Bhagavad-Yana Parva — Speech of Krishna
Volume III — Virata & Udyoga Parva · Chapter 152
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा धर्मार्थसहितं हितम्। कृष्णा दाशार्हमासीनमब्रवीच्छोककर्शिता॥ सुता दुपदराजस्य स्वसितायतमूर्धजा। सम्पूज्य सहदेवं च सात्यकिं च महारथम्॥
2भीमसेनं च संशान्तं दृष्ट्वा परमदुर्मनाः। अश्रुपूर्णेक्षणा वाक्यमुवाचेदं मनस्विनी॥
3विदितं ते महाबाहो धर्मज्ञ मधुसूदन। यथा निकृतिमास्थाय भ्रंशिताः पाण्डवाः सुखात्॥
4धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण सामात्येन जनार्दन। यथा च संजयो राज्ञा मन्त्रं रहसि श्रावितः॥
5युधिष्ठिरस्य दाशार्ह तच्चापि विदितं तव। यथोक्तः संजयश्चैव तच्च सर्वं श्रुतं त्वया॥
6पञ्च नस्तात दीयन्तां ग्रामा इति महाद्युते। अविरथलं वृकस्थलं माकन्दी वारणावतम्॥ अवसानं महाबाहो कञ्चिदेकं च पञ्चमम्। इति दुर्योधनो वाच्यः सुहृदश्चास्य केशव॥
7न चापि ह्यकरोद् वाक्यं श्रुत्वा कृष्ण सुयोधनः। युधिष्ठिरस्य दाशार्ह श्रीमतः संधिमिच्छतः॥
8अप्रदानेन राज्यस्य यदि कृष्ण सुयोधनः। संधिमिच्छेन्न कर्तव्यं तत्र गत्वा कथञ्चन॥
9शक्ष्यन्ति हि महाबाहो पाण्डवाः संजयैः सह। धार्तराष्ट्रबलं घोरं क्रुद्ध प्रतिसमासितुम्॥
10ते न हि साम्ना न दानेन शक्योऽर्थस्तेषु कश्चर। तस्मात् तेषु न कर्तव्या कृपा मधुसूदन॥
11साम्ना दानेन वा कृष्ण ये न शाम्यन्ति शत्रवः। योक्तव्यस्तेषु दण्डः स्याज्जीवितं परिरक्षता॥
12तस्मात् तेषु महादण्डः क्षेप्तव्यः क्षिप्रमच्युत। त्वया चैव महाबाहो पाण्डवैः सह संजयैः॥
13एतत् समर्थं पार्थानां तव चैव यशस्करम्। क्रियमाणं भवेत् कृष्ण क्षत्रस्य च सुखावहम्॥
14क्षत्रियेण हि हन्तव्यः क्षत्रियो लोभमास्थितः। अक्षत्रियो वा दाशार्ह स्वधर्ममनुतिष्ठता।॥
15अन्यत्र ब्राह्मणात् तात सर्वपापेष्ववस्थितात्। गुरुर्हि सर्ववर्णानां ब्राह्मणः प्रसृताग्रभुक्॥
16यथावध्ये वध्यमाने भवेद् दोषो जनार्दन। स वध्यस्यावधे दृष्ट इति धर्मविदो विदुः॥
17यथा त्वां न स्पृशेदेष दोषः कृष्ण तथा कुरु। पाण्डवैः सह दाशार्हः संजयैश्च ससैनिकैः॥
18पुनरुक्तं च वक्ष्यामि विश्रम्मेण जनार्दन। का तु सीमन्तिनी मादृक् पृथिव्यामस्ति केशव॥
19सुता दुपदराजस्य वेदिमध्यात् समुत्थिता। धृष्टद्युम्नस्य भगिनी तव कृष्ण प्रिया सखी।॥
20आजमीढकुलं प्राप्ता स्नुषा पाण्डोर्महात्मनः। महिषी पाण्डुपुत्राणां पञ्चेन्द्रसमवर्चसाम्॥
21सुता मे पञ्चभिर्वीरैः पञ्च जाता महारथाः। अभिमन्युर्यथा कृष्ण तथा ते तव धर्मतः॥
22साहं केशग्रहं प्राप्ता परिक्लिष्टा सभां गता। पश्यतां पाण्डुपुत्राणां त्वयि जीवति केशव॥
23जीवत्सु पाण्डुपुत्रेषु पञ्चालेष्वथ वृष्णिषु। दासीभूतास्मि पापानां सभामध्ये व्यवस्थिता।॥
24निरमपेष्वचेष्टेषु प्रेक्षमाणेषु पाण्डुषु। पाहि मामिति गोविन्द मनसा चिन्तितोऽसि मे॥
25यत्र मां भगवान् राजा श्वशुरो वाक्यमब्रवीत्। वरं वृणीष्व पाञ्चालि वराहा॑ऽसि मता मम॥
26अदासाः पाण्डवाः सन्तु सरथाः सायुधा इति। पयोक्ते यत्र निर्मुक्ता वनवासाय केशव॥
27एवंविधानां दुःखानापभिज्ञोऽसि जनार्दन। त्रायस्व पुण्डरीकाक्ष सभर्तृज्ञातिबान्धवान्॥
28नन्वहं कृष्ण भीष्मस्य धृतराष्ट्रस्य चोभयोः। स्नुषा भवामि धर्मेण साहं सादीकृता बलात्॥
29धिक्पार्थस्य धनुष्यत्तां भीमसेनस्य धिक् बलम्। यत्र दुर्योधनः कृष्ण मुहूर्तमपि जीवति॥
30यदि तेऽहमनुग्राह्या यदि तेऽस्ति कृपा मयि। धार्तराष्ट्रेषु वै कोप: सर्वः कृष्ण विधीयताम्॥
31वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा मृदुसंहारं वृजिनाग्रं सुदर्शनम्। सुनीलमसितापाङ्गी सर्वगन्धाधिवासितम्॥ सर्वलक्षणसम्पन्नं महाभुजगवर्चसम्। केशपक्षं वरारोहा गृह्य वामेन पाणिना॥ पद्माक्षी पुण्डरीकाक्षमुपेत्य गजगामिनी। अश्रुपूर्णेक्षणा कृष्णा कृष्णं वचनमब्रवीत्॥
32अयं ते पुण्डरीकाक्ष दुःशासनकरोद्धृतः। स्मर्तव्यः सर्वकार्येषु परेषां संधिमिच्छता॥
33यदि भीमार्जुनौ कृष्ण कृपणौ संधिकामुकौ। पिता मे योत्स्यते वृद्धः सह पुत्रैर्महारथैः॥
34पञ्च च महावीर्याः पुत्रा मे मधुसूदन। अभिमन्युं पुरस्कृत्य योत्स्यन्ते कुरुभिः सह॥
35दुःशासनभुजं श्यामं संछिन्नं पांसुगुण्ठितम्। यद्यहं तु न पश्यामि का शान्तिर्हदयस्य मे॥
36त्रयोदश हि वर्षाणि प्रतीक्षन्त्या गतानि मे। विधाय हृदये मन्युं प्रदीप्तमिव पावकम्॥
37विदीर्यते मे हृदयं भीमवाक्छल्यपीडितम्। योऽयमद्य महाबाहुर्धर्ममेवानुपश्यति॥
38इत्युक्त्वा वाष्परुद्धेन कण्ठेनायतलोचना। सरोद कृष्णा सोत्कम्पं सस्वरं बाष्पगद्गदम्॥
39स्तनौ पीनायतश्रोणी सहिताबभिवर्षती। द्रवीभूतमिवात्युष्णं मुञ्चन्ती वारि नेत्रजम्॥
40तामुवाच महाबाहुः केशवः परिसान्त्वयन्। अचिराद् द्रक्ष्यसे कृष्णे रुदतीर्भरतस्त्रियः॥
41एवं ता भीरु रोत्स्यन्ति निहतज्ञातिबान्धवाः। हतमित्रा हतबला येषां क्रुद्धाऽसि भामिनी॥
42अहं च तत् करिष्यामि भीमार्जुनयमैः सह। युधिष्ठिरनियोगेन दैवाच्च विधिनिर्मितात्॥
43धार्तराष्ट्राः कालपक्वा न चेच्छृण्वन्ति मे वचः। शेष्यन्ते निहता भूमौ श्वशृगालादनीकृताः॥
44चलेद्धि हिमवाञ्छैलो मेदिनी शतधा फलेत्। द्यौः पतेच्च सनक्षत्रान मे मोघं वचो भवेत्॥
45सत्यं ते प्रतिजानामि कृष्णे बाष्पो निगृह्यताम्। हतामित्रात्प्रिया युक्तानचिराद् द्रक्ष्यसे पतीन्॥
English
1Vaishampayana said Hearing the king's words which were beneficial as well as conducive to morality and worldly good, Krishna, the daughter of king Drupada, of long and very black tresses, afflicted with grief, said to the scion of the Dasharha race, who was seated there, after having given due respects to Sahadeva and the great car-warrior Satyaki.
2Seeing Bhimasena inclined towards peace, that intelligent lady with a sense of her wrongs said these words with tears in her eyes:
3O you of long arms, this is known to you. slayer of Madhu, how the Pandavas were deprived of all happiness through deceit.
4By the son of Dhritarashtra within ministers, O Janardana; and what message was covered through Sanjaya in private by the king.
5Yudhishthira, that too is known to you of the Dasharha race and by you has been heard all what Sanjaya said.
6O you of great luster, (this was the massage) give us, O sire, five villages namely, Avisthala, Vrikasthala, Makandi, Varanavata and any one for the last or the fifth, O you of long arms. In these terms was Duryodhana to be addressed and his friends too, O Keshava.
7Suyodhana, though he heard these words of Yudhishthira endued with prosperity and desirous if peace, did not act up to them, O you of the Dasharha race.
8If, O Krishna, Suyodhana desires peace without returning the kingdom; then it is by no means proper that you should go there.
9O you of long arms, the Pandavas supported by the Srinjayas will be able to fight with the terrible army of Dhritarashtra excited with range.
10Not by peaceful means, nor by surrender can our object be gained from them; therefore, O destroyer of Madhu, mercy ought not to be shown to them by you.
11Those enemies, who do not assume an attitude of peace by words of humility or by surrender, ought to be visited with punishment by him who cares to preserve his life.
12Therefore should heavy punishment fall or them from yourself, O Acchyuta of long arms, supported by the Pandavas and the Srinjayas.
13This would be just the thing for the son of Pritha to do; and will also redound to your glory; and the accomplishment will be, O Krishna, the source of happiness to the entire Kshatriya race.
14A Kshatriya who is avaricious ought to be killed by a Kshatriya who is desirous of proving true to his our religion; and even if the covetous man is not a Kshatriya he ought to be slain.
15An exception should be made, O Sire, in the case of a Brahmana, though he be addicted to all sorts of vices; for a Brahmana is the preceptor of all the other classes and he is allowed precedence in everything.
16The sin, that accrues from killing from one that ought but to be killed, is ihe fame as that which accrues him not slaying one that deserves death. Such has been the instructions of those conversant with the rulers of virtue.
17Do that, O Krishna, so that this sin may not touch you along with the Pandavas, O you of the Dasharha race and the Srinjayas and their armies.
18Out of excessive confidence on you, O Janardana, that I repeat what has been already repeated again and again. What woman is there in this world equal to me?
19The daughter of king Drupada born of the sacrificial altar, sister of Dhrishtadyumna and your dear friend, O Krishna.
20I have become a member of the Ajamida race; and the daughter-in-law of the highsouled Pandu and the chief queen of the sons of Pandu, who in splendor are equal to five Indra's.
21By the five heroes are born of me five sons, great car-warriors, who morally bear the same relation with you, O Krishna, as Abhimanyu.
22When I, who am such, coming to the Council Chamber was caught hold of by the extremity of my hairs and annoyed within the range of vision of the Pandu's sons and during your life time, O Keshava.
23During the life time of the Pandu's, the Panchalas and the Vrishnis I was treated like a maid-servant and made to stand in the Council Chamber of those incarnations of vice.
24The sons of Pandu, gazing at me, without any wrath and without any efforts to extricate me, O Govinda, were thought of by me, saying-"save me."
25On this the prosperous king (Dhritarashtra), my father-in-law, said these words chose a boon, O Princess of Panchala, in my opinion you are the proper recipient of a boon.”
26"Let the Pandavas be liberated with their chariots and soldiers" was the boon I asked for; and at my solicitation were they liberated and sent to exile in the forest, OKeshava.
27You, O Janardana, are very well aware of such-like troubles; and save us, o you with eyes like lotus, along with my husbands, kinsmen and friends.
28I am, morally speaking, O Krishna, the daughter-in-law of both Bhishma and Dhritarashtra; and yet I, who am such, was made a slave by force.
29Shame to the skill in archery of the son of Pritha and shame to the strength of Bhimasena! that Duryodhana, O Krishna, should be alive for one single moment.
30If I ain fit to be favored by you, if there is mercy in you for me; then direct all your wrath on the sons of Dhritarashtra.
31Vaishampayana said Saying this, pretty Krishna having lotuslike eyes, of a black colour and the gait of an elephant and possessed of beautiful hips, taking hold of her beautiful ringlets with curls at their ends and of a deep blue colour, perfumed with all sorts of scents, with all the auspicious marks and very soft though bound up in a braid by her left hand, approached the lotus-eyed Krishna; and with eyes full of tears said these words.
32O you with lotus-like eyes, desirous of peace with the enemy, you should remember in all your acts that these (tresses) were seized by the hands of Dushasana.
33If Bhima and Arjuna, O Krishna, are so mean as to desire peace, then my old father will fight along with his sons who are great car-warriors.
34And my five sons, too, O slayer of Madhu, of great heroism, having placed Abhimanyu in the front will fight the Kurus.
35If I do not see the dark-coloured hand of Dushasana torn off from his body and reduced to powder, then what peace shall there be in my heart?
36Thirteen years have elapsed, during which I was waiting, entertaining in my heart feelings of revenge which were like blazing fire.
37My heart, O Bhima, is rent asunder, pierced by darts of sharp words, as it were, at the thought that the long-armed one (Bhima) has an eye on morality.
38Saying this with voice choked with tears, Krishna of distended eyes began to weep aloud in convulsive sobs and with her eyes full of tears.
39And the lady with beautiful hips began to shower from her eyes extremely hot tears, which flowed down her round bosom.
40Keshava with long arms then spoke these words with a view to comfort her, before long will you see, O Krishna, the ladies of Bharata's household weeping.
41O timid one, they will weep as you now do, having their kinsmen and friends killed. Alrcady, O lady, are those with whom you are angry deprived of their friends and of their strength.
42I shall accomplish this with Bhima, Arjuna and the twins, supported by Yudhishthira, through the ordainment of the gods.
43If the sons of Dhritarashtra, whose time is now arrived, do not hear my advice; then they will sleep dead on the bare earth and be food for dogs and jackals.
44The Himavat mountains could move; the earth could be split up into a hundred pieces; and the heavenly regions with stars might fall; but my words would not be vain.
45I tell you truly, O Krishna, stop your tears. You will ever (in future) see your husbands endued with prosperity and with all their enemies killed.
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — राजा के वे वचन सुनकर, जो धर्म तथा सांसारिक हित — दोनों के अनुकूल और हितकर थे, राजा द्रुपद की पुत्री कृष्णा, जिसकी केशराशि लम्बी और अत्यन्त काली थी, शोक से पीड़ित होकर, सहदेव तथा महारथी सात्यकि को उचित आदर देकर वहाँ बैठे दाशार्हवंशी से बोलीं।
2भीमसेन को शान्ति की ओर झुका देखकर, अपने साथ हुए अन्याय के भाव से भरी उस बुद्धिमती स्त्री ने नेत्रों में आँसू भरकर ये वचन कहे —
3हे लम्बी भुजाओं वाले मधुसूदन, आपको यह ज्ञात है कि किस प्रकार कपट से पाण्डव समस्त सुखों से वञ्चित कर दिये गये।
4हे जनार्दन, धृतराष्ट्र के पुत्र ने अपने मन्त्रियों सहित यह किया; और राजा ने एकान्त में संजय के द्वारा जो सन्देश भेजा —
5हे दाशार्हवंशी, वह भी आपको ज्ञात है और संजय ने जो कुछ कहा वह सब आपने सुना है।
6हे महातेजस्वी, हे लम्बी भुजाओं वाले, सन्देश यह था — "हे तात, हमें पाँच गाँव दे दीजिये, अर्थात् अविस्थल, वृकस्थल, माकन्दी, वारणावत तथा अन्तिम या पाँचवाँ कोई अन्य।" हे केशव, दुर्योधन तथा उसके मित्रों से इन्हीं शब्दों में कहा जाना था।
7हे दाशार्हवंशी, समृद्धिशाली तथा शान्ति के इच्छुक युधिष्ठिर के ये वचन सुनकर भी सुयोधन ने उनके अनुसार आचरण नहीं किया।
8हे कृष्ण, यदि सुयोधन राज्य लौटाये बिना ही शान्ति चाहता है; तो आपका वहाँ जाना किसी भी प्रकार उचित नहीं है।
9हे लम्बी भुजाओं वाले, सृञ्जयों के सहारे पाण्डव क्रोध से उन्मत्त धृतराष्ट्र की भयङ्कर सेना से युद्ध करने में समर्थ होंगे।
10न शान्तिपूर्ण उपायों से, न आत्मसमर्पण से उनसे हमारा उद्देश्य सिद्ध हो सकता है; इसलिए हे मधुसूदन, आपको उन पर दया नहीं दिखानी चाहिये।
11जो शत्रु विनम्र वचनों से अथवा आत्मसमर्पण से शान्ति का भाव नहीं अपनाते, उन्हें उसके द्वारा दण्डित किया जाना चाहिये जो अपने प्राण बचाना चाहता है।
12इसलिए हे लम्बी भुजाओं वाले अच्युत, पाण्डवों और सृञ्जयों के सहारे आपके द्वारा उन पर कठोर दण्ड आना चाहिये।
13पृथा के पुत्र के लिए यही उचित होगा; और इससे आपकी कीर्ति भी बढ़ेगी; और हे कृष्ण, इसकी सिद्धि समस्त क्षत्रिय जाति के लिए सुख का स्रोत होगी।
14लोभी क्षत्रिय का वध उस क्षत्रिय द्वारा किया जाना चाहिये जो अपने धर्म के प्रति सच्चा सिद्ध होना चाहता है; और यदि वह लोभी मनुष्य क्षत्रिय न भी हो, तब भी वह वध के योग्य है।
15हे तात, ब्राह्मण के विषय में अपवाद होना चाहिये, चाहे वह सब प्रकार के दुर्व्यसनों में लिप्त ही क्यों न हो; क्योंकि ब्राह्मण अन्य समस्त वर्णों का गुरु है और हर विषय में उसे प्राथमिकता प्राप्त है।
16जिसका वध नहीं करना चाहिये उसका वध करने से जो पाप लगता है, वही पाप उसका वध न करने से भी लगता है जो वध के योग्य है। धर्म के नियमों के ज्ञाताओं का यही उपदेश है।
17हे कृष्ण, हे दाशार्हवंशी, ऐसा कीजिये कि यह पाप आपको, पाण्डवों को, सृञ्जयों को तथा उनकी सेनाओं को न छुए।
18हे जनार्दन, आप पर अत्यधिक विश्वास होने के कारण ही मैं वह दोहराती हूँ जो बार-बार दोहराया जा चुका है। इस संसार में मेरे समान कौन स्त्री है?
19हे कृष्ण, मैं यज्ञवेदी से उत्पन्न राजा द्रुपद की पुत्री हूँ, धृष्टद्युम्न की बहिन हूँ और आपकी प्रिय सखी हूँ।
20मैं अजमीढ़ वंश की सदस्या बनी हूँ; महात्मा पाण्डु की पुत्रवधू और पाण्डु के उन पुत्रों की पटरानी, जो तेज में पाँच इन्द्रों के समान हैं।
21हे कृष्ण, उन पाँच वीरों से मेरे पाँच पुत्र उत्पन्न हुए हैं, जो महारथी हैं और जो नैतिक दृष्टि से आपसे वही सम्बन्ध रखते हैं जो अभिमन्यु।
22जब मुझ ऐसी को सभाभवन में आने पर केशों के छोर पकड़कर घसीटा गया और पाण्डु के पुत्रों की दृष्टि के सामने ही तथा हे केशव, आपके जीवनकाल में ही पीड़ित किया गया —
23पाण्डवों, पाञ्चालों और वृष्णियों के जीवनकाल में ही मेरे साथ दासी का-सा व्यवहार किया गया और मुझे उन पापावतारों की सभा में खड़ा किया गया।
24हे गोविन्द, पाण्डु के पुत्र मुझे बिना किसी क्रोध के और मुझे छुड़ाने का कोई प्रयत्न किये बिना ही देखते रहे; तब मैंने आपका स्मरण किया — "मुझे बचाइये।"
25तब समृद्धिशाली राजा (धृतराष्ट्र), मेरे श्वशुर ने ये वचन कहे — "हे पाञ्चालराजकुमारी, वर माँगो; मेरे मत में तुम वर की उचित पात्र हो।"
26हे केशव, "पाण्डव अपने रथों और सैनिकों सहित मुक्त कर दिये जायें" — यही वर मैंने माँगा; और मेरी प्रार्थना पर वे मुक्त किये गये और वन में निर्वासन के लिए भेज दिये गये।
27हे जनार्दन, ऐसे कष्टों से आप भली-भाँति परिचित हैं; और हे कमलनयन, मेरे पतियों, बन्धुओं तथा मित्रों सहित हमें बचाइये।
28हे कृष्ण, नैतिक दृष्टि से मैं भीष्म और धृतराष्ट्र — दोनों की पुत्रवधू हूँ; और फिर भी मुझ ऐसी को बलपूर्वक दासी बना दिया गया।
29पृथा के पुत्र के धनुर्विद्या-कौशल को धिक्कार और भीमसेन के बल को धिक्कार! हे कृष्ण, कि दुर्योधन एक क्षण के लिए भी जीवित रहे।
30यदि मैं आपकी कृपा के योग्य हूँ, यदि आपके मन में मेरे लिए दया है; तो अपना समस्त क्रोध धृतराष्ट्र के पुत्रों पर उतारिये।
31वैशम्पायन ने कहा — यह कहकर कमल के समान नेत्रों वाली, श्याम वर्ण की, हाथी-सी चाल वाली और सुन्दर कटिप्रदेश वाली वह सुन्दरी कृष्णा, अपनी सुन्दर घुँघराली अलकों को — जिनके छोर मुड़े हुए थे, जो गहरे नीले रंग की थीं, सब प्रकार के सुगन्धों से सुवासित थीं, समस्त शुभ चिह्नों से युक्त और अत्यन्त कोमल थीं, यद्यपि वेणी में बँधी हुई थीं — अपने बायें हाथ से पकड़कर कमलनयन कृष्ण के पास आयीं; और आँसुओं से भरे नेत्रों से ये वचन कहे।
32हे कमल-से नेत्रों वाले, शत्रु के साथ शान्ति चाहते हुए आपको अपने प्रत्येक कार्य में यह स्मरण रखना चाहिये कि इन केशों को दुःशासन के हाथों ने पकड़ा था।
33हे कृष्ण, यदि भीम और अर्जुन इतने हीन हो गये हैं कि शान्ति चाहते हैं, तो मेरे वृद्ध पिता अपने महारथी पुत्रों सहित युद्ध करेंगे।
34और हे मधुसूदन, मेरे पाँच पुत्र भी, जो महान् वीर हैं, अभिमन्यु को आगे रखकर कुरुओं से युद्ध करेंगे।
35यदि मैं दुःशासन की उस श्याम भुजा को उसके शरीर से उखड़ी और चूर-चूर हुई न देखूँ, तो मेरे हृदय में शान्ति कैसे होगी?
36तेरह वर्ष बीत गये, जिनमें मैं प्रतीक्षा करती रही, अपने हृदय में प्रतिशोध की धधकती आग-सी भावनाएँ सँजोये हुए।
37हे भीम, यह सोचकर कि उन लम्बी भुजाओं वाले (भीम) की दृष्टि धर्म पर लगी है, मेरा हृदय तीखे वचनों के बाणों से बिंधकर मानो फट रहा है।
38आँसुओं से रुँधे कण्ठ से यह कहकर विशाल नेत्रों वाली कृष्णा फूट-फूटकर रोने लगीं और उनके नेत्र आँसुओं से भर गये।
39और सुन्दर कटिप्रदेश वाली उस देवी के नेत्रों से अत्यन्त गरम आँसुओं की धारा बहने लगी, जो उनके गोल वक्षःस्थल पर बह चली।
40तब लम्बी भुजाओं वाले केशव ने उन्हें सान्त्वना देने के उद्देश्य से ये वचन कहे — हे कृष्णा, शीघ्र ही तुम भरत के कुल की स्त्रियों को रोते हुए देखोगी।
41हे भीरु, वे भी अपने बन्धुओं और मित्रों के मारे जाने पर वैसे ही रोयेंगी जैसे तुम अब रो रही हो। हे देवी, जिन पर तुम क्रुद्ध हो, वे तो पहले ही अपने मित्रों तथा अपने बल से वञ्चित हो चुके हैं।
42युधिष्ठिर के सहारे, भीम, अर्जुन तथा नकुल-सहदेव के साथ मिलकर, देवताओं के विधान से मैं यह कार्य सम्पन्न करूँगा।
43धृतराष्ट्र के पुत्र, जिनका समय अब आ पहुँचा है, यदि मेरी सलाह नहीं सुनते; तो वे नङ्गी धरती पर मरे पड़े सोयेंगे और कुत्तों तथा गीदड़ों का भोजन बनेंगे।
44हिमवान् पर्वत हिल सकते हैं; पृथ्वी सौ टुकड़ों में फट सकती है; और तारों सहित स्वर्ग के लोक गिर सकते हैं; किन्तु मेरे वचन व्यर्थ नहीं होंगे।
45हे कृष्णा, मैं तुमसे सत्य कहता हूँ, अपने आँसू रोको। तुम भविष्य में अपने पतियों को समृद्धि से सम्पन्न और अपने समस्त शत्रुओं का वध किये हुए देखोगी।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — राजाका ती वचन सुनेर, जो धर्म तथा सांसारिक हित — दुवैको अनुकूल र हितकर थिए, राजा द्रुपदकी पुत्री कृष्णाले, जसको केशराशि लामो र अत्यन्त कालो थियो, शोकले पीडित भई, सहदेव तथा महारथी सात्यकिलाई उचित आदर दिएर त्यहाँ बसेका दाशार्हवंशीसँग भनिन्।
2भीमसेनलाई शान्तितर्फ झुकेको देखेर, आफूसँग भएको अन्यायको भावले भरिएकी ती बुद्धिमती स्त्रीले नेत्रमा आँसु भरेर यी वचन भनिन् —
3हे लामा पाखुरा भएका मधुसूदन, तपाईंलाई थाहा छ कि कसरी छलले पाण्डवहरू समस्त सुखबाट वञ्चित पारिए।
4हे जनार्दन, धृतराष्ट्रका पुत्रले आफ्ना मन्त्रीसहित यो गरे; र राजाले एकान्तमा सञ्जयद्वारा जुन सन्देश पठाए —
5हे दाशार्हवंशी, त्यो पनि तपाईंलाई थाहा छ र सञ्जयले जे-जति भने त्यो सबै तपाईंले सुन्नुभयो।
6हे महातेजस्वी, हे लामा पाखुरा भएका, सन्देश यो थियो — "हे तात, हामीलाई पाँच गाउँ दिनुहोस्, अर्थात् अविस्थल, वृकस्थल, माकन्दी, वारणावत तथा अन्तिम वा पाँचौँ कुनै अर्को।" हे केशव, दुर्योधन तथा उसका मित्रहरूसँग यिनै शब्दमा भनिनुपर्ने थियो।
7हे दाशार्हवंशी, समृद्धिशाली तथा शान्तिका इच्छुक युधिष्ठिरका यी वचन सुनेर पनि सुयोधनले तिनअनुसार आचरण गरेनन्।
8हे कृष्ण, यदि सुयोधनले राज्य नफर्काईकनै शान्ति चाहन्छ भने; तपाईंको त्यहाँ जानु कुनै पनि प्रकारले उचित छैन।
9हे लामा पाखुरा भएका, सृञ्जयहरूको सहाराले पाण्डवहरू क्रोधले उन्मत्त धृतराष्ट्रको भयङ्कर सेनासँग युद्ध गर्न समर्थ हुनेछन्।
10न शान्तिपूर्ण उपायबाट, न आत्मसमर्पणबाट तिनीहरूसँग हाम्रो उद्देश्य सिद्ध हुन सक्छ; त्यसैले हे मधुसूदन, तपाईंले तिनीहरूमाथि दया देखाउनुहुँदैन।
11जुन शत्रुहरूले विनम्र वचनबाट अथवा आत्मसमर्पणबाट शान्तिको भाव अपनाउँदैनन्, तिनीहरूलाई उसैद्वारा दण्डित गरिनुपर्छ जसले आफ्नो प्राण बचाउन चाहन्छ।
12त्यसैले हे लामा पाखुरा भएका अच्युत, पाण्डव र सृञ्जयहरूको सहाराले तपाईंबाट तिनीहरूमाथि कठोर दण्ड आउनुपर्छ।
13पृथाका पुत्रका लागि यही उचित हुनेछ; र यसबाट तपाईंको कीर्ति पनि बढ्नेछ; र हे कृष्ण, यसको सिद्धि समस्त क्षत्रिय जातिका लागि सुखको स्रोत हुनेछ।
14लोभी क्षत्रियको वध त्यस क्षत्रियद्वारा गरिनुपर्छ जो आफ्नो धर्मप्रति साँचो साबित हुन चाहन्छ; र यदि त्यो लोभी मानिस क्षत्रिय नभए पनि, तैपनि ऊ वधको योग्य छ।
15हे तात, ब्राह्मणका विषयमा अपवाद हुनुपर्छ, चाहे ऊ सबै प्रकारका दुर्व्यसनमा लिप्त नै किन नहोस्; किनकि ब्राह्मण अन्य समस्त वर्णका गुरु हो र हरेक विषयमा उसलाई प्राथमिकता प्राप्त छ।
16जसको वध गर्नुहुँदैन उसको वध गर्दा जुन पाप लाग्छ, त्यही पाप उसको वध नगर्दा पनि लाग्छ जो वधको योग्य छ। धर्मका नियमका ज्ञाताहरूको यही उपदेश हो।
17हे कृष्ण, हे दाशार्हवंशी, यस्तो गर्नुहोस् कि यो पाप तपाईंलाई, पाण्डवहरूलाई, सृञ्जयहरूलाई तथा तिनका सेनालाई नछोओस्।
18हे जनार्दन, तपाईंमाथि अत्यधिक विश्वास भएकैले म त्यो दोहोर्याउँछु जो पटक-पटक दोहोरिइसकेको छ। यस संसारमा मजस्तै को स्त्री छ?
19हे कृष्ण, म यज्ञवेदीबाट जन्मेकी राजा द्रुपदकी पुत्री हुँ, धृष्टद्युम्नकी बहिनी हुँ र तपाईंकी प्रिय सखी हुँ।
20म अजमीढ वंशकी सदस्य बनेकी छु; महात्मा पाण्डुकी बुहारी र पाण्डुका ती पुत्रहरूकी पटरानी, जो तेजमा पाँच इन्द्रसमान छन्।
21हे कृष्ण, ती पाँच वीरबाट मेरा पाँच पुत्र जन्मेका छन्, जो महारथी छन् र जो नैतिक दृष्टिले तपाईंसँग त्यही सम्बन्ध राख्छन् जो अभिमन्युले।
22जब म जस्तीलाई सभाभवनमा आउँदा कपालको फेद समातेर घिसारियो र पाण्डुका पुत्रहरूकै दृष्टिको अगाडि तथा हे केशव, तपाईंकै जीवनकालमा पीडित पारियो —
23पाण्डव, पाञ्चाल र वृष्णिहरूकै जीवनकालमा मसँग दासीको जस्तो व्यवहार गरियो र मलाई ती पापावतारहरूको सभामा उभ्याइयो।
24हे गोविन्द, पाण्डुका पुत्रहरू मलाई कुनै क्रोधबिना र मलाई छुटाउने कुनै प्रयत्नबिनै हेरिरहे; तब मैले तपाईंको सम्झना गरेँ — "मलाई बचाउनुहोस्।"
25तब समृद्धिशाली राजा (धृतराष्ट्र), मेरा ससुराले यी वचन भने — "हे पाञ्चालराजकुमारी, वर माग; मेरो मतमा तिमी वरकी उचित पात्र हौ।"
26हे केशव, "पाण्डवहरू आफ्ना रथ र सैनिकसहित मुक्त गरिऊन्" — यही वर मैले मागेँ; र मेरो प्रार्थनामा तिनीहरू मुक्त गरिए र वनमा निर्वासनका लागि पठाइए।
27हे जनार्दन, यस्ता कष्टसँग तपाईं राम्ररी परिचित हुनुहुन्छ; र हे कमलनयन, मेरा पति, बन्धु तथा मित्रहरूसहित हामीलाई बचाउनुहोस्।
28हे कृष्ण, नैतिक दृष्टिले म भीष्म र धृतराष्ट्र — दुवैकी बुहारी हुँ; र तैपनि म जस्तीलाई बलपूर्वक दासी बनाइयो।
29पृथाका पुत्रको धनुर्विद्या-कौशललाई धिक्कार र भीमसेनको बललाई धिक्कार! हे कृष्ण, कि दुर्योधन एक क्षणका लागि पनि जीवित रहोस्।
30यदि म तपाईंको कृपाको योग्य छु, यदि तपाईंको मनमा मेरा लागि दया छ भने; आफ्नो समस्त क्रोध धृतराष्ट्रका पुत्रहरूमाथि उतार्नुहोस्।
31वैशम्पायनले भने — यसो भनेर कमलजस्ता नेत्र भएकी, श्याम वर्णकी, हात्तीजस्तो चाल भएकी र सुन्दर कटिप्रदेश भएकी ती सुन्दरी कृष्णाले, आफ्ना सुन्दर घुम्रिएका अलकलाई — जसका छेउ बटारिएका थिए, जो गाढा नीलो रङका थिए, सबै प्रकारका सुगन्धले सुवासित थिए, समस्त शुभ चिह्नले युक्त र अत्यन्त कोमल थिए, यद्यपि चुल्ठोमा बाँधिएका थिए — आफ्नो देब्रे हातले समातेर कमलनयन कृष्णको नजिक आइन्; र आँसुले भरिएका नेत्रले यी वचन भनिन्।
32हे कमलजस्ता नेत्र भएका, शत्रुसँग शान्ति चाहँदा तपाईंले आफ्नो प्रत्येक कार्यमा यो सम्झनुपर्छ कि यी केशलाई दुःशासनका हातले समातेका थिए।
33हे कृष्ण, यदि भीम र अर्जुन यति हीन भएका छन् कि शान्ति चाहन्छन् भने, मेरा वृद्ध पिता आफ्ना महारथी पुत्रहरूसहित युद्ध गर्नेछन्।
34र हे मधुसूदन, मेरा पाँच पुत्र पनि, जो महान् वीर छन्, अभिमन्युलाई अगाडि राखेर कुरुहरूसँग युद्ध गर्नेछन्।
35यदि मैले दुःशासनको त्यो श्याम पाखुरा उसको शरीरबाट उखेलिएको र चूरचूर भएको देखिनँ भने, मेरो हृदयमा शान्ति कसरी हुनेछ?
36तेह्र वर्ष बिते, जसमा म प्रतीक्षा गरिरहेँ, आफ्नो हृदयमा प्रतिशोधको दन्किरहेको आगोजस्ता भावना सँगालेर।
37हे भीम, यो सोचेर कि ती लामा पाखुरा भएका (भीम)को दृष्टि धर्ममा लागेको छ, मेरो हृदय तीखा वचनका बाणले बिझेर मानौँ फुटिरहेको छ।
38आँसुले रुन्धिएको कण्ठले यसो भनेर विशाल नेत्र भएकी कृष्णा डाँको छोडेर रुन थालिन् र उनका नेत्र आँसुले भरिए।
39र सुन्दर कटिप्रदेश भएकी ती देवीका नेत्रबाट अत्यन्त तातो आँसुको धारा बग्न थाल्यो, जो उनको गोलो वक्षःस्थलमा बग्यो।
40तब लामा पाखुरा भएका केशवले उनलाई सान्त्वना दिने उद्देश्यले यी वचन भन्नुभयो — हे कृष्णा, चाँडै नै तिमीले भरतको कुलका स्त्रीहरूलाई रोइरहेको देख्नेछौ।
41हे भीरु, तिनीहरू पनि आफ्ना बन्धु र मित्रहरू मारिएपछि त्यसै गरी रुनेछन् जसरी तिमी अहिले रोइरहेकी छौ। हे देवी, जसमाथि तिमी क्रुद्ध छौ, तिनीहरू त पहिल्यै आफ्ना मित्र तथा आफ्नो बलबाट वञ्चित भइसकेका छन्।
42युधिष्ठिरको सहारामा, भीम, अर्जुन तथा नकुल-सहदेवसँग मिलेर, देवताहरूको विधानले म यो कार्य सम्पन्न गर्नेछु।
43धृतराष्ट्रका पुत्रहरू, जसको समय अब आइपुगेको छ, यदि मेरो सल्लाह सुन्दैनन् भने; तिनीहरू नाङ्गो धरतीमा मरेर सुत्नेछन् र कुकुर तथा स्यालहरूको भोजन बन्नेछन्।
44हिमवान् पर्वत हल्लिन सक्छन्; पृथ्वी सय टुक्रामा फुट्न सक्छ; र ताराहरूसहित स्वर्गका लोक खस्न सक्छन्; तर मेरा वचन व्यर्थ हुनेछैनन्।
45हे कृष्णा, म तिमीलाई सत्य भन्दछु, आफ्ना आँसु रोक। तिमीले भविष्यमा आफ्ना पतिहरूलाई समृद्धिले सम्पन्न र आफ्ना समस्त शत्रुहरूको वध गरेको देख्नेछौ।