Sanjayayana Parva — The mission from Dhritarashtra
Volume III — Virata & Udyoga Parva · Chapter 94
Sanskrit
1धृतराष्ट्र उवाच प्राप्तानाहुः संजय पाण्डपुत्रानुपप्लव्ये तान् विजानीहि गत्वा। अजातशत्रु च समाजयेथा दिष्ट्याऽऽनह्य स्थानमुपस्थितस्त्वम्॥
2सर्वान् वदेः संजय स्वस्तिमन्तः कृच्छ्रे वासमतदर्हान् निरुष्य। तेषां शान्तिर्विद्यतेऽस्मासु शीघ्रं मिथ्यापेतानामुपकारिणां सताम्॥
3नाहं क्वचित् संजय पाण्डवानां मिथ्यावृत्ति काञ्चन जात्वपश्यम्। सर्वां श्रियं ह्यात्मवीर्येण लब्धां पर्याकार्षुः पाण्डवा मह्यमेव॥
4दोषं ह्येषां नाध्यगच्छं परीच्छन् नित्यं कंचिद् येन ग¥य पार्थान्। धर्मार्थाभ्यां कर्म कुर्वन्ति नित्यं सुखप्रिये नानुरुध्यन्ति कामात्॥
5धर्मं शीतं क्षुत्पिपासे तथैव निद्रां तन्द्रीं क्रोधहर्षो प्रमादम्। धृत्या चैव प्रज्ञया चाभिभूय धर्मार्थयोगात् प्रयतन्ति पार्थाः॥
6त्यजन्ति मित्रेषु धनानि काले न संवासाज्जीर्यति तेषु मैत्री। स्तेषां द्वेष्टा नास्त्याजमीढस्य पक्षे॥
7दुर्योधनात् क्षुद्रतराच्च कर्णात्। तेषां हीमो हीनसुखप्रियाणां महात्मनां संजनयतो हि तेजः॥
8उत्थानवीर्यः सुखमेधमानो दुर्योधनः सुकृतं मन्यते तत्। तेषां भागं यच्च मन्येत बाल: शक्यं हर्तुं जीवतां पाण्डवानाम्॥
9यस्यार्जुनः पदवीं केशवश्च वृकोदरः सात्यकोऽजातशत्रोः। माद्रीपुत्रौ सृजयाश्चापि यान्ति पुरा युद्धात् साधु तस्य प्रदानम्॥
10स ह्येवैकः पृथिवीं सव्यसाची गाण्डीवधन्वा प्रणुदेद् रथस्थः। तथा जिष्णुः केशवोऽप्यप्रधृष्यो लोकत्रयस्याधिपतिर्महात्मा।॥
11तिष्ठेत कस्तस्य मर्त्यः पुरस्ताद् यः सर्वलोकेषु वरेण्य एकः। पर्जन्यघोषान् प्रवपञ्छरौघान् पतङ्गसङ्घानिव शीघ्रवेगान्॥
12दिशं धुंदीचीमपि चोत्तरान् कुरून् गाण्डीवधन्वैकरथो जिगाय। धनं चैषामाहरत् सव्यसाची सेनानुगान् द्रविडांश्चैव चक्रे॥
13यश्चैव देवान् खाण्डवे सव्यसाची गाण्डीवधन्वा प्रजिगाय सेन्द्रान्। उपाहरत् पाण्डवो जातवेदसे यशो मानं वर्धयन् पाण्डवानाम्॥
14द्धस्त्यारोहो नास्ति समश्च तस्य। रथेऽर्जुनादाहुरहीनमेनं बाह्वोर्बलेनायुतनागवीर्यम्॥
15सुशिक्षितः कृतवैरस्तरस्वी दहेत् क्षुद्रांस्तरसा धार्तराष्ट्रान्। सदात्यमर्षी न बलात् स शक्यो युद्धे जेतु वासवेनापि माक्षात्॥
16सुचेतसौ बलिनौ शीघ्रहस्तौ सुशिक्षितौ भ्रातरौ फाल्गुनेन। श्येनौ यथा पक्षिपूगान् रुजन्तौ माद्रीपुत्रौ शेषयेतां न शत्रून्॥
17एतद् बलं पूर्णमस्माकमेवं यत् सत्यं तान् प्राप्य नास्तीति मन्ये। तेषां मध्ये वर्तमानस्तरस्वी धृष्टद्युम्नः पाण्डवानामिहैकः॥
18सहाभात्यः सोमकानां प्रबर्हः संत्यक्तात्मा पाण्डवार्थं श्रुतो मे। अजातशत्रु प्रसहेत कोऽन्यो येषां स स्यादग्रणीवृष्णिसिंहः॥
19सहोषितश्चरितार्थो वयस्थो मात्स्येयानामधिपो वै विराटः। स वै सपुत्रः पाण्डवार्थं च शश्वद् युधिष्ठिरं भक्त इति श्रुतं मे॥
20अवरुद्धा रथिनः केकयेभ्यो महेष्वासा भ्रातरः पञ्च सन्ति। केकयेभ्यो राज्यमाकाङ्क्षमाणा युद्धार्थनश्चानवसन्ति पार्थान्।।२०
21सर्वांश्च वीरान् पृथिवीपतीनां समागतान् पाण्डवार्थं निविष्टान्। शूरानहं भक्तिमतः शृणोमि प्रीत्या युक्तान् संश्रितान् धर्मराजम्॥
22गिर्याश्रया दुर्गनिवासिनश्च योधाः पृथिव्यां कुलजातिशुद्धाः। म्लेच्छाश्च नानायुधवीर्यवन्तः समागताः पाण्डवार्थं निविष्टाः॥
23पाण्ड्यश्च राजा समितीन्द्रकल्पो योधप्रवीरैर्बहुभिः समेतः। समागतः पाण्डवार्थं महात्मा लोकप्रवीरोऽप्रतिवीर्यतेजाः॥
24अस्त्रं द्रोणादर्जुनाद् वासुदेवात् कृपाद् भीष्माद् येन वृतं शृणोमि। यं तं कार्ष्णिप्रतिममाहुरेकं स सात्यकिः पाण्डवार्थ निविष्टः॥
25उपाश्रिताश्चेदिकरूपषकाश्च सर्वोद्योगैर्भूमिपालाः समेताः। तेषां मध्ये सूर्यमिवातपन्तं श्रिया वृतं चेदिपतिं ज्वलन्तम्॥
26अस्तम्भनीयं युधि मन्यमानो ज्यां कर्षतां श्रेष्ठतमं पृथिव्याम्। सर्वोत्साहं क्षत्रियाणां निहत्य प्रसह्य कृष्णस्तरसा सम्ममर्द॥
27यशोमानौ वर्धयन् पाण्डवानां पुराऽभिनच्छिशुपालं समीक्ष्य। यस्य सर्वे वर्धयन्ति स्म मानं करूषराजप्रमुखा नरेन्द्राः॥
28तमसा केशवं तत्र मत्वा सुग्रीवयुक्तेन रथेन कृष्णम्। केप्राद्रवंश्चेदिपति विहाय सिंहं दृष्ट्वा क्षुद्रमृगा इवान्ये॥
29दाशंसमानो द्वैरथे वासुदेवम्। तेनेवोन्मथितः कर्णिकारः॥
30पराक्रमं मे यदवेदयन्त तेषामर्थं संजय केशवस्य। र्गावल्गणे नाधिगच्छामि शान्तिम्॥
31न जातु ताञ्छत्रुरन्यः सहेत येषां स स्यादग्रणीवृष्णिसिंहः। प्रवेपते मे हृदयं भयेन श्रुत्वा कृष्णावेकरथे समेतौ॥
32स्ताभ्यां लभेच्छर्म तदा सुतो मे। मिन्द्राविष्णू दैत्यसेनां यथैव॥
33मतो हि मे शक्रसमो धनंजयः सनातनो वृष्णिवीरच विष्णुः। धर्मारामो ह्रीनिषेवस्तरस्वी कुन्तीपुत्रः पाण्डवोऽजातशत्रुः॥
34दुर्योधनेन निकृतो मनस्वी नो चेत् क्रुद्धः प्रदहेद् धार्तराष्ट्रान्। नाहं तथा हर्जुनाद् वासुदेवाद् भीमाद् वाहं यमयोर्वा बिभेमि॥
35यथा राज्ञः क्रोधदीप्तस्य सूत मन्योरहं भीततरः सदैव। महातपा ब्रह्मचर्येण युक्तः संकल्पोऽयं मानसस्तस्य सिद्ध्येत्॥
36तस्य क्रोधं संजयाह समीक्ष्य स्थाने जानन् भृशमस्म्यद्य भीतः। स गच्छ शीघ्रं प्रहितो रथेन पाञ्चालराजस्य चमूनिवेशनम्॥
37अजातशत्रु कुशलं स्म पृच्छेः पुनः पुनः प्रीतियुक्तं वदेस्त्वम्। जनार्दनं चापि समेत्य तात महामात्रं वीर्यवतामुदारम्॥
38धृतराष्ट्रः पाण्डवैः शान्तिमीप्सुः। न तस्य किंचिद् वचनं न कुर्यात् कुन्तीपुत्रो वासुदेवस्य सूत॥
39प्रियश्चैषामात्मसमश्च कृष्णो विद्वांश्चैषां कर्मणि नित्ययुक्तः। समानीतान् पाण्डवान् सृजयांश्च जनार्दनं युयुधानं विराटम्॥
40अनामयं मद्वचनेन पृच्छेः सर्वांस्तथा द्रौपदेयांश्च पञ्च। स्त्वं मन्येथा भारतानां हितं च। तद् भाषेथाः संजय राजमध्ये न मूर्च्छयेद् यन्न च युद्धहेतुः॥
English
1Dhritarashtra said It is said, O Sanjaya, that the sons of Pandu have reached Upaplavya; going out do you find out (if) this (is true), do due honours to the one who has created no enemies (Yudhishthira); it is fortunate that you are present here.
2To all do you, O Sanjaya, communicate our well being. Having resided in the forest and met with troubles, they who are inclined to do good to others without deceit and honest still entertain friendly feeling towards us.
3Never did I, O Sanjaya, observe any falsehood in the sons of Pandu. Having gained all their wealth through sheer strength of their own, have they made over the same to me.
4Never did I observe any questionable act in them. Though I was always on the look-out, yet never did I find anything done by these sons of Pritha for which we could blame them. They always work for the sake of virtue and their own interests and never request others for : their own well being.
5Having by their patience and wisdom subjugated heat, cold, hunger, thirst, sleep, laziness anger, pleasure and folly, the sons of Pritha always try for virtue and their own interests.
6On suitable occasions, do they give away wealth to their friends and friendship with them does not decrease through long residence together. The sons of Pritha honour others and promote their interest according to their deserts. They have no haters in the side of Ajmida.
7Except the great weak-minded fool, Duryodhana and the still meaner Karna. These two alone are increasing the energy of these large-minded souls who do not desire for their own happiness.
8Duryodhana who is strong in the beginning only and who is accustomed to every sort of indulgence thinks that he does well (increasing their energy). The boy thinks too that he is capable of robbing the living son of Pandu, of their share.
9He who is followed by Arjuna, Keshava, Vrikodara, Satyaki, the two sons of Madri (Nakula and Sahadeva) and Sanjaya; it is best to give up his share before the war.
10Savyasachin, holding the Gandiva bow is alone capable of subjugating the ear from his chariot and in the same way is the nobleminded Keshava, accustomed to got victories and unapproachable, the ruler of the three worlds.
11In all the worlds, he is the only worthy man. What man could stand against his flight of arrows which roar like the clouds and which fly with the swiftness of locusts.
12Seated on one car, with the help of the Gandiva bow, Savyasachin, having subjugated the Kauravas of the north and the northern country as well, took away their wealth and turned the people of Dravida into his soldier followers.
13Savyasachin, with the help of the Govinda bow, having subjugated the gods with Indra at their head, in the Agni and thus enhanced the honour and redwing of the sons of Pandu.
14There is none equal to Bhima in wielding the mace, none too equal to him in riding elephants and it is said that as a car-warrior he is not inferior to Arjuna and in strength of arms he has the prowess of ten thousand elephants.
15Well-trained and strong, being rendered an enemy and inspired with worth he would burn down the sons of Dhritarashtra. Being always very wrathful and strong he is incapable of being defeated even by Vasava (Indra) himself.
16The two brothers, the sons of the king of Madri, of good heart, strong quick-handed and well trained by the sons of Falguna, will leave no vestige of the enemies as a pair of birds of prey destroy a flight of birds.
17I regard this vast army of ours, as being not in existence, when it encounters them. Among them is the powerful Dhrishtadyumna who is regarded as one of the Pandavas.
18I understand that the foremost, among the Somakas with his ministers, has devoted his soul to the cause of the sons of Pandu; who else can withstand him who has made no enemies (Yudhishthira) whose army is led by that best among the Vrishnis.
19Virata, the lord of the people of Matsya, who is of mature age, who has lived with the Pandavas and whose desires have been fulfilled by them, with his sons is there ever increased in the cause of the sons of Pandu and a staunch adherent of Yudhishthira.
20And the five brothers, the eminent and mighty princes of Kaikeya, have been deprived of their kingdom (by us) and they follow the sons of Pritha, desirous of the kingdom of the Kaikeyas and waiting for an opportunity of fighting (with us).
21And all the heroes among the lords of the Earth have been brought together and are interested in the cause of the sons of Pandu. I hear that these heroes worthy of respect have become followers of the virtuous king out of love.
22Heroes who live in the hills and in fortresses, who are of good lineage in the world and aged and many Mlechas who are adepts in handling various weapons have been brought together and made interested in the cause of the sons of Pandu.
23And king Pandya too, in battle an equal of Indra, who is noble-minded, a hero energy, accompanied by many heroes, has come, espousing the cause of the sons of Pandu.
24That Satyaki, who has learnt the use of arms from Drona, Arjuna, Vasudeva, Kripa and Bhima and who is said to be the equal of the son of Krishna, Pradyumna, is enlisted in the cause of the sons of Pandu.
25Formerly did assemble the kings of the Chedis and the Karushas with all their preparations and among them stood the king of Chedis, with his blazing beauty and scorching (sight) like the sun.
26He was regarded as being incapable of being vanquished in battle and the foremost among all the users of the bow. Krishna at once killed him by force of his own strength and thus destroyed all the hopes of the Kshatriyas.
27In days of old did Krishna merely by looking at him (Shishupala) who was honoured by the kings, at whose head stood the king of the Karushas thereby increasing the fame and honour of the Pandavas.
28Seeing that Keshava was incapable of being vanquished in his chariot drawn by white horses they fled leaving the ruler of the Chedis as small animals do at the sight of a lion.
29He, who out of impudence, engaged in a fight in chariots with Vasudeva, lies killed by Krishna like a Karnikara tree uprooted by the wind.
30Remembering what has been brought to my notice regarding the might of Keshava and the deeds of Vishnu I got no peace of mind, O son of Gavalgani.
31No enemy whatever can withstand them whose leader is that best of the Vrishnis. My heart trembles with fear at hearing that the, two Krishna's are united together on one the same chariot.
32If the dull-headed one dose not fight with these two then may my son fare well, otherwise will they burn up the Kurus as Indra and Vishnu did the army of the Daityas.
33In my opinion is equal to Shakra himself and the hero of the Vrishni race is Vishnu himself. The son of Kunti has refuge in virtue, is brave and avoids shameful deeds and the son of Pandu has created no enemies.
34He. who has been banished by Duryodhana, is not evil-minded otherwise being wrathful he would have consumed all the sons of Dhritarashtra. I do not fear Arjuna, Vasudeva or even Bhima or the twins so I, in the same measure, fear.
35The wrath of the king, O Suta, when he is angry; having practiced great austerities and Brahmacharya vows his desire will be fulfilled.
36Seeing his wrath and knowing that the cause is just, I am now very much afraid, therefore as an emissary from me do you quickly go to the encampment of the king of Panchala on a swift-going car.
37Repeatedly will you ask him who has created no enemies in affectionate terms about his health; and going, O son, near Janardana also, who is possessed of great qualities, heroic and noble-minded.
38Will you ask about his welfare, on my behalf and say that Dhritarashtra is desirous of peace with the sons of Pandu. There is request of that the son of Kunti will not comply with, O Suta.
39Krishna is as dear to them as their own selves and being wise he is ever engaged in their. Also of the assembled sons of Pandu and the Srinjayas and Janardana and Yuyudhana and Virata,
40Will you enquire about their health on my behalf and in the same way of the five sons of Draupadi, And whatever you think fit to be said to the foe, as occasion arises and also whatever you think to be conducive the interests of the race of Bharata must you say, O Sanjaya, among those kings. And do not utter anything which may give cause for hostility.
Hindi
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे सञ्जय, कहा जाता है कि पाण्डु के पुत्र उपप्लव्य पहुँच गए हैं; तुम जाकर पता लगाओ कि यह (सत्य है या नहीं), और जिसने किसी को शत्रु नहीं बनाया — उन युधिष्ठिर का — यथोचित सत्कार करना; सौभाग्य है कि तुम यहाँ उपस्थित हो।
2हे सञ्जय, सबको हमारी कुशलता का समाचार देना। वन में निवास करके तथा अनेक कष्ट भोगकर भी वे, जो निष्कपट भाव से दूसरों का भला करने में प्रवृत्त और सच्चे हैं, अब भी हमारे प्रति मित्रभाव रखते हैं।
3हे सञ्जय, मैंने पाण्डु के पुत्रों में कभी असत्य नहीं देखा। अपने ही बल से समस्त धन अर्जित करके उन्होंने वह सब मुझे ही सौंप दिया था।
4मैंने उनमें कभी कोई सन्देहजनक कर्म नहीं देखा। यद्यपि मैं सदा ताक में रहा, तथापि पृथा के इन पुत्रों द्वारा किया हुआ ऐसा कुछ भी मुझे न मिला जिसके लिए हम उन्हें दोष दे सकें। वे सदा धर्म तथा अपने हित के लिए कर्म करते हैं और अपने कल्याण के लिए दूसरों से याचना कभी नहीं करते।
5अपने धैर्य तथा बुद्धि से गर्मी, सर्दी, भूख, प्यास, निद्रा, आलस्य, क्रोध, विषयसुख तथा मोह को जीतकर पृथा के पुत्र सदा धर्म तथा अपने हित के लिए यत्न करते हैं।
6उपयुक्त अवसरों पर वे अपने मित्रों को धन देते हैं, और दीर्घकाल तक साथ रहने पर भी उनकी मित्रता कम नहीं होती। पृथा के पुत्र दूसरों का सम्मान करते हैं और उनकी योग्यता के अनुसार उनके हित को बढ़ाते हैं। अजमीढ़ के पक्ष में उनका कोई द्वेषी नहीं है —
7केवल वह महामूर्ख, दुर्बुद्धि दुर्योधन और उससे भी नीच कर्ण को छोड़कर। ये दोनों ही उन महात्माओं के तेज को बढ़ा रहे हैं, जो अपने ही सुख की कामना नहीं करते।
8दुर्योधन, जो केवल आरम्भ में ही बलवान् है और सब प्रकार के भोगों का अभ्यस्त है, समझता है कि वह भला ही कर रहा है (उनका तेज बढ़ाकर)। वह बालक यह भी समझता है कि वह जीवित पाण्डुपुत्रों को उनके भाग से वंचित कर सकता है।
9जिसके साथ अर्जुन, केशव, वृकोदर, सात्यकि, माद्री के दोनों पुत्र (नकुल तथा सहदेव) तथा सञ्जय हैं — उसका भाग युद्ध से पूर्व ही लौटा देना सर्वोत्तम है।
10गाण्डीव धनुष धारण करने वाले सव्यसाची अकेले ही अपने रथ से पृथ्वी को वश में करने में समर्थ हैं; और वैसे ही महामना केशव, जो सदा विजयी रहे हैं, अगम्य हैं तथा तीनों लोकों के स्वामी हैं।
11समस्त लोकों में वही एकमात्र योग्य पुरुष है। उसके उन बाणों की वर्षा के सामने कौन मनुष्य ठहर सकता है, जो मेघों के समान गरजते हैं और टिड्डियों के समान वेग से उड़ते हैं?
12एक ही रथ पर बैठकर, गाण्डीव धनुष की सहायता से सव्यसाची ने उत्तर के कौरवों को तथा उत्तर के देश को भी जीतकर उनका धन हर लिया और द्रविड़ के लोगों को अपने अनुचर सैनिक बना लिया।
13सव्यसाची ने अपने धनुष की सहायता से, अग्नि के (खाण्डव) प्रसंग में, इन्द्र को आगे रखकर आए देवताओं को भी परास्त किया और इस प्रकार पाण्डुपुत्रों का मान तथा यश बढ़ाया।
14गदा चलाने में भीम के समान कोई नहीं, हाथी पर सवार होकर लड़ने में भी उनके समान कोई नहीं; और कहा जाता है कि रथयोद्धा के रूप में वे अर्जुन से कम नहीं हैं, तथा बाहुबल में उनमें दस सहस्र हाथियों का पराक्रम है।
15सुशिक्षित तथा बलवान् वे, यदि शत्रु बना दिए जाएँ और क्रोध से भर जाएँ, तो धृतराष्ट्र के पुत्रों को जलाकर भस्म कर देंगे। सदा अत्यन्त क्रोधी तथा बलशाली होने के कारण वे स्वयं वासव (इन्द्र) से भी पराजित नहीं किए जा सकते।
16मद्रराज की पुत्री (माद्री) के वे दोनों पुत्र, सद्हृदय, बलवान्, शीघ्रहस्त तथा फाल्गुन के द्वारा भली प्रकार शिक्षित, शत्रुओं का ऐसा नामोनिशान न छोड़ेंगे जैसे शिकारी पक्षियों की जोड़ी पक्षियों के झुण्ड का नाश कर देती है।
17मैं अपनी इस विशाल सेना को उनके सामने पड़ते ही मानो न रहने वाली समझता हूँ। उनमें बलवान् धृष्टद्युम्न है, जो पाण्डवों में से ही एक माना जाता है।
18मैं समझता हूँ कि सोमकों में श्रेष्ठ ने अपने मन्त्रियों सहित अपना सर्वस्व पाण्डुपुत्रों के पक्ष में लगा दिया है; फिर उस युधिष्ठिर के सामने, जिसने किसी को शत्रु नहीं बनाया और जिसकी सेना का संचालन वृष्णियों में श्रेष्ठ कर रहे हैं, और कौन ठहर सकता है?
19मत्स्यों के स्वामी विराट, जो प्रौढ़ अवस्था के हैं, जो पाण्डवों के साथ रहे और जिनकी कामनाएँ उन्होंने पूर्ण की हैं, अपने पुत्रों सहित पाण्डुपुत्रों के पक्ष में निरन्तर बढ़ते जा रहे हैं और युधिष्ठिर के दृढ़ अनुयायी हैं।
20और केकय के पाँचों प्रतापी तथा बलशाली राजकुमार भाई, जिन्हें (हमने) उनके राज्य से वंचित किया, केकयों का राज्य पाने की इच्छा से पृथा के पुत्रों का अनुसरण कर रहे हैं और (हमसे) युद्ध के अवसर की प्रतीक्षा में हैं।
21और पृथ्वी के स्वामियों में जो वीर हैं वे सब एकत्र हो गए हैं और पाण्डुपुत्रों के पक्ष में लगे हैं। मैं सुनता हूँ कि सम्मान के योग्य वे वीर प्रेमवश उन धर्मपरायण राजा के अनुयायी बन गए हैं।
22पर्वतों तथा दुर्गों में रहने वाले वीर, संसार में उत्तम कुल के तथा वयोवृद्ध पुरुष, और नाना प्रकार के शस्त्रों के संचालन में निपुण अनेक म्लेच्छ — सब एकत्र किए गए हैं और पाण्डुपुत्रों के पक्ष में लगा दिए गए हैं।
23और राजा पाण्ड्य भी, जो युद्ध में इन्द्र के समान हैं, महामना तथा तेजस्वी वीर हैं, अनेक वीरों सहित पाण्डुपुत्रों का पक्ष लेकर आ पहुँचे हैं।
24वे सात्यकि, जिन्होंने द्रोण, अर्जुन, वासुदेव, कृप तथा भीम से शस्त्रविद्या सीखी है और जो कृष्ण के पुत्र प्रद्युम्न के समान कहे जाते हैं, पाण्डुपुत्रों के पक्ष में सम्मिलित हैं।
25पूर्वकाल में चेदियों तथा करूषों के राजा अपनी समस्त तैयारियों सहित एकत्र हुए थे, और उनके बीच चेदिराज अपनी प्रज्वलित शोभा तथा सूर्य के समान तपती (दृष्टि) के साथ खड़ा था।
26वह युद्ध में अजेय तथा समस्त धनुर्धारियों में श्रेष्ठ माना जाता था। कृष्ण ने अपने ही बल से उसे तत्काल मार डाला और इस प्रकार क्षत्रियों की समस्त आशाओं का नाश कर दिया।
27प्राचीन काल में कृष्ण ने उस (शिशुपाल) की ओर केवल दृष्टि डालकर ही, जो राजाओं द्वारा सम्मानित था और जिसके आगे करूषराज खड़ा था, पाण्डवों का यश तथा मान बढ़ा दिया।
28श्वेत अश्वों से जुते रथ पर आरूढ़ केशव को अजेय देखकर वे चेदिराज को छोड़कर भाग खड़े हुए, जैसे सिंह को देखकर छोटे पशु भाग जाते हैं।
29जिसने उद्दण्डतावश वासुदेव के साथ रथयुद्ध किया, वह कृष्ण के हाथों वायु से उखड़े हुए कर्णिकार वृक्ष के समान मारा पड़ा है।
30हे गवल्गण के पुत्र, केशव के बल तथा विष्णु के कर्मों के विषय में जो कुछ मेरे कानों तक पहुँचा है, उसका स्मरण करके मुझे शान्ति नहीं मिलती।
31जिनका नायक वृष्णियों में श्रेष्ठ वह (कृष्ण) है, उनके सामने कोई भी शत्रु नहीं ठहर सकता। यह सुनकर कि दोनों कृष्ण एक ही रथ पर एक साथ हैं, मेरा हृदय भय से काँप उठता है।
32यदि वह मन्दबुद्धि इन दोनों से युद्ध न करे तो मेरे पुत्र का कल्याण हो; अन्यथा वे कुरुओं को उसी प्रकार भस्म कर देंगे जैसे इन्द्र तथा विष्णु ने दैत्यों की सेना को किया था।
33मेरे मत में (अर्जुन) स्वयं शक्र के समान है और वृष्णिवंश का वह वीर स्वयं विष्णु है। कुन्ती का पुत्र धर्म के आश्रय में है, वीर है और लज्जाजनक कर्मों से दूर रहता है; उस पाण्डुपुत्र ने किसी को शत्रु नहीं बनाया।
34जिसे दुर्योधन ने निर्वासित किया, वह दुष्ट बुद्धि का नहीं है; अन्यथा क्रुद्ध होकर वह धृतराष्ट्र के समस्त पुत्रों को भस्म कर देता। मुझे अर्जुन, वासुदेव अथवा भीम या जुड़वाँ भाइयों से उतना भय नहीं, जितना —
35हे सूत, क्रुद्ध होने पर उन धर्मराज के क्रोध से है; महान् तपस्या तथा ब्रह्मचर्य का पालन करने वाले उनकी कामना अवश्य पूर्ण होगी।
36उनका क्रोध देखकर तथा यह जानकर कि उनका पक्ष न्यायसंगत है, मैं अब अत्यन्त भयभीत हूँ; इसलिए मेरे दूत के रूप में तुम शीघ्रगामी रथ पर चढ़कर पांचालराज के शिविर को शीघ्र जाओ।
37जिसने किसी को शत्रु नहीं बनाया, उससे बार-बार स्नेहपूर्ण वचनों में कुशल पूछना; और हे पुत्र, महान् गुणों से युक्त, वीर तथा महामना जनार्दन के पास भी जाकर —
38मेरी ओर से उनकी कुशल पूछना और कहना कि धृतराष्ट्र पाण्डुपुत्रों के साथ शान्ति चाहते हैं। हे सूत, ऐसी कोई प्रार्थना नहीं जिसे कुन्ती का पुत्र स्वीकार न करे।
39कृष्ण उन्हें अपने प्राणों के समान प्रिय हैं और बुद्धिमान् होने के कारण वे सदा उनके हित में लगे रहते हैं। इसी प्रकार एकत्र हुए पाण्डुपुत्रों, सृंजयों, जनार्दन, युयुधान तथा विराट —
40— इन सबकी कुशल मेरी ओर से पूछना, और उसी प्रकार द्रौपदी के पाँचों पुत्रों की भी। और हे सञ्जय, अवसर के अनुसार शत्रु से जो कुछ कहना तुम उचित समझो, तथा जो कुछ तुम भरतवंश के हित के अनुकूल समझो, वह उन राजाओं के बीच अवश्य कहना। और ऐसा कुछ भी न कहना जो वैर का कारण बने।
Nepali
1धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, भनिन्छ कि पाण्डुका पुत्रहरू उपप्लव्य पुगिसकेका छन्; तिमी गएर पत्ता लगाऊ कि यो (सत्य हो कि होइन), र जसले कसैलाई शत्रु बनाएनन् — ती युधिष्ठिरको — यथोचित सत्कार गर्नू; सौभाग्य हो कि तिमी यहाँ उपस्थित छौ।
2हे सञ्जय, सबैलाई हाम्रो कुशलताको समाचार दिनू। वनमा बसेर तथा अनेक कष्ट भोगेर पनि उनीहरू, जो निष्कपट भावले अरूको भलो गर्न प्रवृत्त र साँचा छन्, अझै पनि हामीप्रति मित्रभाव राख्दछन्।
3हे सञ्जय, मैले पाण्डुका पुत्रहरूमा कहिल्यै असत्य देखिनँ। आफ्नै बलले सम्पूर्ण धन अर्जन गरेर उनीहरूले त्यो सबै मलाई नै सुम्पिदिएका थिए।
4मैले उनीहरूमा कहिल्यै कुनै शंकास्पद कर्म देखिनँ। यद्यपि म सधैँ ढुकिरहेँ, तापनि पृथाका यी पुत्रहरूले गरेको यस्तो केही पनि मैले भेटिनँ जसका लागि हामीले उनीहरूलाई दोष दिन सकौँ। उनीहरू सधैँ धर्म तथा आफ्नो हितका लागि कर्म गर्दछन् र आफ्नो कल्याणका लागि अरूसँग याचना कहिल्यै गर्दैनन्।
5आफ्नो धैर्य तथा बुद्धिले गर्मी, जाडो, भोक, तिर्खा, निद्रा, अल्छी, क्रोध, विषयसुख तथा मोहलाई जितेर पृथाका पुत्रहरू सधैँ धर्म तथा आफ्नो हितका लागि यत्न गर्दछन्।
6उपयुक्त अवसरमा उनीहरूले आफ्ना मित्रलाई धन दिन्छन्, र लामो समयसम्म सँगै बसे पनि उनीहरूको मित्रता घट्दैन। पृथाका पुत्रहरूले अरूको सम्मान गर्दछन् र तिनीहरूको योग्यताअनुसार तिनको हित बढाउँछन्। अजमीढको पक्षमा उनीहरूको कुनै द्वेषी छैन —
7केवल त्यो महामूर्ख, दुर्बुद्धि दुर्योधन र उसभन्दा पनि नीच कर्णलाई छोडेर। यी दुवैले नै ती महात्माहरूको तेज बढाइरहेका छन्, जसले आफ्नै सुखको कामना गर्दैनन्।
8दुर्योधन, जो केवल सुरुमा मात्र बलवान् छ र सबै प्रकारका भोगको अभ्यस्त छ, ठान्दछ कि ऊ भलै गरिरहेको छ (उनीहरूको तेज बढाएर)। त्यो बालकले यो पनि ठान्दछ कि उसले जीवित पाण्डुपुत्रहरूलाई उनीहरूको भागबाट वञ्चित गर्न सक्छ।
9जससँग अर्जुन, केशव, वृकोदर, सात्यकि, माद्रीका दुवै पुत्र (नकुल तथा सहदेव) तथा सञ्जय छन् — उनको भाग युद्धभन्दा पहिले नै फिर्ता गरिदिनु सर्वोत्तम हो।
10गाण्डीव धनुष धारण गर्ने सव्यसाची एक्लै आफ्नो रथबाट पृथ्वीलाई वशमा पार्न समर्थ छन्; र त्यसै गरी महामना केशव, जो सधैँ विजयी रहेका छन्, अगम्य छन् तथा तीनै लोकका स्वामी हुन्।
11सम्पूर्ण लोकमा उनी नै एक मात्र योग्य पुरुष हुन्। उनका ती बाणको वर्षाको सामु कुन मानिस उभिन सक्छ, जो बादलझैँ गर्जन्छन् र सलहझैँ वेगले उड्छन्?
12एउटै रथमा बसेर, गाण्डीव धनुषको सहायताले सव्यसाचीले उत्तरका कौरवहरूलाई तथा उत्तरको देशलाई पनि जितेर तिनीहरूको धन हरण गरे र द्रविडका मानिसहरूलाई आफ्ना अनुचर सैनिक बनाए।
13सव्यसाचीले आफ्नो धनुषको सहायताले, अग्निको (खाण्डव) प्रसंगमा, इन्द्रलाई अगाडि राखेर आएका देवताहरूलाई पनि परास्त गरे र यसरी पाण्डुपुत्रहरूको मान तथा यश बढाए।
14गदा चलाउनमा भीमसमान कोही छैन, हात्तीमा चढेर लड्नमा पनि उनीसमान कोही छैन; र भनिन्छ कि रथयोद्धाका रूपमा उनी अर्जुनभन्दा कम छैनन्, तथा बाहुबलमा उनीमा दस हजार हात्तीको पराक्रम छ।
15सुशिक्षित तथा बलवान् उनी, यदि शत्रु बनाइए र क्रोधले भरिए भने, धृतराष्ट्रका पुत्रहरूलाई जलाएर भस्म पारिदिनेछन्। सधैँ अत्यन्त क्रोधी तथा बलशाली भएकाले उनी स्वयं वासव (इन्द्र)बाट पनि पराजित हुन सक्दैनन्।
16मद्रराजकी पुत्री (माद्री)का ती दुवै पुत्र, सद्हृदयी, बलवान्, शीघ्रहस्त तथा फाल्गुनद्वारा राम्ररी शिक्षित, शत्रुहरूको यस्तो नामनिशान छोड्नेछैनन् जसरी सिकारी पक्षीको जोडीले पक्षीहरूको बथानको नाश गरिदिन्छ।
17म आफ्नो यो विशाल सेनालाई उनीहरूको सामु पर्नासाथ मानौँ नरहने ठान्दछु। उनीहरूमा बलवान् धृष्टद्युम्न छन्, जो पाण्डवहरूमध्येकै एक मानिन्छन्।
18म ठान्दछु कि सोमकहरूमा श्रेष्ठले आफ्ना मन्त्रीसहित आफ्नो सर्वस्व पाण्डुपुत्रहरूको पक्षमा लगाइदिएका छन्; अनि ती युधिष्ठिरको सामु, जसले कसैलाई शत्रु बनाएनन् र जसको सेनाको सञ्चालन वृष्णिहरूमा श्रेष्ठले गरिरहेका छन्, अरू को उभिन सक्छ?
19मत्स्यहरूका स्वामी विराट, जो प्रौढ अवस्थाका छन्, जो पाण्डवहरूसँग बसे र जसका कामना उनीहरूले पूरा गरिदिए, आफ्ना पुत्रसहित पाण्डुपुत्रहरूको पक्षमा निरन्तर बढ्दै गइरहेका छन् र युधिष्ठिरका दृढ अनुयायी छन्।
20र केकयका पाँचै प्रतापी तथा बलशाली राजकुमार भाइ, जसलाई (हामीले) उनीहरूको राज्यबाट वञ्चित गर्यौँ, केकयहरूको राज्य पाउने इच्छाले पृथाका पुत्रहरूको अनुसरण गरिरहेका छन् र (हामीसँग) युद्धको अवसरको प्रतीक्षामा छन्।
21र पृथ्वीका स्वामीहरूमध्ये जो वीर छन् ती सबै एकत्र भइसकेका छन् र पाण्डुपुत्रहरूको पक्षमा लागेका छन्। म सुन्दछु कि सम्मानयोग्य ती वीरहरू प्रेमवश ती धर्मपरायण राजाका अनुयायी बनेका छन्।
22पर्वत तथा किल्लामा बस्ने वीर, संसारमा उत्तम कुलका तथा वयोवृद्ध पुरुष, र नाना प्रकारका शस्त्रको सञ्चालनमा निपुण अनेक म्लेच्छ — सबै एकत्र गरिएका छन् र पाण्डुपुत्रहरूको पक्षमा लगाइएका छन्।
23र राजा पाण्ड्य पनि, जो युद्धमा इन्द्रसमान छन्, महामना तथा तेजस्वी वीर छन्, अनेक वीरसहित पाण्डुपुत्रहरूको पक्ष लिएर आइपुगेका छन्।
24ती सात्यकि, जसले द्रोण, अर्जुन, वासुदेव, कृप तथा भीमबाट शस्त्रविद्या सिकेका छन् र जो कृष्णका पुत्र प्रद्युम्नसमान भनिन्छन्, पाण्डुपुत्रहरूको पक्षमा सम्मिलित छन्।
25पूर्वकालमा चेदी तथा करूषका राजाहरू आफ्ना सम्पूर्ण तयारीसहित एकत्र भएका थिए, र तिनीहरूका बीच चेदिराज आफ्नो प्रज्वलित शोभा तथा सूर्यजस्तै तात्ने (दृष्टि)सहित उभिएको थियो।
26ऊ युद्धमा अजेय तथा सम्पूर्ण धनुर्धारीमा श्रेष्ठ मानिन्थ्यो। कृष्णले आफ्नै बलले उसलाई तत्कालै मारिदिए र यसरी क्षत्रियहरूका सम्पूर्ण आशाको नाश गरिदिए।
27प्राचीन कालमा कृष्णले त्यो (शिशुपाल)तर्फ केवल दृष्टि लगाएर मात्रै, जो राजाहरूद्वारा सम्मानित थियो र जसको अगाडि करूषराज उभिएको थियो, पाण्डवहरूको यश तथा मान बढाइदिए।
28सेता घोडा जोतिएको रथमा आरूढ केशवलाई अजेय देखेर तिनीहरू चेदिराजलाई छोडेर भागे, जसरी सिंहलाई देखेर साना पशुहरू भाग्दछन्।
29जसले उद्दण्डतावश वासुदेवसँग रथयुद्ध गर्यो, ऊ कृष्णका हातबाट वायुले उखेलिएको कर्णिकारको रूखजस्तै मारिएर ढलेको छ।
30हे गवल्गणका पुत्र, केशवको बल तथा विष्णुका कर्मको विषयमा जे-जति मेरा कानसम्म पुगेको छ, त्यसको स्मरण गरेर मलाई शान्ति मिल्दैन।
31जसका नायक वृष्णिहरूमा श्रेष्ठ ती (कृष्ण) हुन्, तिनीहरूको सामु कुनै पनि शत्रु उभिन सक्दैन। यो सुनेर कि दुवै कृष्ण एउटै रथमा सँगै छन्, मेरो हृदय डरले काँप्दछ।
32यदि त्यो मन्दबुद्धिले यी दुवैसँग युद्ध नगरोस् भने मेरो पुत्रको कल्याण होस्; अन्यथा तिनीहरूले कुरुहरूलाई त्यसै गरी भस्म पारिदिनेछन् जसरी इन्द्र तथा विष्णुले दैत्यहरूको सेनालाई पारेका थिए।
33मेरो मतमा (अर्जुन) स्वयं शक्रसमान छन् र वृष्णिवंशका ती वीर स्वयं विष्णु हुन्। कुन्तीका पुत्र धर्मको आश्रयमा छन्, वीर छन् र लाजमर्दो कर्मबाट टाढा रहन्छन्; ती पाण्डुपुत्रले कसैलाई शत्रु बनाएनन्।
34जसलाई दुर्योधनले निर्वासित गर्यो, उनी दुष्ट बुद्धिका होइनन्; अन्यथा क्रुद्ध भई उनले धृतराष्ट्रका सम्पूर्ण पुत्रलाई भस्म पारिदिन्थे। मलाई अर्जुन, वासुदेव अथवा भीम वा जुम्ल्याहा भाइहरूसँग त्यति डर छैन, जति —
35हे सूत, क्रुद्ध हुँदा ती धर्मराजको क्रोधसँग छ; महान् तपस्या तथा ब्रह्मचर्यको पालन गर्ने उनको कामना अवश्य पूरा हुनेछ।
36उनको क्रोध देखेर तथा यो जानेर कि उनको पक्ष न्यायसंगत छ, म अब अत्यन्तै भयभीत छु; त्यसैले मेरो दूतका रूपमा तिमी शीघ्रगामी रथमा चढेर पाञ्चालराजको शिविरमा चाँडै जाऊ।
37जसले कसैलाई शत्रु बनाएनन्, उनीसँग बारम्बार स्नेहपूर्ण वचनमा कुशल सोध्नू; र हे पुत्र, महान् गुणले युक्त, वीर तथा महामना जनार्दनकहाँ पनि गएर —
38मेरो तर्फबाट उनको कुशल सोध्नू र भन्नू कि धृतराष्ट्र पाण्डुपुत्रहरूसँग शान्ति चाहन्छन्। हे सूत, यस्तो कुनै प्रार्थना छैन जसलाई कुन्तीका पुत्रले स्वीकार नगरून्।
39कृष्ण उनीहरूलाई आफ्ना प्राणसमान प्रिय छन् र बुद्धिमान् भएकाले उनी सधैँ उनीहरूकै हितमा लागिरहन्छन्। त्यसै गरी एकत्र भएका पाण्डुपुत्र, सृंजय, जनार्दन, युयुधान तथा विराट —
40— यी सबैको कुशल मेरो तर्फबाट सोध्नू, र त्यसै गरी द्रौपदीका पाँचै पुत्रको पनि। र हे सञ्जय, अवसरअनुसार शत्रुलाई जे-जति भन्न तिमीलाई उचित लाग्छ, तथा जे-जति तिमीलाई भरतवंशको हितअनुकूल लाग्छ, त्यो ती राजाहरूका बीच अवश्य भन्नू। र यस्तो केही पनि नभन्नू जो वैरको कारण बनोस्।