले बिँधे, जो उनका मर्मस्थलसम्मै पुगे।
8यसमा शस्त्रधारीहरूमा श्रेष्ठ ती विभत्सु द्रोणद्वारा छाडिएका बाणको गति रोक्न समर्थ बाण चलाउँदै चाँडै नै उनीमाथि जाइलागे।
9तब उदारचेता अर्जुनले ब्रह्मास्त्रको प्रयोग गर्दै तथा घना गाँठ भएका आफ्ना भल्लले द्रोणद्वारा उनीमाथि यति चाँडो छाडिएका बाणलाई विफल पारिदिए।
10तब हामीले युद्धकलामा आचार्य द्रोणको अद्भुत कौशल देख्यौँ, किनभने अर्जुन यद्यपि उमेरमा तरुण थिए र आफ्नो सर्वोत्तम चेष्टा गरिरहेका थिए, तथापि उनलाई उत्तरमा बिँध्न सकेनन्।
11तब जसरी मेघको विशाल पुञ्जले निरन्तर वर्षाका धारा बर्साउँछ, त्यसरी नै द्रोणरूपी मेघले आफ्नो बाणवर्षाले अर्जुनरूपी पर्वतलाई ढाकिदिए।
12हे तात, तब पराक्रमी अर्जुनले ब्रह्मास्त्रलाई प्रकट गरेर त्यस बाणवर्षाको सामना गरे र आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीद्वारा छाडिएका बाणलाई आफ्ना बाणले काटिदिए।
13तब द्रोणले सेता अश्व भएका ती अर्जुनलाई पच्चीस बाणले पीडित गरे; र सत्तरी वेगगामी बाणले वसुदेवका पुत्रलाई पाखुरा तथा छातीमा बिँधे।
14तब परम बुद्धिमान् पृथापुत्रले मुस्कुराउँदै युद्धमा ती आचार्यलाई रोकिदिए, जो निरन्तर तीखा बाण छाड्दै यस्ता देखिन्थे मानौँ बाणका छाल भएको कुनै समुद्र हुन्।
15यसरी द्रोणद्वारा पीडित भई ती दुवै रथिश्रेष्ठ (कृष्ण र अर्जुन)ले उनलाई छाडिदिए, जो त्यस बेला प्रत्येक युगको अन्त्यमा प्रकट हुने अनिवार्य रूपमा प्रचण्ड दावानलजस्तै प्रतीत भइरहेका थिए।
16तब द्रोणको धनुबाट छाडिएका तीखा बाणको मारबाट जोगिएर किरीटधारी कुन्तीपुत्र भोजहरूको सेनाको संहार गर्न जाइलागे।
17मैनाक पर्वतझैँ अटल उभिएका द्रोणलाई छाडेर अर्जुनले तब कृतवर्मा र काम्बोजराज सुदक्षिणबीच आफ्नो स्थान बनाए।
18तब पुरुषहरूमा श्रेष्ठ निर्भय भोजराजले कुरुवंशीहरूमा अग्रगण्य ती अजेय वीर (अर्जुन)लाई कङ्क पक्षीका प्वाँख भएका दस बाणले चाँडै बिँधे।
19हे राजन्, अर्जुनले युद्धमा उनलाई तीखा बाणले बिँधे र फेरि तीन अरू बाणले सात्वतवंशी (कृतवर्मा)लाई व्याकुल पारिदिए।
20यसमा भोजराजले मुस्कुराउँदै पृथापुत्र तथा मधुवंशी वसुदेवपुत्रलाई पच्चीस-पच्चीस बाणको समूहले बिँधे।
21उनको धनु तोडेर अर्जुनले उनलाई एक्काइस बाणले बिँधे, जो प्रज्वलित आगोका ज्वाला अथवा तीव्र विष भएका क्रुद्ध सर्पजस्ता थिए।
22यसमा हे भारत, महारथी कृतवर्माले अर्को धनु उठाएर चाँडै नै अर्जुनलाई छातीमा पाँच बाणले बिँधे।
23फेरि पाँच अरू तीखा बाणले उनले पृथापुत्रलाई गहिरो बिँधे। तब पार्थले पनि नौ बाणले उनलाई दुवै छातीको बीचमा घाइते पारे।
24कुन्तीपुत्रलाई महारथी कृतवर्मासँग अल्झिएको देखेर वृष्णिवंशी (कृष्ण)ले सोचे कि समय गुमाउने अवसर छैन।
25त्यसपछि कृष्णले पृथापुत्रलाई सम्बोधन गरेर भने — "आफ्ना बन्धुजनप्रति कुनै दया नदेखाऊ; तिनीहरूसँगको आफ्नो सम्बन्धलाई तुच्छ मानेर तिनीहरूलाई मारिदेऊ र कुल्चिदेऊ।"
26यसमा अर्जुनले आफ्ना बाणले कृतवर्मालाई मूर्छित पारेर वेगवान् अश्वहरूद्वारा लगिँदै काम्बोज सेनाका पङ्क्तिमा प्रवेश गरे।
27सेता अश्व भएका अर्जुनलाई काम्बोज सेनामा प्रविष्ट भएको देखेर हृदिकका पुत्र क्रोधले जले। तब ताँदोमा बाण चढाएर धनु तान्दै उनी दुवै पाञ्चालराजकुमारमाथि आइपुगे।
28तब कृतवर्माले आफ्ना बाणले ती दुवै पाञ्चालराजकुमारलाई रोकिदिए, जो अर्जुनका रथचक्रको रक्षा गर्दै उनको पछिपछि गइरहेका थिए।
29तब भोजराज कृतवर्माले तीखा बाणले ती दुवैलाई बिँधे — युधामन्युलाई तीन बाणले र उत्तमौजालाई चार बाणले घाइते पारे।
30ती दुवैले पनि उत्तरमा उनलाई दस-दस बाणले बिँधे। फेरि युधामन्युले तीन र उत्तमौजाले तीन अरू बाणले —
31कृतवर्माको धनु र ध्वजा काटिदिए। यसमा क्रोधले उन्मत्त भई अर्को धनु उठाएर हृदिकपुत्रले ती दुवै योद्धालाई धनुको प्रयोगबाट वञ्चित पारिदिए र तिनीहरूलाई बाणको जालमा ढाकिदिए। ती दुवैले पनि क्षणभरमै अर्का धनुमा ताँदो चढाएर भोजराजमाथि प्रहार गर्न थाले।
32यसैबीच अर्जुन शत्रुसेनाको व्यूहमा पसिसकेका थिए। तर कृतवर्माद्वारा रोकिएका उनका दुवै चक्ररक्षकलाई प्रवेश पाउन सकेन —
33धृतराष्ट्रको सेनाका टुकडीहरूमा, यद्यपि ती दुवै पुरुषश्रेष्ठले आफ्नो पूरा शक्तिले प्रयत्न गरिरहेका थिए। यसैबीच ती सेता अश्व भएका (अर्जुन)ले त्यस युद्धमा आफ्नो सामु उभिएको सेनालाई ठूलो फुर्तीले पीडित पार्न थाले।
34ती शत्रुसंहारकले कृतवर्माको वध गरेनन्, यद्यपि त्यसो गर्ने अवसर उनले पाएका थिए। तब उनलाई यसरी अगाडि बढिरहेको देखेर पराक्रमी राजा श्रुतायु —
35क्रोधले जल्दै र आफ्नो विशाल धनुको टङ्कार गर्दै उनीमाथि क्रुद्ध भई जाइलागे। अनि उनले पार्थलाई तीन र जनार्दनलाई सत्तरी बाणले बिँधे।
36अनि फेरि एउटा तीखो क्षुरप्र बाणले उनले पृथापुत्रको ध्वजामाथि प्रहार गरे। तब होचो गाँठ भएका नब्बे बाणको समूहले अर्जुनले —
37क्रोधले जल्दै उनलाई यसरी बिँधे जसरी कुनै महावतले अङ्कुशले विशाल हात्तीलाई बिँध्दछ। तर हे राजन्, उनले (श्रुतायुले) पाण्डुपुत्रको त्यस पराक्रम-प्रदर्शनलाई सहेनन्।
38अनि सतहत्तर नाराचको समूहले उनले आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीमाथि प्रहार गरे। यसमा क्रोधले जल्दै अर्जुनले श्रुतायुका धनु र बाण काटेर होचो गाँठ भएका सात बाणले उनको छातीमाथि प्रहार गरे। तब क्रोधले अभिभूत भई ती राजाले अर्को धनु उठाएर वासवका पुत्रलाई नौ लामा बाणले पाखुरा र छातीमा बिँधे। तब हे भारत, ती शत्रुदमन अर्जुनले मुस्कुराउँदै नै हजारौँ बाणले श्रुतायुलाई पीडित गरे; र ती महारथीले चाँडै नै उनका घोडा तथा सारथिको वध गरिदिए।
39अनि ती परम पराक्रमी वीरले उनलाई सत्तरी नाराचले पनि बिँधे। यसमा जसका अश्व मारिइसकेका थिए, ती महातेजस्वी राजा श्रुतायु आफ्नो विशाल गदा टाउकोमाथि उठाएर रथ छाडी पृथापुत्रमाथि जाइलागे। वीर राजा श्रुतायु वरुणका पुत्र थिए, जसकी माता शीतल जल भएकी महानदी पर्णाशा थिइन्। हे राजन्, उनकी माताले आफ्ना पुत्रको हितका लागि (वरुणसँग प्रार्थना गरेकी थिइन्) —
40"मेरो यो पुत्र पृथ्वीमा आफ्ना शत्रुहरूद्वारा युद्धमा अवध्य होस्।" तब उनीप्रति प्रसन्न भई वरुणले भनेका थिए — "म यसलाई यस्तो वर दिन्छु जो यसका लागि परम हितकारी हुनेछ।
41म तिम्रो पुत्रलाई एउटा दिव्य अस्त्र दिन्छु, जसको प्रभावले यो अवध्य रहनेछ। मानिसले पृथ्वीमा कहिल्यै अमरत्व प्राप्त गर्न सक्दैनन्।
42हे नदीहरूमा श्रेष्ठ, पृथ्वीको सतहमा जसले पनि जन्म लिएको छ, त्यो अनिवार्य रूपमा मृत्युको ग्रास बन्नैपर्छ। तर तिम्रो यो पुत्र युद्धमा आफ्ना शत्रुहरूद्वारा सधैँ अजेय रहनेछ —
43यस अस्त्रको प्रभावले; त्यसैले तिम्रो हृदयलाई कोतर्ने यो सन्ताप हटोस्।" यसो भनेर वरुणले उनलाई सम्पूर्ण आवश्यक मन्त्रसहित एउटा गदा प्रदान गरे।
44त्यो पाएर श्रुतायु सम्पूर्ण लोकमा अजेय भए। तर ती यशस्वी जलपतिले उनलाई फेरि सम्बोधन गरेर भने —
45"हे पुत्र, यो गदा त्यसमाथि चलाउनु हुँदैन जो युद्ध गरिरहेको छैन; त्यसो गरेमा यो तिमीमाथि नै फर्किनेछ; त्यस अवसरमा विपरीत दिशामा चलेर यसले त्यसैको वध गर्नेछ जसले यसलाई फ्याँकेको हुनेछ।"
46तर जब त्यसको प्रयोगको समय आयो, तब श्रुतायुले वरुणको त्यस आदेशमा कुनै ध्यान दिएनन् र वीरहरूलाई चूर पार्न समर्थ त्यसै गदाले जनार्दनमाथि प्रहार गर्न थाले।
47परम पराक्रमी कृष्णले ती प्रहार आफ्ना विशाल र सुपुष्ट काँधमा झेलिदिए; र त्यो गदाले शौरिलाई त्यसै गरी कँपाउन सकेन जसरी आँधीले कुनै पर्वतलाई हल्लाउन सक्दैन।
48जसरी कुनै असिद्ध इन्द्रजालको प्रयोगले स्वयं जादुगरलाई नै हानि पुर्याउँछ, त्यसरी नै त्यो गदा श्रुतायुतिर फर्केर आफ्नो रथमा रहेका ती वीर र क्रुद्ध राजामाथि नै गएर बज्रियो।
49अनि ती वीर योद्धाको वध गरेर त्यो पृथ्वीमा खस्यो। श्रुतायु मारिएपछि —
50सेनाहरूले उच्च स्वरमा शोकको विलाप गर्न थाले, किनभने तिनीहरूले ती शत्रुदमन श्रुतायुलाई आफ्नै अस्त्रले मारिएको देखेका थिए।
51हे नरेश्वर, किनभने श्रुतायुले त्यो गदा कृष्णमाथि फ्याँकेका थिए, जो त्यस बेला युद्धमा संलग्न थिएनन्, त्यसैले त्यसले त्यसैको वध गर्यो जसले त्यसलाई फ्याँकेको थियो।
52यसरी श्रुतायु ठीक त्यसै रीतिले रणभूमिमा ढले जो वरुणका वचनमा बताइएको थियो, र उनी उपस्थित सम्पूर्ण धनुर्धरहरूले हेर्दाहेर्दै प्राणविहीन भई ढले।
53ढल्दा पर्णाशाका ती प्रियतम पुत्र आँधीले जरैदेखि उखेलिएको अनेक हाँगा भएको कुनै विशाल रूखझैँ सुन्दर प्रतीत भए।
54तब ती शत्रुदमनलाई मारिएको देखेर सम्पूर्ण सेना र तिनका प्रमुख योद्धाहरू चारै दिशामा भाग्न थाले।
55त्यसपछि काम्बोजराजका वीर पुत्र सुदक्षिण वेगवान् अश्वहरूद्वारा लगिँदै ती शत्रुसंहारक फाल्गुनमाथि जाइलागे।
56हे भारत, उनीमाथि पृथापुत्रले सात बाण चलाए, जो ती वीरलाई भेदेर पृथ्वीको सतहभित्र गएर पसे।
57गाण्डीव धनुबाट छाडिएका ती तीखा बाणले गहिरो बिँधिएर उनले उत्तरमा युद्धमा अर्जुनलाई कङ्क पक्षीका प्वाँख भएका दस बाणले बिँधे।
58फेरि उनले वसुदेवका पुत्रलाई तीन र पार्थलाई पाँच बाणले बिँधे। तब हे तात, पृथापुत्रले उनको धनु तोडेर उनको ध्वजा काटी ढालिदिए;
59अनि पाण्डुपुत्रले उनलाई अत्यन्त तीखा दुई भल्लले बिँधे। उनले पनि त्यस्तै तीन बाणले पृथापुत्रलाई थिचेर भयङ्कर गर्जना गरे।
60त्यसपछि क्रोधले जल्दै वीर सुदक्षिणले गाण्डीवधारीमाथि एउटा भयङ्कर शक्ति चलाए, जसमा घण्टीहरू बाँधिएका थिए र जो पूर्ण रूपमा फलामको बनेको थियो।
61ती महारथी अर्जुनसम्म पुगेर विशाल उल्काझैँ प्रज्वलित तथा आगोका फिलिङ्गा छर्दै त्यो शक्ति उनलाई भेदेर पृथ्वीमा खस्यो।
62त्यस शक्तिले गहिरो बिँधिएर अर्जुन मूर्छाले अभिभूत भए। तर क्षणभरमै ती परम पराक्रमी वीर चाँडै होसमा आएर आफ्नो मुखका कुना चाट्न थाले।
63तब अचिन्त्य पराक्रम भएका पार्थले कङ्क पक्षीका प्वाँख भएका दस नाराचले सुदक्षिण तथा उनका अश्व, ध्वजा, धनु र सारथिलाई बिँधे।
64अनि असङ्ख्य अरू बाणले उनले उनको रथलाई अनुपयोगी बनाएर चूरचूर पारिदिए। त्यसपछि पाण्डुपुत्रले अत्यन्त तीखो एउटा बाणले काम्बोजराज सुदक्षिणको छाती बिँधे, जसका प्रयोजन र पराक्रम दुवै विफल भइसकेका थिए। तब कवच चूरचूर भई, सम्पूर्ण अङ्ग काँप्दै तथा मुकुट र अङ्गद खस्दै —
65ती वीर किलाबाट फुत्केको ध्वजदण्डझैँ टाउकोतिरबाट ढले। जसरी वसन्त ऋतुमा पर्वतको टुप्पामा सुन्दर हाँगासहित मनोहर रूपमा बढेको कुनै रमणीय कर्णिकार रूख आँधीले उखेलिएर उपवनमा ढलेको होस्, त्यसरी नै काम्बोजराजकुमार, जो अत्यन्त बहुमूल्य ओछ्यानमा सुत्ने बानी परेका थिए, प्राणविहीन भई नाङ्गो भूमिमा पल्टिरहे।
66बहुमूल्य आभूषणले सुसज्जित, मनोहर, तामाको रङका आँखा भएका तथा टाउकोको चारैतिर आगोका ज्वालाझैँ देदीप्यमान सुनको किरीट धारण गरेका महाबाहु काम्बोजराजकुमार सुदक्षिण, पार्थका बाणले ढालिएर मरेका अवस्थामा भूमिमा पल्टिँदा, समतल टुप्पा भएको कुनै रमणीय पर्वतझैँ सुन्दर प्रतीत भइरहेका थिए।
67तब युद्धमा श्रुतायु र काम्बोजराजकुमारलाई मारिएको देखेर तपाईंका पुत्रको सेनाका सम्पूर्ण सैनिक चारै दिशामा भाग्न थाले।