The defeat of the Javanas
Volume V — Drona Parva · Chapter 119
Sanskrit
1संजय उवाच ततः स सात्यकिर्थीमान् महात्मावृष्णिपुङ्गवः। सुदर्शनं निहत्याजौ यन्तारं पुनरब्रवीत्॥
2रथाश्वनागकलिलं शरशक्त्यूमिमालिनम्। खङ्गमत्स्यं गदाग्राहं शूरायुधमहास्वनम्॥ प्राणापहारिणं रौद्रं वादिवोत्क्रुष्टनादितम्। योधानामसुखस्पर्शे दुर्धर्षमजयैषिणाम्॥ तीर्णाः स्म दुस्तरं तात द्रोणानीकमहार्णवम्। जलसंधबलेनाजौ पुरुषादैरिवावृतम्॥ अतोऽन्यत् पृतनाशेषं मन्ये कुनदिकामिव। तर्तव्यामल्पसलिलां चोदयाश्वानसम्भ्रमम्॥
3हस्तप्राप्तमहं मन्ये साम्प्रतं सव्यसाचिनम्। निर्जित्य दुर्घरं द्रोणं सपदानुगमाहवे॥
4हार्दिक्यं योधवर्ये च मन्ये प्राप्तं धनंजयम्। न हि मे जायते त्रासो दृष्ट्वा सैन्यान्यनेकशः॥
5वढेरिव प्रदीप्तस्य वने शुष्कतृणोलपे। पश्य पाण्डवमुख्येन यातां भूमि किरीटिना॥
6पत्त्यश्वरथनागौघैः पतितैर्विषमीकृताम्। द्रवते तद् यथा सैन्यं तेन भग्नं महात्मना॥
7रथैविपरिधावद्भिर्गजैरश्चैश्च सारथे। कौशेयारुणसंकाशमेतदुद्भूयते रजः॥
8अभ्याशस्थमहं मन्ये श्वेताश्वं कृष्णासारथिम्। स एष श्रूयते शब्दो गाण्डीवस्यामितौजसः॥
9यादृशानि निमित्तानि मम प्रादुर्भवन्ति वै। अनस्तंगत आदित्ये हन्ता सैन्धवमर्जुनः॥
10शनैर्विश्रम्भयन्नश्वान् याहि यत्रारिवाहिनी। यौते सतलत्राणाः सुयोधनपुरोगमाः॥
11दंशिताः क्रूरकर्माणः काम्बोजा युद्धदुर्मदाः। शरबाणासनधरा यवनाश्च प्रहारिणः॥
12शकाः किराता दरदा बर्बरास्ताम्रलिप्तकाः। अन्ये च बहवो म्लेच्छा विविधायुधपामयः॥
13यौते सतलत्राणाः सुयोधनपुरोगमाः। मामेवाभिमुखाः सर्वे तिष्ठन्ति समरार्थिनः॥
14एतान् सरथनागाश्वान् निहत्याजौ सपत्तिनः। इदं दुर्गे महाघोरं तीर्णमेवोपधारय॥
15सूत उवाच न सम्भ्रमो मे वार्ष्णेय विद्यते सत्यविक्रम। यद्यपि स्यात् तव क्रुद्धो जामदग्न्योऽग्रतः स्थितः॥
16द्रोणो वा रथिनां श्रेष्ठः कृपो मद्रेश्वरोऽपि वा। तथापि सम्भ्रमो न स्यात् त्वामाश्रित्य महाभुज॥
17त्वया सुबहवो युद्धे निर्जिताः शत्रुसूदन। दंशिताः क्रूरकर्माणः काम्बोजा युद्धदुर्मदाः॥
18शरबाणासनधरा यवनाश्च प्रहारिणः। शकाः किराता दरदा बर्बरास्ताम्रलिप्तकाः॥
19अन्ये च बहवो म्लेच्छा विविधायुधपाणयः। न च मे सम्भ्रमः कश्चिद् भूतपूर्वः कथंचन॥
20किमुतैतत् समासाद्य धीरसंयुगगोष्पदम्। आयुष्मन् कतरेण त्वां प्रापयामि धनंजयम्॥
21केषां क्रुद्धोऽसि वार्ष्णेय केषां मृत्युरुपस्थितः। केषां संयमनीमद्य गन्तुमुत्सहते मनः॥
22के त्वां युधि पराक्रान्तं कालान्तकयमोपमम्। दृष्ट्वा विक्रमसम्पन्नं विद्रविष्यन्ति संयुगे॥ केषां वैवस्वतो राजा स्मरतेऽद्य महाभुज।
23सात्यकिरुवाच मुण्डानेतान् हनिष्यामि दानवानिव वासवः॥ प्रतिज्ञा पारयिष्यानि काम्बोजानेव मां वह।
24अद्यैषां कदनं कृत्वा प्रियं यास्यामि पाण्डवम्॥ अद्य द्रक्ष्यन्ति मे वीर्ये कौरवाः ससुयोधनाः।
25मुण्डानीके हते सूत सर्वसैन्येषु चासकृत्॥ अद्य कौरवसैन्यस्य दीर्यमाणस्य संयुगे। श्रुत्वा विरावं बहुधा संतप्स्यति सुयोधनः॥ अद्य पाण्डवमुख्यस्य श्वेताश्वस्य महात्मनः। आचार्यस्य कृतं मार्गे दर्शयिष्यामि संयुगे॥ अद्य माणनिहतान् योधमुख्यान् सहस्रशः। दृष्ट्वा दुर्योधनो राजा पश्चात्तापं गमिष्यति॥ अद्य मे क्षिप्रहस्तस्य क्षिपतः सायकोत्तमान्। अलातचक्रप्रतिमं धनुर्द्रक्ष्यन्ति कौरवाः॥ मत्सायकचिताङ्गानां रुधिरं स्रवता मुहुः। सैनिकानां वधं दृष्ट्वा संतप्स्यति सुयोधनः॥
26अद्य मे क्रुद्धरूपस्य निघ्नतश्च वरान् वरान्। द्विरर्जुनमिमं लोकं मंस्यतेऽद्य सुयोधनः॥ अद्य राजसहस्राणि निहतानि मया रणे। दृष्ट्वा दुर्योधनो राजा संतप्स्यति महामृधे॥ अध स्नेहं च भक्तिं च पाण्डवेषु महात्मसु। हत्त्वा राजसहस्राणि दर्शयिष्यामि राजसु॥ वलं वीर्ये क-तज्ञत्वं मम ज्ञास्यन्ति कौरवाः
27संजय उवाच एवमुक्तस्तदा सूत: शिक्षितान् साधुवाहिनः॥ शशाङ्कसंनिकाशान् वै वाजिनो व्यनुदद् भृशम्।
28ते पिवन्त इवाकाशं युयुधानं हयोत्तमाः॥ प्रापयन् यवनाशीघ्रं मन:पवनरंहसः।
29त्यांक ते समासाद्य पृतनास्वनिवर्तिनम्॥ वहवो लघुहस्ताश्च शरवधैरवाकिरन्।
30तेषामिषूनथास्त्राणि वेगवान् नतपर्वभिः॥ अच्छिनत् सात्यकी राजन् नैनं ते प्राप्नुव-शराः।
31रुक्मपुत्रैः सुनिशितैर्गापत्रैरजिह्मगैः॥ उचकर्त शिरांस्युग्रो यवनानां भुजानपि।
32सैक्यायसानि वर्माणि कांस्यानि च समन्ततः॥ भित्त्वा देहांस्तथा तेषां शरा जग्मुर्महीतलम्।
33तेहन्यमाना वीरेणम्लेच्छाः सात्यकिना रणे॥ शतशोऽभ्यपतंस्तत्र व्यसवो बसुधातले।
34सुपूर्णायतमुक्तैस्ताव्यवच्छिन्नपिण्डितैः॥ पञ्च षट् सप्त चाष्टौ च बिभेद यवनाशरैः।
35काम्बोजाना सहस्त्रैश्च शकानां च विशाम्पते॥ शबराणां किरातानां बर्वराणां तथैव च।
36अगम्यरूपा पृधिवा यशाणातकर्दमाम्॥ कृतवांस्तत्र शैनयः क्षपयंस्तावकं बलम्।
37दस्यूना सशिरस्त्राणैः शिरोभिनमूर्धजैः। :।।४ दीर्घकूचैर्मही कीर्णा विबहरण्डजैरिव।
38रुधिरोक्षितसर्वाङ्गैस्तैस्तदायोधन बभौ॥ कबन्धैः संवृतं सर्वे ताम्राभैः खमिबावृतम्।
39बज्राशनिसमस्पर्शः सुपर्वभिरजिह्मगैः॥ ते सात्वतेन निहताः समावबुर्वसुंधराम्।
40अल्पावशिष्टाः सम्भग्नाः कृच्छ्रप्राणा विचेतसः॥ जिता: संख्ये महाराज युयुधानेन दंशिताः।
41पाणिभिश्च कशाभिश्च ताडयन्तस्तुरङ्गमान्॥ जवमुत्तममास्थाय सर्वतः प्राद्रवन् भयात्।
42काम्बोजसैन्यं विद्राव्य दुर्जयं युधि भारत॥ यवनानां च तत् सैन्यं शकानां च महद् बलम्।
43ततः स पुरुषव्याघ्रः सात्यकिः सत्यविक्रमः॥ प्रविष्टस्तावकाञ्जित्वा सूतं याहीत्यचोदयत्।
44तत् तस्य समरे कर्म दृष्ट्वान्यैरकृतं पुरा॥ चारणां सहगन्धर्वाः पूजयाञ्चक्रिरे भृशम्।
45तं यान्तं पृष्ठगोप्तारमर्जुनस्य विशाम्पते। चारणा: प्रेक्ष्य संहृष्टास्त्वदीयाश्चाभ्यपूजयन्॥
46तत् तस्य समरे कर्म दृष्ट्वान्यैरकृतं पुरा॥ चारणां सहगन्धर्वाः पूजयाञ्चक्रिरे भृशम्।
47तं यान्तं पृष्ठगोप्तारमर्जुनस्य विशाम्पते। चारणा: प्रेक्ष्य संहृष्टास्त्वदीयाश्चाभ्यपूजयन्॥
English
1Sanjaya said Thereafter that illustrious scion of the Vrishni race, the high-souled and intelligent Satyaki, having slain Sudarsana in battle, addressing charioteer thus spoke.
2Having crossed the almost uncrossable ocean of Drona's division abounding with chariots and steeds and elephants-ocean of which the waves are constituted by arrows and darts, fishes by swords and scimitars and alligators by the maccs; which roars with the whizz of arrows and the clash of diverse weapons, an ocean that is fierce and destructive of life and resounds with the din created by diverse musical instruments; of which the touch is disagreeable and unbearable to warriors longing to have victory and of which the banks infested by flesh-eaters represented by the forces of Jalasandha, I consider that the remaining of the array yet to be crossed, can be crossed with great ease, like a stream-let of shallow water. Therefore do you dauntlessly drive the steeds forwards.
3I think I am now within a hand's distance from Savyasachin. Having vanquished in are battle, the indomitable Drona together with his followers.
4As also that best of all warriors namely, the son of Hridika, I think I have already reached Dhananjaya. Though I see these numerous divisions of troops before me, fear does not assail my heart.
5For a raging forests conflagration shrinks not at the sight of numerous heaps of dried grass. Behold the ground through which the diadem-decked Arjuna, that best of the Pandavas has passed.
6Rendered uneven by the slain foot-soldiers, horses, car-warriors and elephants. Yonder the Kaurava array is giving way being routed by that high-souled warrior.
7O charioteer, behold a thick tawny cloud of dust raised by the flying cars, elephants and steeds.
8I think myself to be very near to that one of white steeds whose charioteer in Krishna, inasmuch as I hear the twang of the bow Gandiva wielded by that one of infinite prowess.
9From the omens that are revealing themselves to me, I can judge that Arjuna will slay the ruler of the Sindhus before the sun today goes below the horizon.
10Without exhausting their strength, drive the steeds slowly to the spot where the hostile ranks are staying, that is, to the spot where yonder warriors headed by Duryodhana, their hands cased in leathern fences
11And yonder Kambojas of dreadful deeds, cased in mail and difficult of defeat in battle and these Yavanas armed with bows and arrows and accomplished in smiting.
12And yonder Sakas and Kiratas and Daradas and Barbaras and Tamraliptakas and numerous other Mlechchas armed with diverse weapons are staying.
13To the spot (I repeat) where yonder warriors headed by Duryodhana, their hands defended by leathern gloves, are standing with their faces turned towards me and inspired with the resolution of encountering me.
14Consider me, O charioteer as already passed through this dreadful strong-hold, having slain in battle all these warriors and cars, elephants, horses and foot-soldiers that are among them.
15The Charioteer said O scion of the Vrishni race, fear I have none, O you of prowess incapable of being withstood! If you had before you the enraged son of Yamadagni.
16Or Drona that foremost of car-warriors or Kripa or the ruler of the Madras himself, even then fear would not enter my heart, O you of mighty arms, as long as I am under the shadow of your protection.
17O slayer of hostile heroes, numerous Kambojas covered in coats of mail, of dreadful deeds and difficult of defeat in battle, have already been worsted by you;
18As also numerous Yavanas armed with bow and arrows and accomplished in smiting, including Sakas, Kiratas, Daradas Barbars, Tamraliptakas.
19And many other Miechchas, armed with various weapons. Never did I feel fear in any battle.
20O you of great courage, why shall I then experience any fear in this battle, which is like the vestige of a cow's hoof. O long-lived one, by which track shall I carry you to the spot where Dhananjaya is?
21On whom have you been angry, O you of the Vrishni race? Who are they for whom death is waiting? Who are they that are destined to repair to the mansion of death today?
22Who are they that will fly away from the field of battle beholding you endowed with such prowess, resembling the Destroyer himself as he appears at the end of the Yuga and putting forth that prowess of yours? O you of mighty arms who are they whoin king Vaivasvat, has remembered today?
23Satyaki said I will slay these warriors with sharpened shafts like Vasava slaying the Danavas. Slaying the Kambojas, I will fulfill my vow. Carry me thither.
24Today crushing the foe I shall repair to that son of Pandu who is dearly loved my me. Today the Kurus with Suyodhana at their head, will bchold my prowess in battle.
25When this division of the Mlecnchas of shaved heads will be exterminated and the entire Kaurava army put to great distress. Hearing the loud lamentation of the Kaurava host today lacerated and shattered by me in battle, Suyodhana will be filled with great fcar. Today I shall show to my precep:or. the highsouled Pandava of white horse skill in in use of weapons acquired by fie from him Beholding today thousands of forcnes: warriors slain with Duryodhana will be overwhelmed with 21. The Kauravas will this day bozoid the bow in my hand to resemble a circle of fire whe:1, nav arrows. string for discharging my numerous arrows. Beholding the continuous carnage of his troops bathed in blood and many filled all over with shafts, Suyodhana today will be filled with great grief. When I shall slay the best of the Kuru warriors wrathfully.
26Suyodhana will today behold the world to contain two Arjunas. Beholding thousands of kings slain by me in battle, king Duryodhana will be overwhelmed with grief in this day's great fight. Slaying thousands of monarchs today, I will show love and devotion to those high-souled ones viz., the sons of Pandu. Today the Kauravas will know the extent of my prowess and energy and my gratefulness to the Pandavas.
27Sanjaya continued Thus spoken to, the charioteer quickly drove those well-trained steeds resembling the moon in huc and carrying the warrior Satyaki well.
28Those excellent steeds, possessed of the fleetness of the wind or the mind, dashed forward scanning to devour the very skies and bore Yuyudhana to the spot where those Vas were,
29Then thosc Yavanas endued with great lightness of hunds obtaining in their midst the unretreating Satyaki, began to cover him with mighty showers of arrows.
30Then Satyaki who was moving with great celerity, cul-off their arrows and weapons with his shafts of depressed knots. Indeed the arrows discharged by them could not then reach him.
31The fierce Satyaki then began to lop off the heads and arms of the Yavanas, with sharp arrows cquipt with golden wings or wings made of vultering feathers, all-flying straight.
32Those arrows, penetrating through the iron or brass armours of the Yavanas as also their bodies, then fell down on the earth.
33Thus slaughtered by the heroic Satyaki in that haitle, the Mlechchas began to fall by inundreds on the ground deprived of their lives.
34With his arrows disc!larged from his bow drawn to the fullest exicnt and flying in a continuous line, that brave warrior began to slay, five, six, seven or eight Yavanas at a time.
35With the dead bodies of hundreds and thousands of Kambojas, Sakas, Souviras, Trgartas andri ruler of men.
36The carth became impassable; and it was slippery with the flesh and blond that then constitutcoins mire. The grandson of Sini then cabut carnage amous pour troops.
37The ground was then strewn over with the head-gears of those robbers and the shaved heads that looked like unfledged birds in consequence of their long beards.
38The field of battle overspread with headless trunks bathed in blood, appeared charming like the firmament overspread with coppery clouds.
39Slain with the shafts of the heroic Satyaki, shafts whose touch resembled the thunderbolt's stroke and whose knots were wellpressed and which were flying in straight lines, the Yavanas covered the field of battle over.
40The handful remnant of those mail-covered soldiers, defeated, O king, by the Satvata hero, became cheerless; and finding their lives on the points of being snatched away from them, they broke.
41And fled away, urging, their steeds to the top of their speed, with their whips, goads & c out of great fear that then overwhelmed them.
42Routing in battle the invisible Kamboja troops and 0 Bharata, the troops of the Yavanas and the mighty host of the Sakas.
43That foremost of men, viz... Satyaki of prowess incapable of being baffled, penetrated into the heart of your troops, vanquishing them and urging his charioteer saying, "Proceed."
44Beholding that feat achieved in battle by him-fcat that nobody before ever performed, the Charanas and the Gandharvas began to applaud him highly.
45Then, O ruler of men, beholding him proceeding as the rear-guard of Arjuna, the Charanas were filled with delight. Even your troops then began to applaud him.
46Beholding that feat achieved in battle by him-fcat that nobody before ever performed, the Charanas and the Gandharvas began to applaud him highly.
47Then, O ruler of men, beholding him proceeding as the rear-guard of Arjuna, the Charanas were filled with delight. Even your troops then began to applaud him.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — तत्पश्चात् वृष्णिवंश के उन यशस्वी वंशज, महात्मा एवं बुद्धिमान् सात्यकि ने युद्ध में सुदर्शन का वध करके अपने सारथि को सम्बोधित करते हुए इस प्रकार कहा।
2“रथों, अश्वों तथा हाथियों से भरे द्रोण के दल के प्रायः अलंघ्य समुद्र को पार करके — उस समुद्र को, जिसकी लहरें बाण और शूल हैं, जिसकी मछलियाँ तलवारें और कृपाण हैं और जिसके घड़ियाल गदाएँ हैं; जो बाणों की सनसनाहट और भाँति-भाँति के शस्त्रों की टकराहट से गरजता है, जो उग्र है और प्राणों का नाश करने वाला है तथा भाँति-भाँति के वाद्यों के कोलाहल से गूँजता है; जिसका स्पर्श विजय के इच्छुक योद्धाओं के लिए अप्रिय और असह्य है और जिसके तट जलसन्ध की सेनाओं के रूप में मांसभक्षियों से भरे थे — मैं समझता हूँ कि व्यूह का जो भाग अब भी पार करना शेष है, वह उथले जल की छोटी धारा के समान अत्यन्त सुगमता से पार किया जा सकता है। इसलिए तुम निर्भय होकर अश्वों को आगे हाँको।
3मैं समझता हूँ कि अब मैं सव्यसाची से एक हाथ की दूरी पर हूँ। युद्ध में अपने अनुचरों सहित अदम्य द्रोण को परास्त करके —
4— तथा समस्त योद्धाओं में श्रेष्ठ उन हृदिकपुत्र को भी, मैं समझता हूँ कि मैं धनंजय तक पहुँच ही चुका हूँ। यद्यपि मैं अपने सामने सेना के ये असंख्य दल देख रहा हूँ, तथापि मेरे हृदय में भय नहीं आता।
5क्योंकि भड़कता दावानल सूखी घास के असंख्य ढेर देखकर सिकुड़ता नहीं। देखो, वह भूमि जिससे होकर पाण्डवश्रेष्ठ किरीटधारी अर्जुन निकल गए हैं —
6— मारे गए पैदल सैनिकों, घोड़ों, रथियों तथा हाथियों से ऊबड़-खाबड़ हो गई है। उधर कौरव व्यूह उन महात्मा योद्धा द्वारा छिन्न-भिन्न होकर टूट रहा है।
7हे सारथि, भागते रथों, हाथियों तथा अश्वों से उठी धूल का वह घना पीला बादल देखो।
8मैं स्वयं को श्वेत अश्वों वाले उन वीर के अत्यन्त निकट पाता हूँ जिनके सारथि कृष्ण हैं, क्योंकि अनन्त पराक्रम वाले उन वीर द्वारा धारण किए गए गाण्डीव धनुष की टंकार मुझे सुनाई दे रही है।
9जो शकुन मुझे प्रकट हो रहे हैं, उनसे मैं यह अनुमान कर सकता हूँ कि आज सूर्य के अस्ताचल में जाने से पूर्व ही अर्जुन सिन्धुराज का वध कर देंगे।
10अश्वों का बल क्षीण किए बिना उन्हें धीरे-धीरे उस स्थान की ओर हाँको जहाँ शत्रु की पंक्तियाँ खड़ी हैं — अर्थात् उस स्थान की ओर जहाँ दुर्योधन के नेतृत्व में वे योद्धा, जिनके हाथों में चमड़े के दस्ताने हैं —
11— और उधर भयंकर कर्म करने वाले वे काम्बोज, जो कवच धारण किए हैं और युद्ध में जिन्हें परास्त करना कठिन है, तथा ये यवन, जो धनुष-बाण से सुसज्जित और प्रहार करने में निपुण हैं —
12— और उधर शक, किरात, दरद, बर्बर, ताम्रलिप्तक तथा भाँति-भाँति के शस्त्रों से सुसज्जित असंख्य अन्य म्लेच्छ खड़े हैं।
13(मैं फिर कहता हूँ) उसी स्थान की ओर, जहाँ दुर्योधन के नेतृत्व में वे योद्धा, जिनके हाथ चमड़े के दस्तानों से सुरक्षित हैं, अपने मुख मेरी ओर किए और मुझसे भिड़ने का संकल्प लिए खड़े हैं।
14हे सारथि, मुझे इस भयंकर दुर्ग के पार निकल चुका ही समझो — युद्ध में इन समस्त योद्धाओं तथा उनके बीच के रथों, हाथियों, घोड़ों और पैदल सैनिकों का वध करके।”
15सारथि ने कहा — हे वृष्णिवंशी, हे अप्रतिहत पराक्रम वाले, मुझे कोई भय नहीं है! यदि आपके सामने क्रुद्ध जमदग्निपुत्र (परशुराम) भी होते —
16— अथवा महारथिश्रेष्ठ द्रोण, अथवा कृप, अथवा स्वयं मद्रराज — तो भी, हे महाबाहु, जब तक मैं आपकी रक्षा की छाया में हूँ, तब तक मेरे हृदय में भय प्रवेश न करेगा।
17हे शत्रुवीरहन्ता, कवच से ढके, भयंकर कर्म करने वाले और युद्ध में कठिनाई से परास्त होने वाले असंख्य काम्बोज पहले ही आपके द्वारा परास्त किए जा चुके हैं;
18— उसी प्रकार धनुष-बाण से सुसज्जित और प्रहार करने में निपुण असंख्य यवन भी, तथा शक, किरात, दरद, बर्बर और ताम्रलिप्तक भी।
19— और भाँति-भाँति के शस्त्रों से सुसज्जित अनेक अन्य म्लेच्छ भी। मैंने किसी भी युद्ध में कभी भय अनुभव नहीं किया।
20हे महासाहसी, तब मैं इस युद्ध में — जो गाय के खुर के चिह्न के समान (तुच्छ) है — भय क्यों अनुभव करूँ? हे दीर्घायु, मैं आपको किस मार्ग से उस स्थान पर ले चलूँ जहाँ धनंजय हैं?
21हे वृष्णिवंशी, आप किन पर क्रुद्ध हुए हैं? वे कौन हैं जिनके लिए मृत्यु प्रतीक्षा कर रही है? वे कौन हैं जिन्हें आज यमलोक जाना नियत है?
22वे कौन हैं जो आपको ऐसे पराक्रम से सम्पन्न देखकर — युगान्त में प्रकट होने वाले स्वयं संहारकर्ता के समान — और आपका वह पराक्रम प्रकट होते देखकर रणभूमि से भाग जाएँगे? हे महाबाहु, वे कौन हैं जिन्हें आज राजा वैवस्वत ने स्मरण किया है?
23सात्यकि ने कहा — मैं इन योद्धाओं का तीक्ष्ण बाणों से उसी प्रकार वध करूँगा जैसे वासव दानवों का करते हैं। काम्बोजों का वध करके मैं अपनी प्रतिज्ञा पूरी करूँगा। मुझे वहाँ ले चलो।
24आज शत्रु को चूर करके मैं उन पाण्डुपुत्र के पास पहुँचूँगा जो मुझे अत्यन्त प्रिय हैं। आज सुयोधन के नेतृत्व में कुरु युद्ध में मेरा पराक्रम देखेंगे।
25जब मुण्डित मस्तक वाले म्लेच्छों का यह दल समूल नष्ट कर दिया जाएगा और समस्त कौरव सेना महान् संकट में डाल दी जाएगी — आज युद्ध में मेरे द्वारा क्षत-विक्षत और छिन्न-भिन्न कौरव सेना का उच्च विलाप सुनकर सुयोधन महान् भय से भर जाएगा। आज मैं अपने गुरु, श्वेत अश्वों वाले उन महात्मा पाण्डव को, उन्हीं से प्राप्त अस्त्र-कौशल दिखाऊँगा। आज सहस्रों श्रेष्ठ योद्धाओं को मारा गया देखकर दुर्योधन शोक से अभिभूत हो जाएगा। आज कौरव मेरे हाथ के धनुष को अग्नि के मण्डल के समान देखेंगे, जब मैं अपने असंख्य बाण छोड़ने के लिए प्रत्यंचा खींचूँगा। रक्त से नहाई और बाणों से आपादमस्तक बिंधी अपनी सेना का निरन्तर संहार देखकर सुयोधन आज महान् शोक से भर जाएगा। जब मैं क्रोध में कुरुओं के श्रेष्ठ योद्धाओं का वध करूँगा —
26— तब सुयोधन आज संसार में दो अर्जुन देखेगा। युद्ध में मेरे द्वारा सहस्रों राजा मारे गए देखकर राजा दुर्योधन आज के इस महायुद्ध में शोक से अभिभूत हो जाएगा। आज सहस्रों राजाओं का वध करके मैं उन महात्मा पाण्डुपुत्रों के प्रति अपना प्रेम और भक्ति दिखाऊँगा। आज कौरव मेरे पराक्रम और तेज की सीमा तथा पाण्डवों के प्रति मेरी कृतज्ञता जान लेंगे।
27सञ्जय ने आगे कहा — इस प्रकार कहे जाने पर सारथि ने चन्द्रमा के वर्ण वाले उन भली-भाँति प्रशिक्षित अश्वों को शीघ्रता से हाँका, जो योद्धा सात्यकि को भली-भाँति वहन कर रहे थे।
28वायु अथवा मन के समान वेग से सम्पन्न वे उत्तम अश्व मानो आकाश को ही निगलते हुए आगे बढ़े और युयुधान को उस स्थान पर ले गए जहाँ वे यवन खड़े थे।
29तब हाथों की महान् फुर्ती से सम्पन्न उन यवनों ने कभी पीछे न हटने वाले सात्यकि को अपने बीच पाकर उन्हें प्रचण्ड बाण-वर्षा से ढकना आरम्भ किया।
30तब महान् वेग से विचरण करते सात्यकि ने अपने नतपर्व बाणों से उनके बाण तथा शस्त्र काट डाले। सचमुच उनके द्वारा छोड़े गए बाण तब उन तक पहुँच ही न सके।
31तब उग्र सात्यकि स्वर्ण के पंखों अथवा गीध के पंखों से युक्त, सीधे जाने वाले तीक्ष्ण बाणों से यवनों के सिर और भुजाएँ काटने लगे।
32वे बाण यवनों के लोहे अथवा काँसे के कवचों को तथा उनके शरीरों को भी भेदकर पृथ्वी पर गिर पड़ते थे।
33इस प्रकार उस युद्ध में वीर सात्यकि द्वारा संहार किए जाकर म्लेच्छ सैकड़ों की संख्या में प्राणहीन होकर भूमि पर गिरने लगे।
34पूरी तरह खींचे गए अपने धनुष से छूटे और अटूट पंक्ति में उड़ते बाणों से वे वीर योद्धा एक ही बार में पाँच, छह, सात अथवा आठ यवनों का वध करने लगे।
35हे नरेश्वर, सैकड़ों-हज़ारों काम्बोजों, शकों, सौवीरों, त्रिगर्तों तथा अन्यों के शवों से —
36— पृथ्वी अगम्य हो गई; और वह मांस तथा रक्त से, जो कीचड़ बन गए थे, फिसलनी हो उठी। तब शिनिपौत्र ने आपकी सेना में महान् संहार किया।
37तब वह भूमि उन दस्युओं के शिरोवस्त्रों तथा उन मुण्डित मस्तकों से बिखर गई, जो अपनी लम्बी दाढ़ियों के कारण बिना पंख के पक्षियों के समान दिखाई देते थे।
38रक्त से नहाए मस्तकहीन धड़ों से ढकी वह रणभूमि उसी प्रकार मनोहर दिखाई दी जैसे ताम्रवर्ण मेघों से ढका आकाश।
39वीर सात्यकि के उन बाणों से मारे जाकर, जिनका स्पर्श वज्र के प्रहार के समान था, जिनके पर्व भली-भाँति दबे हुए थे और जो सीधी रेखा में उड़ते थे, यवनों ने सारी रणभूमि ढक दी।
40हे राजन्, कवच से ढके उन सैनिकों में से जो मुट्ठी भर बचे थे, वे सात्वतवीर द्वारा परास्त होकर निस्तेज हो गए; और अपने प्राण छिने जाने के कगार पर पाकर वे टूट पड़े —
41— और उस समय उन पर छाए महान् भय से अपने कोड़ों, अंकुशों आदि से अश्वों को पूरे वेग से हाँकते हुए भाग खड़े हुए।
42हे भरत, युद्ध में अजेय काम्बोज सेना को तथा यवनों की सेना और शकों की विशाल सेना को छिन्न-भिन्न करके —
43— अव्यर्थ पराक्रम वाले वे नरश्रेष्ठ सात्यकि आपकी सेना को परास्त करते हुए और अपने सारथि को “आगे बढ़ो” कहते हुए उसके हृदय में घुस गए।
44युद्ध में उनके द्वारा किया गया वह पराक्रम देखकर — ऐसा पराक्रम जो पहले कभी किसी ने नहीं किया था — चारण और गन्धर्व उनकी बड़ी प्रशंसा करने लगे।
45तब, हे नरेश्वर, उन्हें अर्जुन के पृष्ठरक्षक के रूप में आगे बढ़ते देखकर चारण हर्ष से भर गए। आपकी सेना ने भी तब उनकी प्रशंसा करना आरम्भ किया।
46युद्ध में उनके द्वारा किया गया वह पराक्रम देखकर — ऐसा पराक्रम जो पहले कभी किसी ने नहीं किया था — चारण और गन्धर्व उनकी बड़ी प्रशंसा करने लगे।
47तब, हे नरेश्वर, उन्हें अर्जुन के पृष्ठरक्षक के रूप में आगे बढ़ते देखकर चारण हर्ष से भर गए। आपकी सेना ने भी तब उनकी प्रशंसा करना आरम्भ किया।
Nepali
1सञ्जयले भने — त्यसपछि वृष्णिवंशका ती यशस्वी वंशज, महात्मा एवं बुद्धिमान् सात्यकिले युद्धमा सुदर्शनको वध गरेर आफ्ना सारथिलाई सम्बोधन गर्दै यसरी भने।
2“रथ, अश्व तथा हात्तीले भरिएको द्रोणको दलको प्रायः अलङ्घ्य समुद्र पार गरेर — त्यस समुद्रलाई, जसका छाल बाण र शूल हुन्, जसका माछा तरबार र कृपाण हुन् र जसका गोही गदा हुन्; जो बाणको सनसनाहट र भाँतिभाँतिका शस्त्रको ठोक्काइले गर्जन्छ, जो उग्र छ र प्राणको नाश गर्ने छ तथा भाँतिभाँतिका बाजाको कोलाहलले गुन्जिन्छ; जसको स्पर्श विजयका इच्छुक योद्धाहरूका लागि अप्रिय र असह्य छ र जसका किनारा जलसन्धका सेनाका रूपमा मांसभक्षीहरूले भरिएका थिए — म ठान्दछु कि व्यूहको जुन भाग अझै पार गर्न बाँकी छ, त्यो उथलो जलको सानो धाराजस्तै अत्यन्त सजिलैसँग पार गर्न सकिन्छ। त्यसैले तिमी निर्भय भई अश्वहरूलाई अगाडि हाँक।
3म ठान्दछु कि अब म सव्यसाचीबाट एक हातको दूरीमा छु। युद्धमा आफ्ना अनुचरसहित अदम्य द्रोणलाई परास्त गरेर —
4— तथा सम्पूर्ण योद्धाहरूमा श्रेष्ठ ती हृदिकपुत्रलाई पनि, म ठान्दछु कि म धनञ्जयसम्म पुगिसकेको छु। यद्यपि म आफ्नो अगाडि सेनाका यी असंख्य दल देखिरहेको छु, तथापि मेरो हृदयमा भय आउँदैन।
5किनभने दन्किरहेको दावानल सुकेको घाँसका असंख्य थुप्रा देखेर खुम्चँदैन। हेर, त्यो भूमि जसबाट हुँदै पाण्डवश्रेष्ठ किरीटधारी अर्जुन निस्किएका छन् —
6— मारिएका पैदल सैनिक, घोडा, रथी तथा हात्तीले उबडखाबड भएको छ। उता कौरव व्यूह ती महात्मा योद्धाद्वारा छिन्नभिन्न भई भाँचिँदैछ।
7हे सारथि, भागिरहेका रथ, हात्ती तथा अश्वबाट उठेको धूलोको त्यो बाक्लो पहेँलो बादल हेर।
8म आफूलाई श्वेत अश्व भएका ती वीरको अत्यन्त नजिक पाउँछु जसका सारथि कृष्ण हुन्, किनभने अनन्त पराक्रम भएका ती वीरले धारण गरेको गाण्डीव धनुषको टंकार मलाई सुनिरहेको छ।
9जुन शकुन मलाई प्रकट भइरहेका छन्, तिनबाट म यो अनुमान गर्न सक्छु कि आज सूर्य अस्ताचलमा जानुअघि नै अर्जुनले सिन्धुराजको वध गर्नेछन्।
10अश्वहरूको बल क्षीण नपारी तिनलाई बिस्तारै त्यस स्थानतिर हाँक जहाँ शत्रुका पङ्क्ति उभिएका छन् — अर्थात् त्यस स्थानतिर जहाँ दुर्योधनको नेतृत्वमा ती योद्धाहरू, जसका हातमा छालाका पन्जा छन् —
11— र उता भयंकर कर्म गर्ने ती काम्बोज, जो कवच धारण गरेका छन् र युद्धमा जसलाई परास्त गर्न कठिन छ, तथा यी यवन, जो धनुष-बाणले सुसज्जित र प्रहार गर्नमा निपुण छन् —
12— र उता शक, किरात, दरद, बर्बर, ताम्रलिप्तक तथा भाँतिभाँतिका शस्त्रले सुसज्जित असंख्य अन्य म्लेच्छ उभिएका छन्।
13(म फेरि भन्दछु) त्यही स्थानतिर, जहाँ दुर्योधनको नेतृत्वमा ती योद्धाहरू, जसका हात छालाका पन्जाले सुरक्षित छन्, आफ्ना मुख मतिर फर्काएर र मसँग भिड्ने सङ्कल्प लिएर उभिएका छन्।
14हे सारथि, मलाई यस भयंकर दुर्ग पार गरिसकेको नै ठान — युद्धमा यी सम्पूर्ण योद्धा तथा तिनका बीचका रथ, हात्ती, घोडा र पैदल सैनिकहरूको वध गरेर।”
15सारथिले भने — हे वृष्णिवंशी, हे अप्रतिहत पराक्रम भएका, मलाई कुनै भय छैन! यदि तपाईंका अगाडि क्रुद्ध जमदग्निपुत्र (परशुराम) नै भए पनि —
16— अथवा महारथिश्रेष्ठ द्रोण, अथवा कृप, अथवा स्वयं मद्रराज — तैपनि, हे महाबाहु, जबसम्म म तपाईंको रक्षाको छायामा छु, तबसम्म मेरो हृदयमा भय प्रवेश गर्नेछैन।
17हे शत्रुवीरहन्ता, कवचले ढाकिएका, भयंकर कर्म गर्ने र युद्धमा कठिनाइले परास्त हुने असंख्य काम्बोज पहिल्यै तपाईंद्वारा परास्त भइसकेका छन्;
18— त्यसरी नै धनुष-बाणले सुसज्जित र प्रहार गर्नमा निपुण असंख्य यवन पनि, तथा शक, किरात, दरद, बर्बर र ताम्रलिप्तक पनि।
19— र भाँतिभाँतिका शस्त्रले सुसज्जित अनेक अन्य म्लेच्छ पनि। मैले कुनै पनि युद्धमा कहिल्यै भय अनुभव गरिनँ।
20हे महासाहसी, तब म यस युद्धमा — जो गाईको खुरको चिह्नजस्तै (तुच्छ) छ — भय किन अनुभव गरूँ? हे दीर्घायु, म तपाईंलाई कुन मार्गबाट त्यस स्थानमा लैजाऊँ जहाँ धनञ्जय छन्?
21हे वृष्णिवंशी, तपाईं कोमाथि क्रुद्ध हुनुभएको छ? ती को हुन् जसका लागि मृत्यु प्रतीक्षा गरिरहेको छ? ती को हुन् जसलाई आज यमलोक जानु नियत छ?
22ती को हुन् जो तपाईंलाई यस्तो पराक्रमले सम्पन्न देखेर — युगान्तमा प्रकट हुने स्वयं संहारकर्ताजस्तै — र तपाईंको त्यो पराक्रम प्रकट भएको देखेर रणभूमिबाट भाग्नेछन्? हे महाबाहु, ती को हुन् जसलाई आज राजा वैवस्वतले सम्झेका छन्?
23सात्यकिले भने — म यी योद्धाहरूको तीक्ष्ण बाणले त्यसरी नै वध गर्नेछु जसरी वासवले दानवहरूको गर्दछन्। काम्बोजहरूको वध गरेर म आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गर्नेछु। मलाई त्यहाँ लैजाऊ।
24आज शत्रुलाई चूर पारेर म ती पाण्डुपुत्रकहाँ पुग्नेछु जो मलाई अत्यन्त प्रिय छन्। आज सुयोधनको नेतृत्वमा कुरुहरूले युद्धमा मेरो पराक्रम देख्नेछन्।
25जब मुडुलो शिर भएका म्लेच्छहरूको यो दल समूल नष्ट पारिनेछ र सम्पूर्ण कौरव सेना महान् सङ्कटमा पारिनेछ — आज युद्धमा मद्वारा क्षतविक्षत र छिन्नभिन्न कौरव सेनाको उच्च विलाप सुनेर सुयोधन महान् भयले भरिनेछ। आज म आफ्ना गुरु, श्वेत अश्व भएका ती महात्मा पाण्डवलाई, उनैबाट प्राप्त अस्त्र-कौशल देखाउनेछु। आज सहस्रौँ श्रेष्ठ योद्धा मारिएका देखेर दुर्योधन शोकले अभिभूत हुनेछ। आज कौरवहरूले मेरो हातको धनुषलाई अग्निको मण्डलजस्तै देख्नेछन्, जब म आफ्ना असंख्य बाण छाड्नका लागि ताँदो तान्नेछु। रगतले नुहाएको र बाणले टाउकोदेखि पैतालासम्म बिँधिएको आफ्नो सेनाको निरन्तर संहार देखेर सुयोधन आज महान् शोकले भरिनेछ। जब म क्रोधमा कुरुहरूका श्रेष्ठ योद्धाहरूको वध गर्नेछु —
26— तब सुयोधनले आज संसारमा दुई अर्जुन देख्नेछ। युद्धमा मद्वारा सहस्रौँ राजा मारिएका देखेर राजा दुर्योधन आजको यस महायुद्धमा शोकले अभिभूत हुनेछ। आज सहस्रौँ राजाहरूको वध गरेर म ती महात्मा पाण्डुपुत्रहरूप्रति आफ्नो प्रेम र भक्ति देखाउनेछु। आज कौरवहरूले मेरो पराक्रम र तेजको सीमा तथा पाण्डवहरूप्रति मेरो कृतज्ञता जान्नेछन्।
27सञ्जयले अगाडि भने — यसरी भनिएपछि सारथिले चन्द्रमाको वर्णका ती राम्ररी प्रशिक्षित अश्वहरूलाई चाँडै हाँके, जसले योद्धा सात्यकिलाई राम्ररी बोकिरहेका थिए।
28वायु अथवा मनजस्तै वेगले सम्पन्न ती उत्तम अश्वहरू मानौँ आकाशलाई नै निल्दै अघि बढे र युयुधानलाई त्यस स्थानमा लगे जहाँ ती यवनहरू उभिएका थिए।
29तब हातहरूको महान् फुर्तीले सम्पन्न ती यवनहरूले कहिल्यै पछि नहट्ने सात्यकिलाई आफ्नो बीचमा पाएर उनलाई प्रचण्ड बाण-वर्षाले ढाक्न थाले।
30तब महान् वेगले विचरण गरिरहेका सात्यकिले आफ्ना नतपर्व बाणले तिनका बाण तथा शस्त्र काटिदिए। साँच्चै तिनीहरूले छाडेका बाण तब उनीसम्म पुग्नै सकेनन्।
31तब उग्र सात्यकि सुनका पखेटा अथवा गिद्धका प्वाँखले युक्त, सीधा जाने तीक्ष्ण बाणले यवनहरूका शिर र पाखुरा काट्न थाले।
32ती बाणले यवनहरूका फलाम अथवा काँसका कवच तथा तिनका शरीर पनि छेडेर पृथ्वीमा खस्थे।
33यसरी त्यस युद्धमा वीर सात्यकिद्वारा संहार गरिएर म्लेच्छहरू सयौँको सङ्ख्यामा प्राणविहीन भई भुइँमा खस्न थाले।
34पूरै तानिएको आफ्नो धनुषबाट छुटेका र अटुट पङ्क्तिमा उडिरहेका बाणले ती वीर योद्धाले एकै पटकमा पाँच, छ, सात अथवा आठ यवनको वध गर्न थाले।
35हे नरेश्वर, सयौँ-हजारौँ काम्बोज, शक, सौवीर, त्रिगर्त तथा अरूका शवले —
36— पृथ्वी अगम्य भयो; र त्यो मासु तथा रगतले, जो हिलो बनेका थिए, चिप्लो भयो। तब शिनिपौत्रले तपाईंको सेनामा महान् संहार गरे।
37तब त्यो भूमि ती डाँकुहरूका शिरका वस्त्र तथा ती मुडुलो शिरले छरिइयो, जो आफ्ना लामा दाह्रीका कारण पखेटा नआएका चराजस्तै देखिन्थे।
38रगतले नुहाएका शिरविहीन धडले ढाकिएको त्यो रणभूमि त्यसरी नै मनोहर देखियो जसरी ताम्रवर्ण मेघले ढाकिएको आकाश।
39वीर सात्यकिका ती बाणले मारिएर, जसको स्पर्श वज्रको प्रहारजस्तै थियो, जसका पर्व राम्ररी थिचिएका थिए र जो सीधा रेखामा उड्थे, यवनहरूले सारा रणभूमि ढाकिदिए।
40हे राजन्, कवचले ढाकिएका ती सैनिकहरूमध्ये जो मुठ्ठीभर बाँकी थिए, तिनीहरू सात्वतवीरद्वारा परास्त भई निस्तेज भए; र आफ्ना प्राण खोसिने अवस्थामा पुगेको पाएर तिनीहरू भाँचिए —
41— र त्यस बेला तिनीहरूमाथि छाएको महान् भयले आफ्ना कोर्रा, अङ्कुश आदिले अश्वहरूलाई पूरै वेगमा हाँक्दै भागे।
42हे भरत, युद्धमा अजेय काम्बोज सेनालाई तथा यवनहरूको सेना र शकहरूको विशाल सेनालाई छिन्नभिन्न पारेर —
43— अव्यर्थ पराक्रम भएका ती नरश्रेष्ठ सात्यकि तपाईंको सेनालाई परास्त गर्दै र आफ्ना सारथिलाई “अघि बढ” भन्दै त्यसको हृदयभित्र पसे।
44युद्धमा उनीद्वारा गरिएको त्यो पराक्रम देखेर — यस्तो पराक्रम जो पहिले कहिल्यै कसैले गरेको थिएन — चारण र गन्धर्वहरूले उनको ठूलो प्रशंसा गर्न थाले।
45तब, हे नरेश्वर, उनलाई अर्जुनको पृष्ठरक्षकका रूपमा अघि बढिरहेको देखेर चारणहरू हर्षले भरिए। तपाईंको सेनाले पनि तब उनको प्रशंसा गर्न थाल्यो।
46युद्धमा उनीद्वारा गरिएको त्यो पराक्रम देखेर — यस्तो पराक्रम जो पहिले कहिल्यै कसैले गरेको थिएन — चारण र गन्धर्वहरूले उनको ठूलो प्रशंसा गर्न थाले।
47तब, हे नरेश्वर, उनलाई अर्जुनको पृष्ठरक्षकका रूपमा अघि बढिरहेको देखेर चारणहरू हर्षले भरिए। तपाईंको सेनाले पनि तब उनको प्रशंसा गर्न थाल्यो।