Jambukhanda Vinirmana Parva — Description of earth's measures
Volume IV — Bhishma Parva · Chapter 6
Sanskrit
1धृतराष्ट्र उवाच उक्तो द्वीपस्य संक्षेपो विधिवद् बुद्धिमंस्त्वया। तत्त्वज्ञश्चासि सर्वस्य विस्तरं ब्रूहि संजय॥
2यावान् भूम्यवकाशोऽयं दृश्यते शशलक्षणे। तस्य प्रमाणं प्रब्रूहि ततो वक्ष्यसि पिप्पलम्॥
3वैशम्पायन उवाच एवं राज्ञा स पृष्टस्तु संजयो वाक्यमब्रवीत्।
4संजय उवाच प्रागायता महाराज षडेते वर्षपर्वताः। अवगाढा [भयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ॥
5हिमवान् हेमकूटश्च निषधश्च नगोत्तमः। नीलश्च वैदूर्यमयः श्वेतश्च शशिसंनिभः॥
6सर्वधातुविचित्रश्च शृङ्गवान् नाम पर्वतः। एते वै पर्वता राजन् सिद्धचारणसेविताः॥
7एषामन्तरविष्कम्भो योजनानि सहस्रशः। तत्र पुण्या जनपदास्तानि वर्षाणि भारत॥
8वसन्ति तेषु सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः। इदं तु भारतं वर्षं ततो हैमवतं परम्॥
9हेमकूटात् परं चैव हरिवर्षं प्रचक्षते। दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु॥
10प्रागायतो महाभाग माल्यवान् नाम पर्वतः। ततः परं माल्यवतः पर्वतो गन्धमादनः॥
11परिमण्डलयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्वतः। आदित्यतरुणाभासो विधूम इव पावकः॥
12योजनानां सहस्राणि चतुरशीतिरुच्छ्रितः। अधस्ताच्चतुरशीतिर्योजनानां महीपते॥
13ऊर्ध्वमधश्च तिर्यक् च लोकानावृत्य तिष्ठति। तस्य पार्श्वेष्वमी द्वीपाश्चत्वारः संस्थिता विभो॥
14भद्राश्वः केतुमालश्च जम्बूद्वीपश्च भारत। उत्तराश्चैव कुरवः कृतपुण्यप्रतिश्रयाः॥
15विहगः सुमुखो यस्तु सुपर्णस्यात्मजः किल। स वै विचिन्तयामास सौवर्णान् वीक्ष्य वायसान्॥
16मेरुरुत्तममध्यानामधमानां च पक्षिणाम्। अविशेषकरो यस्मात् तस्मादेनं त्यजाम्यहम्॥
17तमादित्योऽनुपर्येति सततं ज्योतिषां वरः। चन्द्रमाश्च सनक्षत्रो वायुश्चैव प्रदक्षिणः॥
18स पर्वतो महाराज दिव्यपुष्पफलान्वितः। भवनैरावृतः सर्वैर्जाम्बूनदपरिष्कृतैः॥
19तत्र देवगणा राजन् गन्धर्वासुरराक्षसाः। अप्सरोगणसंयुक्ताः शैले क्रीडन्ति सर्वदा॥
20तत्र ब्रह्मा च रुद्रश्च शक्रश्चापि सुरेश्वरः। समेत्य विविधैर्यज्ञैर्यजन्तेऽनेकदक्षिणैः॥
21तुम्बुरु रदश्चैव विश्वावसुर्हहा हुहूः। अभिगम्यामरश्रेष्ठांस्तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः॥
22सप्तर्षयो महात्मानः कश्यपश्च प्रजापतिः। तत्र गच्छन्ति भद्रं ते सदा पर्वणि पर्वणि॥
23तस्यैव मूर्धन्युशनाः काव्यो दैत्यैर्महीपते। इमानि तस्य रत्नानि तस्येमे रत्नपर्वताः॥
24तस्मात् कुबेरो भगवांश्चतुर्थं भागमश्नुते। ततः कलांशं वित्तस्य मनुष्येभ्यः प्रयच्छति॥
25पार्श्वे तस्योत्तरे दिव्यं सर्वर्तुकुसुमैश्चितम्। कर्णिकारवनं रम्यं शिलाजालसमुद्गतम्॥
26तत्र साक्षात् पशुपतिर्दिव्यैर्भूतैः समावृतः। उमासहायो भगवान् रमते भूतभावनः॥
27कर्णिकारमयीं मालां बिभ्रत्पादावलम्बिनीम्। त्रिभित्रैः कृतोद्योतस्त्रिभिः सूर्यैरिवोदितैः॥
28तमुग्रतपसः सिद्धाः सुव्रताः सत्यवादिनः। पश्यन्ति न हि दुर्वृत्तैः शक्यो द्रष्टुं महेश्वरः॥
29तस्य शैलस्य शिखरात् क्षीरधारा नरेश्वर। विश्वरूपापरिमिता भीमनिर्घातनि:स्वनः॥ पुण्या पुण्यतमैर्जुष्टा गङ्गा भागीरथी शुभा। प्लवन्तीव प्रवेगेन ह्रदे चन्द्रमसः शुभे॥
30तया ह्युत्पादित: पुण्यः स ह्रदः सागरोपमः। तां धारयामास तदा दुर्धरा पर्वतैरपि॥ शतं वर्षसहस्राणां शिरसैव पिनाकधूक्। मरोस्तु पश्चिमे भागे केतुमालो महीपते॥
31जम्बूखण्डस्तु तत्रैव सुमहान् नन्दनोयमः। आयुर्दश सहस्राणि वर्षाणां तत्र भारत॥
32सुवर्णवर्णाश्च नराः स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः। अनामया वीतशोका नित्यं मुदितमानसाः॥
33जायन्ते मानवास्तत्र निष्टप्तकनकप्रभाः। गन्धमादनशृङ्गेयु कुबेरः सह राक्षसैः॥ संवृतोऽप्सरसा सङ्घर्मोदते गुह्यकाधिपः। गन्धमादनपादेषु परेष्वपरगण्डिकाः॥
34तत्र हृष्टा नरा राजंस्तेजोयुक्ता महाबलाः। स्त्रियश्चोत्पलवर्णाभाः सर्वाः सुप्रियदर्शनाः॥
35नीलात् परतरं श्वेतं श्वेताद्धैरण्यकं परम्। वर्षमैरावतं राजन् नानाजनपदावृतम्॥
36धनु:संस्थे महाराज द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरे। इलावृतं मध्यमं तु पञ्च वर्षाणि चैव हि॥
37उत्तरोत्तरमेतेभ्यो वर्षमुद्रिच्यते गुणैः। आयुःप्रमाणमारोग्यं धर्मतः कामतोऽर्थतः॥
38समन्वितानि भूतानि तेषु वर्षेषु भारत। एवमेषा महाराज पर्वतैः पृथिवी चिता।॥
39हेमकूटस्तु सुमहान् कैलासो नाम पर्वतः। यत्र वैश्रवणो राजन् गुह्यकैः सह मोदते॥
40अस्त्युत्तरेण कैलासं मैनाकं पर्वतं प्रति। हिरण्यशृङ्गः सुमहान् दिव्यो मणिमयो गिरिः॥
41तस्य पार्श्वे महद् दिव्यं शुभं काञ्चनवालुकम्। रम्यं बिन्दुसरो नाम यत्र राजा भगीरथ॥ द्रष्टुं भागीरथीं गङ्गामुवास बहुलाः समाः। यूपा मणिमयास्तत्र चैत्याचापि हिरण्मयाः॥
42तत्रेष्ट्वा तु गतः सिद्धिं सहस्राक्षो महायशाः। स्रष्टा भूतपतिर्यत्र सर्वलोकैः सनातनः॥
43उपास्यते तिग्मतेजा यत्र भूतैः समन्ततः। नरनारायणौ ब्रह्मा मनुः स्थाणुश्च पञ्चमः॥
44तत्र दिव्या त्रिपथगा प्रथमं तु प्रतिष्ठिता। ब्रह्मलोकादपक्रान्ता सप्तधा प्रतिपद्यते॥ वस्वोकसारा नलिनी पावनी च सरस्वती। जम्बूनदी च सीता च गङ्गा सिन्धुश्च सप्तमी॥
45अचिन्त्या दिव्यसंकाशा प्रभोरेषैव संविधिः। उपासते यत्र सत्रं सहस्रयुगपर्यये।॥
46दृश्यादृश्या च भवति तत्र तत्र सरस्वती। एता दिव्याः सप्तगङ्गास्त्रिषु लोकेषु विश्रुताः॥
47रक्षांसि वै हिमवति हेमकूटे तु गुह्यकाः। सर्प नागाश्च निषधे गोकर्णं च तपोवनम्॥
48देवासुराणां सर्वेषां श्वेतपर्वत उच्यते। गन्धर्वा निषधे नित्यं नीले ब्रह्मपर्यस्तथा।।
49शृङ्गवांस्तु महाराज देवानां प्रतिसंचरः॥ इत्येतानि महाराज सप्त वर्षाणि भागशः।
50भूतान्युपनिविष्टानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च॥ तेषामृद्धिर्बहुविधा दृश्यते दैवमानुषी।
51अशक्या परिसंख्यातुं श्रद्धेया तु बुभूषता॥ यां तु पृच्छसि मां राजन् दिव्यामेतां शशाकृतिम्।
52पार्श्वे शशस्य द्वे वर्षे उक्ते ये दक्षिणोत्तरे। कर्णौ तु नागद्वीपश्च काश्यपद्वीप एव च।॥ ताम्रपर्णः शिरो राजञ्छीमान् मलयपर्वतः। एतद् द्वितीयं द्वीपस्य दृश्यते शशसंस्थितम्॥
English
1Dhritarashtra said O Sanjaya, you are intelligent, you know the truth, you have duly given me in brief the description of the island. Tell us now of the island in detail.
2Tell us now of the dimension of that portion of the land that looks like a hare. You may then describe the portion that looks like the pipal tree.
3Having thus said by the king, Sanjaya spoke these words:
4Sanjaya said Stretching from east to west, there are six mountains that are all equal and that extend from the eastern to the western sea.
5They are named Himavat, Hemakut that foremost of mountains Nishadha, Nila that abounds in Vaidurya gems, Shveta, as white as the moon,
6And Shringavat which is made of all kinds of metals. O king, these are the six mountains ever frequented by the Siddhas and the Charanas.
7The space between them extends cne thousand Yojanas. There are many delightful kingdoms thereon. O descendant of Bharata, these divisions are called Varshas.
8In all these kingdoms live creatures of various kinds. This is the Varsha called after Bharata, Next to it the Varsha called after Himavat.
9The land that is beyond Hemakuta is called Harivarsha; south of the Nila mountain and the north of the Nishadha.
10Is a mountain, O king, called Malyavat that extends from east to west. Beyond Malyavat is the mountain called the Gandhamadana.
11Between these two (mountains) is a round mountain called Meru which is made of gold. It is as effulgent as the morning sun; it is like fire without smoke.
12It is eighty-four thousand Yojanas high. O king, its depth is eighty-four thousand Yojanas.
13It stands carrying the worlds above, below and transversely. O lord, by the side of Meru are situated four islands.
14Namely Bhadrashva, Ketumala, Jambudvipa also called Bharata, and Uttara Kuru which is the abode of the pious.
15The bird Sumukha, the son of Suparna (Garuda), seeing that all the birds on the Meru were of golden plumage, reflected.
16"I shall go away from this mountain, because there is no difference there between good, indifferent and bad birds".
17That foremost of luminaries, the sun, always goes round the Meru, so does the moon with his attendant constellations so does also Vayu.
18O king, that mountain possesses celestial fruits and flowers; it is covered all over with houses made of burnished gold.
19O king, there on that mountain the celestial, the Gandharvas, the Asuras and the Rakshasas with the Apasaras always come to sport.
20There Brahma, Rudra, and Shakra the lord of the celestial, meet together and perform various kinds of sacrifices with large Dakshinas.
21Tamburu, and Narada, Vishvavasu and the Hahas and the Huhus went there and adored the foremost of the celestial with various hymns.
22The illustrious seven Rishis and Kashyapa, the lord of creatures, go there on every Parva day.
23On the summit of that mountain, Ushanas, otherwise called the Poet, sports with the Dailyas. The jewels and gems and all precious stones belong to Meru.
24A fourth part of them is enjoyed by Kubera. Only a sixteenth part he gives away to men to be enjoyed by them.
25On the northern side of Meru there is a charming and beautiful forest of Karnikaras. It is ever covered with the flowers of every season. It occupies a range of hills.
26There sports the illustrious Pashupati, the creator of all things, surrounded by his celestial attendants and accompanied by Uma.
27He wears a garland of Karnikars flowers round his neck which reaches down his feet and which blazes with radiance with his three eyes resembling three suns.
28The Siddhas who are truthful, who are of excellent vows and austere asceticism can see him. Maheshvara is incapable of being seen by men of bad conduct.
29O king, from the summit of that mountain issues forth like a stream of milk the sacred and immeasurable Ganga of universal form resorted to by the pious. She falls with great force and fearful noise in the charming lake of Chandramas.
30That sacred lake like an ocean has been formed by Ganga herself. Ganga, incapable of being held by even the mountains, was held for one thousand years by the wilder of Pinaka on his head. O king, on the western side of the Meru is Ketumala.
31Here is also Jambukhanda, O king, which is greatly populated. O descendant of Bharata, the length of human life there is ten thousand years.
32The men are of golden complexion. Women are all like Apsaras. All the persons are without sickness, and grief, and are always cheerful.
33The men born there possess effulgence like that of the melted gold. On the Gandhamadana the lord of Guhyakas, Kubera, with many Rakshasas and Apsaras passes his time in happiness. By the sides of the Gandhamadana there are many smaller mountains and hills.
34The length of human life there is eleven thousand years. O king, the men there are cheerful, and possess great energy and great strength. The women are all of the complexion of the lotus. They are exceedingly beautiful.
35Beyond the Nila (mountain) is Shveta; beyond Shveta is Hiranyaka, beyond Hiranyaka is Airavata abounding in many countries.
36O king, the last Varsha in the north and Bharata Varsha in the south are both of the form of a bow. Ilavrita is situated in the very middle of the five Varshas.
37Amongst these seven Varshas, the one that is furthest north excels the one immediate south to it as regards its many features such as the length of life, stature, wealth, piety, pleasure and profit.
38O descendant of Bharata, in these Varshas, creatures all live together. O king, the earth is thus covered with mountains.
39The great mountain of Hemakuta is also called Kailasa where, ( king, Vaishravana delightedly sports with his Guhyakas.
40Immediately north of Kailasa and near the mountain Mainaka, there is a great and beautiful mountain called Manimeya which possesses golden peaks.
41Near this mountain there is a large, celestial and delightful lake called Bindusara with golden sands. There king Bhagiratha, seeing Ganga who is called after his name, lived for many years. There are innumerable sacrificial stakes made of gems and Chaitya trees made of gold.
42It was there that of greatly renowned Indra obtained success by performing sacrifices. There the lord of all creatures, the eternal creator of all the worlds.
43Endued with supreme energy, surrounded by his ghostly attendants, is adored. There Nara and Narayana and Brahma and Manu and Sthanu are ever present.
44There the celestial river Ganga, of three currents, issues out of the region of Brahima. There she first appeared. Then dividing herself into seven streams she became Vasvokasara, Nalini, the sin-cleansing Sarasvati, Jambunadi, Sita, Ganga and Sindhu.
45The supreme lord has himself made all the arrangements as regards this inconceivable and celestial river. It is there that sacrifices have been performed on thousand of occasions at the revolution of the Yugas.
46As regards the Sarasvati, in some parts she becomes visible and in some parts she disappears. This celestial seven Gangas is known all over the three worlds.
47The Rakshasas live on the Himavat, the Guhyakas on Hemakuta and the Nagas on the Nishadha and the ascetics on the Gokarna.
48The Shveta mountain is said to be the abode of the celestial and celestial and the Asuras. The Gandharvas live on the Nishadha and the Brahmana Rishis on the Nila.
49The mountain of Shringavat is considered to be the resort of the celestial. O king of kings, these are the seven Varshas of the world as they are divided.
50Various mobile and immobile creatures are all placed in them. Various sorts of prosperity, both providential and human are noticeable in them.
51They cannot be counted. Those that are desirous of their own welfare believe in all this. I have now narrated to you the delightful region that is in the form of a hare which you asked me.
52At the end of the region are the two Varshas, namely one on the north and the other on the south. Then again the two islands Nagadvipa and Kashyapadvipa are the two cars of this region of the form of a hare. O king, the beautiful mountain of Malaya, with stones like plates of copper, forms the second part of Jambudvipa. This makes it look like a hare.
Hindi
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे संजय, तुम बुद्धिमान् हो, तुम सत्य को जानते हो; तुमने मुझे उस द्वीप का संक्षिप्त वर्णन विधिपूर्वक सुना दिया। अब हमें उस द्वीप के विषय में विस्तार से बताओ।
2अब हमें भूमि के उस भाग का विस्तार बताओ जो खरगोश के समान दिखाई देता है। तत्पश्चात् तुम उस भाग का वर्णन कर सकते हो जो पीपल के वृक्ष के समान दिखाई देता है।
3राजा द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर संजय ने ये वचन कहे —
4संजय ने कहा — पूर्व से पश्चिम तक फैले हुए छह पर्वत हैं, जो सब समान हैं और जो पूर्वी समुद्र से पश्चिमी समुद्र तक विस्तृत हैं।
5उनके नाम हैं — हिमवत्, हेमकूट, पर्वतों में श्रेष्ठ निषध, वैदूर्य मणियों से भरा हुआ नील, चन्द्रमा के समान श्वेत श्वेत पर्वत,
6और शृंगवान्, जो सब प्रकार की धातुओं से बना है। हे राजन्, ये वे छह पर्वत हैं जहाँ सिद्ध और चारण सदा आते-जाते रहते हैं।
7उनके बीच का अन्तर एक सहस्र योजन तक फैला है। उन पर अनेक रमणीय राज्य हैं। हे भरतवंशी, इन विभागों को वर्ष कहा जाता है।
8इन समस्त राज्यों में विविध प्रकार के प्राणी रहते हैं। यह वह वर्ष है जो भरत के नाम पर कहलाता है। उसके पश्चात् वह वर्ष है जो हिमवत् के नाम पर कहलाता है।
9जो भूमि हेमकूट के परे है, वह हरिवर्ष कहलाती है; वह नील पर्वत के दक्षिण और निषध के उत्तर में है।
10हे राजन्, वहाँ माल्यवान् नामक एक पर्वत है जो पूर्व से पश्चिम तक फैला हुआ है। माल्यवान् के परे गन्धमादन नामक पर्वत है।
11इन दोनों (पर्वतों) के बीच मेरु नामक एक गोल पर्वत है, जो स्वर्ण का बना हुआ है। वह प्रातःकालीन सूर्य के समान तेजस्वी है; वह धुएँ रहित अग्नि के समान है।
12वह चौरासी सहस्र योजन ऊँचा है। हे राजन्, उसकी गहराई भी चौरासी सहस्र योजन है।
13वह ऊपर, नीचे और तिरछे स्थित लोकों को धारण करता हुआ खड़ा है। हे स्वामी, मेरु के पार्श्व में चार द्वीप स्थित हैं।
14अर्थात् भद्राश्व, केतुमाल, जम्बूद्वीप जिसे भारत भी कहते हैं, तथा उत्तर कुरु, जो पुण्यात्माओं का निवास है।
15सुपर्ण (गरुड़) के पुत्र सुमुख नामक पक्षी ने यह देखकर कि मेरु पर के समस्त पक्षी स्वर्ण के पंखों वाले हैं, विचार किया —
16"मैं इस पर्वत से चला जाऊँगा, क्योंकि यहाँ अच्छे, साधारण और बुरे पक्षियों में कोई भेद ही नहीं है।"
17ज्योतिर्मयों में श्रेष्ठ सूर्य सदा मेरु की परिक्रमा करता है; उसी प्रकार अपने अनुचर नक्षत्रों सहित चन्द्रमा भी, और उसी प्रकार वायु भी।
18हे राजन्, उस पर्वत पर दिव्य फल और फूल हैं; वह चारों ओर से चमकते हुए स्वर्ण के बने भवनों से आच्छादित है।
19हे राजन्, उस पर्वत पर देवता, गन्धर्व, असुर और राक्षस अप्सराओं सहित सदा क्रीड़ा करने आते हैं।
20वहाँ ब्रह्मा, रुद्र और देवताओं के स्वामी शक्र (इन्द्र) एकत्र होकर विशाल दक्षिणाओं वाले विविध प्रकार के यज्ञ करते हैं।
21तुम्बुरु, नारद, विश्वावसु तथा हाहा और हूहू वहाँ गए और उन्होंने विविध स्तोत्रों से देवश्रेष्ठ की स्तुति की।
22यशस्वी सप्तर्षि और प्रजापति कश्यप प्रत्येक पर्व के दिन वहाँ जाते हैं।
23उस पर्वत के शिखर पर उशना, जो कवि भी कहलाते हैं, दैत्यों के साथ क्रीड़ा करते हैं। रत्न, मणियाँ और समस्त बहुमूल्य पत्थर मेरु के ही हैं।
24उनका चौथा भाग कुबेर भोगते हैं। उसका केवल सोलहवाँ भाग वे मनुष्यों को भोगने के लिए देते हैं।
25मेरु के उत्तरी पार्श्व में कर्णिकारों का एक रमणीय और सुन्दर वन है। वह सदा प्रत्येक ऋतु के फूलों से आच्छादित रहता है। वह पहाड़ियों की एक शृंखला को घेरे हुए है।
26वहाँ सृष्टि के रचयिता यशस्वी पशुपति अपने दिव्य गणों से घिरे और उमा के साथ क्रीड़ा करते हैं।
27वे गले में कर्णिकार के फूलों की माला धारण करते हैं, जो उनके चरणों तक लटकती है और जो तीन सूर्यों के समान उनके तीन नेत्रों के साथ तेज से जगमगाती है।
28जो सिद्ध सत्यवादी हैं, जो उत्तम व्रतों और कठोर तपस्या वाले हैं, वे ही उन्हें देख सकते हैं। दुराचारी मनुष्यों के लिए महेश्वर के दर्शन असम्भव हैं।
29हे राजन्, उस पर्वत के शिखर से दूध की धारा के समान पवित्र और अपरिमेय, विश्वरूपा गंगा निकलती है, जिसका पुण्यात्मा जन आश्रय लेते हैं। वह महान् वेग और भयंकर नाद के साथ चन्द्रमा के रमणीय सरोवर में गिरती है।
30समुद्र के समान वह पवित्र सरोवर स्वयं गंगा द्वारा ही बनाया गया है। गंगा, जिन्हें पर्वत तक धारण नहीं कर सके, पिनाकधारी (शिव) ने एक सहस्र वर्ष तक अपने मस्तक पर धारण किया। हे राजन्, मेरु के पश्चिमी पार्श्व में केतुमाल है।
31हे राजन्, यहीं जम्बूखण्ड भी है, जो अत्यन्त जनाकीर्ण है। हे भरतवंशी, वहाँ मनुष्य की आयु दस सहस्र वर्ष है।
32वहाँ के पुरुष स्वर्ण के वर्ण वाले हैं। स्त्रियाँ सब अप्सराओं के समान हैं। सब व्यक्ति रोग और शोक से रहित हैं, और सदा प्रसन्न रहते हैं।
33वहाँ जन्म लेने वाले पुरुष पिघले हुए स्वर्ण के समान तेज धारण करते हैं। गन्धमादन पर गुह्यकों के स्वामी कुबेर अनेक राक्षसों और अप्सराओं सहित सुखपूर्वक समय बिताते हैं। गन्धमादन के पार्श्व में अनेक छोटे पर्वत और पहाड़ियाँ हैं।
34वहाँ मनुष्य की आयु ग्यारह सहस्र वर्ष है। हे राजन्, वहाँ के पुरुष प्रसन्नचित्त हैं, और महान् ओज तथा महान् बल से सम्पन्न हैं। स्त्रियाँ सब कमल के वर्ण वाली हैं। वे अत्यन्त सुन्दरी हैं।
35नील (पर्वत) के परे श्वेत है; श्वेत के परे हिरण्यक है; हिरण्यक के परे ऐरावत है, जो अनेक देशों से भरा हुआ है।
36हे राजन्, उत्तर का अन्तिम वर्ष और दक्षिण का भारतवर्ष — दोनों धनुष के आकार के हैं। इलावृत पाँचों वर्षों के ठीक मध्य में स्थित है।
37इन सात वर्षों में जो सबसे उत्तर में है, वह आयु, कद, धन, धर्म, सुख और अर्थ — इन अनेक विशेषताओं में अपने से ठीक दक्षिण वाले से श्रेष्ठ है।
38हे भरतवंशी, इन वर्षों में समस्त प्राणी एक साथ रहते हैं। हे राजन्, इस प्रकार पृथ्वी पर्वतों से आच्छादित है।
39हेमकूट का महान् पर्वत कैलास भी कहलाता है, जहाँ हे राजन्, वैश्रवण (कुबेर) अपने गुह्यकों के साथ आनन्दपूर्वक क्रीड़ा करते हैं।
40कैलास के ठीक उत्तर में और मैनाक पर्वत के निकट मणिमय नामक एक महान् और सुन्दर पर्वत है, जिसके शिखर स्वर्ण के हैं।
41इस पर्वत के निकट बिन्दुसर नामक एक विशाल, दिव्य और रमणीय सरोवर है, जिसकी बालू स्वर्ण की है। वहाँ राजा भगीरथ अपने नाम पर कहलाने वाली गंगा को देखते हुए अनेक वर्ष रहे। वहाँ मणियों के बने असंख्य यूप और स्वर्ण के बने चैत्य वृक्ष हैं।
42वहीं महायशस्वी इन्द्र ने यज्ञ करके सिद्धि प्राप्त की थी। वहीं समस्त प्राणियों के स्वामी, समस्त लोकों के सनातन रचयिता —
43परम ओज से युक्त और अपने भूतगणों से घिरे हुए (शिव) की पूजा होती है। वहाँ नर और नारायण, ब्रह्मा, मनु और स्थाणु सदा उपस्थित रहते हैं।
44वहाँ त्रिधारा वाली दिव्य नदी गंगा ब्रह्मलोक से निकलती है। वहीं वह सर्वप्रथम प्रकट हुई। फिर सात धाराओं में विभाजित होकर वह वस्वौकसारा, नलिनी, पापनाशिनी सरस्वती, जम्बूनदी, सीता, गंगा और सिन्धु बनी।
45इस अचिन्त्य और दिव्य नदी के विषय में समस्त व्यवस्था स्वयं परमेश्वर ने ही की है। वहीं युगों के परिवर्तन पर सहस्रों अवसरों पर यज्ञ किए गए हैं।
46जहाँ तक सरस्वती का प्रश्न है, वह कहीं दिखाई देती है और कहीं लुप्त हो जाती है। यह दिव्य सप्तगंगा तीनों लोकों में विख्यात है।
47राक्षस हिमवत् पर रहते हैं, गुह्यक हेमकूट पर, नाग निषध पर और तपस्वी गोकर्ण पर।
48श्वेत पर्वत देवताओं तथा असुरों का निवास कहा जाता है। गन्धर्व निषध पर रहते हैं और ब्रह्मर्षि नील पर।
49शृंगवान् पर्वत देवताओं का आश्रय माना जाता है। हे राजाधिराज, ये संसार के सात वर्ष हैं, जैसे वे विभाजित हैं।
50विविध जंगम और स्थावर प्राणी सब उन्हीं में स्थित हैं। उनमें दैविक तथा मानवीय — दोनों प्रकार की विविध समृद्धियाँ दिखाई देती हैं।
51उन्हें गिना नहीं जा सकता। जो अपने कल्याण के इच्छुक हैं, वे इस सबमें विश्वास करते हैं। जिस खरगोश के आकार वाले रमणीय प्रदेश के विषय में आपने मुझसे पूछा था, उसका वर्णन मैंने अब आपको सुना दिया।
52उस प्रदेश के अन्त में दो वर्ष हैं — अर्थात् एक उत्तर में और दूसरा दक्षिण में। फिर नागद्वीप और कश्यपद्वीप — ये दोनों द्वीप खरगोश के आकार वाले इस प्रदेश के दो कान हैं। हे राजन्, ताँबे की पट्टियों के समान पत्थरों वाला सुन्दर मलय पर्वत जम्बूद्वीप का दूसरा भाग बनाता है। इसी से वह खरगोश के समान दिखाई देता है।
Nepali
1धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, तिमी बुद्धिमान् छौ, तिमी सत्यलाई जान्दछौ; तिमीले मलाई त्यस द्वीपको सङ्क्षिप्त वर्णन विधिपूर्वक सुनाइदियौ। अब हामीलाई त्यस द्वीपका विषयमा विस्तारपूर्वक बताऊ।
2अब हामीलाई भूमिको त्यस भागको विस्तार बताऊ जो खरायोजस्तै देखिन्छ। त्यसपछि तिमीले त्यस भागको वर्णन गर्न सक्छौ जो पीपलको रूखजस्तै देखिन्छ।
3राजाद्वारा यसरी भनिएपछि सञ्जयले यी वचन भने —
4सञ्जयले भने — पूर्वदेखि पश्चिमसम्म फैलिएका छ पर्वत छन्, जो सबै समान छन् र जो पूर्वी समुद्रदेखि पश्चिमी समुद्रसम्म विस्तृत छन्।
5तिनका नाम हुन् — हिमवत्, हेमकूट, पर्वतहरूमा श्रेष्ठ निषध, वैदूर्य मणिले भरिएको नील, चन्द्रमाजस्तै सेतो श्वेत पर्वत,
6र शृङ्गवान्, जो सबै प्रकारका धातुबाट बनेको छ। हे राजन्, यी ती छ पर्वत हुन् जहाँ सिद्ध र चारणहरू सधैँ आउजाउ गरिरहन्छन्।
7तिनको बीचको अन्तर एक हजार योजनसम्म फैलिएको छ। तिनमा अनेक रमणीय राज्य छन्। हे भरतवंशी, यी विभागलाई वर्ष भनिन्छ।
8यी सम्पूर्ण राज्यमा विविध प्रकारका प्राणी बस्छन्। यो त्यो वर्ष हो जो भरतको नामबाट कहलिन्छ। त्यसपछि त्यो वर्ष छ जो हिमवत्को नामबाट कहलिन्छ।
9जुन भूमि हेमकूटभन्दा पर छ, त्यो हरिवर्ष कहलिन्छ; त्यो नील पर्वतको दक्षिण र निषधको उत्तरमा छ।
10हे राजन्, त्यहाँ माल्यवान् नामक एउटा पर्वत छ जो पूर्वदेखि पश्चिमसम्म फैलिएको छ। माल्यवान्भन्दा पर गन्धमादन नामक पर्वत छ।
11यी दुवै (पर्वत)को बीचमा मेरु नामक एउटा गोलो पर्वत छ, जो सुनको बनेको छ। त्यो बिहानको सूर्यजस्तै तेजस्वी छ; त्यो धूवाँरहित आगोजस्तै छ।
12त्यो चौरासी हजार योजन अग्लो छ। हे राजन्, त्यसको गहिराइ पनि चौरासी हजार योजन छ।
13त्यो माथि, तल र तेर्सो रहेका लोकहरूलाई धारण गर्दै उभिएको छ। हे स्वामी, मेरुको छेउमा चार द्वीप अवस्थित छन्।
14अर्थात् भद्राश्व, केतुमाल, जम्बूद्वीप जसलाई भारत पनि भनिन्छ, तथा उत्तर कुरु, जो पुण्यात्माहरूको निवास हो।
15सुपर्ण (गरुड)का पुत्र सुमुख नामक पक्षीले यो देखेर कि मेरुमाथिका सम्पूर्ण पक्षी सुनका प्वाँख भएका छन्, विचार गरे —
16"म यस पर्वतबाट जानेछु, किनभने यहाँ राम्रा, साधारण र नराम्रा पक्षीहरूमा कुनै भेद नै छैन।"
17ज्योतिर्मयहरूमा श्रेष्ठ सूर्यले सधैँ मेरुको परिक्रमा गर्छ; त्यसै गरी आफ्ना अनुचर नक्षत्रसहित चन्द्रमाले पनि, र त्यसै गरी वायुले पनि।
18हे राजन्, त्यस पर्वतमा दिव्य फल र फूल छन्; त्यो चारैतिरबाट टल्किरहेको सुनका बनेका भवनले ढाकिएको छ।
19हे राजन्, त्यस पर्वतमा देवता, गन्धर्व, असुर र राक्षसहरू अप्सरासहित सधैँ क्रीडा गर्न आउँछन्।
20त्यहाँ ब्रह्मा, रुद्र र देवताहरूका स्वामी शक्र (इन्द्र) जम्मा भई विशाल दक्षिणा भएका विविध प्रकारका यज्ञ गर्छन्।
21तुम्बुरु, नारद, विश्वावसु तथा हाहा र हूहू त्यहाँ गए र तिनीहरूले विविध स्तोत्रले देवश्रेष्ठको स्तुति गरे।
22यशस्वी सप्तर्षि र प्रजापति कश्यप प्रत्येक पर्वको दिन त्यहाँ जान्छन्।
23त्यस पर्वतको शिखरमा उशना, जसलाई कवि पनि भनिन्छ, दैत्यहरूसँग क्रीडा गर्छन्। रत्न, मणि र सम्पूर्ण बहुमूल्य पत्थर मेरुकै हुन्।
24तिनको चौथो भाग कुबेरले भोग्छन्। त्यसको केवल सोह्रौँ भाग उनी मानिसहरूलाई भोग्नका लागि दिन्छन्।
25मेरुको उत्तरी छेउमा कर्णिकारहरूको एउटा रमणीय र सुन्दर वन छ। त्यो सधैँ प्रत्येक ऋतुका फूलले ढाकिएको रहन्छ। त्यसले पहाडहरूको एउटा शृङ्खलालाई घेरेको छ।
26त्यहाँ सृष्टिका रचयिता यशस्वी पशुपति आफ्ना दिव्य गणहरूले घेरिएर र उमासँग क्रीडा गर्छन्।
27उनी गलामा कर्णिकारका फूलको माला धारण गर्छन्, जो उनका चरणसम्म झुण्डिन्छ र जो तीन सूर्यजस्तै उनका तीन नेत्रसँगै तेजले जगमगाउँछ।
28जो सिद्धहरू सत्यवादी छन्, जो उत्तम व्रत र कठोर तपस्या भएका छन्, तिनीहरूले मात्र उनलाई देख्न सक्छन्। दुराचारी मानिसहरूका लागि महेश्वरको दर्शन असम्भव छ।
29हे राजन्, त्यस पर्वतको शिखरबाट दूधको धारजस्तै पवित्र र अपरिमेय, विश्वरूपा गङ्गा निस्कन्छिन्, जसको आश्रय पुण्यात्माहरूले लिन्छन्। उनी महान् वेग र भयङ्कर नादका साथ चन्द्रमाको रमणीय सरोवरमा खस्छिन्।
30समुद्रजस्तै त्यो पवित्र सरोवर स्वयं गङ्गाद्वारा नै बनाइएको हो। गङ्गालाई, जसलाई पर्वतले समेत धारण गर्न सकेनन्, पिनाकधारी (शिव)ले एक हजार वर्षसम्म आफ्नो शिरमा धारण गरे। हे राजन्, मेरुको पश्चिमी छेउमा केतुमाल छ।
31हे राजन्, यहीँ जम्बूखण्ड पनि छ, जो अत्यन्त जनाकीर्ण छ। हे भरतवंशी, त्यहाँ मानिसको आयु दस हजार वर्ष छ।
32त्यहाँका पुरुषहरू सुनको वर्णका छन्। स्त्रीहरू सबै अप्सराजस्तै छन्। सबै व्यक्ति रोग र शोकबाट रहित छन्, र सधैँ प्रसन्न रहन्छन्।
33त्यहाँ जन्म लिने पुरुषहरूले पग्लिएको सुनजस्तै तेज धारण गर्छन्। गन्धमादनमा गुह्यकहरूका स्वामी कुबेर अनेक राक्षस र अप्सरासहित सुखपूर्वक समय बिताउँछन्। गन्धमादनको छेउमा अनेक साना पर्वत र पहाड छन्।
34त्यहाँ मानिसको आयु एघार हजार वर्ष छ। हे राजन्, त्यहाँका पुरुषहरू प्रसन्नचित्त छन्, र महान् ओज तथा महान् बलले सम्पन्न छन्। स्त्रीहरू सबै कमलको वर्णकी छन्। तिनीहरू अत्यन्त सुन्दरी छन्।
35नील (पर्वत)भन्दा पर श्वेत छ; श्वेतभन्दा पर हिरण्यक छ; हिरण्यकभन्दा पर ऐरावत छ, जो अनेक देशले भरिएको छ।
36हे राजन्, उत्तरको अन्तिम वर्ष र दक्षिणको भारतवर्ष — दुवै धनुको आकारका छन्। इलावृत पाँचै वर्षको ठीक बीचमा अवस्थित छ।
37यी सात वर्षमध्ये जो सबैभन्दा उत्तरमा छ, त्यो आयु, कद, धन, धर्म, सुख र अर्थ — यी अनेक विशेषतामा आफूभन्दा ठीक दक्षिणकोभन्दा श्रेष्ठ छ।
38हे भरतवंशी, यी वर्षहरूमा सम्पूर्ण प्राणी सँगै बस्छन्। हे राजन्, यसरी पृथ्वी पर्वतहरूले ढाकिएको छ।
39हेमकूटको महान् पर्वतलाई कैलास पनि भनिन्छ, जहाँ हे राजन्, वैश्रवण (कुबेर) आफ्ना गुह्यकहरूसँग आनन्दपूर्वक क्रीडा गर्छन्।
40कैलासको ठीक उत्तरमा र मैनाक पर्वतको नजिक मणिमय नामक एउटा महान् र सुन्दर पर्वत छ, जसका शिखर सुनका छन्।
41यस पर्वतको नजिक बिन्दुसर नामक एउटा विशाल, दिव्य र रमणीय सरोवर छ, जसको बालुवा सुनको छ। त्यहाँ राजा भगीरथ आफ्नै नामबाट कहलिने गङ्गालाई हेर्दै अनेक वर्ष बसे। त्यहाँ मणिका बनेका असङ्ख्य यूप र सुनका बनेका चैत्य वृक्ष छन्।
42त्यहीँ महायशस्वी इन्द्रले यज्ञ गरेर सिद्धि प्राप्त गरेका थिए। त्यहीँ सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी, सम्पूर्ण लोकका सनातन रचयिता —
43परम ओजले युक्त र आफ्ना भूतगणले घेरिएका (शिव)को पूजा हुन्छ। त्यहाँ नर र नारायण, ब्रह्मा, मनु र स्थाणु सधैँ उपस्थित रहन्छन्।
44त्यहाँ त्रिधारा भएकी दिव्य नदी गङ्गा ब्रह्मलोकबाट निस्कन्छिन्। त्यहीँ उनी सर्वप्रथम प्रकट भइन्। त्यसपछि सात धारामा विभाजित भई उनी वस्वौकसारा, नलिनी, पापनाशिनी सरस्वती, जम्बूनदी, सीता, गङ्गा र सिन्धु बनिन्।
45यस अचिन्त्य र दिव्य नदीका विषयमा सम्पूर्ण व्यवस्था स्वयं परमेश्वरले नै गरेका हुन्। त्यहीँ युगहरूको परिवर्तनमा हजारौँ अवसरमा यज्ञ गरिएका छन्।
46जहाँसम्म सरस्वतीको कुरा छ, उनी कतै देखिन्छिन् र कतै लुप्त हुन्छिन्। यो दिव्य सप्तगङ्गा तीनै लोकमा विख्यात छ।
47राक्षसहरू हिमवत्मा बस्छन्, गुह्यकहरू हेमकूटमा, नागहरू निषधमा र तपस्वीहरू गोकर्णमा।
48श्वेत पर्वतलाई देवता तथा असुरहरूको निवास भनिन्छ। गन्धर्वहरू निषधमा बस्छन् र ब्रह्मर्षिहरू नीलमा।
49शृङ्गवान् पर्वतलाई देवताहरूको आश्रय मानिन्छ। हे राजाधिराज, यी संसारका सात वर्ष हुन्, जसरी ती विभाजित छन्।
50विविध जङ्गम र स्थावर प्राणी सबै तिनैमा अवस्थित छन्। तिनमा दैविक तथा मानवीय — दुवै प्रकारका विविध समृद्धि देखिन्छन्।
51तिनलाई गन्न सकिँदैन। जो आफ्नो कल्याणका इच्छुक छन्, तिनीहरूले यो सबैमा विश्वास गर्छन्। जुन खरायोको आकारको रमणीय प्रदेशका विषयमा तपाईंले मलाई सोध्नुभएको थियो, त्यसको वर्णन मैले अब तपाईंलाई सुनाइदिएँ।
52त्यस प्रदेशको अन्त्यमा दुई वर्ष छन् — अर्थात् एउटा उत्तरमा र अर्को दक्षिणमा। अनि नागद्वीप र कश्यपद्वीप — यी दुई द्वीप खरायोको आकारको यस प्रदेशका दुई कान हुन्। हे राजन्, तामाका पाताजस्ता ढुङ्गा भएको सुन्दर मलय पर्वतले जम्बूद्वीपको दोस्रो भाग बनाउँछ। यसैले त्यो खरायोजस्तै देखिन्छ।