Bhagavad-Yana Parva — The speech of Krishna
Volume III — Virata & Udyoga Parva · Chapter 194
Sanskrit
1धृतराष्ट्र उवाच भगवन्नेवमेवैतद् यथा वदसि नारद। इच्छामि चाहमप्येवं न त्वीशो भगवन्नहम्॥
2वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वा ततः कृष्णमभ्यभाषत कौरवः। स्वयं लोक्यं च मामात्य धर्म्यं न्याय्यं च केशव॥
3न त्वहं स्ववशस्तात क्रियमाणं न मे प्रियम्। अङ्ग दुर्योधनं कृष्ण मन्दं शास्त्रातिगं मम॥ अनुनेतुं महाबाहो यतस्व पुरुषोत्तम। न शृणोति महाबाहो वचनं साधुभाषितम्॥
4गान्धार्याश्च हृषीकेश विदुरस्य च धीमतः। अन्येषां चैव सुहृदां भीष्मादीनां हितैषिणाम्॥
5स त्वं पापमति क्रूरं पापचित्तमचेतनम्। अनुशाधि दुरात्मानं स्वयं दुर्योधनं नृपम्॥
6सुहृत्कार्यं तु सुमहत् कृतं ते स्याज्जनार्दन। ततोऽभ्यावृत्य वार्ष्णेयो दुर्योधनममर्षणम्॥
7अब्रवीन्मधुरां वाचं सर्वधर्मार्थतत्त्ववित्। दुर्योधन निबोधेदं मद्वाक्यं कुरुसत्तम॥
8शर्मार्थं ते विशेषण सानुबन्धस्य भारत। महाप्राज्ञकुले जातः साध्वेतत् कर्तुमर्हसि॥
9श्रुतवृत्तोपसम्पन्नः सर्वैः समुदितो गुणैः। दौष्कुलेया दुरात्मानो नृशंसा निरपत्रपाः॥
10त एतदीदृशं कुर्युर्यथा त्वं तात मन्यसे। धर्मार्थयुक्ता लोकेऽस्मिन् प्रवृत्तिर्लक्ष्यते सताम्॥
11असतां विपरीता तु लक्ष्यते भरतर्षभ। विपरीता त्वियं वृत्तिरसकृल्लक्ष्यते त्वयि॥
12अधर्मश्चानुबन्धोऽत्र घोरः प्राणहरो महान्। अनिष्टश्चानिमित्तश्च न च शक्यश्च भारत।॥
13तमनर्थं परिहरन्नात्मश्रेयः करिष्यसि। भ्रातॄणामथ भृत्यानां मित्राणां च परंतप॥
14अधादयशस्याच्च कर्मणस्त्वं प्रमोक्ष्यसे। प्राज्ञैः शूरैर्महोत्साहैरात्मवद्भिर्बहुश्रुतैः॥
15संधत्स्व पुरुषव्याघ्र पाण्डवैर्भरतर्षभ। तद्धितं च प्रियं चैव धृतराष्ट्रस्य
16पितामहस्य द्रोणस्य विदुरस्य महामतेः। कृपस्य सोमदत्तस्य बाह्रीकस्य च धीमतः॥
17अश्वत्थाम्नो विकर्णस्य संजस्य विविंशतेः। ज्ञातीनां चैव भूयिष्ठं मित्राणां च परंतप॥
18शमे शर्म भवेत् तात सर्वस्य जगतस्तथा। ह्रीमानसि कुले जातः श्रुतवाननृशंसवान्। धीमतः॥ तिष्ठ तात पितुः शास्त्रे मातुश्च भरतर्षभ॥
19एतच्छ्रेयो हि मन्यन्ते पिता यच्छास्ति भारत। उत्तमापद्गतः सर्वः पितुः स्मरति शासनम्॥
20रोचते ते पितुस्तात पाण्डवैः सह संगमः। सामात्यस्य कुरुश्रेष्ठ तत् तुभ्यं तात रोचताम्॥
21श्रुत्वा यः सुहृदां शास्त्रं मर्यो न प्रतिपद्यते। विपाकान्ते दहत्येनं किम्पाकमिव भक्षितम्॥
22यस्तु निःश्रेयसं वाक्यं मोहान्न प्रतिपद्यते। स दीर्घसूत्रो हीनार्थः पश्चात्तापेन युज्यते॥
23यस्तु निःश्रेयसं श्रुत्वा प्राक् तदेवाभिपद्यते। आत्मनो मतमुत्सृज्य स लोके सुखमेधते॥
24योऽर्थकामस्य वचनं प्रातिकूल्यान मृष्यते। शृणोति प्रतिकूलानि द्विषतां वशमेति सः॥
25सतां मतमतिक्रम्य योऽसतां वर्तते मते। शोचन्ते व्यसने तस्य सुहृदो न चिरादिव॥
26मुख्यानमात्यानुत्सृज्य यो निहीनान् निषेवते। स घोरामापदं प्राप्य नोत्तारमधिगच्छति॥
27योऽसत्सेवीवृथाचारो न श्रोता सुहृदां सताम्। परान् वृणीते स्वान् द्वेष्टि तं गौस्त्यजति भारत॥
28स त्वं विरुध्य तैवीरैरन्येभ्यस्त्राणमिच्छसि। अशिष्टेभ्योऽसमर्थेभ्यो मूढेभ्यो भरतर्षभ।॥
29को हि शक्रसमान् ज्ञातीनतिक्रम्य महारथान्। अन्येभ्यस्त्राणमाशंसेत् त्वदन्यो भुवि मानवः॥
30जन्मप्रभृति कौन्तेया नित्यं विनिकृतास्त्वया। न च ते जातु कुप्यन्ति धर्मात्मानो हि पाण्डवा॥
31मिथ्योपचरितास्तात जन्मप्रभृति बान्धवाः। त्वयि सम्यङ्महाबाहो प्रतिपन्ना यशस्विनः॥
32त्वयापि प्रतिपत्तव्यं तथैव भरतर्षभ। स्वेषु बन्धुषु मुख्येषु मा मन्युवशमन्वगाः॥
33त्रिवर्गयुक्तः प्राज्ञानामारम्भो भतर्षभ। धर्मार्थावनुरुध्यन्ते त्रिवर्गासम्भवे नराः॥
34पृथक् च विनिविष्टानां धर्मं धीरोऽनुरुध्यते। मध्यमोऽर्थं कलिं बालः काममेवानुरुध्यते॥
35इन्द्रियैः प्राकृतो लोभाद् धर्मं विप्रजहाति यः। कामार्थावनुपायेन लिप्समानो विनश्यति॥
36कामार्थों लिप्समानस्तु धर्ममेवादितश्चरेत्। न हि धर्मादपैत्यर्थः कामो वाऽपि कदाचन॥
37उपायं धर्ममेवाहुस्त्रिवर्गस्य विशाम्पते। लिप्समानो हि तेनाशु कक्षेऽग्निरिव वर्धते॥
38स त्वं तातानुपायेन लिप्ससे भरतर्षभ। आधिराज्यं महद् दापितं प्रथितं सर्वराजसु॥
39आत्मानं तक्षति ह्येष वनं परशुना यथा। यः सम्यग्वर्तमानेषु मिथ्या राजन् प्रवर्तते॥
40न तस्य हि मतिं छिन्द्याद् यस्य नेच्छेत् पराभवम्। अविच्छिन्नमतेरस्य कल्याणे धीयते मतिः। आत्मवान् नावमन्येत त्रिषु लोकेषु भारत॥
41अप्यन्यं प्राकृतं किंचित् किमु तान् पाण्डवर्षभान्। अमर्षवशमापन्नो न किंचिद् बुध्यते जनः॥
42छिद्यते ह्याततं सर्वं प्रमाणं पश्य भारत। श्रेयस्ते दुर्जनात् तात पाण्डवैः सह संगतम्॥
43तैर्हि सम्प्रीयमाणस्त्वं सर्वान् कामानवाप्स्यसि। पाण्डवैनिर्मितां भूमि भुञ्जानो राजसत्तम॥
44पाण्डवान् पृष्ठतः कृत्वा त्राणमाशंससेऽन्यतः। दुःशासने दुर्विषहे कर्णे चापि ससौबले॥
45एतेष्वैश्वर्यमाधाय भूतिमिच्छसि भारत। न चैते तव पर्याप्ता ज्ञाने धर्मार्थयोस्तथा॥
46विक्रमे चाप्यपर्याप्ताः पाण्डवान् प्रति भारत। न हीमे सर्ववराजानः पर्याप्ताः सहितास्त्वया॥
47क्रुद्धस्य भीमसेनस्य प्रेक्षितुं मुखमाहवे। इदं संनिहितं तात समग्रं पार्थिवं बलम्॥
48अयं भीष्मस्तथा द्रोणः कर्णश्चायं तथा कृपः। भूरिश्रवाः सौमदत्तिरश्वत्थामा जयद्रथः॥
49अशक्ताः सर्वं एवैते प्रतियोद्धं धनंजयम्। अजेयो ह्यर्जुनः संख्ये सर्वैरपि सुरासुरैः। मानुषैरिप गन्धर्वैर्मा युद्धे चेत आधिथाः॥
50दृश्यतां वा पुमान् कश्चितं समग्रे पार्थिवे बले। योऽर्जुनं समरे प्राप्य स्वस्तिमानाव्रजेद् गृहान्॥
51किं ते जनक्षयेणेह कृतेन भरतर्षभ। यस्मिञ्जिते जितं तत् स्यात् पुमानेकः स दृश्यताम्॥५२
52यः स देवान् सगन्धर्वान् सयक्षासुरपन्नगान्। अजयत् खाण्डवप्रस्थे कस्तं युध्येत मानवः॥
53तथा विराटनगरे श्रूयते महदद्भुतम्। एकस्य च बहूनां च पर्याप्तं तन्निदर्शनम्॥
54युद्धे येन महादेवः साक्षात् संतोषितः शिवः। तमजेयमनाधृष्यं विजेतुं जिष्णुमच्युतम्। आशंससीह समरे वीरमर्जुनमूर्जितम्॥
55मद् द्वितीयं पुनः पार्थं कः प्रार्थयितुमर्हति। युद्धे प्रतीपमायान्तमपि साक्षात् पुरंदरः॥
56बाहुभ्यामुद्वहेद् भूमि दहेत् क्रुद्ध इमाः प्रजाः। पातयेत् त्रिदिवाद् देवान् योऽर्जुनं समरे जयेत्॥
57पश्य पुत्रांस्तथा भ्रातृज्ञातीन् सम्बन्धिनस्तथा। त्वत्कृते न विनश्येयुरिमे भरतसत्तमाः॥
58अस्तु शेषं कौरवाणां मा पराभूदिदं कुलम्। कुलन इति नोच्येथा नष्टकीर्तिनराधिप॥
59त्वामेव स्थापयिष्यन्ति यौवराज्ये महारथाः। महाराज्येऽपि पितरं धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्॥
60मा तात श्रियमायान्तीमवमंस्थाः समुद्यताम्। अर्धं प्रदाय पार्थेभ्यो महतीं श्रियमाप्नुहि॥
61पाण्डवैः संशमं कृत्वा कृत्वा च सुहृदां वचः। सम्प्रीयमाणोमित्रैश्च चिरं भद्राण्यवाप्सस्यसि॥
English
1Dhritarashtra said O you endued with divine prosperity, it is as you say O Narada, and I too wish the same thing, but you endued with heavenly prosperity, I am not the master.
2Vaishampayana said Saying this the descendant of Kurus said to Krishna "O Keshava, you have said to me what leads to (the attainment of) heaven, to the benefit of the world and which is virtuous and just.
3But I am not my own master, O you of long arms; O best of men, try persuade, O Krishna, my wicked son Duryodhana, who disregards injunctions of the scriptures who never dose what is pleasing to me and never listens to good words.
4The son of Gandhari ( does not listen to the advice of) the wise Vidura, O Hrishikesha, as also to that of other friends and of such well wishers as Bhishma and others.
5Therefore do yourself instruct the ruler of men, Duryodhana, of wicked soul crooked of evil intellect, of sinful heart and senseless.
6Then will a very great duty of a friend have been done by you, O Janardana.” Then did the son of Vrishni addressing the wrathful Duryodhana,
7Say these sweet words, conversant as he was with all virtues and worldly profit: “O Duryodhana, listen to this speech of mine, O you best among the Kurus,
8Especially for the benefit of yourself and of your followers, O Bharata. Born as you are in a family of very wise men. it is indeed proper that you should do this honorable act.
9You are endue with learning and with good habits of life. Whereas these that are born in low families are wicked souled, Inhuman and shameless.
10These latter alone act in the way that you are contemplating; in this world the inclination of honest men seems to lie towards and virtue and worldly profit.
11And the inclination of bad men seems to lie towards the opposite direction, o best among the Bharatas, this contemplated action of yours seems to lie in this opposite direction.
12In this case, the obstinacy shown by you is vicious, frightful and greatly destructive of life; it will lead to your harm, it is without reason, and is unworthy of being pursued by you long, OBharata.
13Abandoning what is injurious to yourself you should do what is for your benefit and that of your brothers, followers and friends, O you chastiser of your foes.
14You will escape the blame of an act which is opposed to virtue and which will lead to notoriety. With the sons of Pandu who are wise, heroic, of great energy, of noble souls and very much conversant with our holy books,
15O foremost among men, make peace-it is beneficial to the wise Dhritarashtra and also pleasing to him,
16As also to your grandfather and Drona and Vidura of great intelligence and to Kripa and Somadatta and to the wise Balhika,
17And to Ashvathama, and Vikarna, and Sanjaya and Vivingshati and very much so to your cousins and also to your friends, O chastiser of foes.
18In peace, there will be your benefit, my dear friend, as also that of the entire world; be endued with modesty, for you are born in a noble family, and be learned and human; therefore, my dear friend, do you follow the commands of your father and mother. O best among the Bharatas.
19People consider that to be conducive to his good which a father commands, O Bharata, and a good man, when meeting with a danger, remembers all the commands of his father.
20Peace, my dear friend, with the sons of Pandu is pleasing to your father and you foremost among the Kurus, may it prove pleasing to yourself along with your advisers.
21That man, who hearing the advice of his friends, does not act according to it, in the end is consumed like one who has eaten the Kimpaka fruit.
22He, who out of folly, does not act according to the advice, than which nothing is more beneficial, is visited by the effects of procrastination, does not gain his object and is afterwards struck with remorse.
23He, who having heard that, than which nothing is more beneficial, acts up to it abandoning his own opinions, gets happiness in this world.
24He, who does not act to the advice of one who desires his good thinking it to be against his interests and listens to what is really so (against his interests), comes under the power of his enemies.
25The friends of him, who disregarding the opinions of the honest, follows that of dishonest men, soon grave at his distress,
26He, who abandoning his principal advisers according to the injunctions of inferior ones, meets with grave dangers and does not come out of them safe.
27He, who acts according to the advice of dishonest men, who behaves falsely and does not listen to the advice of good friends and prefers others to those who are his own, is cast off by the earth, O Bharata.
28Yourself, being opposed to those heroes, desire to be served by those who are strangers to you, and who are dishonest, incompetent and fools, O best among the Bharatas.
29What man, besides yourself in this world, abandoning kinsmen who are mighty carwarriors and each equal to Shakra himself, expects safely with the help of others.
30Ever since their birth, have the sons of Kunti been persecuted by you but those virtuous-souled sons of Pandu are not vindictive at your conduct.
31O friend, ever since birth the sons of Pandu have been treated with deception but those renowned men, O you of long arms, have treated you generously.
32By you too should they be treated in the same way, O you best among the race of Bharata; do not show anger towards your own kinsmen.
33The energy of wise men follows all the three objects (virtue, profit and desire) O best among the race of Bharata and in the event of it being impossible to follow all the three objects people choose virtue and profit.
34If these three are to be pursued separately a wise inan chooses virtue; an indifferent man (i.e. neither wise nor a fool) chooses worldly good, while a boy chooses desire.
35The fool, who out of avarice and desire for sexual pleasure, abandons virtue and desires to gain his desire and profit by improper means, is ruined.
36The man, who is desirous of gaining the object of desire or worldly profit, must first of all practice virtue; desire or profit is seldom detached from virtue.
37It is said that virtue is the means of gaining the three objects, O lord of the universe; and he, who is desirous of getting them by this means increases in prosperity as fire in a heap of dry grass.
38You however, my dear friend, desire to get by improper means a greatly extensive kingdom well known among all the kings.
39He, who behaves deceitfully towards those following the right path, O king, cuts himself down as the forest by an axe; one does not cut off the intellect of another whose defeat he does not desire.
40For one, whose intellect has been clouded, cannot direct his attention to what is conducive to his good. One who keeps his soul under proper control does not think lightly of anything in the three worlds, O Bharata,
41Not even an ordinary creature-not to speak to those foremost among men, those sons of Pandu; a man, who is under the influence of wrath, can not discern anything.
42All the rank growth must be cut off; O Bharata, look at the proofs; peace with the sons of Pandu is more to your interest than union with wicked people.
43Living in peace with them you will succeed in all your objects enjoying the territories built up by the sons of Pandu, O best among kings,
44Keeping the sons of Pandu behind you, you repose your hopes for safety on other sources, namely on Dushasana, Durvisha, Karna and the son of Subala.
45Reposing your kingly prosperity on them you wish for prosperity, O Bharata; but these friends of yours have not sufficient knowledge of virtue of worldly profit.
46They are not competent too in prowess or in strength, to be a match against the sons of Pandu; nor are all these kings united with you competent,
47To look at the face of Bhimasena when exercised by anger in battle field. This entire assembled army of the earth is at your elbow.
48This Bhishma, Drona, as also this Karna, Kripa as also Bhurishravas, Ashvathama, the son of Somadatta and Janardana,
49All these are incapable of fighting against Dhananjaya. This Arjuna is invincible in battle by all the Gods and Asuras and by all human beings and Gandharvas. Do not fix your mind on battle.
50Do you see any man in this entire army who, having met Arjuna face to face in battle, has returned home safe?
51Of what advantage will a massacre of men be to you, O best among the Bharatas. Show me the man who will defeat the one whose defeat will mean victory to you,
52Him who vanquished the gods along with the Gandharvas and Yakshas, and Asuras and Serpents in Khandava Prastha-who will fight against that son of Pandavas?
53In the same way in the city of Virata is heard a very strange tale in the fight of one against many; that is a sufficient proof.
54Do you wish to defeat that unconquerable, irrepressible and undetoriating Jishnu, the heroic Arjuna when enraged in battle, by whom in an encounter even Mahadeva was gratified?
55Who can wish to defeat him having me as his help when he goes to the battle field like Indra (himself)?
56He, who would defeat Arjuna in battle, could bear the earth with his arms and being excited with wrath could burn up all earthy creatures, and could hurl down the gods from heaven.
57Look at your sons and at your brothers and at your kinsmen and other relations; let them not be destroyed by an act done by you, O you best among the race of Bharata.
58Let not this race of Kurus be exterminated ard let not yourself be spoken of as the destroyer of the race and be of great notoriety, O lord of men.
59Those mighty car warriors will establish yourself as the viceroy and your father Dhritarashtra, the lord of men, as the emperor.
60Do you not, my dear friend, disregard this prosperity which has appeared in the horizon and is about to come to you; having given half to the sons of Pritha attain to great prosperity.
61Having effected peace with the sons of Pandu and listening to the advice to your friends and living in peace with your friends will you ever attain to blessing.
Hindi
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे दिव्य ऐश्वर्य से सम्पन्न नारद, जैसा आप कहते हैं वैसा ही है, और मैं भी वही चाहता हूँ; किन्तु हे दिव्य ऐश्वर्य से सम्पन्न, मैं स्वामी नहीं हूँ।
2वैशम्पायन ने कहा — यह कहकर उन कुरुवंशी ने कृष्ण से कहा — "हे केशव, आपने मुझसे वह कहा है जो स्वर्ग की प्राप्ति की ओर ले जाता है, जो जगत् के हित का है तथा जो धर्मयुक्त और न्यायसंगत है।
3किन्तु हे महाबाहो, मैं अपना स्वामी नहीं हूँ; हे नरश्रेष्ठ कृष्ण, आप मेरे दुष्ट पुत्र दुर्योधन को समझाने का प्रयत्न कीजिए, जो शास्त्रों की आज्ञाओं की अवहेलना करता है, जो कभी मेरे प्रिय का आचरण नहीं करता और सद्वचनों को कभी नहीं सुनता।
4हे हृषीकेश, गान्धारीपुत्र न बुद्धिमान् विदुर की सलाह मानता है, न अन्य मित्रों की और न भीष्म आदि हितैषियों की।
5इसलिए आप स्वयं ही उस दुरात्मा, कुटिल, दुर्बुद्धि, पापहृदय और विवेकहीन नरेश्वर दुर्योधन को उपदेश दीजिए।
6हे जनार्दन, तब आपके द्वारा मित्र का एक महान् कर्तव्य पूर्ण हो जाएगा।" तब वृष्णिवंशी (कृष्ण) ने क्रोधी दुर्योधन को सम्बोधित करते हुए,
7समस्त धर्म और अर्थ के ज्ञाता होने के नाते ये मधुर वचन कहे — "हे दुर्योधन, हे कुरुश्रेष्ठ, मेरा यह वचन सुनो,
8हे भरतवंशी, यह विशेष रूप से तुम्हारे और तुम्हारे अनुयायियों के हित के लिए है। तुम अत्यन्त बुद्धिमान् पुरुषों के कुल में उत्पन्न हुए हो; अतः यह उचित ही है कि तुम यह श्लाघ्य कार्य करो।
9तुम विद्या और सदाचार से सम्पन्न हो; जब कि नीच कुलों में उत्पन्न होने वाले दुरात्मा, निर्दय और निर्लज्ज होते हैं।
10तुम जिस प्रकार का आचरण सोच रहे हो, वैसा वे ही करते हैं; इस लोक में सत्पुरुषों की प्रवृत्ति धर्म और अर्थ की ओर दिखाई देती है।
11और दुष्ट पुरुषों की प्रवृत्ति विपरीत दिशा की ओर दिखाई देती है; हे भरतश्रेष्ठ, तुम्हारा यह विचारा हुआ कार्य उसी विपरीत दिशा में प्रतीत होता है।
12हे भरतवंशी, इस विषय में तुम्हारे द्वारा दिखाया गया हठ दूषित, भयंकर और प्राणों का महान् विनाशक है; वह तुम्हारे अहित की ओर ले जाएगा, निर्हेतुक है, और तुम्हारे द्वारा दीर्घ काल तक अपनाए जाने योग्य नहीं है।
13हे शत्रुदमन, अपने लिए हानिकारक बात का त्याग करके तुम्हें वही करना चाहिए जो तुम्हारे तथा तुम्हारे भाइयों, अनुयायियों और मित्रों के हित का हो।
14तुम उस कर्म के दोष से बच जाओगे जो धर्म के विरुद्ध है और जो अपयश की ओर ले जाएगा। जो बुद्धिमान्, वीर, महातेजस्वी, महात्मा और शास्त्रों के परम ज्ञाता हैं, उन पाण्डुपुत्रों से —
15हे नरश्रेष्ठ, सन्धि कर लो — यह बुद्धिमान् धृतराष्ट्र के हित का है और उन्हें प्रिय भी है,
16तथा तुम्हारे पितामह को, द्रोण को, महाबुद्धिमान् विदुर को, कृप को, सोमदत्त को और बुद्धिमान् बाह्लीक को भी;
17और अश्वत्थामा को, विकर्ण को, सञ्जय को तथा विविंशति को, और हे शत्रुदमन, विशेष रूप से तुम्हारे भाई-बन्धुओं को तथा तुम्हारे मित्रों को भी।
18हे सखे, सन्धि में तुम्हारा हित है और समस्त जगत् का भी; विनम्रता से युक्त बनो, क्योंकि तुम उत्तम कुल में उत्पन्न हुए हो, और विद्वान् तथा दयालु बनो; इसलिए हे सखे, हे भरतश्रेष्ठ, तुम अपने माता-पिता की आज्ञा का पालन करो।
19हे भरतवंशी, पिता जो आज्ञा देता है उसी को लोग पुत्र के हित का मानते हैं, और सत्पुरुष संकट में पड़ने पर अपने पिता की समस्त आज्ञाओं का स्मरण करता है।
20हे सखे, पाण्डुपुत्रों से सन्धि तुम्हारे पिता को प्रिय है; हे कुरुश्रेष्ठ, वह तुम्हें भी तुम्हारे मन्त्रियों सहित प्रिय हो।
21जो पुरुष अपने मित्रों की सलाह सुनकर भी उसके अनुसार आचरण नहीं करता, वह अन्त में उसी प्रकार नष्ट होता है जैसे किंपाक फल खाने वाला।
22जो मूढ़तावश उस सलाह के अनुसार आचरण नहीं करता जिससे अधिक हितकर कुछ नहीं है, वह विलम्ब के दुष्परिणामों से घिर जाता है, अपना अभीष्ट प्राप्त नहीं करता और बाद में पश्चात्ताप से पीड़ित होता है।
23जो उस बात को सुनकर, जिससे अधिक हितकर कुछ नहीं है, अपने मत का त्याग करके उसी के अनुसार आचरण करता है, वह इस लोक में सुख पाता है।
24जो अपने हितैषी की सलाह को अपने विरुद्ध मानकर उसके अनुसार आचरण नहीं करता और जो वस्तुतः उसके विरुद्ध है उसे सुनता है, वह अपने शत्रुओं के वश में हो जाता है।
25जो सत्पुरुषों के मत की अवहेलना करके दुष्ट पुरुषों के मत का अनुसरण करता है, उसके मित्र शीघ्र ही उसकी विपत्ति पर शोक करते हैं।
26जो हीन पुरुषों के कहने से अपने प्रधान मन्त्रियों का त्याग कर देता है, वह घोर संकटों में पड़ता है और उनसे सकुशल नहीं निकल पाता।
27हे भरतवंशी, जो दुष्ट पुरुषों की सलाह के अनुसार आचरण करता है, जो कपटपूर्ण व्यवहार करता है, जो सन्मित्रों की सलाह नहीं सुनता और जो अपनों की अपेक्षा परायों को अधिक मानता है, उसे पृथ्वी त्याग देती है।
28हे भरतश्रेष्ठ, तुम उन वीरों के विरोधी होकर उन लोगों की सेवा चाहते हो जो तुम्हारे लिए पराए, दुष्ट, अक्षम और मूढ़ हैं।
29इस लोक में तुम्हारे अतिरिक्त कौन ऐसा पुरुष है जो महारथी और प्रत्येक स्वयं शक्र (इन्द्र) के समान अपने बन्धुजनों को त्यागकर परायों की सहायता से अपनी रक्षा की आशा करे?
30जन्म से ही तुमने कुन्तीपुत्रों को सताया है, किन्तु वे धर्मात्मा पाण्डुपुत्र तुम्हारे आचरण पर प्रतिशोध का भाव नहीं रखते।
31हे सखे, जन्म से ही पाण्डुपुत्रों के साथ छल किया गया है, किन्तु हे महाबाहो, उन यशस्वी पुरुषों ने तुम्हारे साथ उदारता का व्यवहार किया है।
32हे भरतवंशश्रेष्ठ, तुम्हें भी उनके साथ वैसा ही व्यवहार करना चाहिए; अपने ही बन्धुजनों पर क्रोध मत करो।
33हे भरतवंशश्रेष्ठ, बुद्धिमान् पुरुषों की शक्ति तीनों पुरुषार्थों (धर्म, अर्थ और काम) का अनुसरण करती है; और जब तीनों का अनुसरण सम्भव न हो, तब लोग धर्म और अर्थ को चुनते हैं।
34यदि इन तीनों में से किसी एक को ही चुनना हो, तो बुद्धिमान् धर्म को चुनता है; मध्यम पुरुष (जो न बुद्धिमान् है न मूर्ख) अर्थ को चुनता है, और बालक काम को चुनता है।
35जो मूढ़ लोभ और विषयभोग की कामना से धर्म का त्याग करके अनुचित उपायों से काम और अर्थ प्राप्त करना चाहता है, वह नष्ट हो जाता है।
36जो पुरुष काम अथवा अर्थ प्राप्त करना चाहता है, उसे सर्वप्रथम धर्म का आचरण करना चाहिए; काम अथवा अर्थ धर्म से पृथक् प्रायः नहीं होते।
37हे जगत्पति, कहा जाता है कि धर्म ही तीनों पुरुषार्थों की प्राप्ति का साधन है; और जो इसी साधन से उन्हें प्राप्त करना चाहता है, वह वैसे ही समृद्ध होता है जैसे सूखी घास की राशि में अग्नि।
38किन्तु हे सखे, तुम समस्त राजाओं में विख्यात उस अत्यन्त विशाल राज्य को अनुचित उपायों से प्राप्त करना चाहते हो।
39हे राजन्, जो सन्मार्ग पर चलने वालों के साथ छल का व्यवहार करता है, वह अपने आपको वैसे ही काट डालता है जैसे कुल्हाड़ी वन को; जिसका पराभव नहीं चाहा जाता, उसकी बुद्धि का हरण नहीं किया जाता।
40क्योंकि जिसकी बुद्धि आच्छन्न हो चुकी है, वह अपने हित की ओर ध्यान नहीं दे सकता। हे भरतवंशी, जो अपने मन को भलीभाँति वश में रखता है, वह तीनों लोकों में किसी को भी तुच्छ नहीं समझता —
41एक साधारण प्राणी को भी नहीं — फिर उन नरश्रेष्ठ पाण्डुपुत्रों की तो बात ही क्या; जो पुरुष क्रोध के वश में है, वह कुछ भी विवेक नहीं कर सकता।
42हे भरतवंशी, समस्त विषैली बढ़वार को काट डालना चाहिए; प्रमाणों पर दृष्टि डालो; दुष्ट पुरुषों के साथ मेल की अपेक्षा पाण्डुपुत्रों से सन्धि तुम्हारे अधिक हित की है।
43हे राजश्रेष्ठ, उनके साथ शान्तिपूर्वक रहते हुए तुम पाण्डुपुत्रों के द्वारा बसाए गए प्रदेशों का उपभोग करते हुए अपने समस्त अभीष्ट सिद्ध कर लोगे।
44पाण्डुपुत्रों को पीछे छोड़कर तुम अपनी रक्षा की आशा दूसरों पर रखते हो — अर्थात् दुःशासन, दुर्विष, कर्ण और सुबलपुत्र (शकुनि) पर।
45हे भरतवंशी, अपनी राजलक्ष्मी उन्हीं पर टिकाकर तुम समृद्धि की कामना करते हो; किन्तु तुम्हारे इन मित्रों को न धर्म का पर्याप्त ज्ञान है न अर्थ का।
46वे पराक्रम में अथवा बल में भी पाण्डुपुत्रों की समता करने में समर्थ नहीं हैं; और न तुम्हारे साथ मिले हुए ये समस्त राजा ही समर्थ हैं —
47रणभूमि में क्रोध से भरे भीमसेन के मुख की ओर देखने में भी। पृथ्वी की यह समस्त एकत्र सेना तुम्हारे पार्श्व में है।
48ये भीष्म, द्रोण, तथा ये कर्ण, कृप, भूरिश्रवा, अश्वत्थामा, सोमदत्तपुत्र और जनार्दन —
49ये सब धनञ्जय के विरुद्ध युद्ध करने में असमर्थ हैं। ये अर्जुन युद्ध में समस्त देवताओं और असुरों के द्वारा तथा समस्त मनुष्यों और गन्धर्वों के द्वारा अजेय हैं। युद्ध पर मन मत लगाओ।
50क्या तुम्हें इस समस्त सेना में कोई ऐसा पुरुष दिखाई देता है जो युद्ध में अर्जुन का सामना करके सकुशल घर लौटा हो?
51हे भरतश्रेष्ठ, मनुष्यों का संहार तुम्हें किस लाभ का होगा? मुझे वह पुरुष दिखाओ जो उसे परास्त करेगा जिसका पराजय तुम्हारे लिए विजय होगी —
52उसे, जिसने खाण्डवप्रस्थ में गन्धर्वों, यक्षों, असुरों और नागों सहित देवताओं को परास्त किया — उस पाण्डुपुत्र के विरुद्ध कौन युद्ध करेगा?
53इसी प्रकार विराट की नगरी में एक के द्वारा अनेकों से किए गए युद्ध की अत्यन्त विस्मयकारी कथा सुनी जाती है; वही पर्याप्त प्रमाण है।
54क्या तुम उस अजेय, अदम्य और अक्षय जिष्णु — युद्ध में क्रुद्ध हुए वीर अर्जुन — को परास्त करना चाहते हो, जिसने द्वन्द्वयुद्ध में स्वयं महादेव को भी प्रसन्न कर लिया था?
55जब वे स्वयं इन्द्र के समान रणभूमि में जाते हैं और मैं उनका सहायक हूँ, तब उन्हें परास्त करने की कामना कौन कर सकता है?
56जो युद्ध में अर्जुन को परास्त कर सके, वह अपनी भुजाओं से पृथ्वी को धारण कर सकता है, क्रोध से भरकर समस्त प्राणियों को भस्म कर सकता है और देवताओं को स्वर्ग से नीचे गिरा सकता है।
57हे भरतवंशश्रेष्ठ, अपने पुत्रों को, अपने भाइयों को, अपने बन्धुओं और अन्य सम्बन्धियों को देखो; तुम्हारे किए हुए कर्म से उनका विनाश न हो।
58हे नरेश्वर, यह कुरुवंश उच्छिन्न न हो, और तुम वंश के विनाशक कहलाकर महान् अपयश के भागी न बनो।
59वे महारथी तुम्हें युवराज के पद पर और तुम्हारे पिता नरेश्वर धृतराष्ट्र को सम्राट् के पद पर प्रतिष्ठित करेंगे।
60हे सखे, इस समृद्धि की अवहेलना मत करो जो क्षितिज पर प्रकट हो चुकी है और तुम्हारे पास आने ही वाली है; आधा भाग पृथापुत्रों को देकर महान् समृद्धि प्राप्त करो।
61पाण्डुपुत्रों से सन्धि करके, अपने मित्रों की सलाह सुनकर और अपने मित्रों के साथ शान्तिपूर्वक रहकर ही तुम सदा कल्याण प्राप्त करोगे।
Nepali
1धृतराष्ट्रले भने — हे दिव्य ऐश्वर्यले सम्पन्न नारद, जस्तो तपाईं भन्नुहुन्छ त्यस्तै हो, र म पनि त्यही चाहन्छु; तर हे दिव्य ऐश्वर्यले सम्पन्न, म स्वामी होइन।
2वैशम्पायनले भने — यसो भनेर ती कुरुवंशीले कृष्णसँग भने — "हे केशव, तपाईंले मलाई त्यो भन्नुभयो जुन स्वर्गप्राप्तितिर लैजान्छ, जुन जगत्को हितको हो तथा जुन धर्मयुक्त र न्यायसङ्गत छ।
3तर हे महाबाहो, म आफ्नो स्वामी होइन; हे नरश्रेष्ठ कृष्ण, तपाईं मेरा दुष्ट पुत्र दुर्योधनलाई सम्झाउने प्रयत्न गर्नुहोस्, जसले शास्त्रका आज्ञाको अवहेलना गर्छ, जसले कहिल्यै मेरो प्रियको आचरण गर्दैन र सद्वचन कहिल्यै सुन्दैन।
4हे हृषीकेश, गान्धारीपुत्रले न बुद्धिमान् विदुरको सल्लाह मान्छ, न अन्य मित्रहरूको र न भीष्म आदि हितैषीहरूको।
5त्यसैले तपाईं आफैँले ती दुरात्मा, कुटिल, दुर्बुद्धि, पापहृदय र विवेकहीन नरेश्वर दुर्योधनलाई उपदेश दिनुहोस्।
6हे जनार्दन, तब तपाईंद्वारा मित्रको एक महान् कर्तव्य पूरा हुनेछ।" तब वृष्णिवंशी (कृष्ण)ले क्रोधी दुर्योधनलाई सम्बोधन गर्दै,
7सम्पूर्ण धर्म र अर्थका ज्ञाता भएका नाताले यी मधुर वचन भने — "हे दुर्योधन, हे कुरुश्रेष्ठ, मेरो यो वचन सुन,
8हे भरतवंशी, यो विशेष रूपमा तिम्रो र तिम्रा अनुयायीहरूको हितका लागि हो। तिमी अत्यन्त बुद्धिमान् पुरुषहरूको कुलमा जन्मेका छौ; त्यसैले यो उचित नै हो कि तिमीले यो श्लाघ्य कार्य गर।
9तिमी विद्या र सदाचारले सम्पन्न छौ; जब कि नीच कुलमा जन्मनेहरू दुरात्मा, निर्दयी र निर्लज्ज हुन्छन्।
10तिमीले जुन प्रकारको आचरण सोच्दै छौ, त्यस्तो तिनीहरूले नै गर्छन्; यस लोकमा सत्पुरुषहरूको प्रवृत्ति धर्म र अर्थतिर देखिन्छ।
11र दुष्ट पुरुषहरूको प्रवृत्ति विपरीत दिशातिर देखिन्छ; हे भरतश्रेष्ठ, तिम्रो यो सोचिएको कार्य त्यही विपरीत दिशामा प्रतीत हुन्छ।
12हे भरतवंशी, यस विषयमा तिमीले देखाएको हठ दूषित, भयङ्कर र प्राणको महान् विनाशक छ; त्यसले तिम्रो अहिततिर लैजानेछ, निर्हेतुक छ, र तिमीले दीर्घ कालसम्म अपनाउन योग्य छैन।
13हे शत्रुदमन, आफ्ना लागि हानिकारक कुराको त्याग गरेर तिमीले त्यही गर्नुपर्छ जुन तिम्रो तथा तिम्रा भाइ, अनुयायी र मित्रहरूको हितको होस्।
14तिमी त्यस कर्मको दोषबाट बच्नेछौ जुन धर्मविरुद्ध छ र जुन अपयशतिर लैजानेछ। जो बुद्धिमान्, वीर, महातेजस्वी, महात्मा र शास्त्रका परम ज्ञाता छन्, ती पाण्डुपुत्रहरूसँग —
15हे नरश्रेष्ठ, सन्धि गर — यो बुद्धिमान् धृतराष्ट्रको हितको हो र उनलाई प्रिय पनि छ,
16तथा तिम्रा पितामहलाई, द्रोणलाई, महाबुद्धिमान् विदुरलाई, कृपलाई, सोमदत्तलाई र बुद्धिमान् बाह्लीकलाई पनि;
17र अश्वत्थामालाई, विकर्णलाई, सञ्जयलाई तथा विविंशतिलाई, र हे शत्रुदमन, विशेष रूपमा तिम्रा भाइबन्धुलाई तथा तिम्रा मित्रहरूलाई पनि।
18हे सखा, सन्धिमा तिम्रो हित छ र सम्पूर्ण जगत्को पनि; विनम्रताले युक्त बन, किनभने तिमी उत्तम कुलमा जन्मेका छौ, र विद्वान् तथा दयालु बन; त्यसैले हे सखा, हे भरतश्रेष्ठ, तिमी आफ्ना माता-पिताको आज्ञाको पालन गर।
19हे भरतवंशी, पिताले जुन आज्ञा दिन्छन् त्यसैलाई मानिसहरूले पुत्रको हितको मान्छन्, र सत्पुरुषले सङ्कटमा परेपछि आफ्ना पिताका सम्पूर्ण आज्ञाको स्मरण गर्छ।
20हे सखा, पाण्डुपुत्रहरूसँग सन्धि तिम्रा पिताका लागि प्रिय छ; हे कुरुश्रेष्ठ, त्यो तिमीलाई पनि तिम्रा मन्त्रीसहित प्रिय होस्।
21जुन पुरुषले आफ्ना मित्रहरूको सल्लाह सुनेर पनि त्यसअनुसार आचरण गर्दैन, ऊ अन्त्यमा त्यसै गरी नष्ट हुन्छ जसरी किंपाक फल खाने मानिस।
22जसले मूढतावश त्यस सल्लाहअनुसार आचरण गर्दैन जसभन्दा बढी हितकर केही छैन, ऊ ढिलाइका दुष्परिणामले घेरिन्छ, आफ्नो अभीष्ट प्राप्त गर्दैन र पछि पश्चात्तापले पीडित हुन्छ।
23जसले त्यो कुरा सुनेर, जसभन्दा बढी हितकर केही छैन, आफ्नो मतको त्याग गरेर त्यसैअनुसार आचरण गर्छ, उसले यस लोकमा सुख पाउँछ।
24जसले आफ्ना हितैषीको सल्लाहलाई आफ्नो विरुद्ध ठानेर त्यसअनुसार आचरण गर्दैन र जुन वास्तवमै उसको विरुद्ध छ त्यसलाई सुन्छ, ऊ आफ्ना शत्रुहरूको वशमा पर्छ।
25जसले सत्पुरुषहरूको मतको अवहेलना गरेर दुष्ट पुरुषहरूको मतको अनुसरण गर्छ, उसका मित्रहरूले चाँडै नै उसको विपत्तिमा शोक गर्छन्।
26जसले हीन पुरुषहरूको भनाइले आफ्ना प्रधान मन्त्रीहरूको त्याग गर्छ, ऊ घोर सङ्कटमा पर्छ र तीबाट सकुशल निस्कन सक्दैन।
27हे भरतवंशी, जसले दुष्ट पुरुषहरूको सल्लाहअनुसार आचरण गर्छ, जसले कपटपूर्ण व्यवहार गर्छ, जसले सन्मित्रहरूको सल्लाह सुन्दैन र जसले आफ्नाभन्दा परायालाई बढी मान्छ, उसलाई पृथ्वीले त्याग गर्छ।
28हे भरतश्रेष्ठ, तिमी ती वीरहरूको विरोधी भई ती मानिसहरूको सेवा चाहन्छौ जो तिम्रा लागि पराया, दुष्ट, अक्षम र मूढ छन्।
29यस लोकमा तिमीबाहेक को त्यस्तो पुरुष छ जसले महारथी र प्रत्येक स्वयं शक्र (इन्द्र)जस्तै आफ्ना बन्धुजनलाई त्यागेर परायाको सहायताले आफ्नो रक्षाको आशा गरोस्?
30जन्मैदेखि तिमीले कुन्तीपुत्रहरूलाई सताएका छौ, तर ती धर्मात्मा पाण्डुपुत्रहरूले तिम्रो आचरणमा प्रतिशोधको भाव राख्दैनन्।
31हे सखा, जन्मैदेखि पाण्डुपुत्रहरूसँग छल गरिएको छ, तर हे महाबाहो, ती यशस्वी पुरुषहरूले तिमीसँग उदारताको व्यवहार गरेका छन्।
32हे भरतवंशश्रेष्ठ, तिमीले पनि तिनीहरूसँग त्यस्तै व्यवहार गर्नुपर्छ; आफ्नै बन्धुजनमाथि क्रोध नगर।
33हे भरतवंशश्रेष्ठ, बुद्धिमान् पुरुषहरूको शक्तिले तीनै पुरुषार्थ (धर्म, अर्थ र काम)को अनुसरण गर्छ; र जब तीनैको अनुसरण सम्भव हुँदैन, तब मानिसहरूले धर्म र अर्थ छान्छन्।
34यदि यी तीनमध्ये कुनै एउटालाई मात्र छान्नुपर्ने भए, बुद्धिमान्ले धर्म छान्छ; मध्यम पुरुष (जो न बुद्धिमान् छ न मूर्ख)ले अर्थ छान्छ, र बालकले काम छान्छ।
35जुन मूढले लोभ र विषयभोगको कामनाले धर्मको त्याग गरेर अनुचित उपायबाट काम र अर्थ प्राप्त गर्न चाहन्छ, ऊ नष्ट हुन्छ।
36जुन पुरुषले काम वा अर्थ प्राप्त गर्न चाहन्छ, उसले सर्वप्रथम धर्मको आचरण गर्नुपर्छ; काम वा अर्थ धर्मबाट पृथक् प्रायः हुँदैनन्।
37हे जगत्पति, भनिन्छ कि धर्म नै तीनै पुरुषार्थको प्राप्तिको साधन हो; र जसले यही साधनबाट तिनलाई प्राप्त गर्न चाहन्छ, ऊ त्यसै गरी समृद्ध हुन्छ जसरी सुक्खा घाँसको थुप्रोमा अग्नि।
38तर हे सखा, तिमी सम्पूर्ण राजाहरूमा विख्यात त्यो अत्यन्त विशाल राज्यलाई अनुचित उपायबाट प्राप्त गर्न चाहन्छौ।
39हे राजन्, जसले सन्मार्गमा हिँड्नेहरूसँग छलको व्यवहार गर्छ, उसले आफैँलाई त्यसै गरी काट्छ जसरी बन्चरोले वनलाई; जसको पराभव चाहिँदैन, उसको बुद्धिको हरण गरिँदैन।
40किनभने जसको बुद्धि आच्छादित भइसकेको छ, उसले आफ्नो हिततिर ध्यान दिन सक्दैन। हे भरतवंशी, जसले आफ्नो मनलाई राम्ररी वशमा राख्छ, उसले तीनै लोकमा कसैलाई पनि तुच्छ ठान्दैन —
41एउटा साधारण प्राणीलाई पनि होइन — फेरि ती नरश्रेष्ठ पाण्डुपुत्रहरूको त कुरै के; जुन पुरुष क्रोधको वशमा छ, उसले केही पनि विवेक गर्न सक्दैन।
42हे भरतवंशी, सम्पूर्ण विषालु झाँगिएको बोटलाई काटिदिनुपर्छ; प्रमाणहरूमा दृष्टि दिनुहोस्; दुष्ट पुरुषहरूसँगको मेलभन्दा पाण्डुपुत्रहरूसँगको सन्धि तिम्रो बढी हितको छ।
43हे राजश्रेष्ठ, तिनीहरूसँग शान्तिपूर्वक रहँदै तिमीले पाण्डुपुत्रहरूले बसाएका प्रदेशहरूको उपभोग गर्दै आफ्ना सम्पूर्ण अभीष्ट सिद्ध गर्नेछौ।
44पाण्डुपुत्रहरूलाई पछाडि छोडेर तिमी आफ्नो रक्षाको आशा अरूमा राख्छौ — अर्थात् दुःशासन, दुर्विष, कर्ण र सुबलपुत्र (शकुनि)मा।
45हे भरतवंशी, आफ्नो राजलक्ष्मी तिनीहरूमै टेकाएर तिमी समृद्धिको कामना गर्छौ; तर तिम्रा यी मित्रहरूलाई न धर्मको पर्याप्त ज्ञान छ न अर्थको।
46तिनीहरू पराक्रममा वा बलमा पनि पाण्डुपुत्रहरूको समता गर्न समर्थ छैनन्; र न तिमीसँग मिलेका यी सम्पूर्ण राजा नै समर्थ छन् —
47रणभूमिमा क्रोधले भरिएका भीमसेनको मुखतिर हेर्न पनि। पृथ्वीको यो सम्पूर्ण एकत्रित सेना तिम्रो छेउमा छ।
48यी भीष्म, द्रोण, तथा यी कर्ण, कृप, भूरिश्रवा, अश्वत्थामा, सोमदत्तपुत्र र जनार्दन —
49यी सबै धनञ्जयविरुद्ध युद्ध गर्न असमर्थ छन्। यी अर्जुन युद्धमा सम्पूर्ण देवता र असुरद्वारा तथा सम्पूर्ण मनुष्य र गन्धर्वद्वारा अजेय छन्। युद्धमा मन नलगाऊ।
50के तिमीलाई यो सम्पूर्ण सेनामा कुनै त्यस्तो पुरुष देखिन्छ जो युद्धमा अर्जुनको सामना गरेर सकुशल घर फर्केको होस्?
51हे भरतश्रेष्ठ, मनुष्यहरूको संहार तिमीलाई कुन लाभको हुनेछ? मलाई त्यो पुरुष देखाऊ जसले उसलाई परास्त गर्नेछ जसको पराजय तिम्रा लागि विजय हुनेछ —
52उसलाई, जसले खाण्डवप्रस्थमा गन्धर्व, यक्ष, असुर र नागसहित देवताहरूलाई परास्त गर्यो — त्यस पाण्डुपुत्रविरुद्ध कसले युद्ध गर्नेछ?
53यसै गरी विराटको नगरीमा एकद्वारा अनेकसँग गरिएको युद्धको अत्यन्त विस्मयकारी कथा सुनिन्छ; त्यही पर्याप्त प्रमाण हो।
54के तिमी त्यो अजेय, अदम्य र अक्षय जिष्णु — युद्धमा क्रुद्ध भएका वीर अर्जुन — लाई परास्त गर्न चाहन्छौ, जसले द्वन्द्वयुद्धमा स्वयं महादेवलाई पनि प्रसन्न पारेका थिए?
55जब उनी स्वयं इन्द्रजस्तै रणभूमिमा जान्छन् र म उनको सहायक छु, तब उनलाई परास्त गर्ने कामना कसले गर्न सक्छ?
56जसले युद्धमा अर्जुनलाई परास्त गर्न सकोस्, उसले आफ्ना पाखुराले पृथ्वीलाई धारण गर्न सक्छ, क्रोधले भरिएर सम्पूर्ण प्राणीलाई भस्म गर्न सक्छ र देवताहरूलाई स्वर्गबाट तल खसाल्न सक्छ।
57हे भरतवंशश्रेष्ठ, आफ्ना पुत्रलाई, आफ्ना भाइलाई, आफ्ना बन्धु र अन्य सम्बन्धीलाई हेर; तिमीले गरेको कर्मबाट तिनीहरूको विनाश नहोस्।
58हे नरेश्वर, यो कुरुवंश उच्छिन्न नहोस्, र तिमी वंशको विनाशक कहलाएर महान् अपयशका भागी नबन।
59ती महारथीहरूले तिमीलाई युवराजको पदमा र तिम्रा पिता नरेश्वर धृतराष्ट्रलाई सम्राट्को पदमा प्रतिष्ठित गर्नेछन्।
60हे सखा, यस समृद्धिको अवहेलना नगर जुन क्षितिजमा प्रकट भइसकेको छ र तिमीकहाँ आउनै लागेको छ; आधा भाग पृथापुत्रहरूलाई दिएर महान् समृद्धि प्राप्त गर।
61पाण्डुपुत्रहरूसँग सन्धि गरेर, आफ्ना मित्रहरूको सल्लाह सुनेर र आफ्ना मित्रहरूसँग शान्तिपूर्वक रहेर नै तिमीले सदा कल्याण प्राप्त गर्नेछौ।