Jayadratha-Vadha Parva — Arjuna's passing through Drona's division
Volume V — Drona Parva · Chapter 91
Sanskrit
1संजय उवाच दुःशासनबलं हत्वा सब्यसाची महारथः। सिन्धुराज परीप्सन् वै द्रोणानीकमुपाद्रवत्॥
2स तु द्रोणं समासाद्य व्यूहस्य प्रमुखे स्थितम्। कृताञ्जलिरिदं वाक्यं कृष्णस्यानुमतेऽब्रवीत्॥
3अर्जुन उवाच शिवेन ध्याहि मां ब्रह्मन् स्वस्ति चैव वदस्व मे। भवतप्रसादादिच्छामि प्रवेष्टुं दुर्भिदां चमूम्॥
4भवान् पितृसमो मह्यं धर्मराजसमोऽपि च। तथा कृष्णसमश्चैव सत्यमेतद् ब्रवीमि ते॥
5अश्वत्थामा यथा तात रक्षणीयस्त्वयानघ। तथाहमपि ते रक्ष्यः सदैव द्विजसत्तम॥
6तव प्रसादादिच्छेयं सिन्धुराजानमाहवे। निहन्तुं द्विपदां श्रेष्ठ प्रतिज्ञां रक्ष मे प्रभो॥
7संजय उवाच एवमुक्तस्तदाचार्यः प्रत्युवाच स्मयन्निव। मामजित्वा न बीभत्यो शक्यो जेतुं जयद्रथः॥
8एतावदुक्त्वा तं द्रोणः शरवातैरवाकिरत्। सारथाश्वध्वजं तीक्ष्णैः प्रहसन् वैससारथिम्॥
9ततोऽर्जुनः शरवातान् द्रोणस्यावार्य सायकैः। द्रोणमभ्यद्रवद् बाणैर्घोररूमैर्महत्तरैः।
10विव्याध चरणे द्रोणमनुमान्य विशाम्यते। क्षत्रधर्मे समास्थाय नवभिः सायकैः पुनः॥
11तस्येषूनिषुभिश्छत्त्वा द्रोणो विव्याध तावुभौ। विषाग्निज्वलितप्रख्यैरिषुभिः कृष्णपाण्डवौ॥
12इयेष पाण्डवस्तस्य बाणैश्छेत्तुं शरासनम्। तस्य चिन्तयतस्त्वेवं फाल्गुनस्य महात्मनः॥
13द्रोणः शरैरसम्भ्रान्तो ज्यां विच्छेदाशु वीर्यवान्। विव्याध च हयानस्य ध्वजं सारथिमेव च॥
14अर्जुनं च शरैर्वीरः स्मयमानोऽभ्यवाकिरत्। एतस्मिन्नन्तरे पार्थः सज्यं कृत्वा महद् धनुः॥
15विशेषयिष्यन्नाचार्ये सर्वास्त्रविदुषां वरः। मुमोच षट्शतान् बाणान् गृहीत्वैकमिव दुतम्॥
16पुनः सप्तशतानन्यान् सहस्रं चानिवर्तिनः। चिक्षेपायुतशश्चान्यांस्तेऽनन् द्रोणस्य तां चमूम्॥
17तैः सम्यगस्तैर्वलिना कृतिना चित्रयोधिना। मनुष्यवाजिमातङ्गा विद्धाः पेतुर्गतासवः॥
18विसूताश्वध्वजाः पेतुः संछिन्नायुधजीविताः। रथिनो स्थमुख्येभ्यः सहसा शरपीडिताः॥
19चूर्णिताक्षिप्तदग्धानां वज्रानिलहुताशनैः। तुल्यरूपा गजा: पेतुर्गिर्यग्राम्बुदवेश्मनाम्॥
20पेतुश्वसहस्राणि प्रहतान्यर्जुनेषुभिः। हंसा हिमवतः पृष्ठे वारिविप्रहता इव।॥
21स्थाश्वद्विपपत्तयोघाः सलिलौघा इवाद्भुताः। युगान्तादित्यरश्मयाभैः पाण्डवास्त्रशरैर्हताः॥
22तं पाण्डवादित्यशरांशुजालं कुरुप्रवीरान् युधि निष्टपन्तम्। स द्रोणमेघः शरवृष्टिवेगैः प्राच्छादयन्मेघ इवार्करश्मीन्॥
23अथात्यर्थं विसृष्टेन द्विषतामसुभोजिना। आजघ्ने वक्षसि द्रोणो नाराचेन धनंजयम्॥
24स विह्वलितसर्वाङ्गः क्षितिकम्पे यथाचलः। धैर्यमालम्ब्य बीभत्सुयॊणं विव्याध पत्रभिः॥
25द्रोणस्तु पञ्चभिर्बाणैर्वासुदेवमताडयत्। अर्जुनं च त्रिसप्तत्या ध्वजं चास्य त्रिभिः शरैः॥
26विशेषयिष्यशिष्यं च द्रोणो राजन् पराक्रमी। अदृश्यमर्जुनं चक्रे निमेषाच्छरवृष्टिभिः॥
27प्रसक्तान् पततोऽद्राक्षम भारद्वाजस्य सायकान्। मण्डलीकृतमेवास्य धनुश्चादृश्यताद्भुतम्॥
28तेऽभ्ययुः समरे राजन् वासुदेवधनंजयौ। द्रोणसृष्टाः सुबहवः कङ्कपत्रपरिच्छदाः॥
29तद् दृष्ट्वा तादृशं युद्धं द्रोणपाण्डवयोस्तदा। वासुदेवो महाबुद्धिः कार्यवत्तामचिन्तयत्॥
30ततोऽब्रवीद् वासुदेवो धनंजयमिदं वचः। पार्थ पार्थ महाबाहो न न: कालात्ययो भवेत्॥
31द्रोणमुत्सृज्य गच्छामः कृत्यमेतन्महत्तरम्। पार्थश्चाप्यब्रवीत् कृष्णं यथेष्टमिति केशवम्॥
32ततः प्रदक्षिणं कृत्वा द्रोणं प्रायान्महाभुजम्। परिवृत्तश्च बीभत्सुरगच्छद् विसृजशरान्॥
33ततोऽब्रवीत् स्वयं द्रोणः क्वेदं पाण्डव गम्यते। ननु नाम रणे शत्रुमजित्वा न निवर्तसे॥
34अर्जुन उवाच गुरुभवान् न मे शत्रुः शिष्यः पुत्रसमोऽस्मि ते। न चास्ति स पुमाल्लोके यस्त्वां युधि पराजयेत्॥
35संजय उवाच एवं ब्रुवाणो बीभत्सुर्जयद्रथवधोत्सुकः। त्वरायुक्तो महाबाहुस्त्वत्सैन्यं समुपाद्रवत्॥
36तं चक्ररक्षौ पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ। अन्वयातां महात्मानौ विशन्तं तावकं बलम्॥
37ततो जयो महाराज कृतवर्मा च सात्वतः। काम्बोजश्च श्रुतायुश्च धनञ्जयमवारयन्॥
38तेषां दश सहस्राणि रथानामनुयायिनाम्। अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः॥
39मावेल्लका ललित्याश्च केकया मद्रकास्तथा। नारायणाच गोपालाः काम्बोजानां च ये गणाः॥
40कर्णेन विजिताः पूर्वं संग्रामे शूरसम्मताः। भारद्वाजं पुरस्कृत्य हृष्टात्मानोऽर्जुनं प्रति॥
41पुत्रशोकाभिसंतप्तं क्रुद्धं मृत्युमिवान्तकम्। त्यजन्तं तुमुले प्राणान् संनद्धं चित्रयोधिनम्॥
42गाहमानमनीकानि मातङ्गमिव यूथपम्। महेष्वासं पराक्रान्तं नरव्याघ्रमवारयन्॥
43ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्। अन्योन्यं वै प्रार्थयतां योधानामर्जुनस्य च॥
44जयद्रथवधप्रेप्सुमायान्तं पुरुषर्षभम्। न्यवारयन्त सहिताः क्रिया व्याधिमिवोत्थितम्॥
English
1Sanjaya said Having slaughtered the division of Dushasana, the mighty-armed Savysachin desirous of getting at the king of the Sindhus, fell upon Drona's division.
2Approaching Drona who was standing in the mouth of his array, Arjuna, with Krishna's permission, folding his palms thus spoke to Drona.
3Arjuna said Wish me well, O Brahmana and bless me saying Svasti, through your grace I desire to penetrate through this impenetrable array.
4You are to me even as my own father or the very virtuous king Yudhishthira or as Krishna himself. This I tell you in sooth.
50 sire, o sinless one, even Ashvatthaman deserves to be protected by you, so also, O foremost of the regenerate ones, I deserve to be protected by you.
6Through your grace, I desire to slay the ruler of the Sindhus in battle, O you foremost as of men. O lord, see that my vow may be fulfiled.
7Sanjaya said Thus spoken to, the preceptors then smilingly replied unto Arjuna thus-Vibhatsu you shall not conquer Jayadratha without in the first instance conquering my own self.”
8Speaking these words only, Drona with myriads of sharp arrows, covered Arjuna, is chariot, steeds, standards and charioteer, similing all the while.
9Thereat Arjuna repulsing the arrowy showers of Drona with those of his own, proceeded against Drona, discharging mightier and more dreadful shafts.
10Then, O ruler of men, showing due respect to Drona and observing the duties of the Kshatriya order, Arjuna sped at him nine shafts.
11Then cutting those arrows of Arjuna with those of his own, Drona pierced both Krishna and the son of Pandu with shafts that resembled poison of the blazing tongues of fire.
12The son of Pandu desired to sever the bow string of Drona with his arrows. Even when the illustrious Phalguna as thus thinking of cutting his bow string.
13The undaunted Drona endued with prowess, cut-off with his arrows the formers string; he also pierced his horses, standards and charioteer.
14And smilingly did then Drona cover Arjuna himself with many arrows. Meanwhile having strung his mighty bow, Pritha's son.
15That foremost of all men versed in the use of weapons getting the better of his preceptor, quickly discharged six hundred arrows; that looked as if he had taken out and shot only a single arrow.
16Once more he shot seven hundred other arrows and again a thousand irresistible arrows and ten thousand other arrows. All these dispatched many warriors of Drona's division.
17Pierced deep by those shafts shot by the mighty and accomplished Partha versed in all modes of warfare, many men and horses and elephants began to fall down dead.
18Afflicted with those arrows, car warriors dropped down from their excellent chariots, deprived of horses and standards and weapons and life.
19Like mountain-peaks or masses of clouds or mansions crushed, driven or dismantled by the thunder, the tempest or the fire, elephants began to fall down (being pierced with the shafts of Arjuna).
20Thousands of horses began to fall down being struck by the arrows of Arjuna, like so many swans falling upon the Himavat mountain, being driven down by shower of rain.
21Like the sun that rises at the end of a Yuga, sucking up with its rays large expanses of water, the son of Pandu, by his showers of weapons and shafts, slew large bodies of carwarriors, horses elephants and foot soldiers.
22Then like the clouds covering the sun, the Drona-cloud with its down-pour of arrows, covered the Arjuna-sun whose rays in the form of thick shower of arrows, were burning down the foremost ones among the Kurus, in battle.
23Then the preceptor pierced Dhananjaya on the breast with a Naracha discharged with great force and capable of sucking out the life of every foe.
24Thereupon the latter trembled in all his limbs like a mountain during an earth quake. But (in a while) regaining his composure, he began to pierce Drona with winged arrows.
25Then Drona with five arrows afflicted the son of Vasudeva and he struck Vibhatsu with seventy-three shafts and his standard with three.
26Thus, O monarch, the puissant Drona, worsting his disciple within a moment, caused Arjuna to disappear from the view, with his arrowy showers.
27We then beheld the arrows shot by Bharadvaja's son fall in unbroken lines and his bow present the wonderful appearance of always being drawn to a circle.
28Those numerous arrows furnished with wings of Kanka feather and discharged by Drona in that battle, incessantly fell, O monarch, on Dhananjaya and the son of Vasudeva.
29Then beholding that battle between Drona and the son of Pandu, the highly intelligent son of Vasudeva began to think about the accomplishment of the (more important) task (viz., the slaughter of Jayadratha).
30Thereafter Vasudeva's son thus spoke addressing Dhananjaya "O Partha O Partha,o mighty-armed one, we should not waste time.
31Let us proceed leaving Drona alone the more important task must be accomplished.” Then the son of Pritha replied to Krishna saying-"As it lists you, O Keshava."
32Thereupon leaving the mighty-armed Drona to their right they proceeded onwards; turning his face away, Vibhatsu advanced shooting his shafts.
33Thereupon Drona addressing Arjuna said "Where are you going, O son of Pandu? Is it not the fact that you never turn back without defeating your adversary?”
34Arjuna said You are my preceptor and not my foe; I am your pupil and like your son. Also there exists not the man in the worlds who can vanquish you in battle.
35Sanjaya said Having thus spoken, the mighty-armed Vibhatsu, intent on slaying Jayadratha, quickly rushed against the hostile troops.
36And when he penetrated into your army, the two illustrious Panchala princes, Yudhamanyu and Uttamaujas, followed him, protecting his car-wheel.
37Thereupon, O mighty monarch, Jaya, Kritavarman of the Satva race and the Kamboja king the Shrutayusha-these put themselves on the way of Dhananjaya.
38Ten thousand car-warriors followed these warriors. The Abhishakas, the Shurasenas, the Shibis, the Vasatis.
39The Mavellakas, the Lalithyuas, the Kaikeyas, the Madra, the Narayanas, the Gopalas and the Kamboja clans.
40Who had before been defeated by Karna and who were regarded as heroes, all these warriors placing the son of Bharadvaja at their head and disregardful of their lives, rushed against Arjuna.
41For opposing that wrathful hero burning with sorrow an account of the death of his son, that warrior resembling the all-destroying Death himself, cased in armour, versed in all modes of warfare, prepared to sacrifice his life in the very thick of the fight.
42That foremost of men, fierce bowman, endued with prowess, who resembled the infurrite leader of an elephant and who seemed to plunge into the ranks of your troops.
43Then the battle that raged between all those warriors on one side and Arjuna on the other, became exceeding fierce and hair-stirring, inasmuch as each desired to meet the other.
44Then like medicines checking a raging malady, the Kaurava warriors firmly united together began to check that foremost of men proceeding onwards for the slaughter of Jayadratha.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — दुःशासन की सेना का संहार करके महाबाहु सव्यसाची सिन्धुराज तक पहुँचने की इच्छा से द्रोण की सेना पर टूट पड़े।
2अपने व्यूह के मुख पर खड़े द्रोण के समीप पहुँचकर अर्जुन ने कृष्ण की अनुमति लेकर हाथ जोड़कर द्रोण से इस प्रकार कहा।
3अर्जुन ने कहा — हे ब्राह्मण, मेरा कल्याण चाहिए और 'स्वस्ति' कहकर मुझे आशीर्वाद दीजिए। आपकी कृपा से मैं इस अभेद्य व्यूह को भेदना चाहता हूँ।
4आप मेरे लिए अपने पिता के समान अथवा परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर के समान अथवा स्वयं कृष्ण के समान हैं। यह मैं आपसे सत्य कहता हूँ।
5हे तात, हे निष्पाप, जिस प्रकार अश्वत्थामा आपके द्वारा रक्षा किए जाने योग्य है, उसी प्रकार हे द्विजश्रेष्ठ, मैं भी आपके द्वारा रक्षा किए जाने योग्य हूँ।
6हे पुरुषश्रेष्ठ, आपकी कृपा से मैं युद्ध में सिन्धुराज का वध करना चाहता हूँ। हे प्रभो, ऐसा कीजिए जिससे मेरी प्रतिज्ञा पूर्ण हो।
7सञ्जय ने कहा — इस प्रकार कहे जाने पर आचार्य ने मुसकराते हुए अर्जुन को इस प्रकार उत्तर दिया — "हे विभत्सु, पहले मुझे जीते बिना तुम जयद्रथ को नहीं जीत सकोगे।"
8केवल इतना ही कहकर द्रोण ने मुसकराते हुए असंख्य तीक्ष्ण बाणों से अर्जुन, उनके रथ, घोड़ों, ध्वजाओं और सारथि को ढक दिया।
9तब अर्जुन ने अपने बाणों से द्रोण की बाणवर्षा को रोककर उससे भी अधिक प्रबल और भयङ्कर बाण छोड़ते हुए द्रोण की ओर प्रस्थान किया।
10तब हे नरेश्वर, द्रोण के प्रति उचित सम्मान दिखाते हुए तथा क्षत्रियधर्म का पालन करते हुए अर्जुन ने उन पर नौ बाण चलाए।
11तब अर्जुन के उन बाणों को अपने बाणों से काटकर द्रोण ने कृष्ण तथा पाण्डुपुत्र दोनों को उन बाणों से बींध डाला, जो विष अथवा अग्नि की प्रज्वलित लपटों के समान थे।
12पाण्डुपुत्र ने अपने बाणों से द्रोण की प्रत्यञ्चा काट देने की इच्छा की। किन्तु यशस्वी फाल्गुन जब इस प्रकार उनकी प्रत्यञ्चा काटने का विचार कर ही रहे थे —
13तभी पराक्रम से सम्पन्न निर्भय द्रोण ने अपने बाणों से पहले ही उनकी प्रत्यञ्चा काट डाली; उन्होंने उनके घोड़ों, ध्वजा और सारथि को भी बींध डाला।
14और फिर द्रोण ने मुसकराते हुए स्वयं अर्जुन को अनेक बाणों से ढक दिया। इसी बीच अपने विशाल धनुष पर नई प्रत्यञ्चा चढ़ाकर पृथा के पुत्र —
15शस्त्रप्रयोग में निपुण समस्त पुरुषों में श्रेष्ठ उन अर्जुन ने अपने गुरु पर भारी पड़ते हुए शीघ्र ही छह सौ बाण छोड़े; वह ऐसा प्रतीत हुआ मानो उन्होंने केवल एक ही बाण निकालकर चलाया हो।
16फिर उन्होंने सात सौ और बाण चलाए, फिर एक सहस्र अप्रतिहत बाण और फिर दस सहस्र अन्य बाण। इन सबने द्रोण की सेना के अनेक योद्धाओं को यमलोक पहुँचा दिया।
17युद्ध की समस्त विधियों में निपुण महाबली पार्थ द्वारा छोड़े गए उन बाणों से गहरे बिंधकर अनेक मनुष्य, घोड़े और हाथी मरकर गिरने लगे।
18उन बाणों से पीड़ित होकर रथी अपने उत्तम रथों से गिर पड़े — घोड़ों से, ध्वजाओं से, शस्त्रों से और प्राणों से रहित होकर।
19वज्र, आँधी अथवा अग्नि से चूर-चूर किए, गिराए अथवा ध्वस्त किए गए पर्वतशिखरों, मेघपुञ्जों अथवा भवनों के समान हाथी (अर्जुन के बाणों से बिंधकर) गिरने लगे।
20अर्जुन के बाणों से आहत होकर सहस्रों घोड़े ऐसे गिरने लगे, जैसे वर्षा की धारा से खदेड़े गए बहुत-से हंस हिमवान् पर्वत पर गिरते हों।
21जैसे युग के अन्त में उदित होनेवाला सूर्य अपनी किरणों से जल की विशाल राशियों को सोख लेता है, वैसे ही पाण्डुपुत्र ने अपनी अस्त्र और बाणों की वर्षा से रथियों, घोड़ों, हाथियों और पैदल सैनिकों के विशाल समूहों का संहार किया।
22तब जैसे मेघ सूर्य को ढक लेते हैं, वैसे ही द्रोणरूपी मेघ ने अपनी बाणवृष्टि से उस अर्जुनरूपी सूर्य को ढक लिया, जिसकी घनी बाणवर्षा के रूप में फैली किरणें युद्ध में कुरुश्रेष्ठों को भस्म कर रही थीं।
23तब आचार्य ने बड़े वेग से छोड़े गए तथा प्रत्येक शत्रु के प्राण सोख लेने में समर्थ एक नाराच से धनञ्जय की छाती बींध डाली।
24इससे वे भूकम्प के समय पर्वत के समान समस्त अङ्गों में काँप उठे। किन्तु (कुछ ही क्षण में) अपना धैर्य पुनः प्राप्त करके वे द्रोण को पंखवाले बाणों से बींधने लगे।
25तब द्रोण ने पाँच बाणों से वसुदेव के पुत्र (कृष्ण) को पीड़ित किया तथा विभत्सु को तिहत्तर बाणों से और उनकी ध्वजा को तीन बाणों से बींधा।
26इस प्रकार हे राजन्, पराक्रमी द्रोण ने क्षणभर में अपने शिष्य पर भारी पड़कर अपनी बाणवर्षा से अर्जुन को दृष्टि से ओझल कर दिया।
27तब हमने देखा कि भरद्वाज के पुत्र द्वारा छोड़े गए बाण अटूट पंक्तियों में गिर रहे थे और उनका धनुष सदा मण्डलाकार खिंचा हुआ ही रहने का अद्भुत दृश्य प्रस्तुत कर रहा था।
28हे राजन्, उस युद्ध में द्रोण द्वारा छोड़े गए कङ्क पक्षी के पंखोंवाले वे असंख्य बाण निरन्तर धनञ्जय और वसुदेव के पुत्र पर गिरते रहे।
29तब द्रोण और पाण्डुपुत्र के बीच वह युद्ध देखकर परम बुद्धिमान् वसुदेवपुत्र (अधिक महत्त्वपूर्ण) कार्य — अर्थात् जयद्रथ के वध — की सिद्धि के विषय में विचार करने लगे।
30तत्पश्चात् वसुदेव के पुत्र ने धनञ्जय को सम्बोधित करके इस प्रकार कहा — "हे पार्थ, हे पार्थ, हे महाबाहु, हमें समय नहीं गँवाना चाहिए।
31द्रोण को छोड़कर हम आगे बढ़ें; अधिक महत्त्वपूर्ण कार्य सिद्ध करना ही है।" तब पृथा के पुत्र ने कृष्ण को उत्तर दिया — "हे केशव, जैसी आपकी इच्छा।"
32तत्पश्चात् महाबाहु द्रोण को अपनी दाहिनी ओर छोड़कर वे आगे बढ़ गए; मुख फेरकर विभत्सु बाण छोड़ते हुए आगे बढ़े।
33तब द्रोण ने अर्जुन को सम्बोधित करके कहा — "हे पाण्डुपुत्र, तुम कहाँ जा रहे हो? क्या यह सत्य नहीं कि तुम अपने प्रतिद्वन्द्वी को परास्त किए बिना कभी पीठ नहीं फेरते?"
34अर्जुन ने कहा — आप मेरे गुरु हैं, शत्रु नहीं; मैं आपका शिष्य हूँ और आपके पुत्र के समान हूँ। इसके अतिरिक्त तीनों लोकों में ऐसा कोई पुरुष नहीं जो युद्ध में आपको परास्त कर सके।
35सञ्जय ने कहा — इस प्रकार कहकर जयद्रथ के वध पर उद्यत महाबाहु विभत्सु शीघ्रता से शत्रुसेना पर टूट पड़े।
36और जब वे आपकी सेना में घुसे, तब दोनों यशस्वी पाञ्चालराजकुमार युधामन्यु और उत्तमौजा उनके रथचक्रों की रक्षा करते हुए उनके पीछे-पीछे चले।
37तत्पश्चात् हे महाराज, जय, सात्वतवंशी कृतवर्मा और काम्बोजराज श्रुतायु — ये सब धनञ्जय के मार्ग में आ खड़े हुए।
38दस सहस्र रथी इन योद्धाओं के पीछे चले। अभिषाह, शूरसेन, शिबि, वसाति —
39मावेल्लक, ललित्थ, केकय, मद्र, नारायण, गोपाल तथा काम्बोज कुल —
40जो पहले कर्ण द्वारा परास्त किए जा चुके थे और जो वीर माने जाते थे — ये समस्त योद्धा भरद्वाज के पुत्र को आगे करके अपने प्राणों की चिन्ता छोड़कर अर्जुन पर टूट पड़े।
41अपने पुत्र की मृत्यु के शोक से जलते हुए उस क्रुद्ध वीर का सामना करने के लिए — जो योद्धा साक्षात् सर्वसंहारक मृत्यु के समान था, कवच धारण किए हुए था, युद्ध की समस्त विधियों में निपुण था और घमासान युद्ध के बीच अपने प्राणों की आहुति देने को उद्यत था —
42पुरुषों में श्रेष्ठ, भयङ्कर धनुर्धर, पराक्रम से सम्पन्न वे अर्जुन मदमत्त यूथपति गजराज के समान प्रतीत होते थे और आपकी सेना की पंक्तियों में मानो कूद पड़ने को थे।
43तब एक ओर उन समस्त योद्धाओं और दूसरी ओर अर्जुन के बीच जो युद्ध छिड़ा, वह अत्यन्त घोर और रोमाञ्चकारी हो उठा, क्योंकि प्रत्येक दूसरे से भिड़ने की इच्छा रखता था।
44तब जैसे औषधियाँ प्रचण्ड रोग को रोक देती हैं, वैसे ही दृढ़ता से एकजुट हुए कौरव योद्धा जयद्रथ के वध के लिए आगे बढ़ते हुए उन पुरुषश्रेष्ठ को रोकने लगे।
Nepali
1सञ्जयले भने — दुःशासनको सेनाको संहार गरेर महाबाहु सव्यसाची सिन्धुराजसम्म पुग्ने इच्छाले द्रोणको सेनामाथि जाइलागे।
2आफ्नो व्यूहको मुखमा उभिएका द्रोणको समीप पुगेर अर्जुनले कृष्णको अनुमति लिई हात जोडेर द्रोणलाई यसरी भने।
3अर्जुनले भने — हे ब्राह्मण, मेरो कल्याण चाहनुहोस् र 'स्वस्ति' भनी मलाई आशीर्वाद दिनुहोस्। तपाईंको कृपाले म यो अभेद्य व्यूह भेद्न चाहन्छु।
4तपाईं मेरा लागि आफ्ना पिताजस्तै अथवा परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरजस्तै अथवा स्वयं कृष्णजस्तै हुनुहुन्छ। यो म तपाईंलाई साँच्चै भन्दछु।
5हे तात, हे निष्पाप, जसरी अश्वत्थामा तपाईंद्वारा रक्षा गरिनयोग्य छन्, त्यसरी नै हे द्विजश्रेष्ठ, म पनि तपाईंद्वारा रक्षा गरिनयोग्य छु।
6हे पुरुषश्रेष्ठ, तपाईंको कृपाले म युद्धमा सिन्धुराजको वध गर्न चाहन्छु। हे प्रभु, यस्तो गर्नुहोस् जसबाट मेरो प्रतिज्ञा पूरा होस्।
7सञ्जयले भने — यसरी भनिएपछि आचार्यले मुस्कुराउँदै अर्जुनलाई यसरी उत्तर दिए — "हे विभत्सु, पहिले मलाई नजितीकन तिमीले जयद्रथलाई जित्न सक्नेछैनौ।"
8यति मात्र भनेर द्रोणले मुस्कुराउँदै असङ्ख्य तीखा बाणले अर्जुन, उनका रथ, घोडा, ध्वजा र सारथिलाई ढाकिदिए।
9तब अर्जुनले आफ्ना बाणले द्रोणको बाणवर्षा रोकेर त्यसभन्दा पनि प्रबल र भयङ्कर बाण छाड्दै द्रोणतिर प्रस्थान गरे।
10तब हे नरेश्वर, द्रोणप्रति उचित सम्मान देखाउँदै तथा क्षत्रियधर्मको पालन गर्दै अर्जुनले उनीमाथि नौ बाण चलाए।
11तब अर्जुनका ती बाण आफ्ना बाणले काटेर द्रोणले कृष्ण तथा पाण्डुपुत्र दुवैलाई ती बाणले बिँधे, जो विष अथवा आगोका प्रज्वलित ज्वालाजस्ता थिए।
12पाण्डुपुत्रले आफ्ना बाणले द्रोणको ताँदो काट्ने इच्छा गरे। तर यशस्वी फाल्गुनले जब यसरी उनको ताँदो काट्ने विचार गरिरहेकै थिए —
13त्यत्तिकैमा पराक्रमले सम्पन्न निर्भय द्रोणले आफ्ना बाणले पहिले नै उनको ताँदो काटिदिए; उनले उनका घोडा, ध्वजा र सारथिलाई पनि बिँधे।
14अनि फेरि द्रोणले मुस्कुराउँदै स्वयं अर्जुनलाई अनेक बाणले ढाकिदिए। यसैबीच आफ्नो विशाल धनुमा नयाँ ताँदो चढाएर पृथाका पुत्र —
15शस्त्रप्रयोगमा निपुण सम्पूर्ण पुरुषमा श्रेष्ठ ती अर्जुनले आफ्ना गुरुमाथि भारी पर्दै चाँडै नै छ सय बाण छाडे; त्यो यस्तो प्रतीत भयो मानौँ उनले केवल एउटै बाण निकालेर चलाएका हुन्।
16फेरि उनले सात सय अरू बाण चलाए, फेरि एक हजार अप्रतिहत बाण र फेरि दस हजार अरू बाण। यी सबैले द्रोणको सेनाका अनेक योद्धालाई यमलोक पुर्याइदिए।
17युद्धका सम्पूर्ण विधिमा निपुण महाबली पार्थद्वारा छाडिएका ती बाणले गहिरो बिँधिएर अनेक मानिस, घोडा र हात्ती मरेर ढल्न थाले।
18ती बाणले पीडित भई रथीहरू आफ्ना उत्तम रथबाट ढले — घोडा, ध्वजा, शस्त्र र प्राणविहीन भएर।
19वज्र, आँधी अथवा आगोले चूरचूर पारिएका, ढालिएका अथवा ध्वस्त पारिएका पर्वतशिखर, मेघपुञ्ज अथवा भवनझैँ हात्तीहरू (अर्जुनका बाणले बिँधिएर) ढल्न थाले।
20अर्जुनका बाणले घाइते भई हजारौँ घोडा यसरी ढल्न थाले, जसरी वर्षाको धाराले लखेटिएका धेरै हाँसहरू हिमवान् पर्वतमा खस्छन्।
21जसरी युगको अन्त्यमा उदाउने सूर्यले आफ्ना किरणले जलका विशाल राशिलाई सोस्दछ, त्यसरी नै पाण्डुपुत्रले आफ्ना अस्त्र र बाणको वर्षाले रथी, घोडा, हात्ती र पैदल सैनिकका विशाल समूहको संहार गरे।
22तब जसरी मेघले सूर्यलाई ढाक्छ, त्यसरी नै द्रोणरूपी मेघले आफ्नो बाणवृष्टिले त्यस अर्जुनरूपी सूर्यलाई ढाके, जसका घना बाणवर्षाका रूपमा फैलिएका किरणले युद्धमा कुरुश्रेष्ठहरूलाई भस्म पारिरहेका थिए।
23तब आचार्यले ठूलो वेगले छाडिएको तथा प्रत्येक शत्रुको प्राण सोस्न समर्थ एउटा नाराचले धनञ्जयको छाती बिँधे।
24यसले उनी भूकम्पका बेला पर्वतझैँ सम्पूर्ण अङ्गमा काँपे। तर (केही क्षणमै) आफ्नो धैर्य पुनः प्राप्त गरेर उनी द्रोणलाई प्वाँख भएका बाणले बिँध्न थाले।
25तब द्रोणले पाँच बाणले वसुदेवका पुत्र (कृष्ण)लाई पीडित गरे तथा विभत्सुलाई त्रिहत्तर बाणले र उनको ध्वजालाई तीन बाणले बिँधे।
26यसरी हे राजन्, पराक्रमी द्रोणले क्षणभरमै आफ्ना शिष्यमाथि भारी परेर आफ्नो बाणवर्षाले अर्जुनलाई दृष्टिबाट ओझेल पारिदिए।
27तब हामीले देख्यौँ कि भरद्वाजका पुत्रद्वारा छाडिएका बाण अटुट पङ्क्तिमा खसिरहेका थिए र उनको धनु सधैँ मण्डलाकार तानिएकै रहेको अद्भुत दृश्य प्रस्तुत गरिरहेको थियो।
28हे राजन्, त्यस युद्धमा द्रोणद्वारा छाडिएका कङ्क पक्षीका प्वाँख भएका ती असङ्ख्य बाण निरन्तर धनञ्जय र वसुदेवका पुत्रमाथि खसिरहे।
29तब द्रोण र पाण्डुपुत्रबीचको त्यो युद्ध देखेर परम बुद्धिमान् वसुदेवपुत्र (अझ महत्त्वपूर्ण) कार्य — अर्थात् जयद्रथको वध — को सिद्धिका विषयमा विचार गर्न थाले।
30त्यसपछि वसुदेवका पुत्रले धनञ्जयलाई सम्बोधन गरेर यसरी भने — "हे पार्थ, हे पार्थ, हे महाबाहु, हामीले समय गुमाउनु हुँदैन।
31द्रोणलाई छाडेर हामी अगाडि बढौँ; अझ महत्त्वपूर्ण कार्य सिद्ध गर्नु नै छ।" तब पृथाका पुत्रले कृष्णलाई उत्तर दिए — "हे केशव, जस्तो तपाईंको इच्छा।"
32त्यसपछि महाबाहु द्रोणलाई आफ्नो दाहिनेतिर छाडेर उनीहरू अगाडि बढे; मुख फर्काएर विभत्सु बाण छाड्दै अगाडि बढे।
33तब द्रोणले अर्जुनलाई सम्बोधन गरेर भने — "हे पाण्डुपुत्र, तिमी कहाँ जाँदै छौ? के यो सत्य होइन कि तिमी आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीलाई परास्त नगरीकन कहिल्यै पीठ फर्काउँदैनौ?"
34अर्जुनले भने — तपाईं मेरा गुरु हुनुहुन्छ, शत्रु होइन; म तपाईंको शिष्य हुँ र तपाईंको पुत्रसमान हुँ। यसबाहेक तीनै लोकमा यस्तो कुनै पुरुष छैन जसले युद्धमा तपाईंलाई परास्त गर्न सकोस्।
35सञ्जयले भने — यसरी भनेर जयद्रथको वधमा उद्यत महाबाहु विभत्सु हतारिँदै शत्रुसेनामाथि जाइलागे।
36अनि जब उनी तपाईंको सेनामा पसे, तब दुवै यशस्वी पाञ्चालराजकुमार युधामन्यु र उत्तमौजा उनका रथचक्रको रक्षा गर्दै उनको पछिपछि गए।
37त्यसपछि हे महाराज, जय, सात्वतवंशी कृतवर्मा र काम्बोजराज श्रुतायु — यी सबै धनञ्जयको बाटोमा आएर उभिए।
38दस हजार रथी यी योद्धाहरूको पछि लागे। अभिषाह, शूरसेन, शिबि, वसाति —
39मावेल्लक, ललित्थ, केकय, मद्र, नारायण, गोपाल तथा काम्बोज कुल —
40जो पहिले कर्णद्वारा परास्त भइसकेका थिए र जो वीर मानिन्थे — यी सम्पूर्ण योद्धा भरद्वाजका पुत्रलाई अगाडि राखेर आफ्ना प्राणको चिन्ता छाडेर अर्जुनमाथि जाइलागे।
41आफ्ना पुत्रको मृत्युको शोकले जल्दै गरेका त्यस क्रुद्ध वीरको सामना गर्नका लागि — जो योद्धा साक्षात् सर्वसंहारक मृत्युजस्तै थिए, कवच धारण गरेका थिए, युद्धका सम्पूर्ण विधिमा निपुण थिए र घमासान युद्धको बीचमा आफ्ना प्राणको आहुति दिन उद्यत थिए —
42पुरुषहरूमा श्रेष्ठ, भयङ्कर धनुर्धर, पराक्रमले सम्पन्न ती अर्जुन मदमत्त यूथपति गजराजजस्तै प्रतीत हुन्थे र तपाईंको सेनाका पङ्क्तिमा मानौँ हामफाल्न लागेका थिए।
43तब एकातिर ती सम्पूर्ण योद्धा र अर्कोतिर अर्जुनबीच जुन युद्ध छेडियो, त्यो अत्यन्त घोर र रोमाञ्चकारी भयो, किनभने प्रत्येकले अर्कोसँग भिड्ने इच्छा राख्दथे।
44तब जसरी औषधिले प्रचण्ड रोगलाई रोक्दछ, त्यसरी नै दृढतापूर्वक एकजुट भएका कौरव योद्धाहरूले जयद्रथको वधका लागि अगाडि बढिरहेका ती पुरुषश्रेष्ठलाई रोक्न थाले।